[23bb000367] Bijlage 2 behorende bij 23bb365 - Cultuurhistorische analyse Van den. Bergh en Jurgens margarine fabrieken, Nassaukade Rotterdam ( SteenhuisMeurs, 2022 )
Tekst van het document
legde groote belangstelling aan den dag voor de fabriek, wier magnifieke machinerieën en veelomvattende indeeling een echt type is van de moderne groot-industrie.’42 Machinekamer ‘Een toespraak van den heer S. van den Bergh, aanbieden van bouquetten door diens dochtertjes, en voort ging het, over tapijten en tusschen bladgroen door naar de machinekamer, waar alles blonk en de groote vliegwielen snorden, het gepolijst staal en koperwerk blonk en de schijnbaar wit geverfde buizen bij aanraking … bevroren
Bezoek van HM Wilhelmina en HM Emma aan Rotterdam, 9 juni 1899. Foto J.H. Spoormaker [SAR] Melkaanvoer per schip, ca 1900 [SAR]
bleken; het waren de buizen der ijsmachines.’43 ‘De groote drijfmachines, van 450 en 350 pk, die, welke het koude water aanvoeren en de verdere toestellen waren alle in werking.’44 ‘De fraai ingelegde vloer en het glimmend koper en het blanke ijzer der keurig onderhouden machinerieën leverden een verrassenden aanblik op.’45 ‘Links van de allee werden voorts de machines voor de ijsfabricage bezichtigd, waarna een bezoek werd gebracht aan de roomboterfabriek, waar boter volgens de Deensche methode vervaardigd wordt.’46 Melkontvangst ‘De wandeling voorzettende bereikte men een groote overdekte, doch overigens open ruimte, de plaats waar de 60 à 80.000 liters melk, welke dagelijks met de eigen boten der fabriek uit alle omstreken worden aangevoerd, in ontvangst worden genomen en gecontroleerd.’47 ‘Die aanvoer berust op contracten, die bepalen dat de melk naar haar vetgehalte wordt geleverd, hetgeen wordt nagegaan in het laboratorium der fabriek zelve. H.H. M.M. worden in de gelegenheid gesteld dat laboratorium en tevens het automatisch afwegen der aangevoerde melk te bezichtigen.’48 Schaftlokalen ‘Zoo naderde men een binnenplaats met schelpzand bestrooid en de schaftlokalen der werklieden. Aan lange tafels met genummerde plaatsen kunnen daar in de schafturen in iedere zaal ‘n 300 verpoozing vinden.
Aan den wand in een dezer zalen prijkte een étalage, geformeerd uit de medailles, welke op verschillende tentoonstellingen reeds behaald waren. Tevens was hier een fraaie teekening opgehangen, welke een denkbeeld geeft van den reusachtigen omvang der fabriek, welke de maatschappij,
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
52
Het melkhuisje op de Nassaukade, controle van aangevoerde melk, ca 1900 [SAR] Het ketelhuis, ca 1900 [Verbeek 91, 73]
wegens de invoerrechten in Duitschland, te Cleef heeft opgericht.’49 Roomboterfabriek ‘Inmiddels zag de Koningin de goederenwagens der stoomtram Hoekschewaard tot in de fabriek gereden, waar ze de melk der Zuid-Hollandsche eilanden aanbrengt. (..) In de roomboterfabriek zag H.M. de melk karnen, de room voor hare oogen tot boter verwerken en in keurige blokjes verpakken.’50 Smederij en ketelhuis ‘Vervolgens passeerde men de reusachtige smederij, waar alle reparatiën, welke aan de fabriek voorkomen, verricht worden, om verder door een allée van duizenden hoog opgestapelde vaten, welke ook al weder getuigden van de enorme produceerkracht deze fabriek, een bezoek te brengen aan het ketelhuis, waar men zes enorme ingemetselde ketels, elk van 100 vierk. M. verwarmingsoppervlak, aantreft.’51 ‘De vuren worden daar langs automatischen weg gevoed, een bijzonderheid die begrijpelijkerwijze zeer de aandacht van H.M. de Koningin trekt, kenbaar door verschillende vragen tot Haar begeleiders gericht.’52 Margarine ‘Door het laboratorium (..) en het ketelhuis, ging het de trap op, naar de bovenverdieping. Het volk buiten zag de Koningin de trap opgaan en hief een luid hoera aan. Allerbelangrijkst was het, de blokken vet te zien smelten, de dan ontstane olie te zien klutsen met room en boterkleursel, en deze massa te zien storten in bakken met ijswater, door
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
welke verkoeling het vette vocht zich in fijngeel poeder omzet, dat bovendrijft en droog wordt bij het wegloopen van het water.’53 ‘H.H. M.M. worden het eerst ingeleid in de margarine smeltkamer waar de oleomargarine – d.i. Amerikaansch ossenvet, waaraan te Chicago reeds de stearine is onttrokken – wordt gesmolten in hoeveelheden van 60.000 KG. tegelijk in groote door stoom verwarmde kuipen.’54 Er zijn ‘slechts 10 man ter bediening noodig.’55 Karnhuis ‘Om van dit gesmolten vet margarineboter te maken, moet het behalve met enkele andere bestanddeelen, in hoofdzaak met room worden vermengd. Die room wordt volgens de Deensche methode in een afzonderlijke ruimte van de melk afgescheiden en ontmoet de oleomargarine beneden in het karnlokaal, zeker wel het meest imposante dat in deze fabriek wordt aangetroffen en hetgeen H.M. kan aanschouwen van een met draperien behangen balustrade. Het karnlokaal is een hoog van verdieping zijnde en ruim van licht voorziene zaal van 50 bij 20 M.’56 ‘Daar worden in 8 groote karns elk van 1000 kg. inhoud de grondstoffen met boter vermengd.
