[23bb008452] Bijlage behorende bij 23bb008451 over ontwikkelperspectief NOVEX - gebied Rotterdamse Haven
Tekst van het document
apÉBŚŴF
fŞüšaski
ŚJ@35 ■Ŵ: 'J r*f"-,J'. :-į^W -v' í-.v.ť',.iÿ:' ‘ •■ŕļjŗd,^;
liií ļľ
--‘■í-
y
ãāpeç'ŴĨ5: ŵĵWS
•įįŕ^ST’iŴ-ir**^
Ļ-TÇ--aţr''
Ē*İfS
V v-g*^
'
‘ - ' ' ^ïiâMī;^ ^-^Į.^jriNB*g^lĮļr-jSi*n^
" — m
1
.
“ļ
1l
' "" : ' " JŕT ,**ï í .-.\ rp X 1 ļŞi^'luľ-^ffisčgĩì ^ Ŵ , ļr
r
^
T- Ĵ9
"™'ţģį ļKrįį *jíį Hy b į~ *-«3s * İK ™ļ5? B Jr*~ ^ rag I
“. ^ŕT'î
X
-y*śś 'V .
jjĵs
•n
B
įgá SMįip
■■; ss
m*t
"1^r’» - ,TÍ
OM
Ŵ- "1
Rijksoverheid
provincie Zuid'Holland
Gemeente Rotterdam
ŕ';
i Port of Rotterdam
INHOUDSOPGAVE Samenvatting
5
Leeswijzer
9
1 - Inleiding
10
1.1 Aanleiding 1.2 Scope 2 - Verkenning van de opgaven en ontwikkelingen
20
2.1 Uitgangssituatie: een bestaande haven in ontwikkeling 2.2 Opgaven en ontwikkelingen in en rond de haven tot 2050 2.3 Ruimtevraag van ontwikkelingen tot 2050 2.4 Deelgebieden met eigen kenmerken 3 - Vijf onderscheidende ontwikkelrichtingen
40
3.1 Pijlers onder het perspectief 3.2 Vijf ontwikkelrichtingen in één oogopslag 3.3 Groene Industriehaven 3.4 Duurzame hubfunctie 3.5 Haven in de metropool 3.6 Circulaire maakhaven 3.7 Schone haven in de delta 3.8 Synthese: synergiekansen en knelpunten 4 - Ruimtelijk ontwikkelperspectief 2030 en 2050 4.1 Ontwikkelperspectief voor een duurzame en toekomstbestendige Rotterdamse haven 4.2 Aanzet voor de uitvoeringsagenda 4.3 Samen sturen in de transities 4.4 Samen verder: doorkijk naar vervolgproces
2
58
Bijlagen
80
I. Samenwerkende partijen en betrokkenheid omgeving II. Projectgebied en studiegebieden III. Uitgangspunten en principes BOL voorjaar 2023 IV. Afspraken BO MIRT najaar 2023 V. Inventarisatie van sturingsinstrumenten per partij Colofon
89
Foto voorpagina: Paul Martens, Portstock
3
■••íl
~À V —į-7 Tiŕ-
11111111
.
V
Įtoī
ĨWp™ r-įí\ EīvflĮ^vy '
Si,ffil
-^3
į^Sķyļ;NŜËİÉ!
H
Éį„ *^| Sĵ
"ľ j. -rs íýŗ:; .1 Ņ rcŵrţ*r '
- i*
— -
^9»
ĩZ'~ST' «tjii
.
BB V
r.ì
.
a Ba^i Foto: Danny Cornelissen (Portstock)
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
SAMENVATTING
In het NOVEX-gebied Rotterdamse Haven werken
Met ontwerpend onderzoek, gevisualiseerd in
De vaststelling van het ruimtelijk
Rijk (I&W, EZK, BZK, LNV) en Regio (provincie
kaartbeelden, hebben we in vijf verschillende
ontwikkelperspectief voor de Rotterdamse Haven
Zuid-Holland, gemeente Rotterdam, Havenbedrijf Rotterdam en DCMR) samen aan de transitie naar
ontwikkelrichtingen verkend hoe de toekomst van de haven eruit zou kunnen zien:
is een belangrijke stap in de gewenste transitie.
een duurzaam, circulair en klimaatneutraal Haven
^
een groene industriehaven;
^
een duurzame hubfunctie;
•
een haven in de metropool;
•
een circulaire maakhaven;
^
een schone haven in de delta.
Industrieel Complex (HIC) Rotterdam. Dit is een grote opgave die veel inzet vraagt van alle betrokken partijen. Deze ombouw van de haven is wat betreft impact vergelijkbaar met de wederopbouw van de
de maatschappelijke opgaven vanuit de omgeving, met name op het gebied van leefomgeving en woningbouw?”
aan strategische ruimtelijke besluiten van de betrokken partijen die vanaf 2024 op basis van een uitvoerings- en investeringsagenda zullen worden voorbereid. Doorwerking vindt vervolgens
De centrale vraag in het ontwikkelperspectief is “hoe
Industrieel Complex realiseren in goede balans met
op de horizon voor 2030 en 2050 (met doorkijk naar 2100). Dit ontwikkelperspectief geeft richting
haven na de Tweede Wereldoorlog.
kunnen we de transitie van het Rotterdamse Haven
De partners zetten hiermee gezamenlijk een stip
plaats in het omgevingsbeleid van de betrokken
Door deze ontwikkelrichtingen met elkaar te
partijen (Nota Ruimte, Provinciale en Gemeentelijke
verbinden verkennen we waar synergiemogelijk
Omgevingsvisies, Havenvisie).
is. Tegelijkertijd blijven er vraagstukken waarvan nog nadere uitwerking nodig is voor de uitvoeringsagenda.
5
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
De Rotterdamse haven is dé plek waar de energie-,
uitdrukkelijk ook het bredere achterland mee. Een
grondstoffen- en materialentransitie vorm moeten
grote
krijgen. Met zijn unieke kenmerken zoals een hoge
milieuclassificatie, goede multimodale ontsluiting en
woningbouwopgave in de omgeving van de haven. Een vitale toekomstbestendige metropoolregio is
aanlanding van wind op zee speelt de haven een (inter)
cruciaal voor de transitie van de haven. Stedelijke
nationale sleutelrol bij het realiseren van de transities
economie
en de klimaatopgave. Hierdoor is de Rotterdamse
onlosmakelijk verbonden. En een aantrekkelijk woon-
haven in 2050 het meest duurzame haven- en industriecomplex ter wereld en daarmee blijft de
en leefklimaat in de nabijheid van de haven is ook voor de werknemers in de haveneconomie van belang.
haven internationaal concurrerend. Zo bieden we
Daarbij speelt ook bereikbaarheid een belangrijke rol.
maatschappelijke opgave
en
haveneconomie
is specifiek de
zijn
namelijk
perspectief voor het duurzaam en toekomstbestendig
We streven naar het verbeteren van de match tussen
verdienvermogen van de haven met lokale, regionale
vraag en aanbod voor wat betreft werkgelegenheid.
en (inter)nationale meerwaarde.
We passen maatwerk toe bij het behoud en waar
In deze transitie zijn de ombouw van de fossiele en lineaire economie, afbouw van bedrijvigheid die niet
mogelijk
versterken
van
de
omgevingskwaliteit.
Immers: de haveneconomie van de toekomst is in de praktijk niet altijd stil, schoon en geurloos.
Ontwikkelperspectief voor 2030 en 2050 (met doorkijk naar 2100): we bewegen naar het meest duurzame haven- en industriecomplex ter wereld
We kunnen binnen de bestaande (milieu)ruimte niet alle opgaven en ontwikkelingen realiseren. Het ruimtebeslag is nu al groot en wordt in de toekomst alleen maar groter. De samenwerkende partijen realiseren zich dat niet alles kan: er zijn keuzes nodig. We geven daarom prioriteit aan de realisatie van
mee kan in de transities en opbouw van de nieuwe klimaatneutrale en circulaire economie noodzakelijk. We
6
realiseren
de
transitie
van
de
haven
in
de energie-, grondstoffen- en materialentransitie. De inzet is om zoveel als mogelijk deze transities binnen de bestaande (milieu + fysieke) ruimte te
goede balans met de leefomgeving, vanuit het
bewerkstelligen. In de verdere uitwerking richting
streven naar brede welvaart. Daarbij nemen we
een uitvoeringsagenda leggen we de relatie met
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
andere industriële NOVEX-gebieden in Nederland
2. omgevingsveiligheid in relatie tot de transitie van
en verkennen we de mogelijkheden van slimme
de haven en 3. synergie tussen haven en stad in
specialisaties en uitwisseling. Daarmee agenderen
relatie tot de transitie van de haven. Voor de korte
we richting de nieuwe Nota Ruimte het gesprek over
termijn identificeren we vier urgente vraagstukken
opgaven die niet in de Rotterdamse haven lijken te
die randvoorwaardelijk zijn voor het realiseren van de
passen en wellicht elders een plek kunnen krijgen.
transitie: 1. grondstoffen- en energietransitie in relatie
We voeren samen regie op een coherente transitie
tot omgevingsveiligheid.
en
optimalisatie
van
ruimtegebruik,
want
een
coherente transitie verloopt sneller en kost minder ruimte. Zo zetten we gezamenlijk in op slimme
functiecombinaties
en
efficiënt
oplossing
voor de
2.
een
gebiedsgerichte
stikstofproblematiek.
