[23bb001305] Bijlage behorende bij 23bb001304 over rapport “Horeca als façade. Een verkennend onderzoek naar misbruik van de horeca en ondermijning in Rotterdam

Waar de commissie-Van Traa had geconcludeerd dat legale sectoren in Nederland niet in de greep van de georganiseerde misdaad waren, stelde de commissie-Joldersma dat uit vervolgonderzoek en de Monitors Georganiseerde Criminaliteit bleek dat steeds meer mensen uit de bovenwereld betrokken raakten bij criminele activiteiten. De bovenwereld liet zich volgens de commissie vanwege financieel gewin ook gemakkelijk de onderwereld in trekken (Kolthoff & Khonraad 2016: 83). Kleemans en Van de Bunt (2008) lieten de relatie tussen ondermijning en georganiseerde criminaliteit zien in een analyse van 120 zaken uit de Monitor Georganiseerde Criminaliteit. Uit hun analyse bleek dat die verwevenheid zeer hecht was en een groot scala aan beroepen omvatte, zowel in de (internationale) handel en de transportsector als in de professies en de financiële wereld. Een jaar later verscheen Over Ondermijning, een uitgave van de politie-eenheid Amsterdam, waarin eveneens zorgen werden geuit over de toenemende vermenging van boven- en onderwereld. In de vierde rapportage van de Monitor Georganiseerde Criminaliteit werd ingegaan op de ondermijnende effecten van georganiseerde misdaad en 'het verlies aan vertrouwen in maatschappelijke instituties door toedoen van deze ondermijnende criminaliteit' (Kruisbergen e.a., 2012).

In de jaren daarna dook het begrip steeds meer op in beleidsstukken en werd er ook door verschillende auteurs onderzoek naar gedaan (Boutellier, 2019, 2020; Kruize & Gruter (2020; Lam et al 2018; Mehlbaum et al 2018; Tops en Tromp, 2015, 2017). Boutellier e.a. (2019) hebben de literatuur over ondermijning van de laatste jaren onder de loep genomen en hebben beschreven hoe het begrip langzamerhand werd opgenomen in de politiek. Zij constateren dat ondermijning een veelomvattend begrip is dat wordt gebruikt om te verwijzen naar allerlei ongewenste gedragingen, waardoor precisie en een heldere definitie ontbreken. In sommige contexten wordt de nadruk gelegd op drugscriminaliteit en haar effecten, maar vaak worden daarnaast andere vormen van criminaliteit bedoeld. Dit roept de vraag op in hoeverre zogenaamde 'ondermijning' verschilt van wat oorspronkelijk 'georganiseerde misdaad' genoemd werd. Daarnaast blijkt dat ook georganiseerde misdaad een enigszins arbitraire term is (van daadwerkelijke organisatie blijkt bijvoorbeeld niet altijd sprake te zijn), hoewel duidelijk is dat (illegaal) economisch gewin centraal staat. Het beperkte karakter van de term georganiseerde misdaad lijkt er volgens Boutellier toe geleid te hebben dat er behoefte was aan een nieuwe term: 'ondermijning'.

In feite kan worden gesteld dat alle criminaliteit in principe ondermijnt, maar dat de effecten hiervan pas merkbaar zijn wanneer dit op voldoende grote schaal gebeurt. Ondermijnende effecten op de samenleving kunnen daarom het beste worden gezien als gevolg van georganiseerde criminaliteit, wanneer die 'de legale en beoogde werking van het samenlevingssysteem aantast' (Van der Steen e.a., 2016).