Daartoe wordt de gepasteuriseerde room volgens de Deensche methode verzuurd, tot dikke room geslagen, welke dan met het vet vermengd de margarine vormt.’57 Koeling met ijskoud water doet ‘direct een reeds vaste korrelige massa te voorschijn komen, welke in kneedmachines wel 12 maal wordt behandeld en na gezouten te zijn, als margarineboter kan worden afgewogen en verpakt.’58
53
Het karnhuis, het kneden van de margarine, ca 1900 [SAR] Fabriek voor gecondenseerde melk, ca 1900 [SAR] De blikzolder, ca 1900 [SAR]
Gecondenseerde melk ‘Ook de lokalen waar de melk gepasteuriseerd wordt en door vermenging met gesmolten suiker tot gecondenseerde melk wordt bereid waren hoogst interessant en bovenal waren het de prachtige machines van zoo hoogst vernuftige vinding, welke met eerbied voor de mannen der wetenschap vervulden. Dit mag ook gezegd worden ten opzichte van de vacuum apparaten, waarin de melk in een luchtledig op 45 graden wordt gekookt, 7000 liter tegelijk. Ingedikt tot op ¼ van het oorspronkelijk volume is de gecondenseerde melk geschikt om de geheele wereld door vervoerd te worden.59 Blikzolder ‘In de bussenfabriek staan een aantal machinerieën, waarmede het blik op de juiste maat wordt gesneden. Aan lange werkbanken zaten de meisjes, allen in haar beste werkkielen en met net gekapte hoofden. Allen waren druk in de weer om de geknipte bussen te soldeeren, waartoe zij een door gas verhitte soldeerbout bezigen. Zoo worden in deze werkplaats 15.000 busjes per uur gesoldeerd. Groote ponsmachines vervaardigen voorts de bodem der busjes, die dan weder met een andere machine om de door de meisjes vervaardigde hulzen worden geklemd en vervolgens met een eene soldeermachine gesoldeerd’.60
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
54
De drukkerij, ca 1900 [SAR] Verpakkingsafdeling, ca. 1900 [Van Stuijvenberg 1969, 104]
Drukkerij ‘Ja, de fabriek heeft hare eigen drukkerij (nog een verdieping hooger, en ook dezen tocht getroostte H.M. zich gaarne) waar de etiketten voor de boter, de margarine, de zeep worden gedrukt en zelfs de kantoorboeken der firma worden geliniëerd en gebonden. H.M. aanschouwde hier juist het drukken van haar portret, dat ter herinnering aan dezen dag aan het personeel der firma werd uitgereikt.’61 Verpakkingslokaal ‘In de lokalen, waar de margarine wordt verpakt, (aan den kant der haven, waar de schepen voor het vervoer zoo voor den wal komen) werd H.M. glimlachend opgemerkt, dat alles, trouw aan het wettelijk voorschrift, van het woord Margarine wordt voorzien’.62
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Verpakkingsafdeling, ca. 1900 [Upfield] Expeditie, ca. 1900 [Upfield]
Zeepfabriek ‘Niets gaat in deze fabriek verloren. Zelfs de afval der margarine dient om er zeep van te bereiden, fijne toiletzeepen, maar vooral de zoo bekende Stuiverszeep, die hier hare bakermat vindt, hier wordt gesneden, gestempeld en in doosjes verpakt, welke in de kartonnage-afdeeling der fabriek zelve worden vervaardigd.’63 ‘De 700 werklieden kregen voor het verdere gedeelte van den dag vrijaf en een toeslag in geld.’64 [Einde kader]
55
4 Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
56
Gebruiksgeschiedenis In de constante reeks verbouwingen van de margarinefabriek zijn verschillende fases te onderscheiden, die horen bij de ontwikkelingsstadia van het bedrijf. Hieronder worden vier fases beschreven, met steeds hun impact op de ruimtelijke opbouw van de fabriek. Hierbij is, naast archiefmateriaal en andere bronnen, dankbaar gebruik gemaakt van het boek dat N. Verbeek in 1991 publiceerde over het eeuwfeest van de fabriek.
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
57
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Nassaukade, in 1897 uitgebreid met het pakhuis [Just de la Paisière 1921, 6] Productielijn rond 1910: karns, koeling, multiplexwalsen, Franse tafels en verpakkingsmachines. [Van Stuijvenberg 1969, 96]
58
Het houten tijdperk: ambachtelijke productie Het houten tijdperk: ambachtelijke productie In de periode voorafgaand aan de fusie met de firma Jurgens in 1927 stond de ontwikkeling van de fabriek in het teken van uitbreiding, versnelling van de productie en verbetering van de producten. De fabriek was oorspronkelijk erg ambachtelijk. Bijna al het werk aan en om de machines werd met de hand gedaan. Het was het houten tijdperk. De margarine werd in houten bakken vervoerd en deels ook in houten machines bewerkt. Nat hout had als voordeel dat de margarine er niet aan vastplakte, maar het schoonmaken was een hels karwij omdat de margarine in de poriën van het hout ging zitten.65 Na het stollen werd de margarine op ‘Franse tafels’ gekneed. Dat waren ronde houten tafels met een kneedapparaat, die in de rondte draaiden. Met de schop werd de margarine uit de houten bakken op de tafels geworpen en na het kneden er weer afgeschept.66 Het wegen en inpakken gebeurde nog helemaal met de hand, aan lange tafels. De eerste technische verbeteringen vonden rond 1900 plaats. Het koelen van de vers gekarnde margarine met ijskoud water was zo’n innovatie, net als de bouw van de eerste raffi (1912) aan de kant van de Nassaustraat – de zijde waar vanouds de vetten werden ontvangen.
Tijdens en na de Eerste Wereldoorlog was de vraag naar margarine (uit het buitenland) aanhoudend groot en werd de capaciteit uitgebreid. Het aantal arbeiders verdubbelde tussen 1914 en 1920 tot 2.000.67 Er kwamen nieuwe machines in gebruik, waarmee handelingen werden geautomatiseerd. Zo produceerden de multiplex kneedmachines, die rond 1920 de Franse tafels vervingen, een oneindige staaf margarine,
die met de hand moest worden afgesneden. Ook de ietwat primitieve koeling van margarine met een straal ijskoud water verdween. In navolging van de fabriek in Kleef werden in 1925 koeltrommels geïnstalleerd, waar de emulsie uit de karn op werd geleid en stolde. De grootste verandering in de productie begin jaren twintig vond op de verpakkingsafdeling plaats. Met de komst van Blue Band en de behoefte aan consumentenverpakkingen van een heel of een half pond, was het snel gedaan met de inpaktafels met ‘wegers’, ‘stukkenmakers’, ‘inwikkelers’, ‘inzetters’ en ‘spijkerders’.68 Zij werden vervangen door inpakmachines, waar kant-en-klare pakjes boter uit rolden, 60 stuks per minuut. Voor deze afdeling werd in 1920 een langgerekte hal gebouwd, haaks op de Nassaukade. Enkele jaren later werd de hal uitgebreid tot een L-vorm: de ‘lange poot’ en de ‘korte poot’. Voor deze uitbreiding moet een deal met Rhenus Transportgesellschaft zijn gemaakt, omdat de grond oorspronkelijk bij het terrein van reder W. Elan hoorde. Het vullen van de machines gebeurde nog steeds handmatig door een gespierde ‘stopper’, die met een grote kar vol margarine langs de inpakmachines kwam.69 De fabriek was ten tijde van de fusie met Jurgens al in drie richtingen uitgebreid.
Achter de oorspronkelijke fabriek, in de Roentgenstraat, was de energievoorziening ondergebracht, met het ketelhuis, de machinekamer, de smederij en dergelijke. Rechts van de oude fabriek, op de hoek van de Nassaukade en de Nassaustraat, vond de voorbewerking en opslag van vetten plaats. En links achter de oude kern, op de hoek van de Roentgenstraat
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
en de Nassauhaven, concentreerde zich de ontvangst en koeling van melk. Hier was ook de productie van roomboter en gecondenseerde melk en verrees in de jaren twintig het L-vormige verpakkingsgebouw met een gevel aan de Nassaukade en een gevel aan de Nassauhaven. Met deze uitbreidingen werd de zuid-noord productielijn tussen karnhuis en Nassaukade aan de uiteinden verlengd met lusvormige toevoegingen, zodat een kronkelige routing van west (vetten) naar oost (verpakking en expeditie) ontstond. Rondom deze routing groeide het netwerk van stegen, zoals de IJsgang en de Klokkengang, die van de Nassaukade naar de Roentgenstraat liepen. De IJsgang was vanaf de kade via een poort in het pakhuis uit 1897 toegankelijk. Als dwarsverbinding liep een steeg achter het karnhuis langs, die beide stegen kruiste. Aan de rand van het complex concentreerden zich de voorzieningen, zoals de schaftlokalen aan de IJsgang, de drukkerij op de hoek Nassaukade-Nassaustraat (1920), de energiecentrale in de Roentgenstraat en de kantoren langs de Nassaukade. Het laboratorium was een tijdlang in een gebouwtje op de Nassaukade gehuisvest, maar verhuisde rond 1925 naar de Roentgenstraat, op de eerste verdieping bij de melkontvangst. Het lab werd onder twee tongewelven gevestigd, met elk in het midden een lichtstraat.
