[22bb008822] Bijlage behorende bij 22bb8821 - Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam. Rapportage van de concretiseringsfase.

GOVERNANCE       HUISVESTING       PROGRAMMA

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam Rapportage van de concretiseringsfase

Transitieteam nieuwe stadsmuseale functie

In opdracht van Gemeente Rotterdam

In dialoog met het Rotterdamse museumen erfgoedveld

Samenvatting vooraf In 2020 gaf de gemeente opdracht aan een kwartiermaker en programma­ maker om advies uit te brengen over een nieuwe invulling van de stads­ museale functie. Dit resulteerde in het advies Ook van Jou!, dat de contouren schetst van een nieuw, ambitieus stadsmuseum voor Rotterdam. Het motto? Doe het goed of doe het niet! Een jaar later schetsen we in dit rapport als Transitieteam de opzet voor een nieuw, ambitieus stadsmuseum dat recht doet aan Rotterdam en zijn bewoners. Trots mag je tonen!

In alle contacten met inwoners en organisaties werd één ding glashelder: Rotterdammers zijn trots op hun stad. Vrijwel zonder uitzondering vond men dat Rotterdam een plek verdient voor de presentatie en toelichting van het Verhaal van de Stad. Een plek waar je de stad (beter) leert kennen, waar Rotterdammers zichzelf herkennen en elkaar ontmoeten. Juist een sterke stad als Rotterdam mag ambitie tonen en zichzelf aan de wereld laten zien. We geven met dit rapport inzicht in de missie, de taken en activiteiten, de huisvesting en de organisatie die nodig zijn om het Verhaal van de Stad met kracht, overtuiging en creativiteit voor het voet­ licht te brengen. In deze samenvatting zetten we de belangrijkste aanbevelingen op een rij.

Het nieuwe stadsmuseum opereert vanuit professionele basis en op een aantrekkelijke plek, met topstukken uit de Collectie Rotterdam Missie en visie: betrokkenheid versterken, beleving vergroten

Het nieuwe stadsmuseum vertelt het Verhaal van de Stad, voedt het collectieve geheugen en maakt de veelkleurige identiteit van de stad inzichtelijk, bespreekbaar en beleefbaar voor ­inwoners en bezoekers. Het nieuwe stadsmuseum doet dit op een voor iedereen toegankelijke, inspirerende en tot de verbeelding sprekende manier, door verbanden te leggen tussen het heden, verleden en de toekomst van de stad. Het nieuwe stadsmuseum opereert vanuit een professionele basis en op een aantrekkelijke plek, met topstukken uit de Collectie Rotterdam. Met allerhande partners in de stad en in co-creatie met inwoners, communities en makers toont het museum de verschillende perspectieven op de stad. Zo versterkt het museum de betrokkenheid van bewoners en vergroot het de beleving van de stad voor bezoekers.

Plek in de culturele infrastructuur

In Rotterdam zijn verschillende musea en erfgoedorganisaties die - elk voor zich - een stukje van het Rotterdamse verhaal vertellen. Nergens wordt het verhaal van Rotterdam als samenhangend geheel verteld. Hier ligt een belangrijke taak voor het nieuwe stadsmuseum:

2

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Samenvatting vooraf

als spil, makelaar en coördinator. Het draagt zo bij aan meer samenhang en verbinding in het Rotterdamse museum- en erfgoedveld. Dit vraagt van de gemeente een heldere visie op de taak van het stadsmuseum als stadsconservator en stadscurator. De basis daarvoor vormt een geactualiseerde museum- en erfgoedvisie, met heldere doelen voor de presentatie van de Collectie Rotterdam. Een heldere visie op samenwerking en presentatie, inclusief concrete instrumenten moet daarbij de leidraad zijn.

Positie & publiek: portal en podium van en voor partners, inwoners en bezoekers

Het nieuwe stadsmuseum van Rotterdam positioneert zich als portal voor en introductie op de andere musea en organisaties die (specifieke onderdelen van) het verhaal van Rotterdam vertellen. Het draagt zo bij aan de zichtbaarheid van de andere musea en erfgoedinstellingen. Het nieuwe stadsmuseum helpt ook andere organisaties en communities om zichtbaar(der) te worden, door podium en ondersteuning te bieden. Het is bovendien de plek waar het Stadsarchief, Archeologie Rotterdam (BOOR) en Monumentenzorg een etalage krijgen om hun content, collectie en verhalen voor een breed publiek te ontsluiten. Het museum bedient verschillende doelgroepen: van inwoners van Rotterdam en de regio Rijnmond tot toeristen.

Als spil faciliteert, coördineert en stimuleert het museum meer samenwerking op onder andere het gebied van tentoonstellingen en de Collectie Rotterdam Kernfuncties en bijbehorende instrumenten en activiteiten

We onderscheiden drie kernfuncties van het stadsmuseum. Als 1) Stadscurator presenteert het museum het Verhaal van Rotterdam in een semi-permanente museale presentatie van de belangrijkste thema’s van de stad en actuele wisseltentoonstellingen. Als 2) Stadsconservator ondersteunt het museum andere Rotterdamse organisaties bij het gezamenlijk onderzoeken en ontsluiten van de Collectie Rotterdam. Als 3) Spil faciliteert, coördineert en stimuleert het museum meer samenwerking op het gebied van tentoonstellingen, de Collectie Rotterdam, educatie, participatie en collectieve marketing. Het stadsmuseum vervult haar kernfuncties met diverse instrumenten en activiteiten die onder vier pijlers zijn te scharen. 1) De Rotterdam Experience is de vaste tentoonstelling. Aan de hand van actualiteiten en samenwerkingen speelt het nieuwe stadsmuseum zich met wisseltentoonstellingen steeds opnieuw in de kijker. 2) De Hub is het fysieke hart voor ontmoeting en kennisuitwisseling, met een zeer divers programma van lezingen, debatten, documentaires, optredens, mini-expo’s, filmavonden, stadsgedichten, live-uitzendingen, enzovoorts. Het is dé laagdrempelige plek om ideeën, opvattingen, kennis, beelden en inzich­ ten uit te wisselen over het actuele verhaal van de stad.

Naast de digitale ontsluiting van de Collectie Rotterdam, verzorgt het museum verschillende typen 3) Online platforms rondom de hoofdthema’s van het Verhaal van Rotterdam, waar collectiestukken, persoonlijke verhalen, publicaties en onderzoeken worden gedeeld. Op het gebied van 4) Educatie en participatie ontwikkelt het museum actief programma’s voor verschillende doelgroepen.

3

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Samenvatting vooraf

De taken van het stadsmuseum: collectie en programmering

We onderscheiden voor het stadsmuseum als Stadsconservator de volgende taken: - behoud en beheer van de ‘eigen’ collectie, - voorzitter Collectieberaad (afstemming onderzoek, beheer, collectie-activiteiten), - beheer & coördinatie Collectie Centrum Rotterdam, - coördinatie digitalisering Collectie Rotterdam, - deelname erfgoededucatie en ondersteuning van kleinere organisaties. Voor het stadsmuseum als Stadscurator zien we de volgende taken: - de ontwikkeling en inrichting van de vaste opstelling, - initiëren en ontwikkelen van wisselende tijdelijke tentoonstellingen, - programmeren van tijdelijke activiteiten elders in de stad, - ontwikkelen en uitvoeren van de Hub en het signaleren, - afstemmen en coördineren van thematische programma’s.

