[24bb001455] Bijlage 1 behorende bij 24bb001453 over Evaluatie Mooi Mooier Middelland

goed op aan te laten sluiten. Verschillende lagen

verwoorden:

de hele wijk erbij betrokken geraakt. […] toen hebben

te worden als bepaalde besluiten of beleidsvoorne-

binnen de gemeente zijn betrokken bij de vormgeving

ze het een beetje planmatig gemaakt van: ‘joh, wat zie

mens nog onzeker zijn of in andere arena’s formeel

en uitvoering van het co-creatieve proces. Waar de

“Soms was het ook wel best wel aanvallend, die werk­

jij voor een plein?’ En [waren er] een twintigtal issues

nog beklonken moeten worden. Vroegtijdig bewoners

mobilisatie van bewoners en prioritering op hoofd-

groep […] was wel een bijzondere werkgroep, moet ik

met stickertjes van: wil jij dat er speelruimte voor de

betrekken in planvorming rondom wijkopgaven of

lijnen van belangrijke opgaven in eerste instantie

heel eerlijk zeggen. Dat was niet altijd prettig, het was

kinderen komt? Wil jij dat er meer groen komt? Wil je

projecten levert automatisch de vraag op wat voor

vooral door betrokken ambtenaren in het gebied werd

soms bijna haaks tegenover elkaar. Ik heb wel eens de

dat er dit komt? […] eenieder die kreeg zeg maar twintig

informatie er wanneer gedeeld kan worden. Dit

georganiseerd, moest er voor de concretisering en

[instantie] uitgenodigd om een presentatie te houden,

stickers om te plakken van: wat wil je en hoe wil je het

benadrukt het belang van het maken van duidelijke

uitvoering binnen de werkgroepen samenwerking

ik heb zelfs een presentatie gehouden, collega’s van

en hoeveel wil je? Dus ze hebben eerst gekeken [naar]

afspraken hierover en bijvoorbeeld een gedragscode

met de clusters georganiseerd worden. Dit betekende

mij hebben presentaties gehouden en dan ook gewoon

wat zijn de grootste gemene delers.” (Interview O3)

hier met elkaar over op te stellen.

voor de betrokken clusters ook een omslag in werk-

open de vraag: wat willen jullie in de […] aanpak veran­

wijze. Zij werden soms geconfronteerd met plannen

deren of meegeven, waar kunnen we op inzetten? Ook

De ontwikkeling in de betrokkenheid en afstemming

Een andere ontwikkeling in de samenwerking is dat

en verwachtingen waar zij zich nog niet in erkend

vanuit ons eigen budget of eigen inzet. En er zijn ook

met de clusters wordt ook herkend door bewoners.

de gemeente meer gebruik maakt van de netwerken

voelden. Een ambtenaar zegt daarover:

wel sessies geweest die ook echt gewoon onplezierig

De uitwisseling van informatie en het gezamen-

en mobilisatiekracht van betrokken bewoners. Dit kan

waren, waarna collega’s […] zeiden van nou, als het zo

lijk optrekken in het vormgeven aan de plannen en

gezien worden als een opbrengst van het gezamen-

moet weet ik niet of ik nog aanhaak.” (interview a5)

projecten is in de loop van het programma makkelijker

lijk optrekken in de verschillende werkgroepen. Zo

“Nou, ik denk dat het heel erg dus eerst gevoeld werd

geworden. Het contact met de gebiedsambtenaren

betrekt de gemeente actieve bewoners pro-actiever in

de slag, zonder die clusters, zeg maar. En vervolgens,

“…ik vind gewoon niet dat je zo samenwerkt, want als

verliep over het gehele proces vrij gemakkelijk en

het organiseren van een meer structurele dialoog met

ja, nu hebben we eerst de plannen: clusters, je moet

je in co-creatie werkt dan ben je allemaal gelijk. En dan

laagdrempelig, maar dit was geen gegeven voor het

de wijk in bepaalde opgaven. Een concreet voorbeeld

meedoen. En clusters ageerden eigenlijk, denk ik, en

is die clusterambtenaar net zo belangrijk als die burger.

contact met het stedelijk niveau, de clusters. Zoals

hiervan is de rol die het wijkbedrijf De Middellander

die zeiden op een gegeven moment van maar wacht

Maar zij scharen eigenlijk die burgers hoger dan die

een bewoner en een ambtenaar los van

heeft gekregen in het planteam bij de herinrichting

even, hoe gaan we dit doen? Dus toen kwam eigenlijk

cluster, dus ze draaiden het om. Top-down werd echt

elkaar aangeven:

van de Cleas de Vrieselaan. Het wijkbedrijf organi-

de gedachte: er moeten spelregels komen, er moet een

letterlijk bottom-up. En men vond dat clusterambte­

programmamanager komen, het moet meer gestructu­

naren dan moesten volgen, die mochten niks meer ter

“Ja, die zijn altijd makkelijk te benaderen, maar daarna

het ontwerp van de laan. Zo is de ontwikkeling van de

reerd worden.” (interview a5).

discussie stellen […].” (interview a4).

moeten die het ook weer binnen de gemeente uitzetten.

groenstrook samen met bewoners vormgegeven. Het

En dat die op een gegeven moment ook wel weer

wijkbedrijf zorgt voor tijdige informatie-uitwisseling en ‘bewaakt’ het wijkperspectief in het planteam.

van bewoners, ondernemers gaan met de wijk aan

seert de dialoog met de wijk en draagt mede zorg voor

De ontwikkeling in de samenwerking is hier zeker met

Hier is een duidelijke ontwikkeling te zien wat betreft

makkelijk mensen konden benaderen. En dat is wel,

horten en stoten gegaan. De dynamiek hierin verschilt

fase 1 en 2 in het programma. Gedurende de ontwik-

ik denk dat daar wel een grote stap is gemaakt, zeg

wel per werkgroep. Zo zijn er werkgroepen waarin

keling van het programma is de verbinding met de

maar dat het, dat het veel opener is geworden.”

De ontwikkeling in de samenwerking laat zien dat er

de samenwerking van meet af aan vrij constructief is

clusters steviger geworden. Dit heeft bijgedragen

(Interview ab4).

langzamerhand, ook onder een bredere groep ambte-

verlopen, waar bij andere werkgroepen dit moeizamer

aan het daadwerkelijk in praktijk brengen van een

ging. Hierbij is de houding van zowel ambtenaren

co-creatieve aanpak. Zo gingen betrokken clusters

“Dus het was aanvankelijk dat mensen dachten van

kunnen en de kracht van de netwerken in Middelland.

als bewoners belangrijk. Is er erkenning van elkaars

langzamerhand ook meer vraaggericht werken. Dit

help, wat moeten we hiermee? Zeker in sommige

Dit vertrouwen in de intenties en de capaciteiten

positie en rol? Is er duidelijkheid over elkaars rol en

is een veranderproces geweest. Het betekende voor

clusters. Maar dat uiteindelijk […] ook wel de omslag

(competenties) van de andere partij is geen gegeven

kracht? Is er sprake van een co-creatieve houding: we

betrokken ambtenaren een stapje terugdoen en eerst

[…] kwam van oké, dit is echt wel bijzonder wat we hier

en heeft tijd nodig in samenwerkingen. Zo ook in de

gaan in gezamenlijkheid en als volwaardige partners

vanuit wensen en behoeften van bewoners naar het

met elkaar doen in Rotterdam.” (interview a5)

samenwerking tussen bewoners en ambtenaren. Zoals

opgaven aanpakken.

gebied en de ontwikkelingsopgaven te kijken. Meer

naren, meer vertrouwen is gekomen in wat bewoners

een ambtenaar aangeeft:

vraag-gestuurd werken in plaats van aanbod-gestuurd.

Een spanning die regelmatig terugkomt in het co-cre-

Hier speelt dat bewoners soms een andere verwach-

Dit komt bijvoorbeeld tot uiting in de vraaggerichte

atieproces gaat over het delen van informatie en

“Maar wat je nu juist wel heel erg ziet is dat ze […] een

ting hadden van het proces dan ambtenaren. Mede

buurtaanpakken die ontwikkeld zijn voor diverse

hoever de gemeente daarin wil of kan gaan. Hoe en

paar jaar later zien […] dat […] er echt een serieus groot

door de manier waarop het co-creatieve proces in

pleinen (Oostervant, Johannes de Vouplein, Branco

wat voor informatie gedeeld wordt is een belangrijk

verschil is in hoe mensen daar met ons kunnen samen­

gang is gezet en de verwachtingen die daarbij zijn

van Dantzigtpark) en de Middellandstraat. Zoals een

onderdeel van samenwerking dat invloed heeft op het

werken […] Dus de eigen kracht die daar zit en dat zie

gecreëerd, had een deel van de bewoners het beeld

bewoner aangeeft:

vertrouwen tussen partijen, maar dat ook beïnvloed

je nu terug en dat zien collega´s van mij nu ook wel.”

wordt door het vertrouwen dat er is opgebouwd.