Met alle nieuwe machines in de fabriek liep in de jaren twintig het houten tijdperk ten einde en begon het aluminium tijdperk. Dit materiaal werd gebruikt voor de machines en de bakken, waarmee de producten door de fabriek werden verplaatst.
59
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Inpakafdeling, Lange Poot, gebouwd in 1920. Foto C.A. Schouten, 1930 [SAR] Karnhuis met karns en daarachter koeltrommels, die in 1925 werden geïntroduceerd [Verbeek 1991, 49]
60
Productielijn 1910 [Van Stuijvenberg 1969, 96]
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Franse tafel [Van Stuijvenberg 1969, 96]
61
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Overzicht van de fabriek in 1931. De rederij op de hoek van de beide havens is vervangen door een U-vormige nieuwbouw. Vanaf de Nassaukade is een transportband voor kolen aangelegd tot het ketelhuis. De Nassaukade is bebouwd met expeditie loodsen. [Upfield]
62
Het aluminium tijdperk: mechanisering Het aluminium tijdperk: mechanisering Vanaf de fusie van Jurgens en Van den Bergh in 1927 werd de Nassaukade de centrale productiefaciliteit van het nieuwe margarine imperium. Onder leiding van ir. J.J. van der Ley (1882-1952), afkomstig van de vetraffinaderij in Zwijndrecht, werd de capaciteit sterk uitgebreid en de fabriek gemoderniseerd. In 1928 sloot de fabriek van Jurgens in Oss haar poorten, in 1931 gevolgd door de Nieuwe Margarinefabrieken in Rijswijk en Hartog in Oss. Een deel van de arbeiders en het kantoorpersoneel verhuisde naar Rotterdam. Van der Ley ontpopte zich als directeur van de Nassaukade tot het technisch geweten van Unilever in Nederland.70 Hij formeerde een team van experts met een chemisch ingenieur (Van der Steur), een fabrieksorganisator (Van Hengel), een bouwkundige (Brakel), een ingenieur (Frings), een constructeur (Van Bockel) en een werkmeester (Van Es).71 De fabriek aan de Nassaukade onderging in enkele jaren tijd een metamorfose. Het productieproces versnelde en de handelingen werden zoveel mogelijk gemechaniseerd. De mens hield toezicht op het proces, in plaats van het zelf uit te voeren.
Melkontvangst, hoek Roentgenkade-Nassauhaven, jaren dertig [Upfield] Kruising IJsgang-Multiplexgang [Upfield]
kistjes gleden over een rolbaan rechtstreeks naar de verpakkingsmachines. De rest van het gebouw bestond uit kantoren en personeelsrestaurants aan de kade. Na de opening van het nieuwe hoofdkantoor van Unilever in 1930 verkaste een deel van het kantoorpersoneel naar het Rotterdamse Museumpark. De fabrieksadministratie en de expeditie bleven aan de Nassaukade en werden uitgebreid. In de Nassaustraat volgde in de jaren dertig een verdere uitbreiding van de kantoren en de aanleg van een tankpark voor de opslag van vetten.
In de karnhal werd de plaatsing van koeltrommels en multiplex kneedmachines voltooid. Het ketelhuis werd vernieuwd en uitgebreid, evenals de melkontvangstkamer, de verpakkingsafdeling, de vatenwasserij en de kistenzolders. Met de overname van het terrein van Rhenus Transportgesellschaft op de hoek Nassaukade en Nassauhaven kon in 1928 iets worden gedaan aan het chronische ruimtegebrek. Hier verrees een U-vormig gebouw. De vleugel langs de ‘lange poot’ werd ingedeeld met een opslagkelder voor margarine, verpakkingsruimten op de begane grond en erboven een kistenzolder. De
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
63
/
Verpakkingslokaal [Just de la Paisière 1921, 7; Upfield]
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Laboratorium, rond 1940 [Verbeek 1991,133]
64
Plattegrond bedrijfsrestaurant, ter plaatse van voormalige rederij. Herinrichting, 1949 [Upfield]
'
1 ··-
1'
1
l' !
['
H''
' 1 1.
1: ; !
;"' 1' '1 '1
''ji
1;
"
ii I'
!:
l ' 'i j i. 1i
l;
'
1 l 1
f! 11 i\ il
il
:1 :f
1j ;1 i'.
l;i 1
'1 i. ;
"i f 1; :, ll
!; r
i
i' ;'
\\
!( ',
'Il î 1. il
nJ..i
:l
i' I,! il
i!
! ! 11
f:l!
l
1.
!
'1 !: l' i' l• \1 \1
:/
1! '1
1'
i'11
- ''l l i
11 1
1i 11 !t ;i
l 11 1
li
l Ii Î 1i '1 i/
j! fi
l!
n
t ;
"'' "i i i!_ i i
i'1!
1' •1 ï;
1l
1/_
i
.l! ;''! 1''1 1' '1 i)
1i
1' 'j
"'lij \l '' t;
ii 1'
1i l; !1 il
ii
/ i
ii i·, 1;
q
1: ;1'! ilt Il
i '!
î1'1 11 !j
11
1
l! 1 1I '1 ij 'l ;i l; ii !l 1 I 1' •1
!''i
1
' 1
!1 11'
11j \ 1' '.· ! -· -
!t l! 'i
'' 'i
j'
=
=
c:::>
=
\ ÎI
•
1<
!
----·--== 1l :;ui
1 !------�
� 1 1 1 1
1 1!;; ... "' ...�..
f: �
'
1
"--1 u 1( i1
..,,
Q
dl /'
1
'
1
f
1 ..._1:
1
!'
1
!/! i"
!
1
•
;-
,..,
'-z<
-=
= = ,,_,
,=}/
i .., ;--"7
'
''
'. ''
'i ''
,; :
!I' il
1''l
i:
'1
lj 1'
ji 1, '1
:i '!
il
' 1 't 11
1
.: l
'1
i
!
li
J-/0.!:
i' 1I
1/ 1 .,.:1 ;-1 /1 1 co/ ,/ 11:;1 fi ''1' 1/ '1 1
4
i:--,.!
rl
� ; 1 �
�
*"! � . 1
•'
w1
H
L./
,::,.;
'
!= '
;
1 •
F """
'1
1<==!' �
' ....,
..,0
1
1
l'
-�i
• 1
i,
11
I
=F=;!!I
•
d
J
b.1 l i 1 :
w
: ' �
h
to!: j
l-, 1
'
� '
P. ' '
�
0/Ç
A
..
" "'.
1··---
1
u
1
1
r---1 1
0
'il
,<J
dl��---!
1 L._____ _ 1 ) ,,�,
1� ' 111
1['
'"
1
i ,!1 'l !11i :i[ '1!, 1
µ,'I
,,,
'1 1' 1 1i
[,
j_______\
,--·--1
[____.J
------i
1··-1
L - ---•
1----·--1 [____._ -- .
1'
....j
'
"!
;
1��
(l" t
"-=,;.· -�' 1 '
9"""
t: 1! i'
1 )1 '.
. ''1 'I 0 ... 1
1
(
l� ro
1 11 ' 1
i 1!�rr--;. - _---ml!