Kans: relatie met het Collectie Centrum Rotterdam (CCR)

Door het stadsmuseum nauw te betrekken bij het te ontwikkelen depotvoorziening Collectie Centrum Rotterdam (CCR), ontstaat een krachtige Rotterdamse erfgoedorganisatie die de kwaliteit van de Collectie Rotterdam en de ontsluiting daarvan richting een breed publiek sterk kan verbeteren. Het stadsmuseum kan in het CCR gezamenlijke online ontsluiting coördineren, als gastheer fungeren voor groepsbezoeken en als collectiebeheer-vraagbaak fungeren voor alle collectiebeherende partijen in de stad.

De bijzondere positie van het stadsmuseum rechtvaardigt een plaats in de Rotterdamse Culturele Basis Nodig: helder mandaat, plek in Rotterdamse Culturele Basis en samenwerking

De bijzondere positie van het stadsmuseum vraagt om een heldere opdracht van de gemeente. Als eigenaar van de collectie (en financier van programma’s) speelt de gemeente hierin een sleutelrol. Naast een geactualiseerd beleidskader voor de erfgoedsector (dat ook de rol van het stadsmuseum beschrijft) adviseren we om deze gemeentelijke verantwoordelijkheid ­expliciet te maken. Het stadsmuseum is immers een kerninstelling van de gemeente, die (mede) op initiatief van de gemeente tot stand komt en wordt geacht een centrale rol te spelen in het museum- en erfgoedveld. De bijzondere positie van het stadsmuseum recht­ vaardigt een plaats in de Rotterdamse Culturele Basis (RCB). De gemeente beschikt over een aantal andere instrumenten om dat mandaat vorm te geven: 1) in beleid, 2) als voorwaarde voor subsidies en bruikleenovereenkomsten met collectiebeherende instellingen en 3) door middelen voor tijdelijke programma’s bij het stadsmuseum te beleggen. Een succesvolle samenwerking vraagt inspanning van alle partners, en van het stadsmuseum als kartrekker in het bijzonder. Het stadsmuseum dient de eigen organisatie hierop in te richten. Er is voldoende capaciteit en expertise nodig om de coördinerende rol waar te kunnen maken.

4

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Samenvatting vooraf

De drie kringen van het Erfgoedberaad

Met het oog op de diverse ambities, belangen en processen is maatwerk nodig: in partners, onderwerpen en expertise. Daarom stellen we voor dat het stadsmuseum een Erfgoedberaad opricht, dat per onderdeel wisselende samenwerkingen organiseert. Als Stadsconservator vervult het nieuwe stadsmuseum de rol van voorzitter en is het verantwoordelijk voor het proces, de deelname, de leden en agendering. Anders gezegd: het stadsmuseum werkt actief aan de voorwaarden voor een goede samenwerking. Het bewaakt de gezamenlijke ambities, doet recht aan de verschillende belangen, organiseert het professionele proces en zorgt voor meerwaarde. Het Erfgoedberaad bestaat uit drie kringen. In de eerste kring de kernpartners die medeverantwoordelijk zijn voor de vaste presentatie en bovendien betrokken zijn bij de programmering in het nieuwe museum (zoals de erfgoeddiensten en de grote musea). Hun specifieke collecties mogen niet ontbreken, omdat ze cruciale onderdelen bevatten zonder welke het volledige Verhaal van Rotterdam niet verteld kan worden. De tweede kring bestaat uit instellingen met een (deels) gemeentelijke collectie of instellingen die structureel en actief historie verzamelen en tonen. De derde kring bestaat uit wisselende (culturele en maatschappelijke) instellingen en organisaties die bijdragen aan diversiteit in perspectief en die rond specifieke onderwerpen participeren.

Van Museum Rotterdam naar Stadsmuseum: transformatie van de organisatie

In de transformatie van Museum Rotterdam naar een nieuw Stadsmuseum, adviseren wij het behoud van de juridische entiteit van Museum Rotterdam. Dat betekent geenszins business as usual: transformatie is noodzakelijk om recht te doen aan de ambities. Het gaat hier dus expliciet om een voortzetting van de bestaande stichting en een transformatie van de huidige, minimale organisatie naar het nieuwe stadsmuseum. Die transformatie moet duidelijk zichtbaar worden in het beleid, de bemensing en de praktijk. Daarom adviseren we een aanpassing van de Raad van Toezicht, het benoemen van een nieuwe tweehoofdige directie, het vast­leggen van de visie in een nieuw beleids- en ondernemingsplan, aanpassing van de organisatie, een nieuwe naam en een nieuwe subsidierelatie, op basis van een opdracht en als onderdeel van de RCB. De verandering in taken, positie en huisvesting vragen om een andere organisatie dan die van een regulier museum. Van het stadsmuseum wordt, naast het beheren en tonen van de eigen en andere collecties, ook een actieve coördinerende rol ver­ wacht op het gebied van collectie, presentatie en samenwerking. De optelsom van deze eisen moet herkenbaar zijn in de inrichting van de organisatie.

Gebaseerd op de eerdere ervaringen van Museum Rotterdam en de bezetting van andere stadsmusea met (deels) vergelijkbare taken achten wij een museumorganisatie van een kleine 50 fte noodzakelijk.

Een nieuw merk en nieuwe naam

Het stadsmuseum wordt als een nieuw merk met een nieuwe naam gepositioneerd, waarbij het de Rotterdamse identiteit weerspiegelt in programmering, organisatie, bedrijfsvoering en huisvesting. Wij adviseren om, direct na aanstelling van de nieuwe RvT en directie, te bouwen aan een nieuwe merkidentiteit en de vertaling daarvan in een concrete branding- en marketing-communicatiestrategie. In de begroting is reële capaciteit en budget opgenomen voor marketing en communicatie.

5

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Samenvatting vooraf

Voorkeursscenario Thuishaven: compact, iconisch museumgebouw met stadssatellieten

We onderzochten twee scenario’s en adviseren te kiezen voor het scenario Thuishaven. Dat biedt, naast de financiële voordelen, twee belangrijke inhoudelijke voordelen die in de Rotterdamse situatie uitermate relevant zijn. Door de inherente samenwerking brengt het het stadsmuseum beter in positie om samenhang en samenwerking in het Rotterdamse museum- en erfgoedveld waar te maken. Door de flexibele locaties (‘satellieten’) biedt het meer laagdrempelige ­activiteiten, dichtbij de inwoners, in de wijken en de kernen in het buitengebied. Dat is van groot belang om ook die inwoners te bereiken voor wie museumbezoek niet vanzelfsprekend is.