(focusgroep ambtenaren)

en de houding in een opdracht gevende rol te zitten,

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

58

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

59

Een andere ontwikkeling in de samenwerking, die met

meer wijkgestuurd werken, maar ook een omkering in

Ook speelde mee dat in de eerste fase heel erg geïn-

“er moet toch ergens een soort van overview zijn? Een

het vertrouwen en de reputatie van de netwerken in

machtsverhoudingen. Het betekende dat de clusters

vesteerd is in het mobiliseren van bewoners en de

soort van overkoepelende coördinatie, een bepaalde

de wijk te maken heeft, is dat de gemeente nu ook

zich volgens betrokkenen meer in de rol van opdracht-

vorming van werkgroepen. Hierdoor voelden sommige

aansturing? En die werd mij niet duidelijk. Ik kon daar

meer proactief naar netwerk-organisaties en spelers

nemer zouden moeten schikken, onder regie van de

clusters zich inhoudelijk niet op tijd meegenomen.

op de één of andere manier voor mezelf geen chocola

in de wijk gaat om via of met hen een wijkgerichte

gebiedsmanager (later ‘wijkmanager’).

En hing het erg af van de houding en welwillendheid

van maken. [….] En dan had je ook nog die mensen [….]

van clusters hoe sterk ze meedraaiden. Het was voor

die dan allemaal van die diensten waren, die zaten

aanpak te ontwikkelen. De gemeente erkent de kennis en kunde die bij langdurig betrokken bewoners

Dit gold tevens voor de stadsmarinier die in een

betrokkenen die de bewonersparticipatie en betrok-

meer, dieper in de torens zeg maar. En ik denk: Hoe

in het programma ontwikkeld is op het gebied van

eerder stadium al coalities en plannen had gesmeed

kenheid organiseerden ook zoeken hoe de clusters

verhoudt zich dat nou tot elkaar? En dat werd mij

co-creatie en participatie. Zo worden betrokkenen

rondom de veiligheidsaanpak van de ’s Grijvendijkwal.

goed aan te laten haken. Een ambtenaar

absoluut, dat was voor mij één grote chaos.”

met de ‘MMM-ervaring’ gevraagd mee te denken bij

Toen er bestuurlijk ingezet werd op het ruimte geven

zegt daarover:

(interview AB9)

andere stadsbrede thema’s en ontwikkeling van wijk-

aan bewoners om hen met plannen te laten komen

gerichte aanpakken. Dit gebeurt bijvoorbeeld rondom

is dit proces vrij abrupt ‘on hold’ gezet. Betrokkenen

“Ik merkte, […] was gewoon heel goed in het contact

Het is duidelijk dat de gemeentelijke organisatie

opgaven waarbij de gemeente de medewerking van de

geven aan dat op het moment dat de toezegging

met de bewoners en ondernemers en […] vond het

zoekende was hoe dit vergaande experiment van

wijk sterk nodig gaat hebben, zoals in de energietran-

gedaan werd dat er budget vrijgemaakt zou worden

soms lastig om die clusters op die opgave te binden. En

co-creatie nu vorm te geven. Het laat zien dat dit

sitie en opgaven op het gebied van duurzaamheid.

voor Middelland en dat bewoners daar zelf ook invul-

dat snap ik ook wel, het zijn soms ook logge clusters

zowel vraagt om energieke en enthousiaste koplopers

Een bewoner zegt daarover:

ling aan konden geven, de vraag gesteld werd wat dan

en dat duurt soms jaren. Maar ik denk dat de clusters

als om een doordachte strategie om de andere werk-

nog de rol van de stadsmarinier zou zijn. Ook de roep

ook wel eens ervaarden van ja, het lijken allemaal van

wijze en ook de interne samenwerking goed vorm te

“In plaats van, ik chargeer het een beetje: als jij iets

om een meer integrale aanpak van de grond te krijgen,

die jolige sessies […], dat heel veel beleidsambtenaren

geven. Co-creatie betekent voor de gemeentelijke

wilde in de wijk, dan moet je leuren bij de gemeente

vanuit de wijk gestuurd, leidde tot het spoor om de

dachten van ja, maar wat vraag je nou precies van me?

organisatie een veranderingsproces. Gaandeweg het

voor een project. Nu gebeurt het ook wel eens

gebiedsmanager een regierol te geven in samenwer-

Dat was denk ik ook zoeken […] van hoe formuleer ik

programma en vooral in de tweede fase wordt er

andersom, dat de gemeente komt: wij hebben een

king met de gebiedscommissie en de clusters zouden

die opdracht dan namens die bewoners? En daar is men

daarom steeds meer structuur aangebracht in hoe de

programma wijkgerichte aanpak circulariteit, we

hier dan op aangehaakt moeten worden.

denk ik gaandeweg ook wel beter in geworden, om veel

samenwerking met de clusters te organiseren. Naast

hebben geld, maar we hebben geen idee hoe we dat

meer gezamenlijke plannen te schrijven en tot uitvoe­

de gebiedsmanager die voor veel bewonersbetrok-

moeten doen. Kunnen jullie ons daarbij helpen […]. Ze

Dit betekende voor de gemeentelijke clusters dus

ring te brengen. Maar dat was in het begin ook wel […]

kenheid heeft gezorgd, wordt er een programmanager

komen nu naar jou toe, in plaats van dat jij naar hen

een enorme omkering in de manier van werken en de

een zoektocht.” (Interview A5)

aangesteld. De programmamanager moest voor een

moet. Dat is nieuw.” (Interview ab11)

rol waarin ze zich dan zouden moeten schikken. Hier

6.2 Ontwikkelingen in de interne samenwerking

duidelijkere financiële sturing en verantwoording gaan

moest aan gewend worden en duidelijk is dat lang niet

Bewoners geven ook aan dat sommige ambtenaren

zorgen en daarnaast intern bij de gemeente de inbed-

alle geledingen van de organisatie daar in meegingen.

die ze troffen veel bereidwilliger waren dan anderen.

ding en betrokkenheid gaan verbeteren. Gegeven het

Het beschikbare budget en het bestuurlijke commit-

Dit sluit aan bij een van de genoemde barrières in

budget dat in het programma omging werd dit vanuit

ment vanuit de burgemeester maakte veel mogelijk.

de literatuur over de houding van ambtenaren in het

de clusters als een belangrijke borging gezien:

Het zorgde voor middelen om de samenwerking op

succesvol uitvoeren van co-creatie. Zoals in de focus-

Het is duidelijk dat de gemeentelijke clusters in het

gang te krijgen, maar ook relatief zelfstandig vanuit

groep met bewoners naar voren komt:

begin erg moesten wennen aan de insteek van het

het gebied te gaan opereren. Het zorgde ook voor

programma en het proces dat zich ontwikkelde.