89

Horeca als façade

Wetenschappelijke discussie In de wetenschap wordt ook veel aandacht besteed aan het begrip 'ondermijning'. De literatuur in Nederland overziend zijn er een hele reeks definities in gebruik. In al deze definities komen steeds dezelfde factoren terug. Zo betreft ondermijning verschillende vormen van criminaliteit (zijnde witwassen, intimidatie, corruptie, drugshandel, bedreiging en fraude) waarbij de grenzen tussen de bovenwereld en onderwereld lijken te vervagen. Door de normvervaging die ontstaat ten gevolge van ondermijning neemt het gevoel van veiligheid en leefbaarheid af. Bovendien is door de jaren heen de term geëvolueerd naar een begrip dat gaat over de maatschappelijke gevolgen van misdaad: gevolgen voor de samenleving, voor burgers in woonwijken, voor bedrijven, voor ons financieel stelsel, voor de democratie en uiteindelijk voor de rechtsstaat (Ferwerda, Beke & Bervoets, 2017; Stuurman, 2020; Van den Tillaart et al, 2019; Kolthoff & Khonraad, 2016). Tops en Tromps (2015, 2017) die verschillende studies naar ondermijning hebben gedaan, definiëren ondermijnende criminaliteit als criminaliteit die de formele (rechtsstaat) of informele (fatsoenlijke verhoudingen) grondslag van onze samenleving systematisch aantast. In deze omschrijving staan de maatschappelijke gevolgen en niet zozeer de organisatorische vorm van de criminaliteit centraal.

Vanuit de wetenschappelijke literatuur is tegelijkertijd ook veel kritiek hoorbaar over de onduidelijkheid van het begrip. Het lijkt met name een politieke voorkeur te hebben, vanwege de functie die het heeft voor bewustwording en mobilisering (Boutellier, Boelens & Hermens, 2019). Dit levert tegelijkertijd een gebrek aan terminologische helderheid en afbakening op (Kortleven, 2020). Er is geen eenduidige definitie of invulling van het begrip, ook niet in de wetenschap. Daarnaast maakt Faber (2013: 21) duidelijk dat het ook niet altijd duidelijk is of het gaat om ondermijning als activiteit ('zij, hij ondermijnt') of ondermijning als gevolg ('iets is ondermijnd'). Een belangrijk wetenschappelijk argument tegen het gebruik van het begrip ondermijning is het gebrek aan een internationaal erkende tegenhanger (Staring et al., 2019; Kolthoff & Khonraad, 2016). Ondermijning is een term die enkel in Nederland wordt gebruik, al heeft men de term op een gegeven moment ook in Vlaanderen overgenomen. De wetenschappelijke referenties in het Engelse taalgebied op de zoektermen 'undermining', 'undermining crime' of 'pervasive crime' zijn nagenoeg afwezig (Kolthoff & Khonraad 2016: 80). Daar waar de term in de internationale literatuur wel wordt gebruikt is het nauw verbonden met spionage en andere operaties van vijandige mogendheden (Boutellier, 2020).

Dat maakt de discussie over ondermijning een Nederlandse en beleidsgerichte kwestie (Kortleven, 2020). De vraag die dan gesteld moet worden is of dit bezwaarlijk is of niet. De term heeft namelijk daadwerkelijk een mobiliserende functie en genereert handelen in de praktijk (Boutellier et al., 2019). Definiëring door publieke instanties Wanneer wordt gekeken naar hoe publieke instanties ondermijning definiëren, valt op dat ondermijning vaak gerelateerd wordt aan de verwevenheid tussen de boven- en de onderwereld, al dan niet in verschillende bewoordingen (Politie, z.d.; Rijksoverheid, z.d.; Openbaar Ministerie, z.d.; RIEC-LIEC, z.d.-b). De manier waarop deze twee werelden verweven raken is volgens de meeste definities het gebruik van de legale (economische) structuren uit de bovenwereld door criminelen in de onderwereld. Het doel is niet altijd duidelijk omschreven, maar dit lijkt over het algemeen geldelijk gewin. Voor gemeenten, en specifiek voor de gemeente Rotterdam, geldt dat ondermijning breder wordt opgevat (Rekenkamer Rotterdam, 2021). Dit blijkt onder andere uit de Proeve van Wetgeving (2017) voor een Ondermijningswet die de regioburgemeesters indienden bij het ministerie van Justitie en Veiligheid.

