[23bb008452] Bijlage behorende bij 23bb008451 over ontwikkelperspectief NOVEX - gebied Rotterdamse Haven
Tekst van het document
nodig dat in de omgeving kan wonen en/of de haven
we
dit
Rotterdamse
gespreksonderwerp,
haven
agenderen
in
wetenschap
de
goed kan bereiken. Op dit moment is er een tekort aan
dat dit sterk raakt aan NOVEX-gebied Zuidelijke
werknemers om de transitie vorm te kunnen geven.
Randstad. We werken de relatie tussen een gezond
bereikbaarheidsopgaven in de metropoolregio en
H - Versterken synergie haven-stad in de Stadshavens Het gebied Stadshavens ligt aan weerszijden
gebied en intensivering van havenactiviteiten.
van de Nieuwe Maas op het snijvlak van de
In de Stadshavens vinden havenactiviteiten
haven en het stedelijk gebied. Een dragende
plaats die bijdragen aan het functioneren van
gedachte achter de invulling van dit gebied is het versterken van de wederkerigheid stad-
de haven als geheel, zowel in corridorwerking
haven. Door de ligging van de Stadshavens is
zoals scheepsonderhoud. De vraag is waar
(short-sea containeroverslag) als dienstverlening
er grote impact van de haven op het stedelijk
stedelijke ontwikkeling in dit gebied (na afronding
gebied en andersom. De nabijheid van wonen
van Merwe-Vierhavens, M4H) wenselijk is; en
en werken heeft veel positieve kanten. Het
wat dan het meest passende karakter is in de
belang van de haven als banenmotor en de
mix van haven/wonen/werken en leren. In een
aanwezigheid van arbeidskrachten in de directe
gebiedsgerichte uitwerking voor de Stadshavens
omgeving bijvoorbeeld, en de beleving van de
kan de relatie tussen een aantrekkelijk woon- en
haven in de stad. Er zit echter ook een keerzijde
leefklimaat en de (milieu)ruimte voor de haven
aan in de vorm van potentiële hinder. Overlast
worden meegenomen.
kan toenemen bij verdichting van het stedelijk
69
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Vier urgente vraagstukken op de korte termijn Er zijn
vier
urgente
vraagstukken,
die
bij
de
transitie van de haven, veelal op projectniveau, als belemmering werken. Het oplossen van deze vier vraagstukken is een randvoorwaarde voor het slagen van de transitie van de haven.
is. Waar ammoniak op grote schaal als energiedrager
vinden. Binnen het NOVEX gebied Rotterdamse
wordt gebruikt, moet dus rekening worden gehouden
Haven werken de partners en betrokken bevoegde
met de impact van incidenten. Op basis van ‘joint
gezagen
fact finding’ zal in kaart worden gebracht op welke
oplossing voor te vinden.
Grondstoffen- en energietransitie in relatie tot omgevingsveiligheid.
2.
3.
Gebiedsgerichte oplossing voor de stikstofproblematiek. Geluidsbelasting en hinderbeleving vragen om
om
hier
een
gebiedsgerichte
manier de ontwikkelingen rond ammoniak veilig in de Rotterdamse haven kunnen plaatsvinden. Ook wordt gezamenlijk toegewerkt naar een lange termijn visie
1.
samen
Gezamenlijke visie op geluid
op de grootschalige op-, overslag en doorvoer van
Ten
aanzien
van
geluid
hebben
partijen
de
ammoniak. Daarbij betrekken we de bredere aanpak
ambitie om toe te werken naar een regio waar de
van transport van goederen en grondstoffen met oog
geluidsbelasting acceptabel is en waar sprake is
op dreigende congestie op weg en spoor en met de
van een goede balans in wonen, havenactiviteiten
ambitie om een duurzame modal shift te realiseren.
en leefomgevingskwaliteit. Wij willen werken aan een gezamenlijke visie op geluid en hoe om te gaan
een gezamenlijke visie op geluid.
met geluid. Dit biedt zekerheid en duidelijkheid voor 4.
Een oplossing voor de netcongestie in de haven.
Gebiedsgerichte oplossing stikstofproblematiek Door
Grondstoffen- en energietransitie in relatie tot omgevingsveiligheid
de
stikstofproblematiek
kunnen
voor
de
ontwikkelingen
en
energietransitie cruciale projecten in de haven stil
optimaal
gefaciliteerd
komen te liggen. Want de aanleg van energie-
Het maken van goed afgewogen keuzes over de inzet van schaarse geluid- dan wel fysieke ruimte
infrastructuur vraagt om stikstofruimte tijdens de Omdat niet alle energievoorzieningen zich lenen voor elektrificatie zal er in de toekomst ook gebruik gemaakt worden van moleculaire energiedragers. Er zijn verschillende manieren om bijvoorbeeld waterstof te importeren. Vanuit de markt zijn er nu al verschillende ammoniak-initiatieven omdat er industriële ervaring is met de productie en opslag van ammoniak en het relatief makkelijk en efficiënt te produceren is uit groene stroom, en met een hoge energiedichtheid. De grote uitdaging van ammoniak is dat het een giftig gas
70
bedrijven en bewoners en hiermee kunnen ruimtelijke
bouwfase. In de operationele fase van projecten draagt
worden
verduurzamingsinitiatieven en
gestimuleerd.
diezelfde infrastructuur bij aan de energietransitie
en het inzetten van benodigde maatregelen tegen geluidsoverlast (voor nieuwbouw en voor bestaande
en tegelijkertijd aan het verminderen van de stikstof
bouw) vormen centrale elementen in de aanpak rond
uitstoot. Daarnaast zullen verwachtte lekverliezen
geluid.
tijdens de overslag van ammoniak leiden tot meer stikstofuitstoot en daarmee ook stikstofdepositie. Voor de bedrijven betekent de stikstofproblematiek
Oplossing voor netcongestie in de haven
met name onzekerheid over de mogelijkheid om een
Vanuit het Landelijk Actieprogramma Netcongestie
vergunning te verkrijgen. Dit vertraagt projecten en
(LAN) is een Energyboard-Havenindustrieel Complex
kan zelfs betekenen dat investeringen elders plaats
(EB-HIC) opgezet. Hierin werken TenneT, Stedin
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
en Havenbedrijf Rotterdam samen om de huidige capaciteitsuitdaging zo goed als mogelijk het hoofd te bieden en de elektriciteitsinfrastructuur in het HIC toekomstbestendig te maken voor zowel 2030 als 2050. Het EB-HIC is gekoppeld aan het Nationaal Programma Verduurzaming Industrie (NPVI). Knelpunten kunnen daarmee worden ingebracht bij
Spoor 3: Vergroten flexibele capaciteit Het doel van spoor 3 is om oplossingen te ontwikkelen en te implementeren waarmee op korte termijn de bestaande net-infrastructuur beter benut kan worden, met als doel zo veel als mogelijk (bestaande en toekomstige) klanten alsnog te kunnen bedienen.
de Stuurgroep NPVI onder voorzitterschap van de minister van EZK. Binnen de EB-HIC wordt langs drie sporen gewerkt om de elektrificatieopgave voor het HIC te realiseren.