11
1
ii
!)-,
, I ''i/ 1:
'
! 1
1--��...
·� i f
1
1
'I 1:,,
il
T
I--·-·--1 ----
[��-]
1
11
1
il+j
[!
! '
1
' '
1 ,j
1 /I ·-.l _J l1
,il
,,"'111 1
l'I
1
- ·-1
;j
11 1
!
:i
'1
:\ il 1 i ! l1
f
il1
'1
!1 r
1
1 '1 1
i j1
'11
1 '
!
• j
'!
i''' . '
i1
\i
11' !
i
'1 1
i
'1
1
/ ;! •1 :i 1 i
!
i[
Î
'': /1 I1 '1 l '1 i1 :'1i '' '1 !j !''!
rl'
i
)!
'1
!''1
i
\:!
'i i.
;i fi
!;
''
j1 11. !j 11 1! ! 1'f
1'
i1
i' '1
;i
1; '. ! 1'
l1
'1
'. :\ -i! q I-- ____J :1 · -. 1 --
t·--1 J '· L___J
I---·-1�j;!1i: ____J ll
11· 1. · l! ·- .._______ -- ,, 1 i ., '; i'
1 li
0
,
1�
1;; -·--
11[:'
!
n
! .1
! ·, ,,
1
1
'l !
u,:
_+J-�J_
'
i
-1 --
111H ! ,,, ti_ i. 1: 1, l1
1 1� 1 1 ' 1 Il
1,tt·---ç�,;:/--· i i1.
.6
"\'\ !! 'x '
·1 \\ 1
''
'i
,,;i Il !\ �i
'
=
d
--'
=
..,
=
i
1
'
---r· --
i: 1'
il
:
ii ''
1
lt
1' ''
1
1
''
i; .! i'11 i i :; '1 11 '' !;''i' 'l
1! ,, ·��I:! ti-' r,1 .-J�. -�,, I!
:;; 1
i-.l "'�·
•1
� �
"-1'
"
- •:1 =
65 Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Indeling fabrieksterrein, 1951 [SAR]
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
De votator [Verbeek 1991, 119]
66
Plastic tijdperk: automatisering Plastic tijdperk: automatisering Tijdens de oorlog bleef de margarinefabriek met alle machines redelijk intact, vanwege het belang voor de voedselvoorziening. De schaarste aan grondstoffen en brandstoffen maakte wel dat de productie werd aangepast, ingeperkt en uiteindelijk in de herfst van 1944 tot stilstand kwam. Na de oorlog ging de ontwikkeling van de fabriek een volgende fase in, van automatisering en continuproductie. Tussen de jaren dertig en de jaren zestig verdrievoudigde de margarineproductie van 1.000 tot 3.000 ton per week. De komst van de ‘votator’, een wondermachine die karnt, koelt en kneedt, zorgde voor een aanzienlijke verkorting van de productielijnen. In 1949 kwam de eerste votator in bedrijf, het jaar erna volgden nog drie machines. De margarine die uit dit apparaat kwam hoefde alleen nog maar gewogen en verpakt te worden. Vanwege de vele kinderziektes ging de opmars van de votators echter traag; de karns en koeltrommels bleven nog jaren stand-by. Met de vernieuwing van de verpakkingslijnen achter de votators ging de capaciteit in 1950 (per machine) stapsgewijs omhoog naar 220 pakjes per minuut.72 Automatische hoppers voedden de inpakmachines met margarine. De pakjes werden met een zogenaamde case-packer (‘keespekker’ op zijn Rotterdams) van de band gepakt en in dozen verpakt.73
Vanaf 1965 was de fabriek helemaal op votators overgeschakeld, die in combinatie met de BDRverpakkingsmachines in de votatorhal (het oude karnhuis) stonden opgesteld.74 De lange en korte poot waren nu overbodig en werden verbouwd tot magazijn. Buiten het karnhuis vonden in deze periode vele andere verbouwingen plaats. In 1954 kwam burgemeester G. van Walsem langs om een nieuwe eetzaal, het vernieuwde ketelhuis en de gemoderniseerde raffi te openen.75 Bij een volgende modernisering in 1969 begon de raffi enorm te verzakken. Met veel moeite kon de situatie worden gestabiliseerd. In de jaren vijftig groeide het aantal margarinemerken dat in de fabriek werd geproduceerd sterk met de introductie van de huismerken en de kwaliteitsdifferentiatie van de Unilever-merken, met premium kwaliteit, bijzondere producteigenschappen of specifieke doelgroepen. Kostbare reclamecampagnes waren onmisbaar voor de margarinemarketing. In deze tijd kreeg Blue Band een strikje op het wikkel (1951), vond Unilever een kunstmatig boteraroma uit (1954) en deden de gezondheidsmargarines hun intrede. Producten werden productenfamilies, zoals Becel, dat is gemaakt met zuiver en ongezouten plantaardige vetten met linolzuur. Na de margarine (1968)
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
volgde Becel olie (1969) en Becel voor de koffie (1972), de sla (1974) en de braadpan (1976). De diversifiëring van de productie trok een wissel op de productielijnen, die moesten flexibiliseren. De introductie van het plastic kuipje in 1966, een eer die het merk Bona ten deel viel, was mogelijk door de komst van een speciale Benhill-bekervulmachine. Met de bekers en kuipjes voor de tafelmargarines werd het plastic tijdperk ingeluid, met de vele merken, verpakkingen en langlopende reclamecampagnes. Een opmerkelijke ontwikkeling was de uitbreiding van het laboratorium en de onderzoekscapaciteit vanaf de jaren vijftig. Naast het controleren van de kwaliteit van de grondstoffen en de eigen producten, kreeg het laboratorium er belangrijke taken bij in de productontwikkeling en kwaliteitscontrole. De productvernieuwing was ingegeven door de behoefte aan nieuwe margarines: beter, smeuïger, vetarmer en gezonder. De onderzoeksfaciliteiten werden uitgebreid met een ontwikkelafdeling, een chemisch laboratorium, een biologisch laboratorium en een team kwaliteitscontrole (75 medewerkers in ploegendienst). In 1964 werd de ontwikkelafdeling een zelfstandige eenheid.
67
Inpakmachine [Van Eysselsteijn 1961, 59]
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Vernieuwing ketelhuis, gevel aan het Brandweerplein, 1952 [SAR] Doorsnede ketelhuis, 1952 [SAR]
68
Vernieuwde raffi, 1954 [SAR]
Bedrijfsrestaurant aan de Nassauhaven WZ, 1954 [SAR] Trappenhuis in het hoofdgebouw aan de Nassaukade, 1954 [SAR]
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
69
Melkkamer, vernieuwd in 1982
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Aanvoerleidingen van grondstoffen
70
Het digitale tijdperk: differentiatie Het digitale tijdperk: differentiatie De laatste fase in de ontwikkeling van de Nassaukade werd in de jaren tachtig ingezet: het digitale tijdperk. Een voorbode van de nieuwe tijd was de bouw van een nieuwe melkkamer, die in 1982 bovenop de oude vetopslag in het oudste deel van de fabriek verrees. Zo kwamen voortaan alle grondstoffen vanuit het westen de votatorhal (het voormalige karnhuis) binnen. Vlak hierbij verrees tussen 1983 en 1985 een splinternieuwe raffinaderij, computergestuurd en volautomatisch. Met deze investering van 40 miljoen gulden werd de aanvoer van alle grondstoffen volledig geautomatiseerd. Tegelijk kwam ook de nieuwe warmtekrachtcentrale gereed, die stoom en elektriciteit produceerde. De investering van 10 miljoen gulden was snel terugverdiend, omdat de energierekening jaarlijks een miljoen gulden lager uitviel. 76 Om ruimte te maken verhuisde de drukkerij in 1986 naar Capelle aan de IJssel. De volgende stap, in 1988, was ingegeven door de naderende Europese eenwording in 1992.77 Unilever wilde in een open Europa maximaal concurrerend zijn. Dit betekende dat de Nassaukade als producent van margarine, halvarine en geraffineerde olie Europees kampioen moest worden op het gebied van kwaliteit, kosten en efficiency. Op twee manieren werd hieraan gewerkt, met digitalisering en flexibilisering.