bestuurlijke rugdekking en politieke aandacht. De

“Die waren soms stuitend traag en met de voeten in de

Bewoners de ruimte of zelfs de ‘lead’ geven en

verbinding naar de gemeentelijke clusters werd –

aarde en dat... Maar je voelt heel duidelijk de spanning

meegaan in allerlei plannenmakerij zonder dat er

mede hierdoor – vooral ingestoken op het bouwen

binnen de gemeente. Dus dat sommigen die willen maar

Ook veranderde de stijl binnen de aansturing van het

nog duidelijke kaders waren betekende een radicale

aan een ‘coalitie van bereidwilligen’. Zoals in de focus-

anderen die eigenlijk niet willen maar moeten. En dat

programma. In de eerste fase was die vooral gericht

omkering van processen en rollen. Hier speelde ook

groep met ambtenaren naar voren wordt gebracht:

voelde je heel erg.” (Focusgroep bewoners)

op het mobiliseren van bewoners, community building

bestuursmodel dat in 2014 zijn intrede had gemaakt

“Er werd niet altijd aansluiting gemaakt bij de normale

Het proces in de eerste fase wordt door betrokkenen

bewoners. Daarna werd er meer focus gelegd op het

juist veel meer macht hadden gekregen (Drift, 2016;

hiërarchische figuren binnen de clusters maar er waren

enerzijds omschreven als organisch, inspirerend en

betrekken van de gemeentelijke clusters. Dit had

Loorbach e.a., 2016). Terwijl verschillende geledingen

mensen in de clusters die erin geloofden. En er waren

mobiliserend maar anderzijds als chaotisch en ondui-

enerzijds een financiële insteek, door meer struc-

binnen de gemeentelijke organisatie (de clusters en de

ook mensen […] die niet meegingen. Dus [vanuit een]

delijk. Vooral wat betreft de interne samenwerking

tuur in de begroting en aansturing van middelen te

gebiedsorganisatie) en het bestuursmodel (de nieuwe

coalition of the willing. Als je niet mee wilde? ‘Jammer

binnen de gemeente. Ook voor bewoners was het

brengen en anderzijds een beleidsmatige insteek door

gebiedscommissie) bezig waren te zoeken naar en te

dan. Dan ga ik geen energie in jou stoppen’.” (focus-

onduidelijk wie er regie had en hoe breed de gemeen-

de clusters er inhoudelijk meer en eerder bij te gaan

strijden voor hun specifieke rol en positie, betekende

groep ambtenaren)

telijke organisatie betrokken en gecommitteerd was

betrekken. Zoals in de focusgroep naar voren kwam:

mamanager komen, het moet meer gestructureerd worden.” (Interview A5)

en het ruimte geven aan de ideeën en wensen van

mee dat de gemeentelijke clusters in het nieuwe

het experiment dat in Middelland werd aangegaan

aan het programma. Zoals een bewoner

niet alleen een omkering in beleidsprocessen naar

het omschrijft:

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

“Er moeten spelregels komen, er moet een program­

60

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

61

“Heel veel mensen vinden dat ook lastig […] degenen

zijn benaderd of niet vanuit co-creatie zou zijn vorm

Concluderend kunnen we stellen dat gaandeweg, en

die daar moeite mee hadden die zochten eigenlijk van

gegeven. Zoals een van de ambtenaren concludeert:

vooral in de tweede fase, de samenwerking tussen wijk en gemeentelijke clusters beter is geworden.

hoe past dit in de structuren en in het systeem. Dus die discussie kwam best wel vaak op, op een gegeven

“Dus als je kijkt naar het co-creatie-traject, dan is

Ook is daar onder een bredere groep ambtenaren

moment en toen hebben wij in de fase […] het erover

het integraler geweest, want we hebben meer met

een besef ontstaan dat er op een aantal vlakken goed

gehad, er moet een programmamanager tussen die

de clusters inzet gepleegd en daar zit natuurlijk de

samengewerkt kan worden met bewoners. Echter

gewoon ook echt gewoon zorgt dat de lijn en de orga­

meeste inzet van andere clusters. Maar, denk ik wel,

lijkt er geen sprake te zijn geweest van een bredere

nisatie zeg maar verbonden wordt met de wijk en de

dat dat structureler is. Je betaalt misschien meer qua

omarming en structurele verandering in het samen-

opgaven die gevraagd worden. Kijken wat er wel en niet

inzet met elkaar, maar je lift Middelland denk ik ook

werken met de wijk vanuit de gemeentelijke clusters.

kan. En ook het financiële vraagstuk […] want het […]

duurzamer op. […] heeft uiteindelijk […] ook voor een

leek een beetje zo van: beste bewoners hier heb je een

opwaartse koers van de wijk gezorgd. […] ik denk dat

bulk met geld en kijk maar even wat je ermee doet.

het samenspel […] interessant is en dat het […] uitein­

Dat was natuurlijk ook niet altijd even handig.” (focus-

delijk meer brengt als je een integrale aanpak doet, dat

Nieuwe speeltoestellen Johannes de Vouplein, voorjaar 2018.

groep ambtenaren)

meerdere clusters meedoen en dat je dus ook […] niet

Een nieuwe inrichting voor het Johannes de Vouplein maakte onderdeel uit van het programma. Samen met bewoners

alleen die korte klap met, ik noem maar wat, drugs­

en kinderen uit de buurt is een nieuw ontwerp gemaakt dat prettiger voor de buurt en uitdagender voor de kinderen is.

Door een wisseling van de wacht in de gebieds­

dealers aanpakken, maar juist ook de zorgkant, om die

organisatie veranderde de stijl en focus van het

jongeren […] in het gareel te krijgen.” (Interview A5)

grenzenwerk tussen wijk en gemeentelijke organisatie. Waar de eerste periode meer als ‘radicaal’ getypeerd

Bewoners geven echter wel aan dat het in de

kan worden - zeker vanuit de gemeentelijke orga-

samenwerking tussen hun initiatieven, zoals de

nisatie gezien – om de co-creatieve aanpak van de

wijkondernemingen die ontstaan zijn, en de gemeen-

grond te krijgen en daar ook de ruimte voor te krijgen

telijke clusters de praktijk nog altijd weerbarstig is.

(en te nemen), komt in de tweede fase meer aandacht

Bijvoorbeeld in het vinden van de juiste ingang, vorm

en energie te zitten op het naar elkaar toebrengen van

van financiering of samenwerking met betrekking tot

de gemeentelijke organisatie naar hetgeen in de wijk

de diensten die zij op een integrale wijze en met de

ontstaan is. Twee verschillende ambtenaren geven

wijk willen vormgeven en uitvoeren.

hierover het volgende aan: Ook geven betrokken ambtenaren aan dat hoewel de “[…] toch wel een beetje naald en draad geweest daarin

samenwerking in de loop van het programma beter

om dat weer een beetje aan elkaar te hechten. En dat is

is geworden, er geen duurzame verandering heeft

nooit zonder slag of stoot gegaan. En ook niet optimaal,

plaatsgevonden in het omarmen van co-creatie in

misschien. Maar dat is wel, in die periode […] is dat wel

de verschillende geledingen van de gemeentelijke

weer dichter naar elkaar gegroeid, in mijn beleving.”

organisatie. Dit duidt op het achterwege blijven van

(Interview A3)

een structurele gedragsverandering, maar heeft ook te maken met de samenwerking tussen clusters onder-

“In het begin was er wel heel veel strijd tussen

ling. Zoals een ambtenaar het verwoordt:

programma en reguliere organisatie. En die heb ik in de tweede fase veel minder ervaren dan in de eerste fase.”

“Ja, er was geen echte samenwerking op. […] dat de

(Interview a10)

clusters met elkaar gingen denken: hé, hoe kunnen wij het maximale uit het geld ook halen door… Niet door

De uitdaging bleef om een integrale aanpak van de

het te bepalen in de wijk maar om […] je procesregie

grond te krijgen. Hiervoor is de samenwerking tussen

in te zetten, om te kijken of je het door de wijk, met de

clusters cruciaal. In hoeverre dat geslaagd is geweest,

wijk voor elkaar zou kunnen krijgen. Maar dat soort

wordt verschillend beoordeeld. De meeste betrok-

activiteit was er niet. Dus op het moment dat we

kenen geven aan dat dit veel tijd en energie vergde,

integraal aan het werken waren, ook op zo’n Wijkpaleis,

maar dat er wel degelijk een meer integrale aanpak

ja, dan moest je iedereen toch wel redelijk bij de haren

van de grond is gekomen dan wanneer de problema-

[erbij] trekken.” (interview A4)

Fotograaf: Robert Jager

tiek in Middelland enkel vanuit een veiligheidsbril zou

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

62

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

63

HOOFDSTUK 7

7. SPANNINGSVELDEN IN HET CO-CREATIEPROCES NADER BESCHOUWD

SPANNINGSVELDEN IN HET CO-CREATIEPROCES NADER BESCHOUWD

De eerdere hoofdstukken in dit rapport laten zien

tot veel energie en betrokkenheid onder bewoners.