Spoor 1: Sneller bouwen Het doel van spoor 1 is om zo snel als mogelijk de voor 2030 benodigde fysieke net-infrastructuur uit te breiden/ te verzwaren. Scope: (1) De projecten uit de projectenlijst Meerjarenprogramma
zoals opgenomen in Infrastructuur Energie
het en
Klimaat (MIEK) overzicht 2022 voor het cluster Rotterdam-Moerdijk voor het versneld realiseren van elektriciteitsinfrastructuurprojecten die van nationaal belang zijn en waarbij het ministerie van EZK zorgdraagt voor de ruimtelijke procedures en (2) de voor 2030 benodigde ondergrondse infra.
Spoor 2: Programmeren Het doel van spoor 2 is om een (1) visie te ontwikkelen voor de verwachte vraag in 2030 -2050 en (2) een actieplan te construeren om aan de verwachte vraag te kunnen voldoen.
71
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
4.3 Samen sturen in de transities
KERNINSTRUMENTEN PER OVERHEiDSLAAG De samenwerkende partijen willen samen regie voeren op het realiseren van het ontwikkelperspectief voor de Rotterdamse Haven. Onderdeel van het strategische
KERNINSTRUMENT
GEMEENTE
PROVINCIE
RIJK
Omgevingsvisie
Gemeentelijke omgevingsvisie
Provinciale omgevingsvisie
Nationale omgevingsvisie
Programma
Actieplannen en overige programma’s (vrijwillige en verplichte programma’s)
Actieplannen, waterprogramma, beheerplan en overige programma’s (vrijwillige en verplichte programma’s)
Actieplannen, waterprogramma, beheerplan en overige programma’s (vrijwillige en verplichte programma’s)
Decentrale regels
Omgevingsplan
Omgevingsverordening
Niet van toepassing
Algemene rijksregels
Niet van toepassing
Niet van toepassing
Omgevingswet, Bal, Bbl, Bkl, Omgevingsbesluit, Omgevingsregeling
Omgevingsvergunning
Omgevingsvergunning
Omgevingsvergunning
Omgevingsvergunning
Projectbesluit
Niet van toepassing
Projectbesluit
Projectbesluit
gesprek daarbij is hoe we kunnen en willen sturen in de energie-, grondstoffen- en materialentransitie. Hoe faciliteren we koplopers? Hoe nemen we afscheid van achterblijvers? En hoe geven we ruimte aan nieuwe spelers? Daarnaast zetten de partijen zich in voor een coherente transitie. Als eerste stap in het gesprek over de mogelijke inzet van sturingsinstrumenten van de samenwerkende partijen om de transitie van de Rotterdamse haven vorm te geven brengen we hier de sturingsmogelijkheden in beeld.
Bron: De 6 kerninstrumenten van de Omgevingswet | Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl)
72
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
STURiNGSiNSTRUMENTEN HAVENBEDRiJF ROTTERDAM
We hebben elkaar nodig
INSTRUMENT
BESCHRIJVING VAN DE INVLOED VAN DE AANDEELHOUDERS
Statuten
De statuten beschrijven het doel van HbR met focus op ‘havenmeesterstaak’ en havenontwikkeling.
Overeenkomst HbR en Gemeente Rotterdam
Er bestaat een grote onderlinge afhankelijkheid tussen doelen en beslissingen van het Havenbedrijf en nationale, regionale en gemeentelijke overheden. Enerzijds hebben overheden via bevoegdheden voor ruimtelijke ordening grote invloed op de havenontwikkeling. Anderzijds zijn initiatieven van
De operationele havenovereenkomst legt rol van HbR voor een aantal publieke taken (e.g. beheer wegennet, sluizen, bruggen) vast.
het Havenbedrijf van groot belang voor het realiseren van beleidsdoelstellingen. Deze verwevenheid vraagt om intensieve afstemming tussen het Havenbedrijf
Havenvisie
De Havenvisie, ontwikkeld door 5 partners, waaronder gemeente en Rijk bevat de lange termijn doelen voor havenontwikkeling.
en de overheden. Een voorbeeld is de Havenvisie die door vijf partijen (waaronder gemeente en Rijk) wordt ontwikkeld. Daarnaast bestaat er een grote
Bedrijfsstrategie
De RvC en de aandeelhouders keuren eens in de vijf jaar de Corporate Strategy goed.
overlap tussen het instrumentarium van verschillende overheden. Het goed benutten van de bestaande instrumenten
om
vanuit
de
aandeelhoudersrol
havenontwikkeling vorm te geven is cruciaal om Aandeelhoudersvergadering
Goedkeuring door beide aandeelhouders (Gemeente Rotterdam en Rijk) is vereist voor grote investeringen en benoemingen van de directie en commissarissen.
gezamenlijke doelen te realiseren. In 2024 zullen we daarom het gesprek voeren over het gezamenlijk optimaal benutten van de bestaande instrumenten. Daarnaast
brengen
we
eventuele
leemtes
of
knelpunten in beeld.