Door digitalisering werd een maximale productieflexibiliteit mogelijk. De aanvoer van grondstoffen werd met computergestuurde leidingen zo verfijnd, dat de machines gemakkelijk konden switchen van het ene naar het andere recept. De immense fabriek kreeg de precisie van een Zwitsers uurwerk. Voorheen werden de vetfase en waterfase (melk) van de emulsie bereid in respectievelijk de raffi en de melkkamer en kwamen beide
stromen samen in de votator. Dit vergde veel planning vooraf en was alles behalve flexibel. Door een slim netwerk van ringleidingen aan te leggen konden alle margarine componenten apart naar een mengvat naast de votator worden geleid. Zo werd het mogelijk om alle mogelijke recepten aan de productielijn te mengen en van het ene op het andere moment te switchen. De dosering werd pas op het laatste moment bepaald en dat maakte de productie efficiënt. Ook binnen het bedrijf werd de flexibilisering doorgezet. Lang voor ‘srum teams’ gemeengoed waren, experimenteerde Unilever in 1988 met autonome werkgroepen, die met een grote mate van zelfstandigheid in de fabriek opereerden. De groepen werden gezamenlijk verantwoordelijk voor een aspect van de productie of de organisatie. Door verantwoordelijkheden te delegeren werden medewerkers meer betrokken, doelgerichter en krachtdadiger. De ruimtewinst die de wijzigingen in de productie opleverde, betekende dat er aan Nassaukade ruimte vrijkwam voor andere onderdelen van het Unilever concern. Als eerste kwam de afdeling verkoop weer terug in 1986, na jaren vanuit de Marconistraat te hebben gewerkt. De afdelingen verkoop en marketing van Calvé volgden in 1990.
Als gevolg van de toenemende digitalisering waren in 1990 nog maar 500 werknemers werkzaam in de fabriek en 320 mensen op kantoor of in de laboratoria.78 In 2000 werd besloten om ook Unilever Bestfoods Nederland en Foodsolutions aan de Nassaukade te vestigen en vijf jaar later zelfs de complete organisatie van Unilever Nederland BV. Het leidde tot ruimtenood en de wens om uit te breiden. Inmiddels was de naastgelegen Oranjeboom brouwerij gesloopt en werd
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
71
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Centrale hal voor margarine productie
72
deBrug
voor deze locatie in 2000 een prijsvraag uitgeschreven om 10.000 m2 kantoor te realiseren. De winnende inzending, van Dura Vermeer met JHK Architecten en West 8 Urban Design kwam echter met een heel ander idee. Deze combinatie stelde voor om de nieuwbouw als een grote brug van vier verdiepingen over de bestaande fabriek heen te situeren. Ter plaatse van de oude brouwerij werd dan woningbouw mogelijk. Dit iconische ontwerp zou het bedrijf, de medewerkers en de stad Rotterdam het meest opleveren. Gebouw deBrug werd (op een hoogte van 25 meter) gebouwd op de Oranjeboomlocatie, om vervolgens naar zijn uiteindelijke bestemming te worden geschoven.79 Een gedeelte van de nieuwbouw werd in het bestaande bouwblok gerealiseerd: het Blue Band gebouw op de hoek Nassaukade-Nassausstraat maakte plaats voor een parkeergarage achter een schil van kantoren. De nieuwbouw was in 2005 gereed en gaf de oude fabriek een nieuwe, dominante aanwezigheid in de skyline van Rotterdam. Ook de fabriek kon nog uitbreiden, in 2008 werd de productielijn van Calvé Pindakaas naar de Nassaukade verplaatst. In 2017 verkocht Unilever de margarinetak voor 7 miljard euro aan Amerikaanse investeringsmaatschappij KKR. Op dat moment werkten hier in Nederland nog 315 medewerkers in. De margarineproductie werd voortgezet onder de naam Upfield.
Gebouw deBrug werd verkocht aan de Chinese investeerder Anbang, die het drie later weer te koop zette. Upfield besloot in 2021 om de margarineproductie in Rotterdam te beëindigen en verkocht het fabrieksgebouw aan VORM.
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
73
5 Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
74
Ruimtelijke beschrijving Het resultaat van de verbouwingen door de jaren heen is dat op de plek van het voormalige karnhuis nog steeds de grondstoffen samenkomen en worden verwerkt tot margarine, maar de manier van produceren totaal is gewijzigd en enorm is versneld. De hypermoderne productiefaciliteit heeft zich genesteld in een amalgaan van aan elkaar gegroeide panden. De locatie is als een palimpsest, waar de ene fabriek over of door de andere heen groeide. Op onverwachte plekken zijn nog sporen terug te vinden die ver terugvoeren in de tijd. Tijdens de uitbreidingen en verbouwingen bleef de ruimtelijke opzet van de fabriek in grote lijnen gelijk, maar de productierichting veranderde van zuid-noord naar een slingerbeweging in west-oostelijke richting. Dat had te maken met twee uitbreidingen van de productieketen, namelijk de bouw van de ‘raffi’ bij de Nassaustraat (1912) en de haakse verpakkingsstraat aan de zijde van de Nassauhaven (‘grote en kleine poot’, 1920). Aan de Roentgenstraat is de energiecentrale en zijn technische ruimten. De flanken worden ingenomen voor raffinage, vetopslag (silo’s), laboratoria, de drukkerij, kantoren, restaurants en expeditie. Tussen de gebouwen zijn stegen (IJsgang, Klokkengang, Multiplexgang), die de gebouwen ontsluiten en in de loop der tijd werden overkapt met glas. In de laatste fase van de ontwikkeling kwam
ook de melkkamer aan de vetzijde terecht (op de eerste verdieping), waardoor de productiestroom in zijn geheel van oost (Nassaustraat) naar west (Nassauhaven) liep. Doordat de machines steeds meer bewerkingen tegelijk konden uitvoeren, krompen de productielijnen. Er bleef ruimte over voor andere activiteiten, zoals uitbreiding van de laboratoria en de pindakaasproductiehal in het monumentale gebouw aan de Nassaukade. Een beschrijving van de afzonderlijke gebouwen binnen het complex is binnen het bestek van deze verkenning niet te maken. Van veel oudere gebouwen bleef alleen een (stuk) dak overeind, dat onderdeel is geworden van een daklandschap, dat als een lappendekken van dakfragmenten over moderne productiefaciliteiten ligt. Ook komt het op verschillende plaatsen voor dat alleen (fragmenten van) buitenmuren bewaard zijn gebleven waarachter moderne hallen zijn gebouwd. In dit hoofdstuk wordt een globale karakterisering van het tegenwoordige ensemble gegeven, vanuit de structurerende elementen en de kades en straten om het complex heen. In een vervolgfase zal een aparte gebouwencatalogus of ruimteboek worden toegevoegd.