Provimi-gebouw: geschikt voor de ambities, financieel gunstig, snel beschikbaar en met de aantrekkingskracht van de Rijnhaven Voorkeurslocatie: Provimi-gebouw in Rijnhaven

Na een diepgaand locatie-onderzoek, waarin vijf locaties zijn beoordeeld, scoort het Provimi-­ gebouw in Rijnhaven het beste op de criteria. Wij stellen dan ook voor dit fabriekspand (het Magazijngebouw) als voorkeurslocatie aan te merken. Ook financieel is deze optie relatief gunstig. De aantrekkingskracht van Rijnhaven op een breed publiek is gunstig voor het museum, dat daar zelf ook weer aan bijdraagt. Het pand leent zich uitstekend voor de ambities en het programma van eisen van scenario Thuishaven. Ook speelt mee dat het Provimi-gebouw op relatief korte termijn beschikbaar komt en vanaf 2027 operationeel kan zijn. Wij adviseren daarom in een volgend stadium van planontwikkeling op deze locatie te focussen. Denkbaar is dat er in de komende periode nieuwe inzichten ontstaan en/of omstandigheden veranderen, waardoor alsnog een van de andere locaties de voorkeur krijgt. Niet in de laatste plaats omdat in de meeste opties sprake is van een onderhandelingscomponent die nog van sub­ stantiële invloed kan zijn op verwervingskosten. Het Oogziekenhuis lijkt een goede tweede. De locatie Cultuur & Campus valt af, omdat beide varianten van het nieuwe stadsmuseum ruimtelijk niet inpasbaar zijn.

Transitieperiode: organisatie en tijdelijke locatie

Een herkenbaar gezicht is noodzaak voor het nieuwe stadsmuseum, ook in de transitieperiode. Juist in die periode (2023-2026) moeten de topstukken uit de collectie te zien zijn. Er is dringend behoefte aan een vaste plek van waaruit het nieuwe stadsmuseum zich kan manifesteren, ook in de tijdelijke situatie. Een vaste basis geeft het stadsmuseum de kans om ook in de tussenliggende periode makers, gastcuratoren en Rotterdammers te betrekken bij experiment en onderzoek. Zo betrekken en verbinden we steeds opnieuw mensen bij en aan de collectie en het Verhaal van Rotterdam. De meest geschikte locatie voor de transitieperiode is het STC-gebouw naast de Cruise Terminal aan de Wilhelminakade 701. Dit gebouw ligt uitermate gunstig qua publieksroutes en op een zeer relevante locatie voor het Verhaal van Rotterdam. De locatie is op korte termijn beschikbaar. Wij adviseren om voor de transitieperiode de kernorganisatie al beschikbaar te hebben: die is dan verantwoordelijk voor de programmering van de tijdelijke locatie en bouwt zo aan de positie en inrichting van het stadsmuseum. We adviseren om de expositie Museum 40-45 NU gedurende de transitieperiode open te houden aan de Coolhaven en pas te verhuizen wanneer er een definitieve plek is. Dit doet recht aan het onderwerp en de inmiddels opgebouwde publieksstroom.

6

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Samenvatting vooraf

Financiën

We maken onderscheid tussen twee verschillende begrotingen: enerzijds de begroting voor het stadsmuseum op de nieuwe permanente locatie (voorkeur Provimi, vanaf 2027) en ander­ zijds de begroting voor de transitieperiode, wanneer het stadsmuseum zijn intrek neemt in een tijdelijke locatie. De totale kosten voor de transitieperiode (2023-2026) bedragen inclusief tijdelijke huisvesting, programmering en organisatie € 5,5 mln (4 jaar x € 1,375 mln per jaar). Daarvan is reeds € 2 mln beschikbaar op de gemeentebegroting (het budget voor experimen­ teren stadsmuseale functie) en ramen we 0,9 mln uit entreegelden en sponsoring. Daarmee komt het totale tekort voor de vierjarige Transitieperiode op eenmalig € 2,6 mln. De begroting voor het stadsmuseum op de permanente locatie, wanneer de organisatie zijn definitieve omvang heeft bereikt, bedraagt afgerond € 10,5 mln per jaar. We gaan uit van ingangsjaar 2027. Ondernemerschap is een belangrijke opdracht aan het museum en het heeft daar met onder andere horeca, museumwinkel, entreegelden, partnerships en verhuur ook voldoende mogelijkheden voor. Daarom ramen we, op basis van 150.000 bezoekers per jaar, de eigen inkomsten op € 3,3 mln per jaar. Het jaarlijkse exploitatietekort c.q. de subsidie­ behoefte komt daarmee vanaf 2027 indicatief op € 7,2 mln per jaar.

7

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Samenvatting vooraf

Inhoudsopgave INLEIDING

10

1 1.1 1.2 1.3 1.4

Museaal profiel Missie Visie Doelgroepen en publieksbereik Kernfuncties

14

2 2.1 2.2 2.3 2.4

Wat is er te zien en te beleven? Beleef het verhaal van Rotterdam; Experience Deel het verhaal van Rotterdam; Hub Deel het Verhaal van Rotterdam; Online Educatie en participatie

20

3 3.1 3.2 3.3

Het nieuwe stadsmuseum en de Collectie Rotterdam Samenstelling Collectie Rotterdam Vernieuwing depot: Collectie Centrum Rotterdam Krachtenbundeling stadsmuseum en Collectie Centrum Rotterdam

29

4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Spil in het Rotterdamse museum- en erfgoedveld Nodig: opdracht gemeente en plek in de Rotterdamse Culturele Basis Het Erfgoedberaad Samenwerking in programmering Samenwerking in collectiebeleid en -beheer Samenwerking in educatie en participatie

34

5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

De nieuwe organisatie De taken van het nieuwe stadsmuseum Governance Transformatie Museum Rotterdam noodzakelijk De organisatie Naar een nieuw merk en een nieuwe naam

39

6 Huisvesting 6.1 Toekomstscenario’s (bijlage 3: Programma’s van eisen) 6.2 Uitkomsten locatiestudie (bijlage 4: Locatieonderzoek) 6.3 Voorkeursscenario 6.4 Voorkeurslocatie

46

8

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Inhoudsopgave

7 Exloitatie 7.1 Ondernemerschap 7.2 Exploitatiebegroting

61

8 Transitieperiode 8.1 Programmering (bijlage 5 Programmaplan 2023) 8.2 Organisatie 8.3 Tijdelijke huisvesting 8.4 Financiën

66

9

73

Vervolgtraject

BIJLAGEN

74

1. Profielschetsen leden RVT en directeur-bestuurder 2. Overzicht functiegebouw 3. Uitwerking pve’s Toekomstscenario’s 4. Rapportage locatieonderzoek 5. Programma 2022 - 2023: aanpak, verloop, planning en advies

9

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

75 80 82 84 89

Inhoudsopgave

Inleiding Het startpunt voor volgende stappen Opdracht

In het najaar van 2021 omarmde het gemeentebestuur van Rotterdam het advies Ook van jou!, dat een ambitieus toekomstperspectief schetst voor een nieuw stadsmuseum in Rotterdam, als opvolger van Museum Rotterdam. Op de vaststelling hiervan, volgde een positieve afronding van de onderzoeksfase naar de opzet van een Nieuwe Stadsmuseale Functie (NSF). Het college gaf in januari 2022 opdracht voor de concretiseringsfase: de verdere uitwerking van het plan voor een nieuw stadsmuseum. Voor de uitwerking van dit plan formuleerde het college vier met elkaar samenhangende deelopdrachten: 1. Nadere uitwerking van de governance NSF; in goed overleg met (de RvT van) Museum Rotterdam. Uitwerking op te leveren 1 juli 2022. 2. Nadere uitwerking van te ontwikkelen samenwerkingsverbanden NSF, rekening houdend met de collectiebeherende instellingen enerzijds en het brede erfgoedveld anderzijds. Uitwerking op te leveren 1 juli 2022. 3. Nadere uitwerking van de toekomstscenario’s NSF, op concept, programma, publieks­ bereik, organisatie, huisvesting en exploitatie. Voor wat betreft huisvesting zowel uitwerking van de definitieve accommodatie als goede tijdelijke huisvesting vanaf de volgende cultuurplanperiode. Uitwerking op te leveren 1 juli 2022. 4. Vanaf 2022 uitvoering geven aan het Programmaplan Experimenteren NSF en daarbij andere organisaties betrekken, waaronder Museum Rotterdam.