dat Mooi Mooier Middelland een aantal duidelijke

Ook ontstond er een breed palet aan ideeën en initia-

en mooie opbrengsten heeft opgeleverd voor de

tieven. Maar divergeren heeft ook een schaduwzijde:

wijk. Tegelijkertijd laat de analyse ook een aantal

de analyse toont dat onder verschillende groepen

spanningen zien tussen verschillende (publieke)

betrokkenen – bewoners, ondernemers en ambte-

waarden en realiteiten. In dit hoofdstuk zetten we

naren – daardoor ook fragmentatie en een gebrek aan

deze spanningsvelden – die als een rode lijn door

coherentie werd ervaren. Met name het gebrek aan

het programma lopen – uiteen, omdat ze aankno-

regievoering op ‘het grotere plaatje’ kwam daarbij ter

pingspunten opleveren voor de lessen die getrokken

sprake, waarbij betrokkenen toch blijven kijken naar

kunnen worden voor de toekomst. De span-

de gemeente als de partij bij uitstek waar die regie-

ningsvelden leveren steeds een beeld op van een

voering dient te liggen.

balanceeropgave, waarbij de gemeente rekenschap moet geven aan verschillende waardes, gedragingen

In fase 2.0 zet de gemeente veel sterker in op

of realiteiten. Op basis van deze spanningsvelden

convergeren, waarbij er vanuit de clusters binnen de

reflecteren we op een aantal belangrijke condities

gemeente meer systematische aandacht komt voor

voor een effectief, inclusief en democratisch

de uitvoering van Mooi Mooier Middelland. Deze

co-­creatie­proces.

convergerende strategie leidde enerzijds tot meer slagkracht en exploitatie, maar aan de andere kant

7.1 Balanceren tussen convergeren en divergeren

ook tot minder oog voor de co-creërende omgeving. Met name bewoners ervaren hier dat de deur meer dicht is gegaan bij de gemeente en zij niet altijd meer welkom lijkten te zijn om mee te beslissen. Wanneer

Een belangrijk spanningsveld wat zich gedurende de

er te weinig oog is voor het regie-proces, leidt dat op

afgelopen jaren heeft voorgedaan in Mooi Mooier

termijn tot een lagere bereidheid van bewoners en

Middelland heeft betrekking op de rol van de

ambtenaren om aangehaakt te blijven. In de literatuur

gemeente en de mate waarin zij de regie nam in het

wordt gewezen op het belang van de houding en

co-creatie proces. De omvang en de aard van het

bereidheid van ambtenaren als bewoners om co-cre-

co-creatieproces hebben in Mooi Mooier Middelland

atieve samenwerkingsverbanden te starten en uit

geresulteerd in een scala aan partijen met verschil-

te voeren. De casuïstiek in Middelland bevestigt dit,

lende rollen, verantwoordelijkheden en taken. Op

maar laat ook zien dat deze houding en bereidheid kan

sommige momenten leek het daarbij waardevol om

veranderen in de loop der tijd als ook binnen verschil-

een zo breed mogelijke groep betrokkenen aan te

lende geledingen van de gemeentelijke organisatie.

trekken, en verbindingen te leggen tussen verschillende thema’s die binnen Mooi, Mooier Middelland

Op het juiste moment kunnen afwisselen tussen een

werden opgepakt (van veiligheid, leefbaarheid en

convergerende en divergerende stijl is daarmee een

sociale cohesie tot duurzaamheid en groen).

belangrijke conditie voor een co-creatie proces waarin

Met name in fase 1.0 van MMM was er grotendeels

betrokkenen aangehaakt blijven, maar is in de praktijk

sprake van een divergerende strategie, waarbij werd

uitdagend om te realiseren.

ingezet op een brede betrokkenheid van bewoners, ondernemers en andere partijen in de wijk. Dit leidde

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

64

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

65

7.2 Innoveren en exploreren versus voortbouwen op bestaande werkwijzen

soms frustreren. Beide logica’s hebben hun bestaans-

domeinen is belangrijk, maar vraagt dus veel tijd en

sommige ambtenaren daar anders naar keken, met

recht en legitimiteit, maar de vraag is hoe beide

specifieke competenties. Het risico is sterk aanwezig

name gezien hun worsteling met de afstemming van

logica’s op een zinvolle manier kunnen aansluiten,

dat een van beide domeinen wordt vergeten of te

MMM binnen de bredere interne structuren van de

Een tweede spanningsveld wat consistent in het

zonder dat ze elkaar te veel in de weg zitten of te

veel losraakt van het co-creatie proces. Daarbij is

gemeente. In de praktijk leidde dit ertoe dat bewoners

co-creatie proces terug te zien is het innovatieve en

sterk botsen. Dit vraagt om continue aandacht voor

tijdens het programma – maar dit gebeurt ook in tal

meer gelijkwaardigheid hadden verwacht tussen

open karakter van het co-creatie proces enerzijds

het kunnen vertalen tussen wijk en gemeentelijke

van andere participatietrajecten – te veel geleund op

gemeente en henzelf, terwijl ambtenaren zelf vooral

(exploratie), versus de aansluiting op bestaande en

organisatie, het kunnen verbinden van personen en

enkele individuen. Naast dat de politieke steun aan

wijzen op de conflictzijde van deze gelijkwaardige

meer dwingende structuren en praktijken binnen

netwerken en soms het transformeren van werkwijze

co-creatieve projecten fragiel kan zijn, zoals benadrukt

positie (zie ook Schipper en Van Steenbergen, 2017).

de gemeente anderzijds (exploitatie). Mooi Mooier

en structuren. Dit brengt ons op het volgende

in de literatuur, laat de casuïstiek in Middelland zien

Middelland heeft in de beginjaren relatief veel

spanningsveld.

dat het leunen op enkele ambtelijke sleutelfiguren net

Verwachtingen lopen ook uiteen over het ‘einde van

bewoners en ondernemers weten te activeren, waarbij

zo fragiel kan zijn. Verbindend grenzenwerk betekent

het programma’. Daar waar ambtenaren geleerde

de rol van gebiedsmanagers door iedereen breed werd

daarom dat er een team van grenzenwerkers nodig is

lessen trekken voor soortgelijke toekomstige

om de verbindingen tussen gemeente en wijk te waar-

projecten, zijn actieve bewoners nog steeds bezig met

borgen voor de lange termijn.

de realiteit van hun eigen wijk en het verder co-cre-

erkend. Het enthousiasme van de gebiedsmanagers creëerde vertrouwen bij bewoners. Fase 1.0 wordt dan ook gekarakteriseerd door een brede betrokken-

7.3 Inbedding van co-creatie in wijk en gemeentelijke organisatie: meerzijdig grenzenwerk

ëren om die wijk te verbeteren. Dat brengt spanningen

heid van partijen, die in brede zin konden meedenken over nieuwe ideeën en concepten voor de wijk.

Het Mooi Mooier Middelland project laat zien dat verschillende wijkmanagers/gebiedsmanagers met

7.4 Uiteenlopende verwachtingen over rollen en het uiteindelijke doel van het co-creatie proces

met zich mee, omdat het frustratie oproept bij zowel bewoners (‘we staan voor een dichte deur’) als voor ambtenaren zelf (‘rupsje-nooit-genoeg’). De praktijk

Tegelijkertijd wordt duidelijk dat in fase 1.0 de

hart en ziel hebben gewerkt aan het co-creatie proces.

gemeentelijke clusters nog niet goed zijn aangehaakt.

Bewoners, ondernemers en ambtenaren erkennen de

In de uitvoering van de plannen en besluiten (fase

motiverende en faciliterende werkwijze en de open

De analyse laat zien dat MMM echt een begrip is

aan het begin, gedurende maar ook aan het einde van

2.0) loopt men dan ook sterker tegen bestaande

communicatiestijl van deze gebiedsmanagers, die het

geworden. Sommige bewoners, maar ook betrokken

het co-creatie traject helder te krijgen en daarover

structuren en werkwijzen aan binnen de gemeente,

nodige enthousiasme en betrokkenheid losmaakte

ambtenaren, spreken bijvoorbeeld over vervolg-

te blijven communiceren. Het ontwikkelen van een

die niet langer genegeerd kunnen worden. In de casus

in de wijk en ook voor groeiend vertrouwen onder

stappen in de zelfsturing en samenwerking met de

positieve en grote bereidheid van zowel ambtenaren

Middelland zien we dat de gemeentelijke organisatie

deelnemende bewoners zorgde in de aanpak. Deze

wijk ‘in de geest van MMM’. Toch lijkt Mooi Mooier

als bewoners in co-creatie heeft daarmee betrekking

in de laatste jaren steeds meer ingebed raakt in het

verbindende grenswerkers zijn volgens betrokkenen

Middelland verschillende betekenissen te hebben voor

op een sterkere inzet op verwachtingsmanagement

co-creatie proces. Enerzijds is dit een productieve

cruciaal geweest voor het succes van Mooi Mooier

verschillende spelers, waarbij de verwachtingen soms

gedurende het hele traject.