73
N
103 000 kt-
ļy
\B
í ç tį L
P ĩ í
y
Foto: Eric Bakker (Portstock)
-k ff»
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
4.4 Samen verder: doorkijk naar vervolgproces Ambitie: vervolgproces in dialoog met de omgeving
Met de vaststelling van het ontwikkelperspectief voor het NOVEX-gebied Rotterdamse Haven start het vervolgproces, waarin we het perspectief vertalen naar een Uitvoeringsagenda en een Regionale Investeringsagenda
daarvan op gebiedsdelen buiten de haven geeft
adviesdiensten,
een beter beeld van de mate waarin partijen er
groep van belanghebbenden zal werkende weg
gezamenlijk in slagen om een goede balans te vinden
worden
tussen enerzijds een economische sterke haven die
VRR, MRDH, e.d.), bedrijven en hun organisaties
een energie-, materialen- en grondstoffentransitie
(Deltalinqs, VNO-NCW, e.d.), belangenorganisaties
doormaakt en anderzijds een gezonde en houdbare
(zoals NMZH) en netbeheerders (TenneT, Gasunie,
leefomgevingskwaliteit in de omliggende gemeenten
Stedin, e.d).
(inclusief Rotterdam), waar men plezierig kan wonen, werken en recreëren.
eikaars kennis en mogelijkheden op de verschillende schaalniveaus. Het is onze ambitie om de opgaven vanuit de nationale en regionale programma’s samen te brengen in één gebiedsaanpak, waarin afwegingen in samenhang kunnen plaatsvinden. Op deze manier kunnen we snelheid in het proces houden en gericht aan de toekomst werken; ruimtelijk van lokaal tot internationaal en op verschillende tijdshorizonnen.
uitgebreid
met
omgevingsgericht
anderen).
adviesorganen
te
werken
De
(GGD,
stellen
wij
belanghebbenden in staat zich een goed beeld te
We zetten de samenwerking tussen de huidige partners voort, zodat we gebruik blijven maken van
Door
netbeheerders en
De Rotterdamse Haven is geen eiland. De haven
vormen van de plannen, en zich daarover te kunnen
functioneert
de
uitspreken in een toegankelijk, helder en zinvol proces.
Zuidelijke Randstad, provincie Zuid-Holland, en het
Wij leggen verantwoording af over de wijze waarop
achterland tot diep in Europa. De keuzes die de
de individuele belangen van deze belanghebbenden
komende jaren worden gemaakt, hebben impact
zijn afgewogen tegen het algemeen belang van de
op
uitvoering van het ontwikkelperspectief.
de
grotere
verbanden,
ontwikkelmogelijkheden
gemeenten, (geluid,
in
bijvoorbeeld
door
omgevingsveiligheid,
infrastructurele
keuzes
van
zoals
omliggende
milieucontouren stikstof)
of
(buisleidingentracés,
aanlandingen stroomkabels). Daarom zullen wij als De verbijzondering van de gebiedsgerichte aanpak naar gebiedsdelen binnen de haven en de effecten
initiatiefnemers actief de dialoog (blijven) voeren met belanghebbende organisaties (medeoverheden,
75
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Wat gaan we doen?
De volgende stap is de fase die leidt tot een Uitvoeringsagenda NOVEX-gebied Rotterdams Haven.
in Rotterdam als in omliggende gemeenten, alsook voor het omgevingsbeleid van het Rijk (nieuwe Nota
a)
de
kan
nieuwe
Ruimte en nationale programma’s. In 2024 geeft
ontwikkelperspectief;
het Rijk vorm aan de ontwerp Nota Ruimte, waarin structurerende keuzes worden gemaakt voor een eerlijke verdeling van de schaarse ruimte. De 12 provinciale voorstellen (en bestuurlijke afspraken in
Daarmee sluiten we aan bij de systematiek zoals die door het Rijk is neergezet in Programma NOVEX. In de Uitvoeringsagenda operationaliseren de partijen het ontwikkelperspectief in concrete maatregelen/ projecten
en
onderzoeksvragen.
Dat
laatste
is
nodig omdat we op onderdelen meer duidelijkheid nodig hebben in de analyse van de opgave en de keuzes die we kunnen maken. Dit leidt op zich weer tot verdieping van het ontwikkelperspectief, dat
immers
geen
statisch
perspectief
is.
De
ontwikkelperspectieven (met uitvoeringsagenda’s en regionale investeringsagenda’s) vormen input voor de Nota Ruimte. Doorvertaling in het omgevingsbeleid van de partijen vindt de komende jaren plaats binnen
voor het
de uitkomsten van de onderzoeksagenda
(Tekstbox I) kunnen nieuwe inzichten geven waarvan het wenselijk is om deze mee te nemen in het ontwikkelperspectief; c)
de context waarbinnen de uitvoeringsagenda
vorm en inhoud krijgt, kan veranderen door politiekbestuurlijke keuzes of door maatschappelijke ontwikkelingen.
aanpassingen de komende jaren de waarde van
vormt ook input voor de toekomstige herijking van
het ontwikkelperspectief als stip op de horizon niet
de havenvisie. Door hierin samen te werken wordt
verliezen, maar juist versterken.
voorkomen dat er leemtes en tegenstrijdigheden ontstaan. Het doel is samen aan de goede knoppen
I). Parallel hieraan rekenen we de kosten van de
samenwerking tussen de huidige initiatiefnemers
En
samen
deze
knoppen
dezelfde,
en de buurgemeenten, en dat stelt eisen aan de governance voor de komende periode.
in de Regionale Investeringsagenda die hoort bij de
Het voorliggende ontwikkelperspectief is geen statisch
Uitvoeringsagenda.
document, maar behoeft actualisatie en herijking naar aanleiding van nieuwe inzichten en ontwikkelingen, zodat deze een ruimtelijke doorvertaling krijgen. De drie belangrijkste redenen kunnen zijn:
76
opleveren
overgangsbeleid tot 2032). Het ontwikkelperspectief
goede kant op te draaien. Dit vraagt een goede
omgevingsbeleid van provincie en gemeenten, zowel
gebiedsagenda
Uitgangspunt
een onderzoeksagenda (nadere analyse; Tekstbox
Het ontwikkelperspectief heeft gevolgen voor het
uitdagingen
de
de regels van de nieuwe Omgevingswet (en het
draaien.
in de dekking wordt voorzien. Dat schrijven we op
van
de vorm van ruimtelijke arrangementen) en de 16
Uitvoeringsagenda bestaat uit een gebiedsagenda (programmering van activiteiten en maatregelen) en
maatregelen en projecten door en bekijken we hoe
b)
uitvoering
is
dat
we
ondanks
eventuele
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Wie gaan we hierbij betrekken?