3.
een
gezamenlijke visie op geluid en 4. een oplossing voor netcongestie in de haven.
ruimtegebruik.
Daarnaast sturen we gezamenlijk op het juiste bedrijf op de juiste plek. Keuzes op de korte termijn zijn structurerend voor de lange termijn en omgekeerd. Daarom bieden we een
doorkijk naar 2100, vooral als het gaat om de effecten van
klimaatverandering
en
zeespiegelstijging,
maar ook naar het eindbeeld voor de toekomstige waterstofeconomie. Bij de verdere uitwerking van het ontwikkelperspectief richting een uitvoeringsagenda en/of toekomstige herijkingen houden we rekening met actualisaties van het deltaprogramma RijnmondDrechtsteden. We bieden een aanzet voor een uitvoeringsagenda, waarbij
we
drie
vraagstukken
agenderen
die
richting een uitvoeringsagenda nadere uitwerking vragen. 1. omgaan met gebrek aan (milieu)ruimte.
7
Á,.tv - ÍI
fev'"' V
-
; į
::
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
LEESWIJZER
en scope (in
in 2050 (4.1), met daarbij de aanzet voor een
opgaven, gebied en tijdshorizon) in hoofdstuk
uitvoeringsagenda met drie vraagstukken die nadere
Na een
inleiding
met aanleiding
1, maakt hoofdstuk 2 de huidige en toekomstige opgaven en ontwikkelingen in de Rotterdamse
uitwerking vragen en vier urgente vraagstukken op
Haven inzichtelijk. In hoofdstuk 3 verkennen we met
de korte termijn die randvoorwaardelijk zijn voor het realiseren van de transities (4.2). We inventariseren
behulp van ontwerpend onderzoek hoe de toekomst
welke
van de haven eruit kan zien met vijf onderscheidende
partijen hebben om gezamenlijk te sturen in de transities (4.3). We sluiten af met een doorkijk
ontwikkelrichtingen, gevisualiseerd in kaartbeelden.
sturingsinstrumenten
de
samenwerkende
Verbinding van deze ontwikkelrichtingen biedt inzicht in mogelijke synergiekansen en vraagstukken
en regionale investeringsagenda (4.4), want het
hoofdstuk
ontwikkelperspectief markeert het startpunt voor een
die
nadere
4
schetsen
een
uitwerking we
het
vragen.
In
ontwikkelperspectief
toekomstbestendige
en
duurzame
voor
naar het vervolg richting een uitvoeringsagenda
langjarige samenwerking.
haven
9
1 - Inleiding
10
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
1.1 Aanleiding In het NOVEX-gebied Rotterdamse Haven werken Rijk (I&W, EZK, BZK, LNV) en Regio (provincie Zuid-Holland, gemeente Rotterdam, Havenbedrijf Rotterdam en DCMR) samen om een ontwikkelperspectief voor 2030 en 2050 op te stellen. Het perspectief geeft richting aan strategische ruimtelijke besluiten en uitvoeringsafspraken van de betrokken partijen. Dit is de basis voor keuzes om versneld vorm te geven aan de transitie naar een duurzaam en toekomstbestendig Haven Industrieel Complex (HIC) Rotterdam.
en de
toekomstbestendig verdienvermogen voor haven. Het Rotterdamse Haven Industrieel
Complex (HIC) heeft qua ligging, concurrentiekracht, aanwezige bedrijven en instellingen en infrastructuur het potentieel zich te ontwikkelen tot het meest duurzame haven- en industriecomplex ter wereld. Het
is
haven
daarbij
belangrijk
internationaal
werkgelegenheid
Een complex gebied van (inter)nationaal belang De
Rotterdamse
haven
is
van
Europa
is
daarom
en
vervoersknooppunt van
de
grootste
haven
de
concurrerend
voor (direct en
Rotterdamse blijft
en
indirect)
de bijna
400.000 mensen in stand wordt gehouden. Om dit te realiseren, heeft de haven voldoende fysieke en
een
belangrijk
(milieu)gebruiksruimte
internationale
betekenis.
stikstofdepositieruimte en veiligheidsruimte) nodig. Tegelijk hebben Rotterdam en de gemeenten
De haven is op dit moment voor een groot deel gericht op de overslag en verwerking van fossiele brandstoffen.
dat
in
de
regio
een
(denk
grote
aan
geluidsruimte,
woningbouwopgave
en
De wereld om ons heen
opgaven om de bereikbaarheid en de kwaliteit
verandert en dat raakt ook de Rotterdamse haven. Internationale verduurzamingsdoelstellingen zoals
van de leefomgeving, in de stad en omgeving, te
de EU Green Deal en het Klimaatakkoord van Parijs en de doorvertaling daarvan in nationale
(milieu)gebruiksruimte
doelen en ambities zijn de aanleiding om een nieuw perspectief te schetsen voor een duurzaam
verbeteren. Ook hiervoor is voldoende fysieke en nodig.
De
stapeling
van
complexe opgaven en lokale, regionale en (inter) nationale belangen maakt dat de Rotterdamse haven is benoemd als NOVEX-gebied.
11
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Opdracht Met de (door)start als NOVEX-gebied in 2022 is door het Rijk aan de samenwerkende gebiedspartijen
A - Programma NOVEX
gevraagd
om
te
komen
tot
een
ruimtelijk
Het kabinet heeft 16 NOVEX-gebieden benoemd waar
ontwikkelperspectief voor 2030 en 2050. Daarvoor
de nationale opgaven in het fysieke domein dusdanig
is een proces ingericht dat met behulp van ontwerpend
stapelen dat een gebiedsgerichte aanpak nodig is.
onderzoek de stapeling van ruimtelijke opgaven
In deze gebieden stellen Rijk en regio gezamenlijk
(nationaal, regionaal en lokaal) en ontwikkelingen
een ontwikkelperspectief op dat de basis vormt voor
in samenhang in beeld brengt en ruimtelijke keuzes
strategische besluiten en uitvoeringsafspraken. Het
in samenhang voorbereidt. Daarbij hanteren we de
Rotterdamse Havengebied is zo’n NOVEX-gebied.
leidende principes uit de Nationale Omgevingsvisie
Bij het benoemen van de NOVEX-gebieden is voortgebouwd op bestaande trajecten: een aantal gebieden stond al bekend als NOVI-gebied of als gebieden
met grote verstedelijkingsopgaven.
Zo
(NOVI: niet afwentelen, meervoudig ruimtegebruik en gebiedskenmerken centraal stellen), zodanig dat we ruimtelijke kwaliteit behouden en waar mogelijk versterken.
is in NOVI-gebied Rotterdamse haven in 2021 al
De drie projecten rond urgente opgaven waarmee in
gestart met het projectmatig samenwerken bij het
2021 al is gestart worden meegenomen in het proces.
oplossen van 3 urgente concrete opgaven op het
Als vierde urgente opgave is netcongestie, door een
gebied van de fysieke leefomgeving: (i) grondstof-
groeiende vraag naar (groene) stroom, toegevoegd.
en
energietransitie
i.r.t.
omgevingsveiligheid,
(ii)
gebiedsgerichte aanpak stikstofplan haven, en (iii) geluid.
Op
basis
de
samenwerkende
een
van
het
ontwikkelperspectief partijen
uitvoeringsagenda
door inclusief
van
regionale
investeringsagenda de stap richting uitvoering.
12
zetten
middel
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Relatie met Ruimtelijk Voorstel Zuid-Holland en andere NOVEX-gebieden Het Rijk heeft in
Status en positionering ontwikkelperspectief Met het vaststellen van het Ontwikkelperspectief
het programma NOVEX aan
NOVEX-gebied Rotterdamse haven bevestigen de
provincies gevraagd om de nationale ruimtelijke
samenwerkende NOVEX-partners de voorgestelde
doelen in te passen en te combineren met de lokale
koers en de vervolguitwerkingen die gezamenlijk
doelen en ambities in de vorm van een ruimtelijk
worden opgepakt. Het ontwikkelperspectief is een
voorstel1. Er is een wisselwerking tussen het provinciale en gebiedsgerichte spoor van Programma
beleidsvoornemen dat richting geeft aan strategische
NOVEX. De NOVEX-gebieden vormen door hun
betekent dat de betrokken partijen zich inspannen om
ligging
ruimtelijk
dit ontwikkelperspectief in hun omgevingsbeleid te
onderdeel van
het
provinciaal
ruimtelijke besluiten en uitvoeringsafspraken. Dit
voorstel. Daarnaast kan het ruimtelijk voorstel leiden
verwerken. Voorbeelden hiervan zijn de nieuwe Nota
tot kaders voor de NOVEX-gebieden. In de provincie
Ruimte (lees: Nationale Omgevingsvisie) en nationale
Zuid-Holland
programma’s,
liggen
ook
de
NOVEX-gebieden
de
Zuidelijke Randstad (Oude Lijn) en Groene Hart.