ontwikkeling, omdat op deze wijze meer resultaat

Middelland, met name op het niveau van het draag-

sterk uiteenlopen. Dat heeft enerzijds te maken met

geboekt kan worden. Anderzijds zien we dat hierdoor

vlak en de betrokkenheid van de wijk. De verbinding

verwachtingen rondom de dynamiek tussen bewoners

het innovatieve en explorerende karakter van het

naar de gemeentelijke organisatie werd in bepaalde

en de gemeente, maar anderzijds ook met verwach-

experiment meer en meer in de knel komt. De relatief

fases beduidend minder sterk ervaren. Toen deze

ting­en rondom de uitkomsten en de toekomst van

vrije experimenteerruimte en de energie zoals dat in

zijde van het co-creatieproces meer aandacht kreeg,

het programma.

fase 1.0 werd beleefd wordt sterker ingeperkt door

ging dit gepaard met andere persoonlijkheden en een

hiërarchische en politiek-bestuurlijke procedures en

andere stijl van sturing. In deze periode ervoeren

De verwachtingen over de dynamiek hebben vooral

belangrijke facilitator voor het succes van het proces

regels waar ambtenaren mee te maken hebben in hun

bewoners een groeiende afstand tot de gemeente,

betrekking op de gelijkwaardigheid tussen bewoners

de politiek-bestuurlijke steun vanuit de burgemeester

werk. De balansopgave voor de gemeente zit hier in

waar er binnen de gemeentelijke organisatie juist meer

en gemeente. De uitspraak van de burgemeester aan

geweest: naast het ruime budget voor het experiment

het ruimte geven voor exploratie en innovatie ener-

inbedding van het programma werd ervaren.

het begin van MMM waarbij de rol van ambtenaren

dat hij heeft weten vrij te spelen, komt dit vooral in

werd geframed als dienend (als ‘echte civil servants’),

fase 1.0 tot uiting in de korte lijntjes tussen burge-

Dit laat het belang en de uitdaging zien van verbin-

terwijl bewoners in the lead moesten komen, zorgde

meester en gebiedsteam en de urgentie en voorrang

dend grenzenwerk naar beide kanten of ‘zijden’

voor een expliciete democratische ambitie om zeggen-

die het programma lang weet vast te houden. Hoewel

De hier geduide spanning sluit ook aan op het

van het co-creatie proces: naar de wijk en naar de

schap van bewoners op beleid te vergroten. Het

het programma in deze fase nog niet sterk is ingebed

tussentijdse rapport van Drift (Schipper en Van

gemeentelijke organisatie. Ook laat het zien dat het

leidde in de praktijk echter ook tot de nodige onduide-

in de gemeentelijke organisatie in bredere zin (bij de

Steenbergen, 2017) waarin gesproken wordt van

goed verbinden van het co-creatie proces in beide

lijkheid over rollen, verantwoordelijkheden en taken,

clusters), zorgt de politiek-bestuurlijke steun er wel

een maatschappelijke logica vanuit de wijk die botst

domeinen veelal moeilijk te verenigen is in dezelfde

met name tussen bewoners en de gemeente. Voor

voor dat er meters gemaakt kunnen worden en er een

met de beleidslogica vanuit de gemeentelijke organi-

persoon, omdat het – afgezien van ruwweg tijd en

sommige bewoners betekende de notie van gelijk-

zekere voorrang aan de plannen van de wijk wordt

satie, waarbij de verschillende kokers, procedures en

middelen – ook om bepaalde persoonlijke compe-

waardigheid tussen bewoners en ambtenaren vooral

gegeven. Vanaf het moment dat de burgemeester

planning – denk aan de processen rondom financiën

tenties en drijfveren vraagt. Het opbouwen en

dat de stem van bewoners en ambtenaren ten alle

meer naar de achtergrond verdwijnt, komt ook de

– de integrale plannen van Mooi Mooier Middelland

onderhouden van netwerken en relaties in beide

tijden op gelijke waarde geschat moest worden, terwijl

kwetsbaarheid hiervan aan het licht: de ambtelijke

zijds en het voortbouwen op bestaande structuren en werkwijzen anderzijds (zie ook Gieske e.a., 2020).

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

66

van deze casuïstiek toont dus dat het belangrijk is om duidelijk en transparant met elkaar de verwachtingen

7.5 Bestuurlijke steun en ambtelijke inbedding: via de lijn of bovenlangs? Aansluitend bij de inzichten uit de literatuur, is een

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

67

inbedding loopt achter op de energie in de wijk, en de

De opgave voor de gemeente is hier om aan de ene

laatste jaren lijkt de urgentie van MMM verder af te

kant in het hier en nu resultaten te boeken voor

nemen. Het spanningsveld draait hier om het belang

Middelland, maar tegelijkertijd ook een basis te leggen

van politiek-bestuurlijke inbedding enerzijds voor

voor een duurzame samenwerking en probleemop-

de slagkracht en het creëren van urgentie voor een

lossend vermogen voor de toekomst. Het is daarbij

dergelijk project, maar anderzijds ook het belang van

cruciaal dat het opgebouwde sociale kapitaal in de

een goede ambtelijke inbedding voor langere termijn.

wijk wordt gekoesterd. Dit betekent dat de gemeente

Vaak wordt de nadruk op een van beide kanten gelegd

niet alleen moet focussen op de uitkomsten voor

en kiezen betrokken tussen een route via de top of via

bewoners in het hier en nu, maar ook dient na te

de lijn. Voor een enthousiaste start en een duurzame

denken over hoe men vrijwilligers, kennis en capa-

betrokkenheid van zowel bewoners en ambtenaren

citeiten die tijdens het proces zijn aangehaakt en

is beide belangrijk. Niet alleen is bestuurlijke steun

opgebouwd kan borgen voor de langere termijn. De

fragiel zoals we uit de literatuur weten, maar een

casus laat zien dat de gemeente een faciliterende rol

bredere ambtelijke inbedding is cruciaal voor de

kan spelen in het bouwen en borgen van het sociale

doorgang en uitvoering van plannen. Het is echter

kapitaal. Denk aan de rol van de verbindende grens-

een grote uitdaging om over de hele linie betrokkenen

werkers als ook de sociale infrastructuur die met

in een co-creatie modus te krijgen en te houden.

Huize Middelland tot stand is gekomen.

Bestuurlijke steun is daarbij belangrijk, maar niet voldoende voor de lange termijn.

HOOFDSTUK 8

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

Concluderend laat de casus Middelland zien dat co-creatie uitdagend is en dat er veel balanceerwerk

7.6 Programma/projecten logica versus duurzame relaties en lange-termijn resultaten

nodig is vanuit de gemeente om het co-creatie proces tot een succes te maken. Een goede regievoering en de inzet van een team van grenswerkers is belangrijk om een positieve houding en bereidheid van zowel bewoners als ambtenaren te bewerkstelligen.

Tenslotte, is het belangrijk om te constateren dat

Deze grenswerkers kunnen het co-creatie proces

co-creatie processen zoals in MMM vooral een

minder kwetsbaar maken, omdat het draagvlak dan

uitdaging kennen in het opbouwen van een duurzame

niet langer rust op een enkele politieke sponsor of

samenwerking tussen wijk (bewoners) en gemeente.

juist op enkele ambtelijke sleutelfiguren. Daarnaast

De gemeente werkt immers volgens programma’s

moet er in een eerdere fase al oog zijn voor zowel de

en projecten die niet los gezien kunnen worden van

innoverende opzet van het proces (het experiment)

de politiek-bestuurlijke cyclus en tijdshorizon. Het

als voor de verdere aansluiting bij bestaande struc-

risico is groot dat deze tijdshorizon en aanverwante

turen en regelgeving van de gemeente (exploitatie).

sturingsmechanismen van projectmanagement,

De complexiteit van dit balanceerwerk toont ook het

verantwoording en prestatie-indicatoren de overhand

belang van goede en constante communicatie met

krijgen en dat betrokkenen langzaam meegezogen

betrokkenen: zowel over het proces als de uitkom-

worden in deze interne logica van de gemeentelijke

sten van het programma dienen verwachtingen te

organisatie. Gezamenlijk plannen maken in de eerste

worden uitgesproken. In het volgende hoofdstuk gaan

fase is vaak leuk en spannend, omdat er dan ruimte

we dieper in op deze en aansluitende lessen die we

en enthousiasme is. Zodra de uitvoering van start

kunnen trekken uit de casus.

gaat, kan een projectmanagement logica gauw de overhand krijgen (het moet binnen tijd, budget en scope) waardoor de openheid en communicatie met externe betrokkenen vanuit de co-creatie gedachte en werkwijze kan afnemen.