Samenwerking is de sleutel voor succes. I - Aanzet voor de onderzoeksagenda
Door de
^
Uitwerking van de benodigde fysieke- en
haven ten aanzien van de gehele
milieuruimte en anderzijds de sturing op
ammoniakketen (transport, opslag, overslag,
het gebruik van deze schaarse (milieu)
kraken) in relatie tot omgevingsveiligheid,
ruimte tegen de achtergrond van de beperkt
stikstofdeposities, en andere opgaven zoals de
beschikbare ruimte in de Rotterdamse haven
woningbouw (vraagstuk II ‘veiligheid in relatie
en de ruimtevraag die de transitie vraagt
tot de transitie van de haven’).
(vraagstuk I ‘omgaan met ruimtegebrek’). Daarbij beantwoorden we ook de vraag wat Nederland minimaal van de Rotterdamse haven nodig heeft als het gaat om leveringszekerheid en met inachtneming van de internationale positie van de haven. Een nadere kwantificering van de grootte van de interne stromen is daarbij een belangrijk aspect. ^
Uitwerking van een integrale visie, op basis van ‘joint fact finding’, voor de Rotterdamse
^
omgevingsgericht
belanghebbenden
te
werken
gaan
nauwer betrekken
bij
we de
voorbereiding van de uitvoeringsagenda. Met de ontwikkeling van deze agenda gaat het project concreter worden. Hierdoor wordt het voor meer stakeholders duidelijk welke projecten en maatregelen worden uitgevoerd en wat hiervan de potentiële impact is. Zo kunnen regiogemeenten beter inschatten wat
Uitwerking van de relatie tussen een gezond
het perspectief betekent voor de leefkwaliteit en
en aantrekkelijk woon- en leefklimaat en
woningbouwaspiraties aan de noord- en zuidzijde
de (milieu)ruimte voor de haven in het
van de haven. En kunnen bedrijven beter inschatten
vervolgtraject (vraagstuk III ‘synergie tussen
wat op de langere termijn hun ontwikkelingskansen
haven en stad in relatie tot de transitie van
zijn in de haven. Beheerders en adviseurs kunnen
de haven’), waarbij ook de mogelijkheden
gerichter adviseren
voor ruimtelijke differentiatie van activiteiten
concreet wordt in de uitvoeringsagenda.
in de haven en bronmaatregelen in relatie tot de woningbouwopgave kunnen worden meegenomen.
Met
een
gerichte
als
het ontwikkelperspectief
communicatiestrategie
zal
in
de volgende fase ook een bredere groep van belangstellenden worden geïnformeerd
over het
ontwikkelperspectief en de uitvoeringsagenda.
77
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Hoe gaan we dat organiseren? Er
wordt
een
Projectteam
(BAG) ingericht, bestaande uit de wethouders van
Rotterdamse haven opgezet dat de volgende taken
de direct omliggende gemeenten aan de noordzijde
gaat uitvoeren:
Albrandswaard) en een vertegenwoordiging van de
Het
een
regio Drechtsteden (ingevuld vanuit Dordrecht). De
organisatie die recht doet aan de betrokkenheid
betrokken waterschappen worden ook uitgenodigd.
van externe belanghebbenden bij de vormgeving
Deze BAG wordt voorgezeten door de wethouder van
c)
van de uitvoeringsagenda en de uitwerking van het perspectief in omgevingsbeleid en de uitvoering
de gemeente Rotterdam. De BAG wordt ondersteund
hierboven aangegeven.
van projecten en maatregelen binnen en buiten de
samenstelling.
besturingsmodel
zal
voorzien
in
Rotterdamse haven.
(Maassluis, Vlaardingen en Schiedam),
aan de
zuidzijde van de haven (Voorne aan Zee, Nissewaard,
door een Ambtelijke Adviesgroep (AAG) met dezelfde
In de volgende fase blijft het bestuurlijk duo van de minister van I&W en de gedeputeerde van
Zuid-Holland wordt voortgezet. Via hen kan de brede
Zuid-Holland
voor
milieuorganisaties worden betrokken bij de verdere
huidige
uitwerking. Beide organisaties worden uitgenodigd
gezamenlijk
verantwoordelijk
NOVEX-gebied
Rotterdamse
haven. De
initiatiefnemers
(I&W,
EZK,
BZK,
LNV,
PZH,
waarin de initiatiefnemers samenwerken aan de bestuurlijke opdracht: het Directeurenoverleg (DO). Het Coördinatieoverleg (CO) blijft bestaan voor de begeleiding van het Projectteam dat in de komende periode aan de slag gaat met de Uitvoeringsagenda. BO, DO en CO vormen samen de eerste schil van de organisatie. DCMR neemt als adviseur leefomgevingskwaliteit en milieukwaliteit deel aan het DO en het CO.
a)
NOVEX-gebied
de totstandkoming van de Uitvoeringsagenda
en de Regionale Investeringsagenda; b)
het onderhoud van het ontwikkelperspectief
(periodieke herijking en aanpassing indien nodig); de voorbereiding van alle overleggen als
Initiatiefnemers leveren capaciteit en financiering aan het Projectteam. De provincie Zuid-Holland levert de
De relatie met Deltalinqs en Natuur en Milieufederatie
Rotterdam en Havenbedrijf) vormen de stuurgroep (BO). Het BO kent een hoogambtelijk voorportaal
78
In de tweede schil wordt een Bestuurlijke Adviesgroep
We bepalen de governance van de uitvoeringsagenda met het oog op de bredere groep van belanghebbenden bij de uitvoering van het ontwikkelperspectief van de haven.
projectleider en is penvoerder.
achterban van bedrijven respectievelijk natuur- en
deel te nemen aan de BAG en de AAG.
1E SCHIL: BESLUITVORMING
2E SCHIL: ADVISERING
Bestuurlijk Overleg
Bestuurlijke Adviesgroep
Naast deze tweede schil wordt ingezet op intensief
maatwerk
om
belanghebbenden
individueel
of
bij elkaar te
gebiedsgericht brengen
adviseren over de koers en de vulling van de uitvoeringsagenda.