Omgevingsvisies
Provinciale en
en
Gemeentelijke
Omgevingsprogramma’s
en
Omdat verstedelijkingsgebied Zuidelijke Randstad
de Havenvisie. Het ontwikkelperspectief vraagt om
direct grenst aan de Rotterdamse Haven bestaat
gebiedsgerichte
er vooral met dit gebied een belangrijke onderlinge
zich aan het opstellen van een uitvoeringsagenda
afhankelijkheid. Het is van belang schuurpunten tussen
inclusief regionale investeringsagenda op basis van
het ruimtelijk voorstel en de ontwikkelperspectieven
dit ontwikkelperspectief.
uitvoering.
Partijen
committeren
(ook onderling) expliciet te maken in de voorbereiding van
ruimtelijke
arrangementen
tussen
Rijk
en
Provincie en uitvoeringsafspraken tussen Rijk, regio en bedrijfsleven.
1 In het provinciale startpakket fysieke leefomgeving zijn de nationale opgaven samengebracht. Provincies hebben dit startpakket op 12 december 2022 ontvangen. Bijlage bij Kamerstuk 34 682, nr. 107.
13
?
*
. 1
V
IM&
:fifí S3
,dB -J
Ě ft».*-* *
:S * «ï -átfr N
. ■fj'ļj:
o *'
'■įg?:
«IH
.
ln»i#cM~i jť'.
. ŝ
Foto: Gemeente Rotterdam - Peter Spakman
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
1.2 Scope De centrale vraag voor de totstandkoming van het ontwikkelperspectief is:
Hoe kunnen we de transitie van het Rotterdamse haven industrieel complex realiseren, in goede balans met de maatschappelijke opgaven vanuit de omgeving van de haven (met name op het gebied van leefomgeving en woningbouw)?
Drie transities: energie, grondstoffen en
De transitie raakt ook alle logistieke processen die door
materialen
de haven heen gaan. Bijvoorbeeld de verduurzaming
De gewenste transitie bestaat feitelijk uit drie nauw met elkaar samenhangende transities: 1) de transitie van fossiele energiebronnen naar het gebruik van hernieuwbare
energie
(energietransitie),
2)
de
transitie van fossiele grondstoffen naar het gebruik van hernieuwbare
grondstoffen
(grondstoffentransitie),
van het transport van goederen naar het achterland via weg, spoor, binnenvaart en per pijpleiding. Ook de aard van de goederen zal veranderen wat ook het achterland raakt, bijvoorbeeld bij het vervoer van gevaarlijke stoffen. Wettelijk vastgestelde doelen zijn hierin leidend. Daarnaast zijn er door het Rijk en regionale en lokale overheden ambities geformuleerd
en 3) de recycling van materialen en het gebruik van dit recyclaat ter vermindering van het primaire
die niet in wetten zijn vastgelegd, zoals nationale
grondstofgebruik door bedrijven (materialentransitie).
doelen voor een circulaire economie.
15
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
B - Kernbegrippen bij transities
Definitie
Transitiefases
De term ‘transitie’ wordt veel gebruikt als we
Een transitie is een proces van fundamentele en
Transities verlopen grillig, schoksgewijs en gaan
spreken over de grote veranderingen van deze
onomkeerbare veranderingen in cultuur, (institutionele)
gepaard met schommelingen. Toch is het mogelijk
tijd. In het ontwikkelperspectief sluiten we aan
structuur en werkwijze op systeemniveau. Het duurt
een voorontwikkelingsfase, een kantelperiode en
bij
ongeveer 25 tot 50 jaar voor een transitie volledig
een doorontwikkelingsfase te onderscheiden. In de
verwezenlijkt is.*
voorontwikkelingsfase ontstaat op experimentele
kernbegrippen
uit de Transitiekunde,
de
wetenschap die zich bezighoudt met de dynamiek van transities.
wijze en onder de oppervlakte een voedingsbodem voor een nieuw systeem. De kantelperiode is de chaotische overgangsfase tussen twee periodes van een dynamisch evenwicht.** De periode van stabilisering tot een nieuw dynamisch evenwicht is bereikt, heet de doorontwikkelingsfase. Dit zijn complexe processen en met veel onzekerheid omgeven. ‘Sturen in transities’ vergt dus slim navigeren in de complexiteit en onzekerheid.
* Definitie volgens het onderzoeksinstituut voor duurzaamheidstransities DRIFT (Dutch Research Institue For Transitions) https://drift.eur.nl/nl/over-drift/ transities/
16
** Rotmans, J. en Verheijden, M., 2021. Omarm de Chaos. De Geus, Amsterdam, pp. 301.
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Sturing in transities: de X-curve Bij transities horen patronen en processen die elkaar versterken dan wel tegenwerken. Deze dynamiek
kan
worden
beschreven
met
Optimaliseren
Stabiliseren Destabilseren
de
X-curve.
Institutionalises
Sturing gaat dan om het geleiden van de beweging van links naar rechts in de X-curve. Er zijn vier bewegingen te onderscheiden, te zien als vier kwadranten van de X-curve. Opbouw (linksonder) beschrijft het opkomen van nieuwe initiatieven, structuren en werkwijzen. Voortbouw (rechtsboven) gaat over de normalisering en institutionalisering daarvan. Ombouw (linksboven) gaat over nieuwe toepassingen van bestaande elementen of de aanpassing daarvan aan een veranderde context. Afbouw (rechtsonder) gaat om het verdwijnen en uitfaseren van denkwijzen,
żmergentie
Afbreken
rersnellen Experimenteren
Uitfaseren
werkwijzen en organisatie.***
*** Diercks, G. et al., 2020. Rapport DRIFT en NSOB: Sturing in transities - Een raamwerk voor strategiebepaling.
De X-curve (Bron: DRIFT en NSOB rapport, 2020).
17
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
In goede balans met de omgeving van de haven
Planhorizon
We streven in dit NOVEX-gebied naar een goede
Het ontwikkelperspectief richt zich op de periode 2030
balans tussen ecologische, sociale en economische
- 2050. Daarbij redeneren we terug naar wat in 2030
aspecten, nu en in de toekomst. Dit wordt ook wel
nodig is, ook in relatie tot de urgente thema’s die nu
‘brede welvaart’ genoemd, met een stevige plek voor
en de komende jaren behandeld worden. Soms zijn
aspecten als gezondheid, omgevingsveiligheid en
er kijkend naar 2030 nu al keuzes nodig. We houden
leefbaarheid. We hanteren daarbij het normatieve
rekening met ontwikkelingen op de langere termijn
begrip omgevingskwaliteit in brede zin en verstaan
(2070-2100) die mogelijk de komende jaren al van
daaronder ruimtelijke
invloed kunnen zijn op de te maken keuzes.
kwaliteit én
milieukwaliteit,
zoals gedefinieerd in de NOVI en de Omgevingswet. Ruimtelijke
kwaliteit
tussen
gebruikswaarde,
de
belevingswaarde
van
ontstaat een
door
synergie
toekomstwaarde
en
plek
De
of gebied.
uitwerking van brede welvaart en ruimtelijke kwaliteit verschilt van plek tot plek op basis van de kenmerken van een gebied. Door te werken aan ruimtelijke kwaliteit versterken we daarom tegelijkertijd de onderscheidende
gebiedskwaliteiten
Rotterdamse haven en de omgeving.
van
t-
de ! ; ! !
NOVEX deelprojecten op urgente thema's
NX (Ş) (*) ®
i ii ii ii ii ii
Ontwikkelperspectief Nu
18
2030
2050
2070
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Gebiedsafbakening: door de schaalniveaus heen NOVEX-gebied provincie
Rotterdamse
Zuid-Holland
en
Haven
ligt
in
de
overlapt
deels
met
NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad. De opgaven in de directe omgeving van de haven beïnvloeden
Rijswijk
de haven en vice versa. Daarnaast hebben keuzes binnen de haven ook een sterke relatie met (boven)
Delft
regionale netwerken en andere industriële clusters tolland
in Noordwest-Europa. Ook de wisselwerking met de Drechtsteden is groot. Een nadere beschrijving
Maasd ijk
van het projectgebied en het regionale en Europese studiegebied voor NOVEX-gebied haven is opgenomen in bijlage II.
Rotterdamse
Maasland Schiedam
Oostvoorne
botterdam
Vla Brielle
Rozenburg
Barendrecht
íllevoetslui
Spijkenisse Oud-Beijerland
Afbakening van het NOVEX-gebied Rotterdamse Haven. Ook de havens aan de noordoevers (oranje arcering) zijn onderdeel van dit perspectief.