Met een voorlopige opdracht voor heel 2022, waarna de programmering vanaf 2023 overgenomen kan worden door de nieuwe organisatie. De onderhavige rapportage Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam heeft betrekking op de deelopdrachten 1 t/m 3. De stand van zaken van deelopdracht 4 (Programmaplan Experimenteren NSF) is als bijlage 5 opgenomen. Bij de opdrachtverlening adviseerde het college rekening te houden met de aangenomen moties in de gemeenteraad op 16 december 2021. Hierin vraagt de raad bij de verdere uitwer­ king van het plan voor een nieuw stadsmuseum bijzondere aandacht voor: • Digitale presentatievormen; • De 'branding' van het stadsmuseum en de ontwikkeling van de naam van het stadsmuseum, waarbij de marketing van het merk 'stadsmuseum’ en de communicatie naar de doel­ groepen zo snel mogelijk wordt opgestart.

Projectorganisatie en werkwijze

De opdracht voor verdere uitwerking van het plan voor een nieuw stadsmuseum in Rotterdam is verleend aan een Transitieteam bestaande uit: • Marco van Vulpen (kwartiermaker, eerder betrokken bij de onderzoeksfase Ook van jou!);

10

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Inleiding

• Anouk Estourgie (programmamaker, eerder betrokken bij de onderzoeksfase Ook van jou!); • Gitta Luiten (nieuw betrokken, met name voor uitwerking van de governance en de samenwerkingsverbanden). Om de voortgang en kwaliteit van de planontwikkeling in de concretiseringsfase te bewaken is een gemeentelijke Stuurgroep ingesteld, bestaande uit: • Alice Vlaanderen (hoofd cultuur); • Wout Goudswaard (hoofd vastgoed); • Andrea Svedlin (senior beleidsadviseur cultuur); • Jeffrey van Bokkum (senior beleidsadviseur cultuur). Als Transitieteam kwamen we medio januari uit de startblokken. Met veel genoegen gaven we uitvoering aan de uitwerking van het plan voor een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam. We voerden in de afgelopen periode veel gesprekken met vertegenwoordigers uit het Rotterdam­ se museum- en erfgoedveld. We spraken met de grote musea en erfgoedorganisaties en met kleinere organisaties en communities; bilateraal en in grotere bijeenkomsten: op 21 april een goed bezochte kick off georganiseerd in Het Industriegebouw (ook Rotterdams erfgoed) en op 1 juni een vruchtbare miniconferentie over de toekomstscenario’s van een nieuw stadsmuseum, in ‘Plaats Delict’ bij Heilige Boontjes. Verder wisselden we inzichten uit met experts uit andere steden, op het gebied van stadsmusea.

Ook belegden we enkele sessies met de drie gemeen­ telijke erfgoeddiensten over hun betrokkenheid bij de opzet en huisvesting van een nieuw stadsmuseum. Daarnaast voerden we de nodige gesprekken met de projectorganisatie die de vernieuwing van het gemeentelijke depot plant, met als doel te komen tot een optimale samenhang tussen een nieuw stadsmuseum en het te vernieuwen depot. Specifiek voor het onderzoeken van mogelijke locaties voor huisvesting van een nieuw stadsmuseum hadden we veel contact met verschillende afdelingen, gebiedsmanagers en projectleiders van het cluster Stadsontwikkeling en het gemeentelijk Vastgoedbedrijf. Behalve de veelvuldige contacten met maatschappelijke en erfgoed-organisaties en gemeen­ telijke diensten, hebben we vanuit de programmering Ook van Jou! op allerlei verschillende manieren opgehaald wat de inwoners van Rotterdam en de Rotterdamse erfgoedvrijwilligers en -geïnteresseerden van een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam vinden. Dat deden we onder andere door Rotterdamse makers uit te nodigen in de collectiedepots, mensen te interviewen op straat en op de markt, met presentaties op CS en door een uitgebreide serie in de Havenloods. Ook hebben we Ook van Jou! en de ambitie van een nieuw stadsmuseum gepresenteerd op bijvoorbeeld de Rotterdamse erfgoeddag in de Laurenskerk.

Rode draad in alle reacties was vooral de trots die Rotterdammers voelen voor hun stad. Vrijwel zonder uitzondering was de reactie dat Rotterdam een plek verdient waar het Verhaal van de stad wordt gepresenteerd en toegelicht: zowel de mooie kanten als de minder fraaie delen van de geschiedenis. Een plek waar je de stad (beter) kan leren kennen, waar Rotterdammers zichzelf herkennen en elkaar ontmoeten. Juist een sterke stad als Rotterdam mag wel ambitie tonen om al haar aspecten aan de wereld te laten zien. We kozen ervoor om de term Nieuwe Stadsmuseale Functie (NSF) zoveel mogelijk te ver­ mijden, ook in deze rapportage. De term NSF roept in de praktijk vraagtekens en onnodige discussie op. In deze rapportage en ook in andere documenten die we als Transitieteam in de concretiseringsfase produceerden, spreken we van een ‘nieuw stadsmuseum voor Rotterdam’. Dit in afwachting van een definitieve naam die hopelijk in een volgende fase wordt vastgesteld. In het verlengde hiervan maakten we in de externe communicatie gebruik

11

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Inleiding

van de campagnetitel Ook van jou! We hadden immers een pakkende organisatienaam nodig als afzender bij o.a. de uitnodigingen voor grotere bijeenkomsten over het nieuwe stads­ museum en voor de programma- en publieksactiviteiten in het kader van de experimentele programmering. De nieuwe naam van het Stadsmuseum is er nog niet, Museum Rotterdam als afzender klopt niet en de gemeente als afzender dekt ook de lading niet. In overleg met de Stuurgroep presenteerden we ons als Transitieteam daarom onder de campagnevlag Ook van jou!, dat als tijdelijk vehikel goed blijkt te werken.

Leeswijzer

In deze rapportage Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam gaan we in hoofdstuk 1 (Museaal profiel) eerst in op waar een nieuw stadsmuseum voor staat (missie en visie), welke kernfuncties het museum vervult en welk publiek het museum bedient. In hoofdstuk 2 (Wat heeft het nieuwe stadsmuseum te bieden?) zetten we uiteen wat het museum aan presenta­ ties en programma’s te bieden heeft, ook online. In hoofdstuk 3 (Het nieuwe stadsmuseum en de Collectie Rotterdam) gaan we in op de betekenis die het nieuwe stadsmuseum kan hebben, met als doel meer samenhang in de samenstelling en de ontsluiting van de Collectie Rotterdam te krijgen. In dat kader gaan we ook in op de samenhang die we zien tussen een nieuw stadsmuseum en het te vernieuwen gemeentelijke collectiedepot. Hoofdstuk 4 (Samenwerking) belicht de spilfunctie die het nieuwe stadsmuseum krijgt in het Rotterdamse museum- en erfgoedveld en welke mogelijkheden aan samenwerking er zijn. In hoofdstuk 5 werken we de organisatorische opzet van het nieuwe stadsmuseum nader uit. We doen een concreet voorstel voor de governance, waarbij we antwoord geven op de vraag of er gekozen moet worden voor een nieuw op te richten stichting of de continuering van de bestaande rechtspersoon Museum Rotterdam. Daarbij geven wij profielschetsen van een nieuwe directie en nieuwe leden van de RvT.