Daarbij
zal
er
Directeur*snoverleg
om te Coördinatieoverleg
Ambtelijke Adviesgroep
bijzondere
aandacht zijn voor adviesdiensten voor veiligheid (VRR) en gezondheid (GGD) en voor netbeheerders zoals Gasunie, TenneT en Stedin die belangrijke onderdelen van de energie-infrastructuur moeten realiseren.
Projectteam
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Concrete acties voor 2024 Q1-Q2 2024
*
Dialoog met de omgeving opzetten;
*
Communicatiestrategie maken en uitrollen;
*
Samen aan de slag om dilemma’s naar keuzes te brengen, ieder binnen de eigen organisatie en gezamenlijk. Hiermee scherpen we de koers aan;
*
No-regret acties identificeren en naar besluitvorming brengen;
*
*
*
Q3-Q4 2024
Kennismanagement opgeleverde onderzoeken (bijvoorbeeld vervolg/uitbreiding koolstofstudie
Deltaprogramma, programma Verduurzaming
TNO, ammoniak emissies bij op- en overslag);
industrie, nationaal programma circulaire economie, etc;
Structurerende kennisvragen lange termijn (bijv. Systeemanalyse, ruimtelijke ketenanalyse à onderlinge afhankelijkheden transities);
*
Opleveren verdiepende onderzoeken;
*
Aanscherpen ontwikkelperspectief incl.
Startbeslissing MIRT-verkenning-achtig (of
kaartbeeld op hoofdlijnen met de ruimtelijke
in stijl van Deltabeslissingen) vervolg gericht
koers;
Inhoud geven aan de Uitvoeringsagenda (met
op trechtering naar besluitvorming over
een gebiedsagenda en een onderzoeksagenda);
hoofdkeuzes eind 2024/begin 2025.
Aanvullende onderzoeksvragen m.b.t.
Benutten BO Leefomgeving voorjaar 2024
ruimtedruk vaststellen;
voor bestuurlijke afspraken (bijv. Voor de
Contouren van Regionale Investeringsagenda
vier urgente vraagstukken en de aanzet
verkennen;
van een uitvoeringsagenda en regionale
Voorstel integrale programmasturing NOVEX-
Samenwerking en samenhang met lopende andere programma’s inrichten, w.o.
investeringsagenda). *
*
2022/2023, eventueel vervolgonderzoek
*
Start vertaling Ontwikkelperspectief naar nieuwe Havenvisie;
*
Verkennen mogelijke beleidskeuzes gemeente, provincie, Rijk;
*
Beslissing over structurele governance gebiedssamenwerking, ontwikkelperspectief en Havenvisie.
gebied; *
Inventariseren lopende investeringen/ financieringsstromen;
*
Starten aanvullend onderzoek vanuit onderzoeksagenda:
79
Bijlagen
80
İ- .
ļlHîijí:
Sn'įļj'ļļj;; .. J ; 11' i i i' '
wpņiiĮļi
ĩļĵ'ļļlļííiî | ļ ĪĒMnîliíī t
ţSÜąjsr.
ļSj’ļiiļį[jjļi
issp
I íİÍííííÍîí;
.lí" iím:
;;į ;liįi,ï'ĩ; ‘ įaWįfRŗ
lil TĮļ,". IBBWWĮB3 'iĩ I
::f S1H -«ii
-
,’»l 1
•ĩi'ĩîĩ ' ĩh:
ij®
ļjĵí|iíi!i; i
[MMtmin'ÍĪÏJ
■ŕ^-n' r įįĩļ ij
■j-.'V :
ĮļJJļįnij
Ş:-r-
!
mjm
[•■įwãl
.
'4^3
Ė/Z/j
. H
ET-
A'ţHf. „ f"
J -4, —'i- ' ^ ’
— i.
3^-*. ^ —ý
ff" .'"*
sa&ļjv|M»įi
,
^
ļl ft u35'rs0D3nn e Tľ.'i
şHgįļljp^,,.^, -tm'
cs^rC|B!gSr"tg
- ' ~~i: ;
•ĩSOfctZ
'Wjl-ÌWi í "ţïíffl
;
-ļ—,-
M..,*ï
-
rim
, i:.ľìï . i
i^kc. ■i - ļ1
____ '
MMünŕ ts
m'Ji’
siiţàīżUŭi
-w*
* - V ~
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
I. Samenwerkende partijen en betrokkenheid omgeving
In dit NOVEX-gebied werken rijk en regio samen aan de totstandkoming van het ontwikkelperspectief.
het effect daarvan op gebiedsdelen buiten de haven
aan de
geeft een beter beeld van de mate waarin partijen
zuidkant van de haven (Voorne aan Zee, Nissewaard, Albrandswaard) en een vertegenwoordiging van de
er gezamenlijk in slagen om een goede balans te vinden tussen een economische sterke haven in
regio Drechtsteden (Dordrecht). Verder is er lopend
transitie enerzijds en een gezonde en houdbare
bestuurlijk overleg over de actualisatie van het RAK
leefomgevingskwaliteit in de omliggende gemeenten
(regionaal afsprakenkader; bestuurlijke afspraak over
(inclusief Rotterdam).
De
groep van
betrokken
Aan de zijde van het Rijk zijn de ministeries van
de verdeling van de geluidsruimte in en om de haven),
belanghebbenden zal al werkende weg groeien met
I&W,
dat mede van invloed is op het NOVEX-proces.
adviesorganen (GGD, VRR, MRDH, e.d.), bedrijven
In deze ontwikkelfase was er nog geen aanleiding
en hun organisaties (Deltalinqs, VNO-NCW, e.d.), netbeheerders (TenneT, Gasunie, Stedin, e.d) en
BZK en
EZK betrokken.
De
regio wordt
vertegenwoordigd door de provincie Zuid-Holland, de gemeente Rotterdam en het Havenbedrijf Rotterdam en
milieudienst
DCMR.
In
zijn vertegenwoordigers van
82
direct omliggende gemeenten aan de Noordoever (Maassluis, Vlaardingen en Schiedam),
verschillende
fasen
buurgemeenten
en
om een bredere groep van betrokkenen te laten participeren in het NOVEX-proces. Dat wordt anders in de vervolgfase, waarin een onderzoeksagenda,
Drechtsteden, bedrijfsleven en natuur- en milieubeheer
uitvoeringsagenda
betrokken geweest bij werkateliers. Via periodieke
de orde zullen komen. Met de operationalisering
bijpraatsessies
van
zijn
belangstellenden
digitaal
het
en
investeringsagenda
ontwikkelperspectief groeit
immers
aan de
bijgepraat over de voortgang. Een conceptversie
duidelijkheid van de effecten van keuzes, die nu
van het einddocument is besproken in een breed Bestuurlijk Overleg met de initiatiefnemers en de
in de kiem gemaakt worden in de vorm van een gespreksagenda. De gebiedsgerichte aanpak en
waterpartijen
(RWS, waterschappen,
Evides).