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
75
Hal in het fabriekscomplex, z.j. [Upfield]
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
76
Hoofdopzet en uitbreidingsfases De margarinefabriek aan de Nassaukade beslaat een compleet bouwblok, maar begon in 1890 op een bescheiden deel van dit grote perceel: een kavel aan de Nassaukade. Aan de achterzijde liep dit perceel niet door tot aan de Roentgenstraat, maar oude tekeningen suggereren wel dat de Feijenoorddijk destijds nog doorliep tot op het fabrieksterrein – waardoor de toevoer van melk per tram mogelijk werd. Het duurde 50 jaar voordat de fabriek zijn uiteindelijke grondoppervlakte zou bereiken. Ieder nieuwe grondaankoop of huurovereenkomst, betekende een verschuiving en uitbreiding van de productielijn of de toevoeging van ondersteunende functies. Opvallend is hoezeer de functies nadien op hun plek bleven, hoewel de gebouwen en de installaties doorlopend werden verbouwd, vernieuwd of uitgebreid. Sinds 1890 is de karnhal op zijn plek gebleven en iets naar het oosten toe uitgebreid, met daarvoor het monumentale gebouw aan de Nassaukade, met de verdiepingen kantoren. De configuratie van de fabriek rondom de karnhal werd door de jaren heen geregeld veranderd. Het monumentale beeld van het voorgebouw aan de Nassaukade heeft vanaf het eerste moment de aanwezigheid van de Firma Van de Bergh in Rotterdam een gezicht gegeven, dat sindsdien altijd is gebleven – met toevoegingen aan weerszijden en later ook er bovenop.
De eerste uitbreiding vond in 1893 plaats en betrof het perceel tussen de fabriek en de Roentgenstraat. De machinekamer en het ketelhuis verhuisden hiernaartoe en zouden altijd aan de Roentgenstrijd blijven, later aangevuld met een warmtekrachtcentrale en zuiveringsinstallaties. Ook technische werkplaatsen, zoals een smederij, vonden hier hun plek. Bij deze functies paste een pandsgewijze opbouw, die nog steeds zichtbaar is in de Roentgenstraat.
In 1897 volgde de toevoeging van een strook grond die van de Nassaukade tot de Roentgenstraat doorloopt en onder meer de nog steeds bestaande IJsgang opleverde, dwars over het fabrieksterrein. Met deze steeg (later een binnenstraat) ontstond een interne ontsluiting voor uitbreidingen naar het oosten toe. Dat was rond 1900 vooral van belang voor de melkontvangst op de hoek van de Roentgenstraat en de Nassauhaven, waarboven in de jaren twintig ook het laboratorium werd gevestigd (onder meer om het vetgehalte van de melk te controleren). Diagonaal aan de andere kant van het bouwblok, op de hoek van de Nassaukade en de Nassaustraat breidde de fabriek in 1897 uit met een voormalige Peru Guanoloods, rechts naast het monumentale hoofdgebouw. Hiermee kreeg de opslag en bewerking van vetten meer ruimte. Achter de loods, tussen de oudste fabriekshallen en de woningen aan de Nassaustraat, volgde in 1912 een uitbreiding met een raffinaderij voor vetharding (ter plaatse van de voormalige koolzuurfabriek). Ook deze afdeling bleef daarna ongeveer op deze plek; de woningen maakten kort na de Tweede Wereldoorlog plaats voor kantoorgebouwen en de drukkerij. Door deze opzet ontstond aan de Nassaustraat een kenmerkend beeld van (lage) woningen en later kantoren, met daarachter de vetsectie, met raffi en hoge, glimmende silo’s.
De laatste grote gebiedsuitbreiding (een paar woningen in de Roentgenstraat daargelaten) was op de hoek van de Nassaukade en de Nassauhaven, waar Van den Bergh vanaf 1896 een Duitse rederij als buurman had. Dit terrein werd in twee fases overgenomen, in 1920 werd een haakvormige perceel bij de fabriek getrokken voor de bouw van een verpakkingshal (de lange en korte poot),
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
77
Kadastrale kaart 1942 [bron Veerman bouwhistorie 2021, 43]
de rest volgde in 1928. Hier verrees in de jaren dertig een U-vormig gebouw, met kantoren, kantines, restaurants en een grote opslagfaciliteit. Het waren vooral aanvullende en ondersteunende functies, en expeditie op de begane grond. Hoewel deze bebouwing een prominente plek in het stadsbeeld heeft, bleef deze toevoeging zowel door zijn gebruik als door de architectuur ondergeschikt aan de oudere bebouwing langs de Nassaukade. In de huidige fabriek is de opzet uit 1890 goed herkenbaar door de bouwdelen (karnhal, vethal en voorgebouw) en de drie stegen die rondom ontstonden: IJsgang, Klokkengang en Technischegang / multiplexgang. Sinds de laatste fase van de modernisering (rond 1990) vindt de productie en verpakking van margarine weer geheel in het oudste gedeelte van de fabriek plaats. Achter deze kern, aan de andere kant van de technische gang was sinds 1897 de energievoorzieningen (stoom, warmte, energie) en werktplaatsen), die later werd geconcentreerd in een energiehuis naast de opslagtanks voor vetten. De pandsgewijze opbouw langs de Roentgenstraat bleef behouden. Ten oosten van de IJsgang, aan de Nassauhaven concentreerde zich de melkontvangst met het laboratorium, verpakking, kantoren en expeditie. Na de komst van de votators (karn- en kneedmachines) kreeg de verpakking een plek in de karnhal.
Bij de modernisering verhuisde de melkkamer in 1982 naar de westzijde van de fabriek. Sindsdien is de oostzijde van de fabriek in gebruik voor expeditie, laboratorium en kantoren. Ten westen van de Klokkengang, aan de Nassaustraat, bestond de fabriek uit een strook kantoren met de drukkerij.
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
78
In de naoorlogse periode ook het Blue Band huis, en daarachter vetopslag en raffinage. Deze functies zijn altijd gebleven, aangevuld met de melkkamer (1892). Zo werd de oostzijde van het complex een schil van ondersteunende functie, met op de tweede lijn de ontvangst, opslag en voorbewerking van grondstoffen. Met de bouw van kantoren rondom een nieuwe parkeergarage en een hoge muur in de Nassaustraat heeft de fabriek aan deze zijde na 2000 een nieuw gezicht gekregen. De kades langs de Nassauhaven en de Koningshaven zijn onderdeel van het fabriekscomplex en zelfs niet openbaar toegankelijk. Hier was ten tijde van de bouw van de fabriek al een spoorlijn, die werd uitgebreid tot een miniemplacement met spoorlijnen en tramlijnen. De ruimte langs de kade werd bebouwd, met voorzieningen voor de expeditie (per boot), een laboratorium (voor de controle van melk die per schip werd aangevoerd), woningen, opslagloodsen en later voorzieningen als de brandweer en parkeren. op de kadastrale kaart uit 1942 valt op dat de kade voor het monumentale hoofdgebouw bebouwd was met een doorlopende strook (lage) bebouwing. Ook valt (in de kleurstelling) op dat de kade aan de Nassauhaven grotendeels bij de normaal toegankelijke openbare ruimte hoorde en de Nassaukade een afgesloten fabrieksterrein was. Na de oorlog werd ook de kade van de Nassauhaven bij de fabriek getrokken en afgesloten.