Verder presenteren we in dit hoofdstuk het functiegebouw dat volgens ons nodig is om van het nieuwe stadsmuseum een succes te maken. Ten slotte gaan we in dit hoofdstuk in op de vraag hoe de nieuwe organisatie zich als nieuw stadsmuseum met een nieuw merk in de markt kan zetten. In hoofdstuk 6 (Huisvesting) werken we de toekomstscenario’s op het gebied van de huis­ vesting verder uit, zoals die in het advies Ook van jou! zijn benoemd: scenario Anker van de Stad (groot iconisch gebouw) en scenario Thuishaven (ook iconisch, maar minder groot en meer een netwerkmuseum met programma op locatie). Ook presenteren we in dit hoofdstuk de uitkomsten van het uitgevoerde locatieonderzoek. Alles overwegend komen we tot een beredeneerd advies over het voorkeursscenario, en op welke voorkeurslocaties kan worden ingezet. De financiële consequenties voor de exploitatie van het nieuwe museum zetten we uiteen in hoofdstuk 7 (Exploitatie). We zoomen we in op de exploitatieopzet van het nieuwe stadsmu­ seum, waarbij we aangeven in welke mate het museum als culturele onderneming in eigen in­ komsten kan voorzien en wat onderaan de streep aan gemeentelijk exploitatiesubsidie nodig is. Een en ander werken we uit in een eerste, globale exploitatieopzet met een begroting voor een eerste volledig jaar op volle toeren in de definitieve huisvesting.

Alle eerder genoemde hoofdstukken hebben betrekking op het nieuwe stadsmuseum in de uiteindelijke situatie: met definitieve huisvesting. In hoofdstuk 8 (Transitieperiode) werken we uit hoe het nieuwe stadsmuseum zich ondertussen kan manifesteren, op weg naar de

12

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Inleiding

uiteindelijke situatie. Dat doen we zowel op inhoud (programmering), organisatie en voorstel voor tijdelijke huisvesting. Ook geven we aan hoe de exploitatieopzet in de transitieperiode eruitziet en welke bijdrage van de gemeente nodig is. Afrondend geven we in hoofdstuk 9 (Vervolgtraject) aan welke stappen nodig zijn na (positieve) besluitvorming over de uitwer­ kingsvoorstellen voor het nieuwe stadsmuseum. Dit rapport is een uitwerking van het advies Ook van jou!, ook in ambitieniveau. Dat wil zeg­ gen dat we ook hier uitgaan het motto ‘Rotterdam verdient een dijk van een stadsmuseum, dus doe het goed of doe het niet!’ We hopen dat ook deze rapportage door het gemeentebe­ stuur wordt omarmd, zodat we de volgende stappen kunnen zetten. In het brede museum- en erfgoedveld van Rotterdam proeven we een positieve sfeer en de wil om samen op pad te gaan, naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam. Laat dit rapport als het dammetje in de Rotte zijn, een startpunt voor groei en verbinding.

13

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Inleiding

1

Museaal Profiel

1.1

Missie

De tweede stad van Nederland, met een bewogen geschiedenis en een enorme bewoners­ diversiteit, kan niet zonder een plek waar het verhaal van de stad wordt verteld. Het nieuwe stadsmuseum vertelt dit verhaal, voedt het collectieve geheugen en maakt de veelkleurige identiteit van de stad inzichtelijk, bespreekbaar en beleefbaar voor zowel inwoners als bezoekers van de stad. Het nieuwe stadsmuseum doet dit op een voor iedereen toegankelijke, inspirerende en tot de verbeelding sprekende manier, door verbanden te leggen tussen heden, verleden en toekomst van de stad.

Het nieuwe stadsmuseum maakt de veelkleurige identiteit van de stad zichtbaar, bespreekbaar en beleefbaar Het nieuwe stadsmuseum opereert vanuit een professionele basis op een aantrekkelijke plek met topstukken uit de Collectie Rotterdam. Met allerhande partners in de stad en in co-creatie met inwoners, communities en makers wordt van daaruit samengewerkt. Op deze wijze wil het nieuwe stadsmuseum de betrokkenheid van bewoners bij hun stad versterken en voor bezoekers de beleving van de stad vergroten.

1.2

Visie

Het verhaal van de stad verbindt alle bewoners

Rotterdam is de stad van superdiversiteit. Een stad van oudgedienden, van nieuwkomers en alles wat daartussen zit. Een stad waar inwoners op het eerste gezicht niet veel met elkaar lijken te delen, maar dat wel degelijk doen. Ze delen (de liefde voor) de stad. Je woonstad is immers onderdeel van je identiteit en daardoor een belangrijke verbindende factor. Het verhaal van de stad verbindt alle Rotterdammers! En iedere Rotterdammer en elke gemeen­ schap is uniek; dus het verhaal van Rotterdam is meerstemmig en veelkleurig. Rotterdammers voelen zich niet vanzelfsprekend onderdeel van de geschiedenis van de stad. Veel bewoners voelen zich bovendien niet aangesproken door de traditionele culturele sector. Rotterdammers voelen zich wél allemaal onderdeel van het huidige Rotterdam: nog eerder dan Nederlander voelt men zich Rotterdammer. Naast Rotterdammer te zijn, voelen velen zich onderdeel van een gemeenschap. Dat kunnen gemeenschappen zijn op basis van afkomst, professie, leeftijd, leefstijl, de wijk waar je woont, enzovoorts. Het betrekken van gemeenschappen, de dialoog met hen aangaan en hen een podium bieden: dat betekent het betrekken van ‘de Rotterdammer’. Het nieuwe stadsmuseum moet hierin een belangrijke rol

14

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 1

gaan spelen. ‘Het verhaal’ wordt in Rotterdam niet automatisch doorgegeven. Juist daarom moet het collectieve geheugen in Rotterdam actief worden gevoed. Ook dat is een belangrijke rol voor het nieuwe stadsmuseum.

Rotterdamse identiteit: internationaal, ondernemend en rauw

Het nieuwe stadsmuseum weerspiegelt en onderzoekt de Rotterdamse identiteit. Die laat zich kenmerken door de woorden: Internationaal, Ondernemend en Rauw. Ook is Rotterdam een stad van opnieuw beginnen, niet alleen in historisch opzicht, maar ook met veel inwoners die van overal ter wereld naar hier kwamen om een nieuw bestaan op te bouwen. Dat zorgt voor een mentaliteit van aanpakken. En ook dat bepaalt de Rotterdamse identiteit. Het nieuwe stadsmuseum van Rotterdam moet in alle opzichten getuigen van deze identiteit; in de verhalen en de presentatievormen, in de samenwerkingsverbanden en de bedrijfsvoering en in de huisvesting en inrichting van het nieuwe stadsmuseum.