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

68

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

69

8. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

gedurende het programma ook een meer integrale

positieve effecten voor de wijk gezien de complexe

werkwijze tot stand gekomen. Zo is de aandacht voor

aard rondom veiligheid en leefbaarheidsproblematiek

het veiligheidsvraagstuk vanaf het begin verbreed

in Middelland. Continue aandacht voor de leefbaar-

naar belangrijke aanpalende vraagstukken in de wijk

heid en veiligheid in de wijk is daarom belangrijk om in

Op welke wijze heeft de samenwerking tussen wijkbe­

en heeft dit voor een bredere verbetering van de wijk

de wijkaanpak mee te nemen, met de kanttekening dat

woners en gemeente in het programma Mooi Mooier

gezorgd (bijv. op het vlak van leefbaarheid en sociale

dit niet alleen op wijkniveau opgelost kan worden.

In 2015 is de gemeente Rotterdam samen met

Middelland bijgedragen aan de realisatie van publieke

controle). Ook geven diverse ambtenaren aan dat de

bewoners en ondernemers van de wijk Middelland

waarden, met specifiek aandacht voor een sterkere

samenwerking met bewoners ervoor heeft gezorgd

Een tweede belangrijke opbrengst van Mooi Mooier

een omvangrijk en langdurig experiment aangegaan,

wijkdemocratie en een beter ontwikkeld collectief

dat zij een duidelijker inzicht hebben gekregen in de

Middelland heeft betrekking op de sterkere verbin-

onder de naam ‘Mooi Mooier Middelland’. Bewoners

probleemoplossend vermogen van de gemeentelijke

uitdagingen die er binnen de wijk bestaan en de

dingen die ontstaan zijn tussen bewonersgroepen

en ondernemers kregen van de gemeente de ruimte

organisatie en wijkbewoners om meer integraal en

specifieke context veel beter meegenomen kan

en tussen actieve bewoners en de gemeente. Als

om het voortouw te nemen in het vormgeven aan een

wijkgericht te opereren?

worden. De interne samenwerking tussen de verschil-

platform van samenwerking heeft MMM bijgedragen

lende clusters blijft echter een worsteling om goed

aan het sociaal kapitaal in de wijk. Dit betreft

van de grond te krijgen.

zowel een versterking van het netwerk van actieve

8.1 Inleiding

visie en wijkverbeterplan voor Middelland. In samenwerking met de gemeente is dit wijkverbeterplan

En: Welke lessen voor wijkgestuurd en wijkgericht

concreet gestalte gegeven. Voor het programma had

werken in co-creatie met bewoners kunnen hieruit

de gemeente 7 miljoen euro gereserveerd voor de

worden gedistilleerd?

bewoners en de verbinding tussen hen, als ook tussen

periode 2016-2018. Vervolgens is het veelzijdige

De fysieke verbeteringen hebben in de ogen van

verschillende bewonerscollectieven. Er is volgens

bewoners, ondernemers en ambtenaren geleid tot

betrokkenen meer communicatie en contact ontstaan

programma doorgegaan: betrokken bewoners,

In de volgende paragraaf wordt eerst ingegaan op

een mooiere en aantrekkelijkere uitstraling van

tussen diverse groepen bewoners, maar ook tussen

ondernemers, wijkpartners en de gemeente hebben

de opbrengsten van Mooi Mooier Middelland. Deze

de wijk, waarbij er ook sprake is van een verbete-

bewoners en andere partijen zoals welzijnsinstel-

vanaf 2019 de co-creatie verder bestendigd en

opbrengsten zijn vertaald in termen van de realisatie

ring van de veiligheidsbeleving op deze plekken.

lingen en corporaties, die door MMM de weg beter

doorontwikkeld. Dit samenwerken aan de wijk, door

van publieke waarden, zodat er recht wordt gedaan

De fysieke verbetering en inrichting van bepaalde

naar elkaar hebben gevonden. Zo worden problemen

de burgemeester en betrokkenen aangeduid met de

aan zowel inhoudelijke opbrengsten (die gericht zijn

publieke pleinen draagt bij aan meer interacties

in de directe leefomgeving sneller gemeld en is er

term ‘co-creatie’, heeft geleid tot de ontwikkeling

op de ervaren problematiek in de wijk) alsmede het

tussen bewoners en meer ervaren sociale controle.

vanuit andere partijen ook meer waardering en

van allerlei fysieke plekken in de wijk als ook tot de

proces van co-creatie, waarbij er aandacht is voor

Deze plekken worden nu volgens betrokkenen meer

erkenning van de inbreng van bewoners en onder-

betrokkenheid van een groot aantal bewoners en

concepten zoals de democratische inbedding van

gebruikt door verschillende bewoners. Op verschil-

nemers. Daarnaast leidde de uitwisseling tussen

ondernemers.

het programma en het inclusie-vraagstuk. In het

lende plekken wordt er minder overlast ervaren in de

bewoners en gemeente– ook al verliep deze niet altijd

tweede gedeelte van dit hoofdstuk zoomen we in

wijk. Dit gevoel van betrokkenen wordt grotendeels

soepel – ertoe dat er meer interactie en dialoog is

In 2023 loopt het programma Mooi Mooier

op de geleerde lessen voor co-creatie met bewoners

bevestigd door de wijkprofieldata, die een toename

ontstaan, waarbij beide partijen in de loop der jaren

Middelland formeel af, en vanuit de gemeente gezien

in wijkgericht en wijkgestuurd werken: daarbij is er

laten zien in de waardering van bewoners van a) de

de weg naar elkaar beter vonden. Daarbij heeft de

ontstond daarmee de wens om tot een evaluatie

specifiek aandacht voor de context van Mooi Mooier

aantrekkelijkheid van de wijk (gebouwen en huizen) en

lokale herkenbaarheid (door bijvoorbeeld de inzet van

te komen. Het doel van het programma was niet

Middelland alsmede voor het bredere programma

b) de aanwezigheid van gebruiksgroen (plekken om te

de werkgroep Buurtpower) en het veelvuldige direct

alleen om de complexe problematiek in de wijk op

Wijk aan Zet, waar de gemeente de komende jaren

spelen, sporten of picknicken).

contact met vertegenwoordiging vanuit de gemeente

het gebied van veiligheid, leefbaarheid en sociale

verder op inzet.

(denk aan de wijkmanagers, maar ook de accounthou-

vraagstukken aan te pakken, maar ook om dit op een andere, vernieuwende wijze te doen. Met name door dit vanuit een brede groep bewoners te doen die meer betrokkenheid en zeggenschap zouden

8.2 De impact van Mooi Mooier Middelland: opbrengsten voor de wijk

krijgen over de aanpak van de wijk. De evaluatie van

Daarnaast is het belangrijk om ook te markeren dat

ders vanuit de clusters) voor meer laagdrempeligheid

complexe problematiek rondom veiligheid en leef-

gezorgd voor bewoners om contact te zoeken, infor-

baarheid zich moeilijk laten beteugelen. Ervaren

matie te delen en relevante input te leveren.

drugsoverlast, maar ook agressief rijgedrag blijft een belangrijke bron van onveiligheidsbeleving