Zwijndrí
Bron: 'Beschrijving opgaven in de NOVEX-gebieden’, bijlage bij Startpakket Fysieke Leefomgeving, Kamerstuk 34 682, nr. 107, d.d. 12 december 2022.
19
2 - Verkenning van de opgaven en ontwikkelingen
20
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
2.1 Uitgangssituatie: een bestaande haven in ontwikkeling Transities en groei van de haven in het verleden
De Rotterdamse haven is de grootste haven en energiehub van Europa en thuisbasis van meer dan 3.000 bedrijven. Circa 130Zo van het Europese energieverbruik komt binnen via de haven van Rotterdam. Meer dan 300Zo van alle containerimport en export voor Noordwest-Europa loopt via Rotterdam. Door de aanwezigheid van de Rotterdamse haven met haar gunstige ligging, netwerk en logistiek is Nederland uitgegroeid tot 5e export- en 7e importland ter wereld. In 2022 is in Rotterdam aan de zeezijde circa 14,4 mln. Twenty Foot Equivalent Unit (TEU) overgeslagen.
Daarbij
vervult
Rotterdam
een
hubfunctie. Van de containers die vervolgens of voorafgaand per spoor, weg en binnenvaart van of naar het achterland zijn overgeslagen, kende het grootste deel een eerste bestemming in Nederland. Hier vinden vaak toegevoegde waarde activiteiten plaats, denk aan assemblage, ompakken, labelen en verdere distributiediensten.
nu
Opvallend is wel dat in het verleden, er altijd
voor staat hebben grote ruimtelijke impact en de
sprake was van ontwikkelruimte. Zo werd de eerste Maasvlakte al gerealiseerd op het moment dat
De transities waar de
Rotterdamse
haven
indruk kan ontstaan dat alles op slot zit. Verder kijkend zien we toch volop beweging; de haven is
Europoort nog lang niet vol was. Dit is nu anders:
immers altijd in ontwikkeling. Ook in het verleden
vrijwel alle kavels zijn uitgegeven of gereserveerd,
is dat altijd zo geweest, zowel functioneel als wat
maar er liggen geen concrete plannen voor extra
betreft de verbondenheid met het stedelijk gebied. Deze dynamiek is goed te zien op drie aspecten:
ruimte voor de haven. Daarom moeten we de opgaven die voor ons liggen, zeker op korte en
een constante groei en schaalvergroting richting
middellange termijn, oplossen binnen de bestaande
het westen (met bijvoorbeeld de realisatie van Europoort en de Maasvlakte), transformatie ten
contouren van de haven.
behoeve van verstedelijking in (voornamelijk) de oudste delen van de haven (Kop van Zuid, Leuvehaven/Zalmhaven, etc.) en als derde aspect verschuivingen van functies binnen de haven. Dit laatste vaak als resultaat van één van de twee bovengenoemde ontwikkelingen: het beschikbaar komen van grote kavels zorgde ervoor dat het aantrekkelijk was verhuizen,
naar
een
grotere
of bedrijven werden
locatie
te
uitgeplaatst als
ergens verstedelijking plaats vond.
21
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Historische ontwikkeling van de haven
Maasvlakte 2 2008+
Petroleumpoort {Vondelingen plaat) + Schiedam ± Waalhaven
Den Haag
Europoort 1960-1970
1900-1940 1946-1960
1970 - huidig Maasv akte
1400-1800
1910-1940 Vlaardingen
Bot ek + Eemhaven
De oude stad 1800-1900 Wilhelminaplein
Kilswljk
Ľoltt
Hoeķ.Vv’Holfand
Roll-on/roll-off (1945-1970) Waasdijk.
RpUiPO/rpUiPi! (1945-1970)
Petro/chemie (1945-1970)
Schiedam
sslvuorne
Kleinschalige industrie (1945-1995)
Rottere
Vlaardingeļi Brielle
Rcçcnburf
Bulk (1945-197
Stukgoed j Container Bárendrecht (1945-1995)
Stukgoed/Container (1970-1985) Stukgoed/Conîainer (1985-1995) Hollcvoetsluls
Stukgoed/Container (1970-1985) Spijkenisse
Stukgoed/container (1995-present)
Zwijndrechl
Oud Boíjor land
De oude stad: 1940 - huidig
Schiehaven d. St.Jobshaven: 2000 - 2010
Merwe haven: > 2025
Kop van Zuid: 90's - huidig
Katendrecht à Maashaven: 2005 - huidig
Viaardingen: >2025
Ontwikkeling van de haven in de afgelopen anderhalve eeuw. Richting het westen zijn de uitbreidingen steeds grootschaliger. Aan de oostkant zijn delen inmiddels getransformeerd tot stadswijken. 22
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Gebiedskenmerken en ruimtelijke kwaliteit
Door de gunstige ligging vormt het haven industrieel complex de brug tussen internationale vaarwegen en een groot achterland.
beter bereikbaar geworden door de verlenging van de Hoeksche Lijn en ingebruikname van metrostation
met
grootschalige
bekkens
en
uitgestrekte
Hoek van Holland-Strand. De noordoevers van de
gezien worden
rivier vormen met het klei- en veenweidegebied
zichzelf; vooral in contrast met de weidsheid van de
Midden-Delfland een belangrijk uitloopgebied voor
zee, rivier en duinlandschappen aan de westkant. De
industrieparken. De industriële dynamiek hier kan als
een
ruimtelijke
kwaliteit op
recreanten uit Rotterdam, Schiedam, Vlaardingen en
fietspaden langs en door de haven zijn daarom ook
Unieke kenmerken zijn de diepzeehaventoegang
Maassluis (en ook noordelijker gelegen gemeentes
populair onder recreatieve fietsers.
en de mogelijkheid tot grootschalige milieucategorie
als Delft); de zuidoevers liggen meer in de stedelijke
5 en 6 activiteiten, vanwege de grootte van het industriegebied. Juist die kenmerken maken dat
luwte en bieden met het Brielse Meer, historische
het Rotterdamse haven industrieel complex een
stedelijke omgeving.
sleutelrol kan spelen in energie-, materialen en grondstoffentransities.
kernen en open cultuurland rust in de dynamische
In de haven is een groenstructuur aanwezig die belangrijk is voor de ruimtelijke kwaliteit rond de kernen
Pernis
en
Rozenburg.
Deze
structuur
fungeert enerzijds als buffer tussen deze kernen en
Zowel aan de noord- als de zuidkant van Rotterdam,
de industriële omgeving, en zorgt anderzijds voor
volgen verbindingen vaak de oude landschappelijke
prettige groene verbindingen tussen de kernen en
De Rotterdamse haven biedt naast economische
lijnen, zoals dijken en waterlopen. Deze (recreatieve)
het buitengebied.
gebruikswaarde ook andere aspecten van ruimtelijke
verbindingen tussen de kernen en hun omgeving, zijn
kwaliteit. De haven bevindt zich in de delta van het
belangrijk in het toegankelijk maken van het groene
Rijn-Maassysteem, een van oorsprong dynamisch gebied beïnvloed door zowel de zee als de rivieren
buitengebied rond de steden.
Provincie
Zuid-Holland
realisatie
van
verkent
‘landschapspark
momenteel
de
Zuidvleugel’,
waarin een groenblauwe recreatieve structuur de
De haven zelf wordt aan de noordkant gekenmerkt
bovengenoemde ruimtelijke kwaliteiten ontsluit en
hier samen: de kustzone, met een dynamische
door de opeenvolging van kernen aan de Nieuwe Waterweg, het Scheur en de Nieuwe Maas. Deze
XL’, waarbij op een aantal locaties langs de rivier
en ecologisch waardevolle vooroever, kust- en duinstrook, en het riviersysteem dat beïnvloed wordt
zijn vaak ontstaan aan kleinere waterlopen uit het
toegankelijke getijdennatuur wordt ingericht.
die hier uitmonden. Twee natuurlijke systemen komen
door getijden en de overgang van zout naar zoet.
versterkt. Een ander lopend project is het ‘getijdenpark
achterland (zoals de Vlaardingse Vaart, de Schie en de Rotte) en hebben hun eigen havengebieden.
De omgeving van de haven is belangrijk voor de
De meeste havenactiviteiten bevinden zich aan de
ruimtelijke en recreatieve kwaliteit van de regio
zuidkant van de Nieuwe Waterweg. Dit gebied is
Rotterdam. De kust is een grote trekpleister en is in 2023
opgehoogd en volgt de logica van het havensysteem,
23
Ruimtelijke ontwikkelingen tot 2030: we zijn al bezig Het
ontwikkelperspectief
functie
in
heeft
een
belangrijke
het verbinden en versterken van
al
bestaande trajecten. Want ook nu en in de nabije toekomst zijn er allerlei ontwikkelingen gaande in
de
Rotterdamse
er
binnen
al
verkenningen
de tijdlijnen
haven.
verschillende
nationale
plaats.
ook in
Het
vinden
haven er in de nabije toekomst uit zal zien. Wat
is
dat
relatie tot
het
ontwikkelperspectief
Legenda Ondergrond
gebeurt er: ^
Stedelijk woongebied Water
Er zijn volop initiatieven die bijdragen aan de energie-, grondstoffen- en materialentransitie. In
programma’s
Aandachtspunt
verschillen,
ontwikkelperspectief.