In
de Omgevingsstrategie zal hieraan in de komende maanden nadere invulling worden gegeven.
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
II. Projectgebied en studiegebieden Het perspectief richt zich op drie schaalniveaus:
^
Projectgebied Rotterdamse Haven, dat bestaat
uit
het
Haven
Industrieel
Complex
(HIC) en zijn omgeving. De opgaven binnen het projectgebied vormen het startpunt van het ontwikkelperspectief.
Directe
ruimtelijke
met
relaties
en
het
Hamburg
wederzijdse HIC,
zoals loord-Nederland
verstedelijking
en
leefomgevingsaspecten,
Bremen
worden verkend binnen dit schaalniveau.
•
Studiegebied
regionaal dat bestaat uit de zuidwestelijke Randstad, een deel van de
Noordzee
en
de
industriegebieden
van
de
Drechtsteden en Moerdijk. Hier ligt de nadruk op netwerkrelaties met de nabije omgeving van de Rotterdamse Haven en veiligheidsopgaven langs dit netwerk.
^
Noordzeekanaalgebied
GIONAAL HAVEN
Studiegebied NW-Europa gaat over de samenhang met de grote industriële clusters Ruhrgeb ied
van Nederland, het Ruhrgebied en Antwerpen. Daarnaast zijn op dit schaalniveau opgaven en Antwerpen
oplossingen op corridorniveau verkend. North Sea port
Chemelot
83
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Afbakening van het NOVEX-gebied Rotterdamse Haven (rood) zoals in het Startpakket Fysieke Leefomgeving meegegeven, met tevens zichtbaar de NOVEX-gebieden uit het startpakket voor de Zuidelijke Randstad (geel), Groene Hart (groene arcering) en Regio Schiphol (blauwe arcering). Ook de havens aan de noordoevers (oranje arcering) zijn onderdeel van dit perspectief. lolland
Maasd ijk
Maasland Schiedam
Oostvoorne
Vla Brielle
íllevoetslui
Rozenburg
Spijkenisse Oud-Beijerland
Bron: ‘Beschrijving opgaven in de NOVEX-gebieden', bijlage bij Startpakket Fysieke Leefomgeving, Kamerstuk 34 682, nr. 107, d.d. 12 december 2022
84
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
III. Uitgangspunten en principes BOL voorjaar 2023 In het Bestuurlijk Overleg Leefomgeving d.d. 16
hebben het besef dat keuzes op korte termijn
juni 2023 zijn in het kader van het NOVEX-gebied Rotterdamse Haven een aantal uitgangspunten en
structurerend kunnen uitpakken voor de lange
principes vastgesteld. ^
^
^
Specifiek voor de onderwerpen geluid, stikstof
De transitie van het Rotterdamse Haven Industrieel Complex kan een motor zijn voor een
en veiligheid werken de NOVEX Rotterdamse
groene economie, met nationale en internationale
om ook vraagstukken voor de kortere termijn aan
betekenis.
te pakken.
Het dient een gezonde en veilige transitie te zijn, en de transitie dient hand in hand te gaan met het
^
termijn.
Haven partners in projectgroepen tevens samen
•
De
NOVEX
constateren
Rotterdamse
Haven
partners
dat de stikstofproblematiek een
versterken van de kwaliteit van de leefomgeving
knelpunt vormt voor de versnelling van de transitie
en de kwaliteit van wonen.
van de Haven, maar dat Nederland gebonden
Niet alles kan binnen de beperkte, schaarse ruimte. Keuzes zijn nodig. Hierbij is de inzet om zoveel als mogelijk binnen de bestaande (milieu) ruimte de transitie te bewerkstelligen. Bij de totstandkoming van het ontwikkelperspectief zal derhalve tevens de relatie met andere industriële NOVEX-gebieden
in
Nederland
worden
gelegd en zullen de mogelijkheden van slimme specialisaties
worden
verkend.
De
partijen
is aan de verplichting om de biodiversiteit te herstellen en verdere achteruitgang te voorkomen. Het is derhalve van groot belang dat de NOVEX Rotterdamse Haven partners gezamenlijk blijven werken aan een gebiedsgerichte aanpak en een construct om op korte termijn de gestagneerde vergunningverlening voor de transitieprojecten vlot trekken en een lonkend perspectief te bieden voor zowel de klimaatopgave als de biodiversiteit.
85
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
IV. Afspraken BO MIRT najaar 2023
Op het BO MIRT d.d. 6 november 2023 zijn de
Het ontwikkelperspectief in enkele
volgende afspraken gemaakt m.b.t. het NOVEXgebied Rotterdamse Haven.
vervolgtrajecten verder uit te werken zoals onder andere:
^
>
^
Op het BO MIRT d.d. 6 november 2023 zijn de
^
De partners in het NOVEX gebied brengen de
volgende afspraken gemaakt m.b.t. het NOVEX-
en milieuruimte en anderzijds de sturing
gevolgen van het ontwikkelperspectief in beeld
gebied Rotterdamse Haven.
op het gebruik van deze schaarse (milieu)
om te komen tot een juiste balans in de opgaven
ruimte tegen de achtergrond van de beperkt
van het NOVEX-gebied. Dit zal de basis vormen
beschikbare ruimte in de Rotterdamse
voor de investeringsagenda die voor het
haven en de ruimtevraag die de transitie
NOVEX-gebied zal worden opgesteld.
De in NOVEX-verband samenwerkende partijen
vraagt.
elk een eigen verantwoordelijkheid en eigen sturingsinstrumenten.
>
veiligheid, stikstofdeposities, en andere ruimtevragende opgaven zoals de
door de partners in het NOVEX-gebied vast
woningbouw.
te laten stellen als richtinggevend voor de verdere uitwerking in een uitvoerings- en
>
investeringsagenda.
knelpunt vormt voor de versnelling van de transitie van de haven.
omgevingsmanagement, om omgevingspartijen
te betrekken, in 2024 voort te zetten.