Illustratief voor de rijkere sociale infrastructuur in de

het programma heeft daarom ook een belangrijke

Uit de evaluatiestudie blijkt dat de impact van

in Middelland. Deze twee indicatoren van veilig-

wijk en tussen wijk en gemeente is het succes van

lerende functie: wat kunnen we van deze aanpak

Mooi Mooier Middelland op de wijk op verschil-

heid scoren, net als in de aangelegen wijk Nieuwe

Huize Middelland (een collectief van 13 bewoners-

leren voor de toekomst? Hoe organiseer je een proces

lende manieren tot uiting komt. De meest zichtbare

Westen, alleen maar slechter in vergelijking met

groepen). De inmiddels 15 verschillende locaties in de

van co-creatie, hoe bereik je een bepaalde mate

opbrengst voor de wijk zijn de fysieke verbeteringen

2014. Verschillende respondenten geven aan dat dit

wijk worden door vrijwel alle betrokkenen genoemd

van betrokkenheid en inclusie en hoe kan met een

die mede dankzij het programma MMM zijn gere-

problemen zijn die niet of zeker niet helemaal met een

als belangrijkste winst van het programma Mooi

dergelijke aanpak een effectieve samenwerking tot

aliseerd. Alle betrokkenen zijn over het algemeen

wijkprogramma op te lossen zijn, maar op wijk-over-

Mooier Middelland, omdat het grote aanbod aan

stand komen tussen gemeente en bewoners? Kortom,

positief over de winkelstraat en de verschillende

stijgend niveau spelen. Het is onduidelijk of de

activiteiten heeft geleid tot meer contact, kenni-

heeft het programma bijgedragen aan meer collec-

parken en pleinen die zijn opgeknapt en gerealiseerd,

ervaren verbeteringen in de wijk op de lange termijn

suitwisseling, (h)erkenning en toenadering tussen

tief probleemoplossend vermogen en hoe dan? In dit

maar ook over kleinere restauraties aan gevels en

blijven bestaan. Sommige betrokken ambtenaren en

bewoners en professionals. Het diverse aanbod aan

slothoofdstuk geven we antwoord op de 2 vragen die

de aanleg van diverse zebrapaden en groen in de

bewoners uiten dan ook hun zorgen over de duurzame

activiteiten sluit aan op verschillende wensen en

centraal stonden in dit rapport, namelijk:

buitenruimte. Volgens de meeste betrokkenen is er

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

70

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

71

behoeftes vanuit de wijk. Daarbij zorgde de (digitale)

ders vanuit het stadhuis, ambtenaren, leden van de

de energie en dynamiek die in ontstaan was vast te

Hoewel er in bepaalde projecten in de wijk wordt

infrastructuur van Huize Middelland voor verschil-

gebiedscommissie en andere betrokken bewoners

houden. Ook speelde de uitdaging om de gemeente-

voortgebouwd op de samenwerking met actieve

lende cross-overs van initiatieven in de wijk, wat bij

hebben daarbij sterk ingezet op een brede participatie

lijke organisatie (de clusters) meer betrokken te krijgen

bewoners, wordt er op programmaniveau afgebouwd.

heeft gedragen aan het probleemoplossend vermogen

vanuit de wijk: de diversiteit aan participatiemogelijk-

en op deze wijze ook tot een goede uitvoering van de

Daar waar ambtenaren spreken over minder scepsis

van de wijk - om op lokale problemen en behoeftes

heden, variërend van formeel tot speels en creatief,

projecten te komen in samenwerking met bewoners.

en ‘een kentering in hun denken over bewoners-

in de wijk snel en goed te kunnen inspelen. Er is een

moesten leiden tot een lagere drempel voor kwets-

In fase 2.0 wordt er een andere koers gevaren vanuit

betrokkenheid’, is een groot deel van de langdurig

vrij hecht netwerk ontstaan van bewoners en profes-

bare groepen in de wijk om mee te denken, mee te

de gemeente. Van een periode van divergeren in

betrokken bewoners juist teleurgesteld in een – in hun

sionals die elkaar weten te vinden, en daardoor ook

beslissen en mee te doen. Denk aan de knikkertafels,

fase 1.0 wordt er in fase 2.0 meer ingezet op conver-

ogen – terugtrekkende beweging van de gemeente.

in staat zijn zich te kunnen richten op overstijgende

communicatie via de Middelland Post en social media,

geren. Waar de eerste periode meer als ‘radicaal’

Het is onduidelijk wat de impact hiervan is op de lange

complexere vraagstukken (zoals welzijn, leefbaarheid

de lotingen en huisbezoeken, maar ook de ontwik-

getypeerd kan worden - zeker vanuit de gemeente-

termijn relatie tussen bewoners, de wijk Middelland

of duurzaamheid) in de wijk. De sterkere verbindingen

kelde ‘toolkit’ van de werkgroep BuurtPower. Hoewel

lijke organisatie gezien – om de co-creatieve aanpak

en de gemeente. Hetzelfde geldt voor het succes van

in de wijk zorgen er daarbij ook voor dat ambte-

deze inspanningen hebben geleid tot meer openheid

van de grond te krijgen en daar ook de ruimte voor

Huize Middelland: de verbindingen en cross-overs in

naren een duidelijker inzicht hebben gekregen in de

en een breder bereik van bewoners, blijft de kern van

te krijgen (en te nemen), komt in de periode daarna

de wijk worden geprezen, maar men is ook bezorgd

uitdagingen die er binnen de wijk bestaan en gevoed

langdurig betrokken bewoners relatief homogeen

meer aandacht en energie te zitten op het naar elkaar

over de duurzaamheid ervan als de financiële steun

worden door de kennis, kunde en creativiteit van

in termen van opleidingsniveau en sociaal-culturele

toebrengen van de gemeentelijke organisatie naar

van de gemeente vanaf 2026 mogelijk wordt

bewoners en ondernemers in het vormgeven van een

kenmerken. Een belangrijke kritische noot vanuit

hetgeen in de wijk ontstaan is. Het gevolg hiervan

stopgezet.

aanpak op deze vraagstukken.

betrokkenen is dan ook dat het vooral de systeem-

is dat enerzijds de clusters meer aangehaakt raken,

vaardige bewoners zijn die het programma hebben

wordt in de beleving van de meest actieve bewoners

Deze kritische kanttekeningen geven tegelijk hand-

Een laatste belangrijke opbrengst van Mooi Mooier

gevormd en gekneed. De bevindingen bevestigen de

ook meer teruggegrepen op bestaande reflexen

vatten voor het formuleren van een aantal lessen

Middelland ligt in het verlengde van de sterke sociale

weerbarstige praktijk van co-creatie processen waarin

en bureaucratische patronen van de gemeente. De

van Mooi Mooier Middelland voor co-creatie met

infrastructuur van de wijk, namelijk het toegenomen

het aantrekken van bewoners met een diversiteit aan

coronapandemie en de lockdowns in de periode

bewoners en specifiek in relatie tot Wijk aan Zet.

eigenaarschap die betrokkenen binnen MMM ervaren

leefwereldsferen heel uitdagend is.

2020-2022 bemoeilijkte bovendien het contact, zowel

in relatie tot de wijk. Met name in de beginjaren (fase

tussen bewoners als tussen gemeente en bewoners.

8.3 Geleerde lessen: blik achteruit en vooruit

1.0) zien we dat het programma geleid heeft tot een

Bovenstaande impact van Mooi Mooier Middelland

collectief bewustzijn onder bewoners en ondernemers

toont een aanzienlijke bijdrage van het programma in

Gaandeweg ontstaan er uiteenlopende verwach-

dat de wijk ‘van hen’ is en zij daar verantwoordelijk-

termen van verbeterde leefbaarheid (fysiek), sociaal

tingen van bewoners en gemeenten: daar waar

heid in nemen en opeisen. Mooi Mooier Middelland

kapitaal, probleemoplossend vermogen en eigenaar-

de gemeente in de laatste jaren vooral bezig is

Het programma Mooi Mooier Middelland wordt

– en het enthousiasme en de energie die de wijkma-

schap in de wijk. De analyse laat echter ook zien dat

met de laatste hand leggen en de afronding van

formeel in 2023 afgesloten door de gemeente. De

nager(s) wisten los te maken in de wijk - was daarmee

MMM niet alleen maar een succesverhaal was, maar

het programma, is de kerngroep van actieve

impact voor de wijk, bewoners en gemeente zijn

een belangrijk ingrediënt voor meer gemeenschaps-

gepaard gaat met een aantal kritische noten over

bewoners bezig met een verdere bestendiging van

hiervoor geduid. Wat zijn nu de belangrijkste geleerde

vorming (‘community building’), waarbij bewoners

het verloop van de samenwerking en de organisatie

de samenwerking en een verdere ontwikkeling van

lessen vanuit het programma, en wat betekent dit

een steeds sterkere mate van trots, identificatie en

van het programma. De kritische geluiden gaan

hun zeggenschap in hun relatie tot de wijk en de

voor het programma Wijk aan Zet, dat ook gericht is

energie ervoeren voor de wijk. Voorbeelden zijn

bovenal over de duurzaamheid van de samenwerking

gemeente. Daar waar ambtenaren spreken over

op zowel co-creatie met bewoners als wijkgestuurd

het gevoel van trots wat het Johannes de Vouplein

tussen gemeente en bewoners en daarmee ook het

minder scepsis en ‘een kentering in hun denken over

werken.

teweegbracht bij betrokken bewoners, maar ook de

gezamenlijk vormgeven aan een wijkaanpak waarin

bewonersbetrokkenheid’, is een groot deel van de

crowdfunding die heeft plaatsgevonden voor het

de zeggenschap van bewoners en continuïteit van

langdurig betrokken bewoners juist teleurgesteld in

Wijkpaleis en de ontwikkeling van het Wijkbedrijf de

initiatieven geborgd is. Deze kritische kanttekeningen

een – in hun ogen – terugtrekkende beweging van

Les 1: Gedeelde regievoering door de wijk en de gemeente

Middellander, die door bewoners is opgericht om een

zijn belangrijk, omdat het programma niet alleen in

de gemeente.