Daarnaast
Onderstaande kaart geeft een beeld van hoe de
Bestaande havenactiviteiten Chemie j raffinaderijen j Energie
het oog springend zijn de grote infrastructurele
Stukgoed j containers
het warmtenet, de Delta-Rhine corridor en het Distributie
realiseren van CO2 opslag in lege gasvelden.
laten
wachten
eindbeeld.
overeenstemming
over
een
energievlak worden
bijvoorbeeld
veelal nationale afwegingen gemaakt
die zouden
kunnen
perspectief.
Het
Op
op
schuren
Programma
met
het regionale
NOVEX
biedt
ruimte
om
dit
Bedrijven in de haven zijn bezig met opschaling van
productie,
opslag
en
verwerking
^
En in het Merwe-Vierhavensgebied, aan de oostkant
van
de
haven,
vinden
werken en leren gecombineerd worden.
Daarnaast
vormen
deze
processen en producten input voor de nieuwe Nota Ruimte, waarin het Rijk vanuit nationale belangen richting
geeft aan
en
keuzes
maakt over het
rechtvaardig verdelen van de ruimte in Nederland.
plaats
stedelijke
te nemen in te sluiten Ruimtelijke Arrangementen
investeringsagenda.
ŕjfì
waar
wonen,
Aanlanding windenergie (Hollandse Kust zuid) Aanlanding windenergie (IJmuiden Ver Beta å Gamma, aanlanding Nederwiek 2) Aanleg infrastructuur walstroom
Leidingen EFFICIENCY Hoogspanningsnet
transformatieprojecten
traject richting een uitvoeringsagenda en regionale
Hoogspanningsstations
CES Sleutelprojecten
Vrije kavels
hernieuwbare energiedragers en grondstoffen.
bespreekbaar te maken, bijvoorbeeld door deze op tussen Rijk en Provincie. Hetzelfde geldt voor het
van
Productie en opslag waterstofdragers
Overige activiteiten
passen. Tegelijkertijd willen we niet alle projecten ^
ENERGIESYSTEEM
Droge bulk
op zee, waterstofinfrastructuur, uitbreiding van
mogelijk aanleiding om individuele projecten aan te
Lopende projecten energieen materialentransitie
Natte bulk
projecten zoals de aanlandpunten van wind
is
Verstedelijking O Stedelijke transformatie in de haven
-----
Gebruik restwarmte
Warmtenet GROND- EN BRANDSTOFFEN
CES Sleutelprojecten
Waterstofproductie
--- Waterstofìeiding havengebied (Waterstofnetwerk Rotterdam) ----- Buisleidingen bovenregionaal transport grondstoffen (Delta-Rhine Corridor)
Circulaire bedrijven ^
Bioraffinaderijen
Q
LNG bunkering
Verzwaring en uitbreiding elektriciteitinfrastructuur
CES Sleutelprojecten -Q- CO2 transport en opslag + compressorstation (Porthos å Aramis) ----- Uitbreiding warmtenet (WarmtelinQ)
Importterminals + opslag voor water stof (H
Productie uit en transport waterstof restgassenkoolstofarme (H-vision)
Waterstof voor binnenvaartschepen (RH2INE) Waterstof voor vrachtauto’s (HyTrucks)
24
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023 Zoetermeer Den Haag '
Hoek v. Holland
Maasdijk
Maassluis
Vlaardingen Oostvoorne
Brielle
Barendrecht Spijkenisse Hellevoetsluis
Oud-Beijerland
in de haven met lopende 0
5
10 km
N
aSgfil
it į it , iMtaUlüW latoMai»
kthfW tnsi KĨĒİ ĩļįrStm, •■te» J 22Í **jMMàJĽÏLĚĚS
mwm
piaii' KlMlai
WļlļķX
1«
* -vr
Foto: Gemeente Rotterdam
Jan van der Meijd
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
C - Vier urgente opgaven »
Grondstoffen-
en
energietransitie
i.r.t.
omgevingsveiligheid. Het oplossen van de uitdagingen die de volgend uit de energietransitie nieuwe grond- en brandstoffen en technieken met
zich
meebrengen
op
het
gebied
van
omgevingsexterne veiligheid en de benodigde
calamiteiten en de veiligheidsbeleving omwonenden van het HIC.
van
Gebiedsgerichte aanpak stikstofplan haven. Dit betreft het realiseren van voldoende stikstofdepositieruimte voor de transitie van de
geluid dat verder draagt en hinderlijk kan zijn. Een
integrale afweging staat aan de basis
van
in
het
omgevingsplan
vast te
stellen
Geluidproductieplafonds voor industrielawaai en het treffen van maatregelen, zowel bij nieuwbouw als bij bestaande bouw. Daarbij kunnen er tussen
fysieke ruimte, ook in relatie tot het achterland van
haven met behoud van een robuuste natuur in de omgeving. Door de huidige stikstofproblematiek
gebieden
de haven. Omdat niet alle energievoorzieningen
komen projecten nu niet van de grond, terwijl
gemaakt.
zich lenen voor elektrificatie zal er in de toekomst
ze juist zo belangrijk zijn om klimaatdoelen te
Netcongestie. TenneT kondigde op 17 november
halen en de stikstofuitstoot te beperken. Om deze projecten toch te kunnen realiseren wordt
2022
energiedragers. Hiervoor bestaan verschillende opties zoals ammoniak als waterstofdrager, Liquid
gezocht naar mogelijkheden om in de (tijdelijke)
van
ook gebruik gemaakt worden van moleculaire
Organic Hydrogen Carriers (LOHC; organische
verschillende
congestie
aan
afwegingen
voor de
worden
Rotterdamse
haven inclusief de gemeenten op de eilanden Voorne-Putten
behoefte aan stikstofruimte te voorzien. Daarbij
de
wordt gedacht aan zowel het vrijmaken van
Hoogvliet, Pernis, Rozenburg en een gedeelte
stikstofruimte
van Poortugaal in de gemeente Albrandswaard2.
verschillende ammoniak-initiatieven aan omdat er industriële ervaring is met de productie en
bestaande en te ontwikkelen activiteiten.
opslag van ammoniak en het relatief makkelijk
Gezamenlijke visie op geluid. Binnen de regio
en efficiënt te produceren is uit groene stroom,
is behoefte aan een gedeeld beeld over het geluidvraagstuk. Industriegeluid staat hierbij
en met een hoge energiedichtheid. Nadeel is dat het giftig is, waardoor incidenten onder bepaalde omstandigheden tot grote aantallen slachtoffers kunnen leiden. Ook heeft de ammoniakketen invloed op andere opgaven zoals de woningbouw en leidt dit mogelijk tot extra stikstof uitstoot.
aan
emissiebeperking
bij
centraal, maar ook andere geluidbronnen (weg, spoor, luchtvaart en scheepvaart) zijn
Hoek van
Holland,
Het hoogspanningsnet zit in dit gebied nagenoeg aan de
maximale capaciteit om elektriciteit
af te nemen door een sterk groeiend aantal aanvragen voor het aansluiten van o.a. e-boilers en elektrificatie van industriële processen.
van belang, en ook de cumulatie van geluid. Vraag is wat een acceptabele geluidbelasting is. En hoe we die kunnen bereiken, uitgaande
Daarom wordt gezamenlijk gewerkt aan het
van de balansgedachte. Ook als aan wettelijke
ontwikkelen van een ruimtelijke visie, rekening
geluidnormen wordt voldaan, kan geluid een
houdend met actuele veiligheidsaspecten, de potentiële invloedsgebieden bij eventuele
kernen
Goeree-Overflakkee,
stoffen die waterstof kunnen “dragen”absorberen) en waterstof. In de markt dienen zich nu al
als
Rotterdamse
en
punt zijn. Daarom is aandacht nodig voor de geluidbeleving,
bijvoorbeeld
bij
2 Kamerstuk 29023, nr. 358
laagfrequent
27
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
2.2 Opgaven en ontwikkelingen in en rond de haven tot 2050 Opgaven waar de haven en omgeving voor staan Havenactiviteiten circulair en klimaatneutraal Zoals in paragraaf 1.2 besproken gaat het om groot aantal
0
Verstedelijking en leefomgeving
opgaven. Daarnaast zijn er externe ontwikkelingen, zoals zeespiegelstijging of veranderingen op de
O
Bovenregionaal grondstoffen- en energiesysteem
een
complexe
stapeling
van
een
wereldmarkt. Dit heeft bijvoorbeeld effect op de doorvoer in de haven. Hier zitten grote onzekerheden in. In de vertaling van opgaven naar toekomstige ruimtevraag houden we dan ook rekening
gezamenlijke
Natuur en landschap
met
Klimaatbestendigheid
bandbreedtes. Het
Economie
pakket
van
opgaven
en
Mobiliteit en distributie
ontwikkelingen is verkend aan de hand van acht thema’s:
28
Defensie
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
D - Havenscenario’s Een van de bronnen voor het beschrijven van de
per scenario. De vraag naar containeroverslag in
ontwikkelingen zijn de toekomstscenario’s van het
Europa groeit in de meeste scenario’s door een
Havenbedrijf Rotterdam.
groeiende bevolking en welvaart in de wereld.