Het gaat hen niet alleen om ondermijnende criminaliteit, maar ook om legale handelingen die criminaliteit (al dan niet bewust, gedwongen of verwijtbaar) faciliteren (Regioburgemeesters, 2017; Wilschut, 2020). Ook hoeft er volgens de regioburgemeesters niet standaard sprake te zijn van geldelijk gewin; het gaat om illegaal of onrechtmatig (financieel) voordeel (Regioburgemeesters, 2017). Opvallend is dat publieke instanties eveneens afwisselen tussen ondermijning, ondermijnende criminaliteit en georganiseerde

90

Bijlage 1

ondermijnende criminaliteit. Ondermijning wordt wel consequent gezien als het effect van (georganiseerde) criminaliteit. Dit effect is vergaand, namelijk de aantasting van onze maatschappij op verschillende manieren. In grote lijnen kan dus gesteld worden dat publieke instanties ondermijning zien als het effect op de samenleving en (georganiseerde) criminaliteit als de oorzaak die dit effect teweegbrengt. Gezamenlijk maakt dit 'ondermijnende criminaliteit'. Georganiseerde criminaliteit is dan weer een oudere term, die meer verwijst naar de zware criminaliteitsvormen die door georganiseerde groepen wordt uitgevoerd, dan naar het ondermijnende effect ervan (Tops & Tromp, 2019).

91

Bijlage 2

Respondententabel professionals

Interview nummer 1 2 3 4 5 6 7

8 9 10 11 12

13 14 15 16 17 18 19 20

21

Interview 22

Respondenten nummer 1 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37

Soort respondent Pandeigenaar Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam CCV CCV Politie Politie Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam RIEC KvK Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam Gemeente Rotterdam Politie Politie Gemeente Rotterdam Horeca-adviseur Horeca-makelaar Gemeente Rotterdam Openbaar Ministerie Leverancier Gemeente Den Haag Gemeente Den Haag Gemeente Den Haag KHN KHN KHN Politie Politie

93

Bijlage 3

Aanvullende figuren enquête

Tabel b3.1: overzicht kenmerken respondenten enquête Soort

Stadsdeel

Restaurant Sportverenigingen/ para-commerciële instellingen

49 26

Bar/ Café Lunchroom/ Koffiezaak

24 15

Eetcafé Snackbar/ Grillroom/ Shoarmazaak

11 9

(Event)catering Fastfood restaurant

4 1

Koffie-/ Theehuizen Anders, namelijk:

1 35

Wil niet zeggen

2

Centrum Noord binnen de stadsring (uitgezonderd centrum) (Delfshaven, Noord, Kralingen-Crooswijk) Noord buiten de stadsring (Prins-Alexander, Hillegersberg-Schiebroek, Overschie, Hoek van Holland)

47

Zuid binnen de stadsring (IJsselmonde, Charlois, Feijenoord) Zuid buiten de stadsring (Pernis, Hoogvliet, Rozenburg)

33 15

Wil niet zeggen

2

Vergunning Categorie 1 (geopend van 07.00 tot 23.00 uur)

51 29

39

Categorie 2 (regulier: geopend vóór of vanaf 07:00 tot 01:00/ 02:00 uur) Categorie 3, 4 of 4+ (24 uur en/of meer dan alleen achtergrondmuziek)

102 13

Anders Weet niet

16 5

Wil niet zeggen

1

Bron: Risbo, eigen bewerking

95

Horeca als façade

Tabel b3.2: overzicht aangevraagde steunmaatregelen n

0Á

Totaal

134

100

TVL (Tegemoetkoming Vaste Lasten)

117

87,3

NOW (Noodmaatregel Overbrugging voor Werkgelegenheid) TOZO (Tijdelijk Overbruggingsregeling Zelfstandig Ondernemers)

92 50

68,7 37,3

Belastingmaatregelen Bbz (Besluit bijstandverlening voor zelfstandigen)

37 8

27,6 6,0

Borgstelling MKB-kredieten Corona Klein Krediet Corona

6 5

4,5 3,7

Qredits Uitstel energiebelastingen

3 1

2,2 0,7

TOA (Time-Out Arrangement) Garantie Ondernemingsfinanciering

1 0

0,7 0

Garantieregeling evenementen (TRSEC) Aanvullende Tegemoetkoming Evenementen (ATE)

0 0

0 0

Weet niet Wil niet zeggen

0 1

0 0,7

Bron: Risbo, eigen bewerking

Tabel b3.3: Extra regeling naast steunmaatregelen, naar soort Extra regeling getroffen?