Verschillende themamusea, één verbindend stadsmuseum

In Rotterdam zijn verschillende musea en erfgoedorganisaties die - elk voor zich - een stukje van het Rotterdamse verhaal vertellen. Maar nergens wordt het verhaal van Rotterdam in zijn geheel en in samenhang verteld. Hier ligt een belangrijke taak voor het nieuwe stadsmuseum. Als onderdeel van het eerdere adviesrapport Ook van jou! voerden we een benchmark uit naar de museale situatie in andere internationale (haven-)steden in omringende landen (Liverpool, Hamburg, Antwerpen en Marseille). Hieruit bleek dat die steden zonder uitzondering naast min of meer vergelijkbare themamusea als in Rotterdam, een overkoepelend c.q. verbindend stadsmuseum kennen dat het hele stadsverhaal vertelt. Stuk voor stuk stevige stadsmusea die veel publiek trekken en die in samenhang met de verschillende themamusea zorgen voor een sterke museale infrastructuur in de stad. Zo kan het in Rotterdam ook!

Meer samenhang, minder versnippering

Het Rotterdamse museum- en erfgoedveld is versnipperd en kent een hoog ieder-voor-zich gehalte. Deze constatering wordt breed gedeeld. Gelukkig geldt dat ook voor de behoefte naar meer samenhang en verbinding. Er is behoefte om meer kennis en faciliteiten te delen om het Rotterdamse erfgoed meer te laten zijn dan de som der delen én om collecties en verhalen beter te ontsluiten voor een breed publiek. Hier ligt een belangrijke taak voor het nieuwe stadsmuseum.

De kans die we moeten grijpen: de positionering van het nieuwe stadsmuseum als verbinder in het Rotterdamse museum- en erfgoedveld Bij de benchmark-steden zien we dat alle musea met gemeentelijke collectie - zowel de themamusea als het overkoepelende stadsmuseum - deel uitmaken van één organisatie. Daarin worden zaken als collectiebeheer, educatieprogramma’s, collectieve marketing en digitalisering centraal aangestuurd. In Rotterdam was dit tot aan de verzelfstandigingen in 2006 ook het geval. Het terugdraaien van die verzelfstandigingen is niet aan de orde. Ook is het geen optie om te komen tot een fusie van alle musea met gemeentelijke collectie. Wel ligt er nu de kans

15

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 1

om het nieuwe stadsmuseum zodanig te positioneren dat er meer samenhang en verbinding in het Rotterdamse museum- en erfgoedveld komt. Niet alleen in relatie tot de grote musea en erfgoeddiensten met gemeentelijke collectie, maar ook met andere grote en kleine organisaties die betrokken willen zijn bij het ontsluiten van het Verhaal van Rotterdam en het voeden van het collectieve geheugen van de stad. Dit vraagt van de gemeente om een heldere visie op de taak van het nieuwe stadsmuseum. De basis daarvoor vormt een geactualiseerde museum- en erfgoedvisie, met heldere doelen voor de presentatie van en samenhang in de Collectie Rotterdam en meer samenwerking tussen de museum- en erfgoed­organisaties om samen het Verhaal van Rotterdam beter over het voetlicht te krijgen.

Collectie Rotterdam: samen sterker en actueler

In enge zin bestaat de Collectie Rotterdam uit de collecties die gemeentelijk eigendom zijn en beheerd worden door de grote musea en de gemeentelijke erfgoeddiensten. In bredere zin heeft de Collectie Rotterdam betrekking op alle aan Rotterdam verbonden collecties, ook collecties van private organisaties. Om meer samenhang in de Collectie Rotterdam te bewerk­ stelligen, stelde de gemeente in 2017 het beleidskader ‘Schatten van Rotterdam’ op. Dit kader zet in op het ontwikkelen van een gezamenlijk collectiebeleid, waarbij de te verzamelen of te ontzamelen objecten van de Collectie Rotterdam worden beoordeeld vanuit hun (cultuur) historische en/of artistieke betekenis voor de stad of de respectievelijke (deel)collectie. Kwaliteit, uniciteit en artistieke waarde zijn daarin belangrijke elementen. ‘Schatten van Rotterdam’ moet ertoe leiden dat zowel bewoner als bezoeker van de stad zich herkennen in de Collectie Rotterdam. Gezien de ontwikkelingen in de laatste jaren is dit beleidskader aan actualisering toe. Een heldere visie op samenwerking en presentatie, inclusief concrete uitvoeringsinstrumenten, is daarbij de leidraad. Het nieuwe stadsmuseum kan hierin een cruciale rol spelen. In 2021 is in opdracht van de gemeente bij alle collectiebeherende partijen in de stad onderzocht in hoeverre zij het beleidskader uit 2017 nog onderschrijven. Dat blijkt nog steeds het geval te zijn.

Wel met de kanttekening dat de Collectie Rotterdam feitelijk breder moet worden opgevat dan de collecties die gemeentelijk eigendom zijn. En dat er meer aandacht nodig is voor actuele thema’s zoals het veranderende beeld van het slavernijverleden. Ook blijkt dat er een breed gedragen behoefte is aan meer samenhang en samenwerking in het collectiebeleid. Daarbij wordt de rol van het nieuwe stadsmuseum belangrijk geacht, net als een actieve betrokkenheid van de collectiebeherende organisaties. De gemeente heeft de ambitie om het gemeentelijk depot te vernieuwen. Niet alleen qua gebouw, maar ook als locatie waar collectiebeherende partijen kunnen samenwerken aan onderzoek naar en ontsluiting van de Collectie Rotterdam. Dit sluit aan bij de doelstellingen voor het nieuwe stadsmuseum als stadsconservator. Wij zien dan ook goede mogelijkheden om het nieuwe stadsmuseum en het te vernieuwen collectiedepot Metaalhof (Collectie ­Centrum Rotterdam) functioneel te integreren.

Zichtbaarheid

Het verhaal van Rotterdam vraagt om een nieuw stadsmuseum met een eigen smoel. Een museum dat je gezien moet hebben om de stad en bewoners te leren kennen. Een museum waardoor alle Rotterdammers zich gerepresenteerd weten en zich welkom voelen. Dat kan alleen wanneer het nieuwe stadsmuseum de beschikking krijgt over aantrekkelijke huisvesting op een aantrekkelijke locatie in de stad. De destijds door de RRKC geopperde optie van een

16

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 1

footloose netwerkmuseum is om deze reden in een eerder stadium door verkenner Johan Moerman als onwenselijk verklaard en ook in het advies Ook van jou! afgewezen. Voor goede zichtbaarheid is behalve aantrekkelijke huisvesting ook een nieuwe sterke merkidentiteit nodig, met scherpe marketingcommunicatie die qua vorm en taal aansluit bij de stad.