Het Havenbedrijf heeft scenario’s ontwikkeld3 voor de verwachte goederenvervoer Europa
tot
wereldwijde
aan
vraag
van
naar energie-
en
2050
naar als
ontwikkelingen.
Dit
en
Noordwest-
resultaat
van
schetst
een
bandbreedte waarbinnen de onzekere toekomst zich afspeelt. De verwachting is dat de import van
het
omvangrijke
volume
aan
fossiele
brandstoffen zal afnemen. Nieuwe importstromen zoals
waterstof(dragers)
toenemen.
of
biomassa
zullen
De groei van de totale overslag van
de verschillende segmenten in de haven varieert
Import en export van goederen is cruciaal voor bedrijven en consumenten in zowel Europa als daarbuiten. Het merendeel van de containers bevat essentiële goederen zoals voedsel, medicijnen en
halffabricaten die bedrijven nodig hebben voor hun productie. Zonder deze grondstoffen, machines en onderdelen valt de Nederlandse en Europese productie stil. Deze import zal mede door de beperkte (milieu)ruimte en arbeidsmarkt en hoge kosten in Europa noodzakelijk blijven. Ook voor de export van onze producten zijn containers van belang.
3 Bron: Havenbedrijf Rotterdam, 2022. Scenarios for 2050
29
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Havenactiviteiten circulair en klimaatneutraal De nationale doelstelling is om in 2050 klimaatneutraal en circulair te zijn. Deze doelstelling is kaderstellend voor de haven. Om dit te bewerkstelligen is een energie-, grondstoffen-,
en materialentransitie kent de grote onzekerheden.
door hernieuwbare dragers en grondstoffen, en primair grondstofgebruik door de recycling van materialen en het gebruik van dit recyclaat wordt verminderd. Dit laatste aspect is in het nationaal programma Circulaire Economie beschreven als
Er ligt een
nationale opgave om de komende
jaren 900.000 woningen te realiseren. Een kleine Elektrificatie van de industrie en logistiek vraagt om (op korte termijn) oplossen van netcongestie.
en materialentransitie nodig; waarbij fossiele energiedragers en grondstoffen worden vervangen
Verstedelijking en leefomgeving
Ruimtebeslag ten behoeve van de grondstoffen
94 duizend woningen hiervan landen in de regio Rotterdam in de periode tot en met 2030, zoals vastgesteld in de Woondeal. Voor de metropoolregio
Werving van nieuwe bedrijven die passen bij
Rotterdam-Den Haag is de verwachting dat de
de waardeketens in de haven, met daaraan
woningvraag ook na realisatie hiervan zal blijven
gekoppeld de vraag welke waardeketens we
groeien, waarbij we nadrukkelijk zullen moeten kijken
aan de Rotterdamse haven willen binden,
of alle vraag te accommoderen is. Daarnaast liggen er
passend bij de gewenste transities.
grote opgaven voor leefbaarheid. Een aantal wijken
Relatie met en tot de andere industriële
rond de haven zijn focusgebieden in het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid, om de
het terugbrengen van ons grondstoffengebruik tot
clusters in het achterland, en de impact op de
binnen de planetaire grenzen. De opgaven die uit
maatschappelijke opgaven in de omgeving van
deze doelstellingen volgen zijn:
de haven en het achterland
^
De productie en import van waterstof(dragers):
De transitie naar een circulaire economie kan
te maken keuzes wat betreft het energiesysteem
heel breed zijn en omvat naast recycling, bulk
en omgevingsveiligheid in de directe
en het afbouwen van primaire grondstoffen
leefomgeving en het achterland. Deze opgave
(hergebruik van plastic door pyrolyse) ook
speelt in ieder geval bij (grootschalige)
verfijnde maakindustrie. Onderdelen van deze
ammoniakimport, -opslag en -transport.
transitie met een lagere milieu-impact zijn
leefbaarheid, veiligheid, gezondheid te versterken. Ook
isolatie,
onderdeel
van
de
transitievisies
warmte van de diverse omliggende gemeenten,
^
De opgave te voldoen aan de toenemende (demi-)watervraag voor waterstofproductie. Als bijvoorbeeld 4 GW aan elektrolysers wordt gerealiseerd, is daar circa 12.8 Mton demi water per jaar voor nodig.
^
Het ruimtebeslag van de benodigde infrastructuur is groter dan alleen voor energietransport vanwege o.a. aanlandingen, conversieruimte en opslaglocaties.
30
draagt bij aan leefbaarheid in de wijken en kan mogelijk gecombineerd worden met mitigatie van milieueffecten van de haven. Opgaven binnen dit thema zijn: ^
Hoe om te gaan met de milieu-impact (o.a. geluid, omgevingsveiligheid en stikstof) op de
daardoor goed mengbaar met stedelijk gebied,
bestaande woningen/wijken en de toekomstige
maar dit maakt de opgave voor het omliggende
woningbouwlocaties van gemeenten. Dit geldt
stedelijk gebied groter omdat hiervoor ook
zowel voor de ontwikkeling van bestaande
ruimte nodig is, naast ruimte voor woningbouw.
activiteiten als voor activiteiten horend bij de Vanuit circulair oogpunt de samenhang tussen
transitie van de haven.
bedrijventerreinen in/nabij stedelijk gebied en het haven- en industriegebied versterken.
^
Bijdragen aan een oplossing voor het tekort op de arbeidsmarkt door het realiseren van
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
een aantrekkelijk woonklimaat voor (nieuwe)
(waterstof(dragers), grondstoffen en CO2) en
die minder goed passen bij het ontwikkelperspectief,
werknemers en als onderdeel van een
van hoogspanningskabels (elektriciteit) zowel
maar nu schaarse ruimte binnen het HIC bezetten.
aantrekkelijk vestigingsklimaat voor bedrijven.
in het havenindustrieel complex als door het
Opgaven zijn:
^
Borgen van een gezond leefklimaat.
^
Het verbeteren van de toegankelijkheid van
achterland. ^
de woningmarkt en van de bereikbaarheid van
arbeidskrachten. ^
^
^
mogelijkheden tot herroutering, bijvoorbeeld
terminals van fossiele grond- en brandstoffen. ^
brandstoffen. ^
goederentransport.
toegankelijkheid hiervan
^
Vinden van koppelkansen bij de warmteisolatie
^
Capaciteit op wegennet voor goederenvervoer.
Ombouw van bedrijvigheid die nu in hun productieproces afhankelijk zijn van fossiele
Toenemende druk van personenvervoer zorgt voor minder beschikbaarheid spoor voor
Versterken van ruimtelijke kwaliteit, met de kenmerken van het buitengebied en
•
toekomstperspectief voor fossiele industrie en
Noordoost-Europa.
worden geworven, aansluitend op de vraag naar
Komen tot een afbouwstrategie met
Capaciteit goederenvervoer op railnetwerk en van goederenstromen van de haven naar
de haven waardoor ook ‘human capital’ kan
^
Uitbouw van op- en overslagcapaciteit voor groene energiedragers
^
Behouden en versterken van de relatie tussen
Lage rivierstanden naar het achterland vragen
Mainport Rotterdam en havens Drechtsteden/
van woningen voor de mitigatie van milieu-
om meer flexibiliteit en sturingsmogelijkheden
Moerdijk, met ook bredere positionering in
impact zoals geluid.
in de modal shift (weg/spoor/water/buisleiding),
noordwest Europa.
Ontwikkeling van landschapspark Zuidvleugel en Rivier als getijdenpark, naast havenfuncties.
bijvoorbeeld omdat goederen tijdelijk over land
^
moeten of moeten worden opgeslagen.
Behouden en versterken van de relatie Mainport (haven en het omliggende industriële complex) - Greenport (glastuinbouw in Westland en
Bovenregionaal grondstoffen- en energiesysteem
©
Oostland).
De nationale doelstelling om in 2050 klimaatneutraal
Dit thema omvat het duurzaam verdienvermogen van
en circulair te zijn, heeft ook effect op hoe de haven
individuele bedrijven en de mogelijkheid om opbrengst
zo efficiënt mogelijk met de (milieu)ruimte om te
functioneert in het bovenregionale grondstoffen- en
te genereren tijdens en na de transitie. Het gaat ook
gaan: het juiste bedrijf op de juiste plek.
energiesysteem. Dit gaat om de aanvoer, afvoer en
om de werkgelegenheid in de regio. De transitie
opslag van energie(dragers) en grondstoffen naar het
raakt alle bestaande bedrijven in de haven, en in het
achterland (nationaal en internationaal). Ook neemt
bijzonder die bedrijven die een fossiele basis hebben,
het transport van afgevangen CO2 toe. Opgaven en
zoals de raffinage, chemie, energieproductie en op
ontwikkelingen in dit thema zijn:
en overslag van fossiele grond- en brandstoffen,
^
Ruimtebeslag (fysiek, maar ook wat betreft omgevingsveiligheid) van buisleidingen
^
•
Ruimte maken voor nieuwe bedrijvigheid die de verschillende transities faciliteert.