Weke partij(en)?

Soort regeling

N

r

Totaal

178

100

Ja

65

36,5

Nee Weet niet

108 5

60,7 2,8

Wil niet zeggen

0

0

Totaal

65

100

Landelijke overheid Gemeente Rotterdam

10 32

15,4 49,2

Brouwerij Vastgoedeigenaar/pandeigenaar

2 29

3,1 44,6

Belastingdienst Kansspelhandelaar

22 0

33,8 0,0

Anders

8

12,3

Totaal

65

100

Huurverlaging Uitgestelde betaling

25 33

38,5 50,8

Betalingsregeling Anders

17 22

26,2 33,8

Weet niet/wil niet zeggen

2

3,1

Bron: Risbo, eigen bewerking

96

Bijlage 3

Tabel b4.1: Mate waarin ondernemers te maken hebben gehad met een voorstel voor een financiële lening/impuls door een vage bekende/onbekende, uitgesplitst naar stadsdeel Nooit Een enkele keer Meerdere malen Weet niet Totaal n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ Centrum 45 90,0 2 2 1 50 100 4,0 4,0 2,0 Noord binnen de stadsring 44 86,3 6 11,8 0 0,0 1 2,0 51 100 Noord buiten de stadsring 24 92,3 2 0 0,0 0 0,0 26 100 7,7 Zuid binnen de stadsring 28 84,8 1 3,0 2 2 33 100 6,1 6,1 Zuid buiten de stadsring 15 93,8 1 6,3 0 0,0 0 0,0 16 100 Wil niet zeggen 2 100,0 0 0 0 2 100 0,0 0,0 0,0 Bron: Risbo, eigen bewerking Tabel b4.2: Mate waarin ondernemers te maken hebben gehad met een aanbod om tegen betaling een computer met (illegale) gokspellen te plaatsen, uitgesplitst naar stadsdeel Nooit Een enkele keer Meerdere malen Weet niet Totaal n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ Centrum 48 96,0 0 1 1 50 100 0,0 2,0 2,0 Noord binnen de stadsring 50 98,0 0 0,0 0 0,0 1 2,0 51 100 Noord buiten de stadsring 27 100,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 27 100 Zuid binnen de stadsring 30 90,9 1 3,0 0 0,0 2 33 100 6,1 Zuid buiten de stadsring 16 100,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 16 100 Wil niet zeggen 2 100,0 0 0 0 2 100 0,0 0,0 0,0 Bron: Risbo, eigen bewerking Tabel b4.3: Mate waarin ondernemers te maken hebben gehad met een vraag om (besloten) ruimte te verhuren terwijl de horeca vanwege maatregelen gesloten was, uitgesplitst naar stadsdeel Nooit

Een enkele keer Meerdere malen Weet niet Totaal n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ Centrum 42 84,0 5 10,0 3 0 50 100 6,0 0,0 Noord binnen de stadsring 50 98,0 1 2,0 0 0,0 0 0,0 51 100 Noord buiten de stadsring 25 86,2 2 6,9 2 6,9 0 0,0 29 100 Zuid binnen de stadsring 26 78,8 4 12,1 1 3,0 2 33 100 6,1 Zuid buiten de stadsring 16 100,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 16 100 Wil niet zeggen 2 100,0 0 0 0 2 100 0,0 0,0 0,0 Bron: Risbo, eigen bewerking Tabel b4.4: Mate waarin ondernemers te maken hebben gehad met een groep verdachte klanten die de onderneming als ontmoetingsplek gebruikt, uitgesplitst naar stadsdeel Nooit Een enkele keer Meerdere malen Weet niet Totaal n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ Centrum 45 90,0 4 1 0 50 100 8,0 2,0 0,0 Noord binnen de stadsring 45 88,2 3 5,9 1 2,0 2 3,9 51 100 Noord buiten de stadsring 26 96,3 1 3,7 0 0,0 0 0,0 27 100 Zuid binnen de stadsring 29 87,9 0 0,0 1 3,0 3 33 100 9,1 Zuid buiten de stadsring 16 100,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 16 100 Wil niet zeggen 2 100,0 0 0 0 2 100 0,0 0,0 0,0 Bron: Risbo, eigen bewerking