Het karakter van de kades werd bepaald door de industriële bedrijvigheid, het spoor en de lage bebouwing langs de Koningshaven. Rond 1970 werden de sporen verwijderd en maakte de klinkerbestrating plaats voor stelconplaten, waarover de vrachtwagens af- en aanreden. Er werd zelfs een (provisorische) loods pal tegen het monumentale hoofdgebouw aangelegd. De kaderand aan
Indicatieve fasering van de gronduitbreiding van de margarinefabriek
de Nassaukade bleef bebouwd, langs de Nassauhaven was nauwelijks bebouwing en konden schepen aanleggen. En op de samenkomst van beide havens bleef ruimte voor groenaanleg. De huidige verschijningsvorm van de fabriek wordt op de volgende pagina’s geïllustreerd.
Legenda
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
1890 1893 1897 1899 c. 1912 c. 1920 1928 1939
79
Indicatieve functieverdeling over- en goederenstroom door het fabriekscomplex
1890
1930
Legenda Melk Vet Karnkamer Verpakking Expeditie Kantoor, werkplaats Energie en machines Laboratorium Parkeren Woningen Pindakaas
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
80
Indicatieve functieverdeling over- en goederenstroom door het fabriekscomplex
1950
2020
Legenda Melk Vet Karnkamer Verpakking Expeditie Kantoor, werkplaats Energie en machines Laboratorium Parkeren Woningen Pindakaas
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
81
Schematische doorsneden van het fabriekscomplex
1
1 2
2
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
82
Indicatieve functieverdeling over het fabriekscomplex
Legenda Pindakaas Verpakking Expeditie Kantoor, werkplaats Energie en machines Straat
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
83
Nassaukade en Nassauhaven WZ, ongedateerd [Upfield]
Na
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
a ss
uk
ad
Kantoren en parkeergarage uit 2005, hoek Nassaukade/ Nassaustraat Monumentale fabrieksgebouwen, 1891 en 1897
e
84
Nassaukade Het beeldbepalende element van de Nassaukade is het monumentale fabrieksgebouw uit 1892, met links daarvan een pakhuis uit 1897 en hoog daarboven deBrug. Het oude hoofdgebouw en het pakhuis zijn niet alleen uitwendig redelijk gaaf gebleven, maar inwendig zijn de structuur, de kappen en veel details nog aanwezig. Op de begane grond werd tot voor kort pindakaas geproduceerd, de bovenverdiepingen en zolders zijn in gebruik als kantoor en laboratorium. Achter het representatieve hoofdgebouw verrees in 1891 een aantal fabriekshallen. Deze plek is altijd het hart van de margarineproductie gebleven, maar dat betekende wel dat de oude karnhal, de melkontvangst en de oude machinekamer met ketelhuis (vanaf de Nassaukade gezien de linker zijde van het oudste volume) in een immense moderne fabriekshal zijn ‘verdwenen’. Opmerkelijk is wel hoe gaaf de rechter zijde, waar de vetten werden verwerkt, nog steeds is. Op de begane grond zijn nog de lokalen te vinden die ooit als oliebergplaats werden gebruikt, zich uitstrekkend van de Nassaukade tot aan de Multiplexgang. Tegenwoordig gaat het om het voormalige ingrediënten magazijn van de Pindakaasproductie (3.27), de langgerekte emballage hal parallel aan de margarinehal (3.03), de emballage opslag (3.13) en de Ardennehal (3.01). Het meest opvallende element in deze ruimten zijn de geel geverfde en gedecoreerde gietijzeren kolommen.
Op de
Interieur monumentaal kantoor Emballagehal (voormalige vetopslag)
verdieping is een moderne melkkamer op de emballagehal verrezen. Zowel voor de melkkamer als voor de grote productiehal voor margarine geldt dat in de buitenmuren nog delen van oudere bouwfases zijn te herkennen. Het gaat dan om de muren langs de IJsgang en de Multiplexgang, alsmede om buitenmuren van de melkkamer. De IJsgang en de Klokkengang markeren de oude begrenzing van de fabriek, ze liepen aan weerszijden van het monumentale voorgebouw, van de Nassaukade tot de Roentgenstraat. Beide verbindingen bleven altijd bestaan. De IJsgang is nu de met glas overdekte ‘Shuttle-gang’, de Klokkengang begint bij de Nassaukade als een heel nauw steegje tussen het monumentale gebouw en de uit 2005 daterende entreehal van deBrug. Achter deze hal gaat de gang verder als buitenruimte langs de parkeergarage, de sokkel van deBrug in de richting het achtererf met het tankpark. Opmerkelijk is de schuine rooilijn direct links van de steeg, die doorloopt tot de Roentgenstraat. Deze lijn was de perceelgrens uit 1892 en is evenwijdig aan de Nassaustraat. De bebouwing, die tegen de oude emballagehal aan staat, is grotendeels recent, met uitzondering van 3.07 – waar in de buitengevel op de hogere verdiepingen gietijzeren kolommen zijn te zien. Hier was ooit de aansluiting op de eerste raffi.
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
85
Interieur pakhuis 1897, uitmonding IJsgang Emballage opslag
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Buitengevel Klokkengang, met gietijzeren kolommen (3.07) Historische muren langs de IJsgang, grenzend aan de grote productiehal van margarine
86
Glaskap boven de Multiplexgang, links buitenmuur grote productiehal Kadebebouwing
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
/
Nassaukade. De inrichting met sporen en tuinen is vervangen door stelcon beplating.
87
Nassauhaven WZ, ongedateerd [Upfield]
Na
ss
au
Rechts: voormalige inpakafdeling, ‘Lange Poot’(met golfplaat), en links daarvan: trappenhuis U-vormige uitbreiding uit 1928 Restant kapconstructie ‘lange poot’
ha ve n
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
88
Nassauhaven Het gezicht van de margarinefabriek vanaf de Nassauhaven wordt gedomineerd door de expeditie: laaddeuren en laadplatforms, en verder een gebouw uit de jaren dertig met voorzieningen en diensten. Het is de minst representatieve of onderscheidende zijde van het fabriekscomplex. Links van het monumentale pakhuis uit 1897 aan de Nassaukade werd in 1920 gebouwd aan een verpakkingshal, de ‘lange poot’. De monumentale voorgevel van deze uitbreiding bestaat niet meer. De spanten van het asymmetrische dak (met aan een zijde een brede strook daglicht) zijn voor ongeveer tweederde bewaard; het achterste deel is gesloopt en nu deel van de expeditie. Rond 1927 werd haaks op de hal de ‘korte poot’ gebouwd, met eenzelfde dakvorm. Ook hier zijn de spanten deels bewaard in het dak van de expeditie. De ontmoeting van de ‘lange poot’ en de ‘korte poot’ is verdwenen.