^
Ruimtegebrek aan bedrijfslocaties in het achterland waardoor er grotere ruimtedruk is voor het HIC.
en hieraan gerelateerde bedrijven in de haven en daarbuiten. Daarnaast worden de bedrijven geraakt
Mogelijke herstructurering van bedrijvigheid om
^
Mogelijke positie voor de (circulaire)
31
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Klimaatbestendigheid
maakindustrie in de haven; ook vanwege
•
gewenste strategische autonomie van Europa. ^
Dit gaat om langdurige waterbeschikbaarheid om het
Aanpak congestie vervoer en logistiek bij transport van goederen en grondstoffen.
veiligheid en havensysteem,
een goed fundament (waarbij Maeslantkering en
voornamelijk duingebieden en de vooroevers, moet verbeterd en duurzaam in stand worden gehouden
Hartelkering voor de haven het belangrijkste zijn).
volgens de maatstaven van de Europese Vogel Habitatrichtlijn.
Daarnaast
liggen
er
grote
vraagstukken om de waterkwaliteit in lijn met de Europese
Kaderrichtlijn
Water te
brengen.
We
richten ons voor het ontwikkelperspectief op de onderwerpen die te maken hebben met de impact van de havenactiviteiten op de natuur in de omgeving.
^
Het Deltaprogramma geeft aan met het huidige
Maeslantkering vaker moet worden gesloten. ^
Toegankelijkheid van het achterland waarborgen
watersysteem voor veiligheid en zoet water tot ca.
voor
binnenvaart,
ook
als
er
2070 nog vooruit te kunnen. Deze tijdshorizon ligt
rivierwaterstanden in de zomer zijn.
vaker
lage
niet vast en wordt bijgesteld op basis van nieuwe cijfers ten aanzien van klimaat en zeespiegelstijging.
Mobiliteit en distributie
De voorbereiding van besluitvorming over eventueel nieuwe
infrastructuur
start
waarschijnlijk
rond
Bereikbaarheid en reistijd van en naar de haven zijn belangrijk voor zowel het functioneren van de haven op het gebied van transport en logistiek, als voor de
Vermindering stikstofdepositie in de beschermde
vele woningen in de regio) ligt buitendijks. Ook gaat
mensen die er werken. Dat geldt ook voor routes in de
natuurgebieden op korte termijn en duurzame
watertekort op systeemniveau invloed hebben op
omgeving van de haven. De haven heeft daarnaast
beperking van emissies voor lange termijn.
de zoetwaterbeschikbaarheid in de haven, al zijn er
een functie voor het transport van militair materiaal
op termijn nog voldoende mitigerende maatregelen
en troepen. Opgaven zijn:
Borging van natuurcompensatie in de Voordelta
Verbetering van de waterkwaliteit in de waterlichamen van de haven conform de verplichting vanuit de Europese Kaderrichtlijn Water.
mogelijk. Lage
rivierwaterstanden
^ in
Behoud en versterking ruimtelijke kwaliteit in en rond de haven.
Zorgen voor een goede bereikbaarheid en betrouwbare reistijd voor de logistieke
de zomer beperken
nu soms al de bevaarbaarheid van de rivieren.
goederenstromen van/naar de haven en op
Dit zal in de toekomst vaker voorkomen. Aan de
routes in de omgeving.
zeezijde moet juist rekening worden gehouden met hogere zeespiegelstanden, dit geldt zeker bij grote transformaties in het havengebied en ontwikkelingen
32
Toegankelijkheid haven waarborgen, ook als de
Het havenindustrieel complex (en
Maasvlakte 2).
^
^
infrastructuur.
(verplicht voor de aanleg en bestaan van
^
het functioneren van de Maeslantkering.
2040, vanwege de lange realisatietijd van deze
Opgaven zijn: ^
keuze van een kustverdedigingsstrategie en over
is voor de komende decennia
De beschermde natuur rond de Rotterdamse haven,
Het hebben van een adaptatiestrategie voor versnelde zeespiegelstijging en daaruit volgende
De huidige strategie voor waterveiligheid (2020) ‘afsluitbaar-open’
en
•
de natuur en het achterland in stand te houden.
O Natuur en landschap
Het gebruik van water uit het Brielse Meer en de waterverdeling op nationaal schaalniveau.
met een lange investeringshorizon. Opgaven zijn:
^
Voor het transport van nieuwe energiedragers kunnen andere veiligheidsrisico’s gelden. Hiermee moet rekening worden gehouden bij het plannen van (nieuwe)
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
transportmogelijkheden. Dat geldt ook voor de benodigde capaciteit voor aanvoer en opslag van nieuwe energiedragers. ^
Daarnaast
groeit
en
moderniseert
Defensie.
Daarmee wordt de behoefte aan ruimte om te
Zorgen voor een goede bereikbaarheid en
kunnen trainen, oefenen (ook amfibisch) en werken
betrouwbare reistijd voor de mensen die in de
groter. Deze extra ruimtebehoefte, aanvullend op de ruimte die in de NOVI is vastgelegd, staat centraal
haven werken. ^
gegarandeerde afmeer- en overslagcapaciteit nodig.
Het verbeteren van de sturingsmogelijkheden voor een modal shift vooral van weg naar water
in het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD). Binnen dit programma wordt onderzoek gedaan naar het intensiveren van de huidige militaire
en spoor.
locaties en het opzetten van alternatieve plekken voor ^
Zorgen voor flexibiliteit in de keuze tussen
de onvoldoende toereikende bestaande nationale
weg, water en spoor, rekening houdend met de energietransitie en met beperkingen door de gevolgen van klimaatverandering. •
locaties. Wat de toenemende ruimtebehoefte voor consequenties heeft voor de Rotterdamse haven is op dit moment niet bekend. In de loop van 2024 wordt
Ruimtelijk inpassen van de verplaatsing van een
hier duidelijkheid over verwacht.
treinemplacement van Rotterdam-Zuid naar de Maasvlakte. ^
Verduurzaming van mobiliteit en transport, zoals door het gebruik van walstroom door schepen in de haven.
Nederland heeft zich in NAVO-verband gecommitteerd aan Host Nation Support activiteiten en heeft de status als transitieland. Door de strategische ligging aan de westkust van Europa is Nederland een geschikt doorvoerland
voor
het
verplaatsen
van
militair
personeel en materieel. Transporten komen o.a. via de zeehavens het land binnen. Hiervoor is voldoende
33
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
2.3 Ruimtevraag van ontwikkelingen tot 2050 Aanvullende ruimtevraag en toenemende milieudruk
Op dit moment is circa 500 hectare aan terrein beschikbaar (dat wil zeggen nog niet uitgegeven) in de haven. Hiervan is circa 350 hectare gereserveerd voor ontwikkelingen die al wel bij het Havenbedrijf aangekondigd zijn. Onderstaande opsomming geeft een beeld van de ruimtevragers en bijbehorende bandbreedtes in de haven tot 2050.
daarom veel groter, dit gaat de komende jaren
door gebrek aan regie, gaat dit proces minder
om meer dan 2400 hectare.
geleidelijk en is door (tijdelijk) dubbel of
Aanvullend aan bovenstaande ruimtelijke transformaties is er ruimtevraag voor
energie-infrastructuur die nodig is om tot een hernieuwbaar energiesysteem te komen. Volgens inschattingen uit het Programma
en risico’s omtrent omgevingsveiligheid
Energiehoofdstructuur (PEH) loopt dit uiteen van
toenemen, zeker bij een incoherente transitie.
125 tot 530 hectare.
Ruimtevraag door autonome ontwikkelingen,
verwacht voor (buis)leidingen die
waaronder innovaties en geopolitieke
nodig zijn om hernieuwbare energie- en
(markt)ontwikkelingen. Hierin zit een grote
materialentransport mogelijk te maken.
bandbreedte. Dit is door het Havenbedrijf uitgewerkt in scenario’s. De maximale ruimtevraag is circa 800 hectare groter ten opzichte van het huidige ruimtegebruik, en circa 160 hectare groter dan de nu uitgeefbare
Verwacht wordt dat ook de materialen
en grondstoffentransitie zorgen voor een aanvullende ruimtevraag, al is die vanwege grote onzekerheden nog moeilijk te
kwantificeren.
ruimte in de haven. Er zijn ook krimpscenario’s. De vraag is echter of krimp ook automatisch resulteert in vrijkomende ruimte.