97

Horeca als façade

Tabel b4.5: Mate waarin ondernemers te maken hebben gehad met vermoedens van klanten die vanuit/in de onderneming illegale activiteiten plannen of ondernemen, uitgesplitst naar stadsdeel Nooit Een enkele keer Meerdere malen Weet niet Totaal n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ Centrum 46 92,0 2 0 2 50 100 4,0 0,0 4,0 Noord binnen de stadsring 47 92,2 2 3,9 0 0,0 2 3,9 51 100 Noord buiten de stadsring 28 100,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 28 100 Zuid binnen de stadsring 29 87,9 1 3,0 0 0,0 3 33 100 9,1 Zuid buiten de stadsring 16 100,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 16 100 Wil niet zeggen 2 100,0 0 0 0 2 100 0,0 0,0 0,0 Bron: Risbo, eigen bewerking Tabel b4.6: Mate waarin ondernemers te maken hebben gehad met een voorstel voor het tussentijds beëindigen van het huurcontract, uitgesplitst naar stadsdeel Nooit Een enkele keer Meerdere malen Weet niet Totaal n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ Centrum 48 96,0 1 1 0 50 100 2,0 2,0 0,0 Noord binnen de stadsring 50 98,0 1 2,0 0 0,0 0 0,0 51 100 Noord buiten de stadsring 25 89,3 2 0 0,0 1 3,6 28 100 7,1 Zuid binnen de stadsring 28 84,8 2 2 1 3,0 33 100 6,1 6,1 Zuid buiten de stadsring 16 100,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 16 100 Wil niet zeggen 2 100,0 0 0 0 2 100 0,0 0,0 0,0 Bron: Risbo, eigen bewerking Tabel b4.7: Mate waarin ondernemers te maken hebben gehad met een verzoek tot overname van de onderneming door een onbekende, uitgesplitst naar stadsdeel Nooit Een enkele keer Meerdere malen

Weet niet Totaal n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ Centrum 44 88,0 5 10,0 1 0 50 100 2,0 0,0 Noord binnen de stadsring 45 88,2 6 11,8 0 0,0 0 0,0 51 100 Noord buiten de stadsring 25 92,6 2 7,4 0 0,0 0 0,0 27 100 Zuid binnen de stadsring 26 78,8 2 3 2 33 100 6,1 9,1 6,1 Zuid buiten de stadsring 15 93,8 1 6,3 0 0,0 0 0,0 16 100 Wil niet zeggen 2 100,0 0 0 0 2 100 0,0 0,0 0,0 Bron: Risbo, eigen bewerking Tabel b4.8: Mate waarin ondernemers te maken hebben gehad met andere corona-gerelateerde aanbiedingen door onbekenden, uitgesplitst naar stadsdeel Nooit Een enkele keer Meerdere malen Weet niet Totaal n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ n 0/ Centrum 46 92,0 2 2 0 50 100 4,0 4,0 0,0 Noord binnen de stadsring 46 90,2 3 5,9 0 0,0 2 3,9 51 100 Noord buiten de stadsring 26 96,3 1 3,7 0 0,0 0 0,0 27 100 Zuid binnen de stadsring 29 87,9 1 3,0 2 1 3,0 33 100 6,1 Zuid buiten de stadsring 16 100,0 0 0,0 0 0,0 0 0,0 16 100 Wil niet zeggen 2 100,0 0 0 0 2 100 0,0 0,0 0,0 Bron: Risbo, eigen bewerking

98