/
De ‘oksel’ van de beide poten werd pas in 1928 bij het complex gevoegd, eerder was hier een rederij. Begin jaren dertig bouwde Unilever hier een U-vormig blok van drie bouwlagen, dat met twee zijden aan de kade grenst. Hier kwamen kantoren, restaurants, etc. Dit gebouw, nu Becelhuis geheten, is gebouwd van baksteen met een sobere uitstraling. De entree en de traptoren zijn verbijzonderd. De derde vleugel, evenwijdig aan de ‘lange poot’ was bestemd voor opslag en de kistenmakerij. Dit bouwdeel is aan de zijkanten versterkt met ijzeren profielen tot een vakwerkconstructie. Gezien vanaf de Nassauhaven is links van de ‘korte poot’ een lage expeditiehal met laadperrons aan de kade. In het dak zijn delen van de ‘korte poot’ en vier oudere zadeldaken opgenomen. De iets hogere flessenhal is enkele jaren geleden aan de zuidzijde in de expeditie gebouwd, grenzend aan de Technische Gang. Deze met
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Becelhuis, uitbreiding 1928 Nassaukade. De inrichting met sporen en tuinen is vervangen door stelcon beplating.
glas overkapte gang, met een ingang aan de Nassaukade is een tot het tankpark doorlopende steeg evenwijdig aan de Nassaukade en de Roentgenstraat. Voorbij de kruising met de IJsgang heet deze steeg de Multiplexgang. De hoek van Nassauhaven en Roentgenstraat bestaat uit verschillende gebouwen, die op de begane zijn doorgebroken ten behoeve van de technische werkplaats. Dit cluster wordt binnen de fabriek begrensd door de Technische Gang en de Verlengde IJsgang. Vanaf het begin van de vorige eeuw was hier de melkontvangst en daarboven het laboratorium. De melkontvangst is in de gevels herkenbaar gebleven, zij het aangetast door verbouwingen. Het laboratorium, met twee tongewelven met bovenlicht uit de jaren twintig bleef bewaard en wordt met een trap vanuit de Technische Gang ontsloten.
89
U-vormige utibreiding 1928, opslag en kistenmakerij Gevel expeditie met in het dak een fragment van de ‘korte poot’
Interieur expeditie met kapconstructie ‘korte poot’ Expeditie
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
/
Melkontvangst en laboratorium, met portiersloge
90
Entree laboratorium vanuit de Technische Gang Laboratoriumzalen met tongewelven
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Inrichting kades langs de Nassauhaven Nassauhaven Westwijde
91
Roentgenstraat en Nassauhaven WZ, ongedateerd [Upfield]
Ro
en
tge
ns
tra
Pandsgewijze invulling Roentgenstraat Hoekgebouw met melkontvangst en laboratorium
at
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
92
Roentgenstraat De opbouw van de margarinefabriek aan de Roentgenstraat wijkt sterk af van de overige zijden. Het beeld wordt bepaald door een reeks diepe panden, die samen een straatwand vormen die driekwart van het bouwblok bestrijkt. De gebouwen staan met een kant in de rooilijn van de Roentgenstraat en met de andere kant aan de Technische Gang en de Multiplexgang. Jarenlang liep hoog boven deze gebouwen een transportband, die kolen vanaf de Nassauhaven naar het ketelhuis vervoerde. Bij de entree tot de fabriekskade vanuit de Roentgenstraat is een betonnen portiersloge gebouwd. Het eerste pand, op de hoek met de Nassauhaven, is de melkontvangst met
/
daarboven het laboratorium (zie hierboven). Hiernaast was de Verlengde IJgang, die tegenwoordig in het belendende technisch magazijn is opgenomen. Vervolgens komen een werkplaats en de compressorhal voor ammoniak. De reeks werd afgesloten door het ketelhuis met een warmtekrachtcentrale. Dit laatste pand is gesloopt, waarbij de gevel in de Roentgenstraat is blijven staan, met dichtgemetselde ramen. Het technisch magazijn bestaat uit twee bouwlagen, aan de Roentgenstraat heeft dit gebouw een blinde muur, vol bouwsporen, onder meer van de poort naar de Verlengde IJsgang. De technische werkplaats, eveneens met twee bouwlagen, dateert uit de jaren twintig en is van binnen opgebouwd
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Technisch magazijn (blinde gevel) en technische werkplaats Technische werkplaats, details
met vakwerkliggers. In de gevels zijn ijzeren profielen opgenomen in een vakwerkconstructie met metselwerk. Via dakramen dringt het daglicht diep het pand binnen. De gevel aan de Roentgenstraat valt op door de verzorgde detaillering, met metseldetails en stootstenen bij de inrijpoort. De compressorhal werd in 1923 gebouwd als machinekamer: een tempel van de techniek, met sierlijke gietijzeren spanten, geornamenteerde gevels en zorgvuldig uitgewerkte details. Het gebouw is gaaf gebleven. Het pand ligt iets terug van de Roentgenstraat achter een twee verdiepingen hoge muur.
93
/
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Technische werkplaats, gevel aan de Multiplexgang en interieur Compressorhal (machinekamer), gevel aan de Multiplexgang
94
Compressorhal, interieur
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Gevelrestant ketelhuis en warmtekrachtcentrale Binnenplaats, aanvoer grondstoffen.
95
Nassaustraat, ongedateerd [Upfield]
N
as
sa
us
tra
Nassaustraat, met doorlopende muur (2005), en daarachter de parkeergarage met kantoren, het tankpark en het energiehuis (v.l.n.r.) Energiehuis en tankpark
at
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
96
Nassaustraat
Leidingenbundels en parkeergarage Nassaustraat (links) en Roentgenstraat (rechts)
Tegenwoordig wordt het beeld in de Nassaustraat bepaald door nieuwbouw van 2005: een hoge gemetselde muur, met allerlei baksteenmotieven, en een kantoorgebouw van vier lagen tegen de parkeergarage aan. Op de hoek Roentgenstraat-Nassaustraat is het fabrieksterrein niet bebouwd. Hier is het laden en lossen van tankwagens, staat het tankpark, het vrijstaande energiehuis (met prefab platen in uitgewassen beton) en de waterzuivering. Achter de muur worden de grondstoffen opgeslagen in hoge silo’s in het tankpark en is de raffi. Het energiehuis is, afgezien van deBrug, het hoogste gebouw op het terrein. Het beeld van de fabriek wordt gecompleteerd door leidingen, die over alle gebouwen zijn getrokken en alle grondstoffen linea recta naar de mengkamers bij de votators brengen. Hoog boven alles uit torent deBrug op 25 meter hoogte, een kantoor van 113 meter lang. Van afstand kan onder dit gebouw door worden gekeken.
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
97
Nassuakade met treinstel, 1958 [SAR]
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
Luchtfoto met kadebebouwing langs de Nassaukade en terreininrichting met Stelconplaten
98
De kades
Bebouwing langs de Nassaukade in 1989 [SAR] Treinspoor over de Nassaukade circa 1928 [Upfield] / Huidige terreininrichting met Stelconplaten
De kades langs de Koningshaven en de Nassauhaven zijn onderdeel van het fabrieksterrein en met hekwerken afgesloten. Oorspronkelijk was er een wirwar van sporen voor treinen en trams. De zone langs de Koningshaven was deels bebouwd, onder meer met een labotorium, opslagtanks, dienstwoningen en een brandweerkazerne. De kade langs de Nassauhaven bleef grotendeels onbebouwd en was in gebruik als losplaats voor schepen. Op de samenkomst van beide havens was een groenstrook. Tegenwoordig zijn de kades met stelconplaten verhard, ingericht met parkeerplaatsen en enkele loodsen, silo’s, en gebouwen. Hoewel de bedrijvigheid is weggeëbd, bleef het industriële karakter bewaard.
Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
99
6 Van den Bergh en Jurgens margarinefabrieken, Nassaukade Rotterdam - SteenhuisMeurs
100