Het nieuwe stadsmuseum kan een gunstig effect hebben op de zichtbaarheid en bezoekersaantallen van de andere musea en erfgoedinstellingen Het nieuwe stadsmuseum voor Rotterdam positioneert zich als portal voor en introductie op de andere musea en organisaties die (specifieke onderdelen van) het verhaal van Rotterdam vertellen. Daarmee kan het nieuwe stadsmuseum een gunstig effect hebben op de zichtbaarheid en op de bezoekersaantallen van de andere musea en erfgoedinstellingen. En dat is hard nodig, want er valt nog het nodige te winnen aan naamsbekendheid en bezoekersaantallen in de Rotterdamse museum- en erfgoedsector, zo blijkt uit onderzoek van marktonderzoek ­Hendrik Beerda (‘Cultuurimago van Rotterdam & kracht van de Rotterdamse ­cultuurorganisaties’; september 2021). Op basis van dit onderzoek adviseert Beerda het museum­aanbod in Rotterdam verder uit te bouwen. Het nieuwe stadsmuseum maakt ook dat andere organisaties beter zichtbaar zijn, door podium en ondersteuning te bieden aan andere organisaties, communities en personen, zolang het over Rotterdam en Rotterdammers gaat. Ook kan het nieuwe stadsmuseum de etalage vormen voor de gemeentelijke erfgoedorganisaties. Het Stadsarchief, Archeologie Rotterdam (BOOR) en Monumentenzorg hebben interessante content, collectie en verhalen, maar het ontbreekt aan middelen en expertise om dit voor een breed publiek te ontsluiten.

1.3

Doelgroepen en publieksbereik

Het nieuwe stadsmuseum bedient verschillende doelgroepen. Het richt zich op inwoners van Rotterdam en de regio Rijnmond, maar is met een eigentijdse, vaste presentatie van het Verhaal van Rotterdam en steeds wisselende exposities ook interessant voor toeristen. Het nieuwe stadsmuseum richt zich op alle inwoners van Rotterdam en regio, met een accent op: • Educatie/scholen (alle leerlingen primair onderwijs minimaal één keer gratis in het stadsmuseum) • Jeugd en jongeren • Gezinnen/families • Communities Voor bezoekers van de stad biedt het nieuwe stadsmuseum een inspirerende en uitnodigende introductie op de stad, haar bewoners en op wat er allemaal te doen en te beleven is. Het nieuwe stadsmuseum speelt daarbij in op de verschillende type bezoekers: • De vrijetijdsbezoekers; toeristen (Rotterdam Partners: ‘Do-risten’) • De zakelijke bezoekers; relaties van bedrijven, congresgangers, expats.

17

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 1

Rotterdamse schoolkinderen komen er minimaal één keer gratis, bezoekers leren de stad en haar bewoners hier kennen en makers vinden er een podium en mogelijke opdrachtgever Behalve op deze betalende doelgroepen, richt het nieuwe stadsmuseum zich op specifieke groepen die kunnen bijdragen aan het Verhaal van de stad en de Collectie Rotterdam: • De Rotterdamse erfgoedgemeenschap. Het nieuwe stadsmuseum is de plek voor ontmoeting, kennisuitwisseling en inspiratie. Daarbij kan het gaan om professionals van musea en erfgoedinstellingen, maar ook om erfgoedvrijwilligers. • Makers. Het nieuwe stadsmuseum wil een podium bieden aan makers en hen betrekken bij nieuwe presentatievormen, interpretaties en content van het verhaal van de stad. Aan welke bezoekersaantallen denken we? Voor het nieuwe stadsmuseum denken wij dat een bezoekersaantal van 100.000 tot 200.000 haalbaar is, afhankelijk van het te kiezen huisvestings­scenario en de uiteindelijke huisvestingslocatie. Maritiem Museum Rotterdam trekt ca. 200.000 bezoekers, het Wereldmuseum Rotterdam ca. 50.000 (2019; gedeeltelijk open na verbouwing). Museum Liverpool trekt bijna een miljoen bezoekers (gratis toegang), MAS Antwerpen zit op ca. 250.000 betalende bezoekers (plus nog eens 400.000 bezoekers op het openbare dakterras) en Museum Hamburg komt op 100.000 bezoekers.

Amsterdam Museum groeit richting 200.000 bezoekers op de hoofdlocatie en trekt nog eens zo’n 400.000 bezoekers in de Portretgalerij bij de Hermitage. Amsterdam Museum is overigens sinds kort tijdelijk gehuisvest in de Hermitage, omdat de hoofdlocatie in het Burgerweeshuis grondig wordt verbouwd en heringericht.

1.4  Kernfuncties: stadscurator, stadsconservator en spil Op basis van de geformuleerde missie, visie en de doelgroepen waarop het museum zich richt, benoemen we de volgende kernfuncties van het nieuwe stadsmuseum: • Museale presentatie van het Verhaal van Rotterdam (met de diverse perspectieven daarop), in coproductie met andere musea en erfgoedorganisaties. Voor alle inwoners interessant en herkenbaar: hier neem je je vrienden en familie mee naartoe. Ook een must see voor het toenemende aantal toeristen aan de stad. Een bezoek aan Rotterdam begint bij het stadsmuseum. De museale presentatiefunctie bestaat uit een semi-permanente opstelling van de belangrijkste thema’s van de stad en uit wissel­ tentoonstellingen die inspelen op de actualiteit. In deze kernfunctie vervult het nieuwe stadsmuseum de rol van stadscurator. • Bijdragen aan en ondersteunen van andere Rotterdamse organisaties bij het gezamenlijk veiligstellen, onderzoeken en ontsluiten van de Collectie Rotterdam. In deze kernfunctie vervult het nieuwe stadsmuseum de rol van stadsconservator.

• Met het gezamenlijk presenteren van het Verhaal van Rotterdam en de opgave om in gezamenlijkheid te werken aan de Collectie Rotterdam, vervult het nieuwe stads­ museum een spilfunctie in het Rotterdamse museum- en erfgoedveld, gericht op meer samenwerking met betrekking tot tentoonstellingen, de Collectie Rotterdam, educatie, participatie en collectieve marketing. 18

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 1

Alle kernfuncties van het nieuwe stadsmuseum krijgen ook een online dimensie, waarbij iedereen toegang krijgt tot de collectie en de verhalen van de stad. Ook uiteenlopende doelgroepen kunnen hier aanhaken bij thematische en wijkgerichte platforms, met online interactie.

19

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 1

2  Wat is er te zien en te beleven? Het Verhaal van Rotterdam én de Rotterdammers is waar alles om draait in het nieuwe stadsmuseum. Het is geen statisch gegeven vanuit het verleden, maar altijd in beweging en kent verschillende perspectieven. Het nieuwe stadsmuseum biedt inwoners, bezoekers en de werkers in het veld volop mogelijkheid om dit verhaal tot zich te nemen, te onderzoeken, te voeden, meerstemmig te maken, te vertellen en door te trekken naar de toekomst. Het nieuwe stadsmuseum doet dat met presentaties en programma’s in verschillende verschijningsvormen: • Vaste presentaties en wisseltentoonstellingen: Experience • Fysieke plek voor ontmoeting en kennisuitwisseling: Hub • Digitale ontsluiting van collecties en verhalen, virtuele platforms: Online • Het bedienen van specifieke doelgroepen: Educatie & participatie In elk van deze verschijningsvormen werkt het nieuwe stadsmuseum samen met partners in de stad.