Een gebiedsgerichte oplossing voor de stikstofproblematiek die momenteel een
Het in 2023 ingerichte strategisch (gemeenten, maar ook het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties) zo goed mogelijk
De ammoniakketen (transport, opslag, overslag, kraken) in relatie tot
Het ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven eind 2023/begin 2024
86
leefklimaat en de (milieu)ruimte voor de haven.
komende periode gezamenlijk de financiële
de Rotterdamse haven vorm te geven, met
^
De relatie tussen een aantrekkelijk woon- en
Een uitwerking van de benodigde fysieke-
blijven samen optrekken om de transitie van
^
^
>
Een oplossing voor de netcongestie in de haven, wat nu een rem zet op de verduurzaming van industrie en logistiek.
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
V. Inventarisatie van sturingsinstrumenten per partij Instrumenten van het Rijk
^
de mogelijkheid om instructieregels te stellen
De Omgevingswet gaat bij de inzet van instrumenten uit van het subsidiariteitsbeginsel (decentraal,
benoemt 21 nationale belangen en beschrijft de rol van het Rijk bij de realisatie van deze belangen. De NOVI bindt alleen het Rijk. In 2024 is de Nieuwe Nota Ruimte voorzien als nieuwe nationale omgevingsvisie.
Programma De uitwerking van de NOVI vindt plaats in thematische en gebiedsgerichte programma’s, waarbij het Rijk het voortouw neemt.
normstelling
maatregelen in concrete gevallen. Het gaat dan om specifieke gebieden of situaties. Denk
leefomgeving etc.) en dus een ruimer bereik
aan een opdracht tot het aanwijzen van een
heeft dan ruimtelijke ordening.
•
bepaalde woningbouwlocatie of het aanwijzen
Omgevingswaarden. Onder de Omgevingswet
van een beschermd stadsgezicht. Een instructie
is het mogelijk beleidsdoelstellingen wettelijk
mag niet ‘uit de lucht komen vallen’, maar moet
te verankeren als omgevingswaarde. Een
gebaseerd zijn op eerdere openbaar gemaakte
omgevingswaarde is een maatstaf voor de staat
beleidskeuzes.
of de kwaliteit van de fysieke leefomgeving of een onderdeel daarvan. Het kan ook een maatstaf zijn voor de toelaatbare belasting door activiteiten of toelaatbare concentratie of depositie van stoffen in de fysieke leefomgeving of een onderdeel daarvan. Het gaat bijvoorbeeld om kwaliteitseisen voor water of lucht en waarden voor de bescherming tegen overstromingen en de veiligheid van waterkeringen. Als niet aan een omgevingswaarde (dreigt) te worden voldaan, moet de overheid een programma
Wettelijke instrumenten voor beleidsdoorwerking en
van concrete besluiten of het treffen van
fysieke leefomgeving (natuur, milieu, gezonde
Omgevingswet.
een toekomstperspectief op de leefomgeving en
een opdracht geven tot het nemen of nalaten
Omgevingswet betrekking heeft op de hele
vastgelegd in de nationale omgevingsvisie onder de
leefomgeving in Nederland. De NOVI schetst
(Ow) kan het Rijk één of een beperkt aantal
lokale besluiten. Daarbij geldt wel dat de
kan worden behartigd. De nationale belangen zijn
Instructiebesluit. Met een instructiebesluit gemeenten, waterschappen of provincies
kan borgen door sturing te geven aan
doelmatige en doeltreffende wijze door de gemeente
het Rijk een koers uit voor de inrichting van de
^
provincies, waterschappen en gemeenten
taak van het gemeentebestuur. Provincie en Rijk oefenen taken alleen uit als een belang niet op
Met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) zet
Wettelijke instrumenten voor doorzettingsmacht
waarmee het Rijk nationale belangen richting
tenzij). Ruimtelijke ordening is in beginsel een
Nationaal Beleid in een visie
Instructieregels. De Omgevingswet heeft
met maatregelen opstellen. Er zijn nog geen omgevingswaarden voor ontwikkelopgaven.
^
Projectbesluit. Met een projectbesluit (Ow) kan het Rijk regie nemen bij complexe projecten in de leefomgeving met een publiek belang. Zo nodig kunnen daarbij lokale regels die onevenredig belemmerend zijn, opzij worden gezet. Voor kleine/eenvoudige projecten kan het Rijk zelf vergunning verlenen om af te wijken van het omgevingsplan (Ow) voor een activiteit van nationaal belang. Ten slotte heeft het Rijk nog de nodige aanvullende instrumenten voor gebiedsontwikkeling. Zo kan het Rijk met een voorbereidingsbesluit voorkomen dat lokale regels een instructie- of projectbesluit vooraf kunnen doorkruisen.
87
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Ondersteunend aan de realisering van
In de Omgevingsverordening zijn regels
Havenbedrijf Rotterdam, Rijk, provincie Zuid-
beleidsdoelen: onteigening of voorkeursrecht
opgenomen over externe veiligheid en wind.
Holland, Deltalinqs en gemeente Rotterdam
De minister die het aangaat kan tot onteigening
Daarnaast zijn er een aantal beleidsregels
gezamenlijk. De Havenvisie inclusief de jaarlijkse
overgaan als sprake is van een nationaal belang òf
(algemeen semi-juridische instrumenten) specifiek
als dat doelmatig is. Als grondslag voor onteigening
voor de haven op geluid, stikstof, externe veiligheid
moet er een omgevingsplan, projectbesluit of
en vergunningverlening, toezicht en handhaving.
een omgevingsvergunning in afwijking van het
Deze werken vooral door in de vergunningverlening
omgevingsplan zijn. Dat kan ook een besluit
(omgevingsvergunning)
van provincie of gemeente zijn. De minister van BZK/VRO kan ook een nationaal voorkeursrecht vestigen. Met een voorkeursrecht kan de regierol van de overheid worden behouden en prijsopdrijving worden voorkomen. Daarvoor is noodzakelijk dat met de vestiging een nationaal belang is gemoeid. Grondslag voor het voorkeursrecht kan een omgevingsvisie, programma of omgevingsplan zijn.