Bovenstaande inschattingen zijn gebaseerd op een coherente transitie, waarbij de ene ruimtevrager geleidelijk krimpt en vrijkomende
^
Binnen de havenscenario’s is ook een grote verschuiving zichtbaar in ruimtevraag door
veranderende functies. De veranderopgave is
34
aan maximaal 850 hectare. Naast een fysieke ruimtevraag is de verwachting dat ook de milieudruk op de omgeving
Er wordt op een aantal plekken ruimtetekort
*
inefficiënt ruimtegebruik aanvullend behoefte
ruimte direct gebruikt kan worden voor een even geleidelijk groeiende nieuwe ruimtevrager. Bij een incoherente transitie, bijvoorbeeld
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Waar zit schuifruimte? Zoals eerder aangegeven
is circa 500 hectare
uitgeefbaar haventerrein nog vrij, maar grotendeels wel
in
optie.
Uit
de
doorrekening
van
de
havenscenario’s blijkt dat de ruimtevraag van de huidige havenactiviteiten ook af kan nemen, maar Ruimtevraag
dat dit niet meteen resulteert in extra beschikbare
H minimaal
ruimte. Voor de uitgegeven kavels loopt veruit het grootste deel van de contracten tot na 2030, en
Extra ruimtevraag agv volumegroei (HBR scenario's)
een aanzienlijk deel zelfs tot na 2050. Schuifruimte moet daarom grotendeels gezocht worden binnen de context van bestaande afspraken.
Extra ruimtevraag tbv energiesysteem (PEH) Ruimtevraag agv. h , incoherente transitie
Uit bovenstaande kaart blijkt dat de bandbreedte tussen
de
minimale
en
maximale
maximaa
Uitgeefbare ruimte
100 ha
aanvullende
ruimtevraag groot is. De minimale ruimtevraag is
"■ft,»
kleiner dan de uitgeefbare ruimte, terwijl de maximale ruimtevraag ongeveer 4x zo groot is als de uitgeefbare ruimte.
0
Inschatting van minimale en maximale aanvullende ruimtevraag en beschikbare ruimte in de haven t.o.v het huidige ruimtegebruik.
35
pgļļ
- - t-1—;.
mm
•Vİ? -ľ.« ~-
,.
.1.
..,
- . .
Ml;
İÎĒ5Ē!
T’„ - .'ř-.^
;.v
iļSïŚSŞïSŠį. . -1 - ‘ i
■Mg tesK
, s?.
Foto: Paul Martens (Portstock)
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
Doorkijken naar het eind van deze eeuw Investeringshorizon I
Keuzes die we nu maken hebben effect tot voorbij de
scope
(2050)
van
het
ontwikkelperspectief.
Huidige contracten haven
Veel investeringen kennen immers een lange investeringshorizon en moeten na realisatie nog vele
Gemiddelde levensduur batterijen
jaren meegaan. Daarom moet ook nu al rekening
Verwachte levensduur elektrolysers
gehouden moet worden met scenario’s voor de verre toekomst. Bijvoorbeeld een versnelling van klimaatverandering
kan
potentieel
grote
HBr, 2023
Gemiddelde levensduur gasleiding
stroomversnelling. nl
Ontwerplevensduur opslagtanks
Publicatiereeks Gevaarlijke Stoffen 31:2018 Cole et al, 2021 waterstofmagazine.nl
Ãİ 22,2
Maasvlakte 2 Maeslantkering
I
I
impact I 19,2
hebben op het havensysteem. Voor wat betreft 17,9
klimaatadaptatie wordt dit na 2050 merkbaar. De
,-*ï i
aanpak van zeespiegelstijging richting 2100 kan bijvoorbeeld maatregelen bevatten als permanente afsluiting van de Nieuwe Waterweg, strategische
127
O'" O-, 16,8 BEVOLKINGSPROGNOSE INW. AANTALLEN NL (mio)
81
United Nations, 2022
keuzes voor veiligheidsniveaus en herverdeling van V 14,6
zoet water. Ook de dynamiek van rivieren neemt toe en daarmee komt ook de veiligheid en bevaarbaarheid van rivieren steeds meer onder druk te staan.
48
De termijnen waarop de opgaven spelen, vragen ook
251
31
om scherpte op realisatietijd. Veel opgaven spelen 23
in de komende 10-20 jaar, maar sommige projecten die zorgen voor extra ruimte kennen misschien een
ZEESPIEGELSTIJGING
doorlooptijd van tientallen jaren. Het is belangrijk
JAARGEM. NL (CM T.O.V. GEMIDDELDE 1991-2020)
ervoor te zorgen dat belangrijke ontwikkelingen door
KNMI. 2023
kunnen gaan.
2000
NU 2030
De bevolkingsgroei of -afname en de snelheid van de zeespiegelstijging kennen na 2050 een grote bandbreedte. Dit terwijl de investeringshorizon van veel projecten tot ver na 2050 doorloopt, zeker voor
2050
2100
initiatieven die nog gerealiseerd moeten worden. Het is daarom belangrijk de ogen niet te sluiten voor ook de extremere scenario’s voor de zuidwestelijke delta.
37
Ontwikkelperspectief NOVEX-gebied Rotterdamse haven, december 2023
2.4 Deelgebieden met eigen kenmerken
Als
Drie deelgebieden vallen buiten de haven, maar
opgaven binnen het HIC, dus niet integraal met alle
knelpunten op een kaart over elkaar heen worden
de
belangrijkste
ruimtelijke
opgaven
en
hebben een directe relatie met de ontwikkelingen in
gelegd, ontstaan samenhangende gebieden waar
de haven, en omgekeerd:
andere opgaven die hier spelen. Hiervoor is goede afstemming met NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad
verschillende (milieu- en fysieke) ruimtevragers in de
De zuidoever strekt van de kust langs Voorne
belangrijk, en mogelijk ook een te doorlopen ruim
toekomst voor knelpunten gaan zorgen. De gebieden
aan Zee en Nissewaard. Hier liggen ook de kernen
telijk traject specifiek gericht op Voorne-Putten en
onderscheiden zich door de functies binnen het gebied, en de wisselwerking met de omgeving. Op de kaart zijn de belangrijkste locaties (waar veel ruimtedruk ontstaat)
geprojecteerd.
Er zijn
zes
deelgebieden te onderscheiden. Drie vallen binnen de haven zelf, en daarmee binnen de gebiedsafbakening van het NOVEX-gebied:
De stadshavens bestaande uit Merwe- en Vierhavens, Waal- en Eemhaven, havens Schiedam en RDM (Heijplaat) in relatie tot het nabijgelegen stedelijke gebied.
Het petrochemisch complex met de raffinaderijen en natte bulk opslag op Vondelingenplaat, in de Botlek en Europoort, ook
Oostvoorne, Brielle en Spijkenisse.
eventueel de Hoeksche Waard.
De noordoever bestaat uit de gemeenten Schiedam, Vlaardingen, Maassluis en de kern Hoek van Holland met de tussengelegen groengebieden. De gemeenten Schiedam en Vlaardingen hebben elk ook een haven met bedrijven die net als de Rotterdamse haven in transitie zijn.
Drechtsteden is een regio waar veel van het vervoer vanuit en naar de haven doorheen gaat. Keuzes ten aanzien van het transport van gevaar lijke stoffen raken direct aan de leefomgevingskwaliteit en ontwikkelpotentieel voor verstedelijking in deze regio. Ook is het een belangrijke regio voor de maritieme industrie en die vraagt ook om ruimte.
in relatie tot het nabijgelegen stedelijk gebied zoals Pernis en Rozenburg.
Op deze plekken spelen ook veel opgaven die ook op andere tafels afgewogen dienen te worden. Bij
De Maasvlakte bestaande uit de eerste en tweede Maasvlakte in relatie tot de nabijgelegen beschermde Natura 2000-gebieden.
38
voorbeeld rondom recreatie, bereikbaarheid, voorzie ningen of verdichting. In het ontwikkelperspectief be kijken we deze deelgebieden vooral in relatie tot de
Rechts: Overzichtskaart locatiespecifieke opgaven in de zes deelgebieden
MAASVLAKTES
Gnmsim
PETROCHEMISCH COMPLEX
Energietransitie
Natuurlijk systeem
Aanlandingen windenergie Conversiepark Mogelijk ammoniak-krakers Reservering kerncentrale Overige energie-infrastructuur
Natuur vooroevers onder druk door uitbreiding havenactîvītei ten en kabels j leidingen Functioneren natuurcompensa tiegebieden Maasvlakte II
Circulair en klimaatneutraal
vervoer Į transport
Uitfasering fossiele brandstoffen Ruimtevraag productiefacilitei ten hernieuwbare grond- en brandstoffen Ruimtevraag opslag hernieuwba re grond- en brandstoffen
Voorspelde groei containeroverslag en goederenvervoer binnen bestaande ruimte Mogelijke verplaatsing spoorwe gemplacement naar Maasvlakte Flexibiliteit in modaliteit door frequente afsluiting waterweg