Een eerste les vanuit het programma MMM is dat

duurzamere ontwikkeling van de wijk na te streven en

het leven is geroepen om de complexe inhoudelijke

de zelfsturing van de wijk verder vorm te geven en

problematiek in de wijk aan te pakken, maar ook om

Tenslotte: de kritische noten wat betreft het verloop

op gezamenlijke regie-voering van het programma.

te stimuleren.

een grote groep bewoners zeggenschap te geven en

en uitkomsten van het programma Mooi Mooier

Fase 1.0 van het programma wordt door betrok-

het programma democratisch in te bedden.

Middelland geven dus vooral te denken over de duur-

kenen gekenmerkt door een organische, chaotische

de gemeente en de wijk nog meer kunnen inzetten

zaamheid van de samenwerking en de werkwijze die

maar ook een energierijk proces waarin bewoners,

we wel een kritische noot rond het inclusievraag-

Hoewel fase 1.0 vooral een periode is van veel

ontstaan is: de opgebouwde relaties en verbindingen

ondernemers en gemeente gezamenlijk komen tot

stuk. Mooi Mooier Middelland heeft een grote groep

energie en bevlogenheid vanuit burgemeester,

tussen bewoners en gemeente. Ondanks de successen

planvorming. Tegelijkertijd is er veel onduidelijkheid

bewoners en ondernemers weten te mobiliseren

gebiedsmanager(s) en bewoners, raakten een deel van

die geboekt zijn met het programma MMM, maakt de

over regels en kaders waarbinnen gewerkt wordt.

en een behoorlijke groep ook langdurig weten te

de bewoners in fase 2.0 steeds meer teleurgesteld in

samenwerking tussen gemeente en bewoners ergens

Fase 2.0 staat meer in het teken van convergeren

betrekken en in stelling gebracht. Betrokken bestuur-

het verloop van het programma. Het is uitdagend om

toch ook de indruk van een nachtkaars die uitdooft.

en uitvoering, waarbij er sprake is van een sterkere

Wat betreft eigenaarschap en betrokkenheid plaatsen

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

72

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

73

ambtelijke inbedding en een strakkere regievoering:

speelt hier een belangrijke rol. De gemeente borduurt

belangrijke les vanuit Mooi Mooier Middelland is het

dat verschaft enerzijds meer duidelijkheid en over-

hier al op door in bijvoorbeeld het experiment van

belang van een team van ‘verbindende grenswerkers’

Les 4: Structurele verandering? Borg het leren van co-creatie

zicht, maar leidt ook tot minder enthousiasme en

participatief begroten dat in Bospolder-Tussendijken is

die, vanuit gemeentelijk perspectief gezien, ‘binnen’

Het programma MMM heeft duidelijke resultaten

energie bij een deel van de betrokkenen bewoners.

opgezet. Het belang van het goed inregelen van zowel

en ‘buiten’ goed weten samen te brengen. Verbinders

opgeleverd voor de wijk. Ook hebben veel ambte-

Het is belangrijk dat de gemeente in toekomstige

het proces als het budget als het gaat om bewoners-

die in staat zijn om netwerken in de wijk te mobili-

naren geleerd van het co-creëren met bewoners.

co-creatie processen samen met vertegenwoordigers

participatie wijst ook meteen op een risico voor Wijk

seren en de energie in de wijk los te brengen, maar

Het is echter de vraag in hoeverre deze kennis en

en spelers in de wijk een strategie ontwikkelt over de

aan Zet. Daar komen we in de volgende paragraaf

die ook voldoende ingebed en verbonden zijn met de

kunde beklijft. Een stap verder gaat nog de vraag of

regievoering: enerzijds is het belangrijk om overzicht

op terug.

interne netwerken en afdelingen (clusters) binnen de

de organisatie er structureel door veranderd is. Hier

gemeentelijke organisatie.

valt het nodige op af te dingen. Een les die we hieruit

en enige vorm van sturing te houden over het ‘grotere

kunnen trekken is hoe de organisatie kan leren van dit

plaatje’, het huidige wijkakkoord zogezegd, en het

Niet alleen werden bewoners intensief betrokken

overzicht van wat er op heel veel plekken in de wijk

in de vormgeving van de plannen, maar in MMM

Meerzijdig grenzenwerk richt zich op het scha-

soort programma’s. Co-creatie met bewoners geeft

gebeurt. Anderzijds is het belangrijk om ruimte te

werden zij ook intensief betrokken in de uitvoering.

kelen, vertalen en verbinden van verschillende

een prikkel om de gemeentelijke clusters bijvoorbeeld

geven aan initiatieven vanuit de wijk en die ook te

Dit hield o.a. in dat bewoners en organisaties uit de

logica’s: die van het wijkperspectief en de logica

beter met elkaar te laten samenwerken: onderling en

stimuleren. Hierbij is het belangrijk om helderheid te

wijk als professionals relevante diensten of klussen

van maatschappelijke netwerken enerzijds en het

met de wijk. Hoe kan de organisatie van dit expe-

krijgen hoe die initiatieven aansluiten bij het grotere

konden uitvoeren voor het programma. Ze werden

gemeentelijk perceptief en de logica van de gemeen-

riment leren? Wat betekent het voor bestaande

geheel. Dit draagt immers bij aan een breder gedeeld

hiermee nog sterker mede-eigenaar van de uitvoe-

telijke organisatie anderzijds. Beide logica’s hebben

structuren, regels, rollen en werkwijzen? Het expe-

eigenaarschap van de wijk.

ring. Duidelijk werd dat het van cruciaal belang is

hun eigen legitimiteit, hun eigen dominante waarden

riment levert niet alleen meerwaarde voor de wijk

om heldere regels en afspraken over de aansturing

en hun eigen bestaansrecht. En ook binnen deze

wat betreft resultaten die opgeleverd zijn, maar kan

Ook een gezamenlijke communicatiestrategie is hier

en inkoop te maken, omdat het risico anders groot is

perspectieven en logica’s zijn er verschillende deel-

ook de organisatie helpen te transformeren naar een

een belangrijk onderdeel van. MMM laat zien dat een

dat hier onenigheid over komt. Dat is in MMM ook

perspectieven en logica’s aan te wijzen (denk aan

meer responsieve overheid. Hiervoor is het belangrijk

proactieve communicatiestrategie die gedeeld wordt

gedaan. Het op deze wijze vormgeven aan co-creatie

verschillende bewonersgroepen binnen het wijkper-

dat er bij de vormgeving, uitvoering en afronding van

met bewoners verschil kan maken. De communica-

in de uitvoering had een versterkend effect op een

spectief en denk aan de verschillende clusters en

dit soort experimenten nagedacht wordt over hoe de

tiestrategie die vooral in de beginjaren werd gevoerd

efficiënte besteding van middelen, omdat enerzijds

domeinen binnen de gemeentelijke organisatie).

organisatie hier breder van kan leren en hoe dit leren

in MMM laat zien dat het hierbij niet alleen gaat om

bewoners kritisch meekeken op de besteding van

het verspreiden van informatie. De ‘branding’ van het

schaarse middelen in hun wijk en anderzijds er ook

Het is cruciaal voor het succes van co-creatie met

programma en het ‘merk’ Mooi Mooier Middelland

meer structurele inzet vanuit professionele bewoners

bewoners dat er structureel verbindingen en vertaal-

heeft een enthousiasmerende en aanzuigende

gerealiseerd kon worden.

slagen worden gemaakt naar beide zijden van de

Les 5: Vormgeven aan een gezamenlijke communicatiestrategie en transparantie

‘grens’ tussen organisatie en de wijk, tussen systeem

Een vierde les vanuit het programma Mooi Mooier

Les 3: Succesvolle co-creatie vereist samenwerking op verschillenden niveaus en integraal: meerzijdig grenzenwerk in teamverband