Instrumenten Provincie Zuid-Holland Ten aanzien van de drie kerninstrumenten omgevingsvisie, omgevingsprogramma en omgevingsverordening: De provincie zet de Omgevingsvisie in om doelen te stellen voor de haven en het provinciaal belang daarvan te onderbouwen, daarnaast zitten in de milieuonderdelen zoals geluid en veiligheid ook een aantal specifieke zaken voor het havengebied.
Instrumenten gemeente Rotterdam
gaan doen.
Het aandeelhouderschap van het Havenbedrijf Rotterdam is in publieke handen: gemeente Rotterdam bezit 700Zo van de aandelen, het Rijk 3007o. De aandeelhouders hebben op verschillende manieren invloed op de koers en investeringen van het havenbedrijf en kunnen een aandeelhoudersstrategie hanteren ter bevordering van de transities.
De ontwikkeling en uitvoering van beleid kan bijdragen aan (versnelde) transitie van de
voor MKB, start-ups en scale-ups (circulair infrastructuurbeleid voor buisleidingen en wegen.
Havenverordening De Havenverordening Rotterdam bevat regels met betrekking tot een goed havenbeheer. De gemeenteraad van Rotterdam stelt de havenverordening vast. In de verordening is geregeld dat het college van Rotterdam de havenmeester aanwijst. De Divisie Havenmeester heeft een speciale positie binnen het Havenbedrijf
Als aandeelhouder kan de gemeente Rotterdam invloed uitoefenen via aandeelhoudersbijeenkomsten, de vast te
Rotterdam vanwege de publieke taak met als doel de scheepvaart veilig, vlot, schoon en veilig te begeleiden.
stellen ondernemingsstrategie, de operationele havenovereenkomst en via het goedkeuringsrecht
Havenvisie
Bevoegd gezag RO, m.e.r. en VTH Gemeente Rotterdam is bevoegd gezag in het kader van de Ruimtelijke Ordening, de milieueffectrapportage en vergunningverlening,
De gemeenteraad van Rotterdam stelt de Havenvisie vast, deze geeft richting aan de ambities van de haven. De Havenvisie is opgesteld door
88
Overige beleidsinstrumenten
en maakindustrie), duurzaamheidsbeleid en
Aandeelhouderschap Havenbedrijf Rotterdam
bij bepaalde investeringen.
intentie om dit in de toekomst gebiedsgerichter te
instrument om de havenontwikkeling vorm te geven.
Rotterdamse haven, bijvoorbeeld innovatiebeleid
Het instrument Omgevingsprogramma wordt nu alleen generiek ingezet maar de provincie heeft de
monitoring en bespreking ervan is een belangrijk
toezicht en handhaving. De bevoegd gezagrol kan, afhankelijk van waar het om gaat, aan een ander
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
bestuursorgaan (Rijk, Provincie, Waterschap) zijn toebedeeld.
Convenanten Binnen de regio zijn geluidconvenanten afgesloten
de versterking van de concurrentiepositie van de Rotterdamse haven als duurzaam logistiek knooppunt én industriecomplex van wereldniveau.
Onder de Omgevingswet zijn de omgevingsvisie,
die betrekking hebben op industrieterreinen
het omgevingsplan, de omgevingsvergunning en
binnen het Haven- Industrieel Complex. Dit betreft
De kerntaken van HbR zijn het beheer en exploitatie
het programma instrumenten die de gemeente
het Regionaal Afsprakenkader Geluid en RO en
van de haven en het handhaven van de vlotte en
kan toepassen om een bijdrage te leveren aan de
het Geluidconvenant Waak/Eemhaven. Deze
veilige afhandeling van de scheepvaart. Dit door
beoogde havenontwikkeling.
convenanten zijn door verschillende partijen
te investeren in de duurzame ontwikkeling van de
ondertekend waaronder de gemeente Rotterdam.
haven in context van de energie-grondstoffen en
Voor de omgang met nestgeluid van afgemeerde
materialentransitie in het havengebied en daarmee
schepen is een interim werkwijze ontwikkeld.
verbonden ketens. HbR geeft hiervoor binnen het
Op grond van de Wet geluidhinder wordt zonebeheer uitgevoerd door de gemeente Rotterdam, van de industrieterreinen Maasvlakte/ Europoort, Botlek/Vondelingenplaat en Waal-/ Eemhaven. Daarnaast geeft de gemeente hogere waarden af, onder meer vanwege industrielawaai. De gemeente heeft hiertoe geluidbeleid vastgesteld.
Instrumenten Havenbedrijf Rotterdam N.V.
havengebied terreinen uit. Voor terreinen die aan water gelegen zijn geeft HbR ook ligplaatsen uit.
Havenbedrijf Rotterdam N.V. (HbR) is beheerder en ontwikkelaar van de haven van Rotterdam. De opdracht van Havenbedrijf Rotterdam is
Ten bate van het vestigingsklimaat investeert HbR daarbij in de openbare (energie) infrastructuur om en nabij de haventerreinen.
Globaal overzicht van de rolverdeling voor zeehavens
Rijksoverheid
Havenbeheerder
^ ^ ^ ^
^ ^ ^ ^
Nationaal havenbeleid EU- en internationaal beleid Maritieme toegang en achterlandinfrastructuur Nationale ruimtelijke ordening
Havenontwikkeling Gronduitgifte naar bedrijven Interne infrastructuur Nautische veiligheid
Province
Gemeente
^ ^ ^
^ • •
Regionale ruimtelijke orderning Implementatie milieubeleid Regionale infrastructuur
Gedetailleerde ruimtelijke ordening Regulering van de havens en havendiensten Lokale infrastructuur
89
Samenwerken aan de toekomst van het Rotterdamse Havengebied 7 december 2023 Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse Haven is tot stand gekomen in een samenwerkingsverband van: Ministerie van BZK, Ministerie van I&W, Ministerie van EZK, Ministerie van LNV, Provincie ZuidHolland, Gemeente Rotterdam, Havenbedrijf Rotterdam en DCMR.
Tekst en beelden (tenzij anders vermeld): FABRICations en Arcadis NL
FABRICations. Ç ARCADIS
Rijksoverheid
provincie Zuìd'Holland
Gemeente Rotterdam
Port of Rotterdam