2.1

Het Verhaal van Rotterdam: Experience

Vaste en wisselende presentaties

Het nieuwe stadsmuseum biedt met de Experience een professionele, eigentijdse, inspirerende, interactieve museale bezoekerservaring waarin de bezoeker wordt ondergedompeld in het Verhaal van Rotterdam. De Experience is alleen toegankelijk met een toegangsticket. Voor Rotterdamse bezoekers wordt gewerkt met kortingsregelingen. De kern van de Experience bestaat uit een reeks vaste presentaties waarin het Verhaal van Rotterdam in een paar hoofdthema’s wordt verteld. De presentaties van de hoofdthema’s zijn groots van opzet en weerspiegelen in vorm en inhoud de Rotterdamse identiteit: Internationaal, Ondernemend, Rauw, Stad van opnieuw beginnen en aanpakken.

De Rotterdam Experience neemt bezoekers mee op ­ontdekkingstocht langs gebeurtenissen die de stad ­maakten tot wat ‘ie nu is Vaak volgen dergelijke presentaties een chronologische tijdlijn, maar in het geval van Rotter­ dam – stad van opnieuw beginnen – is er veel voor te zeggen het Verhaal te beginnen in het Rotterdam van nu en van daaruit terug én vooruit te blikken. De hoofdthema’s worden nader bepaald, maar te denken valt aan thema’s als: 1. Rotterdam superdiverse stad. Als bezoeker stap je meteen binnen in een overweldigende, veelkleurige, multimediale presentatie over het Rotterdam van nu. Over de bewoners, architectuur, de Nieuwe Maas, bruggen, festivals, de haven, verschillende communities, de superdiverse eetcultuur, vele creatieve makers en ondernemers, Feyenoord en het

20

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 2

buitengebied. Vervolgens maak je als bezoeker een tijdreis die je door de verschillende episoden van de Rotterdamse geschiedenis voert. 2. Ontstaan en opkomst van Rotterdam. Over de dam in de Rotte, de stadsrechten, Erasmus en de eerste havenactiviteiten. En wat daar nu nog van te zien is, zoals de Laurenskerk en het Schielandshuis. 3. Expansie van de haven. Over de groei die de haven doormaakte en de welvaart die dat de stad opleverde, maar ook de keerzijde hiervan voor velen: het koloniale en slavernij­ verleden van de stad. En van het belang van de Nieuwe Waterweg in de tot de destijds grootste havenstad ter wereld. Met een beeld van de effecten op de economie, de stad, het landschap en de samenstelling van de bevolking. 4. WOII en de verwoesting van de stad. Het beeld van Rotterdam voor en na het grote bombardement op 14 mei 1940 in bewegend beeld en fotografie. Het dramatisch keer­ punt in de geschiedenis van Rotterdam. Het huidige Museum “40-“45 NU wordt in deze presentatie geïntegreerd. 5. Wederopbouw & architectuur. Hier voel je de sfeer van Rotterdam als Stad van opnieuw beginnen. Met nieuwe gebouwen, moderniteit en eigenzinnige architectuur in nieuwe wijken. Van Zundapps op het Stieltjesplein, de Floriade en de stadsuitleg, Holland Pop Festival, gastarbeiders, de ontwikkeling van Zuid.

Van bekende winkelstraten, winkeliers, het uitgaansleven, jazzcafés tot het verdwijnen daarvan. Van de Pauluskerk tot de Erasmusbrug en de ontwikkeling van de Kop van Zuid. De reeks vaste presentaties wordt afgesloten met een zaal vol uitnodigende previews van de verschillende themamusea in Rotterdam, groot en klein, waar je je verder kunt laven aan het Verhaal van Rotterdam en de verschillende perspectieven daarop. De vaste presentaties zijn multimediaal van opzet, met veel beeldprojecties, fotografie en interactives die de bezoeker op maat de mogelijkheid geven meer te weten te komen van een specifiek onderwerp. In de presentaties worden passende topstukken uit de Collectie Rotterdam verwerkt.

21

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 2

Wisseltentoonstellingen: steeds weer verrassend

De reeks vaste hoofdthema-presentaties vormen de ruggengraat van de museum Experience. Deze wordt vergezeld door een lijn wisseltentoonstellingen, waarbij hoofdthema’s vanuit een specifieke invalshoek worden belicht. Ook kunnen onderwerpen voor de wisselpresentaties voortkomen uit bijzondere deelcollecties, relevante vraagstukken, belangrijke jubilea en herdenkingen, actuele thema’s en samenwerking met gastcuratoren. Met de wisseltentoon­ stellingen speelt het nieuwe stadsmuseum zich steeds opnieuw in de kijker en blijft het een interessante bestemming, ook voor herhalingsbezoek.

Aan de hand van actualiteiten en samenwerkingen speelt het nieuwe stadsmuseum zich met wisseltentoonstellingen steeds opnieuw in de kijker Onderwerpen voor mogelijke wisseltentoonstellingen die we hebben opgetekend in de verschillende sessies die we hebben georganiseerd: • Rotterdammers. Portretten (geschilderd en gefotografeerd) van bekende en onbekende Rotterdammers door de eeuwen heen. Dit zou kunnen bij een hoofdthema, maar ook integraal bij alle hoofdthema’s. • Stad in beeld. Rotterdam door de eeuwen heen. Van het oudste (bewegende) beeld, tot nu en in de toekomst. Historische foto-, film- en kaartcollectie in combinatie met nieuwe mapping-technieken, 3D-kaarten en virtual reality. Ook deze presentatie kan gekoppeld worden aan een afzonderlijk hoofdthema, maar ook als integraal onderdeel bij alle hoofdthema’s. • Herdenkingsjaar 2023: 150 jaar afschaffing van de slavernij. Koloniaal en Slavernij­ verleden van Rotterdam. Dit is tevens een vast onderwerp bij hoofdthema 2. • Persoonlijke verhalen. Oral history, ooggetuigenverslagen en interviews op beeld en geluid. Bewoners maken van Rotterdam de stad die het is en zoals we die kennen. Mogelijk als semi-permanente presentatie bij hoofdthema 1. Zou ook kunnen bij hoofdthema 4 of 5. • Rotterdam in de wereld, de wereld in Rotterdam. De impact van Rotterdam als inter­ nationale havenstad.

Aantrekkingskracht op steeds weer nieuwe bevolkingsgroepen. Kan als semi-permanente presentatie bij hoofdthema 1 of 5. Zou ook interessant kunnen zijn als thema voor een wisseltentoonstelling. Kan ook in een reeks met thema’s als fashion, food & lifestyle van verschillende culturen en communities. • Erasmus en de wetenschap. Desiderius Erasmus: wijsgeer, filosoof en bekendste Rotter­ dammer aller tijden. Over de essentie van zijn denkbeelden en de invloed van zijn gedachtegoed op de hedendaagse samenleving. Zou goed kunnen als semi-permanente tentoonstelling bij hoofdthema 2. Mogelijk ook als afzonderlijke wisseltentoonstelling. • De Metro. Rotterdam was de eerste stad in ons land met een metro. Zou goed kunnen bij hoofdthema 5; Wederopbouw. In samenwerking met o.a. RoMeo en RET. • Rotterdam Rhythm. Beeld van de eigenzinnige jongerencultuur en Rotterdam als muziek-, hiphop- en festivalstad. Past goed bij hoofdthema 1 of 5, maar zou ook als afzonderlijke wisseltentoonstelling kunnen. Kan ook een reeks worden over de Rotterdamse muziek­ scene in de jaren ’60, ‘70, ’80 of ‘90. • Architectuur. De architectuurgeschiedenis van Rotterdam: hoe de stad na de oorlog een internationale voorloper werd op het gebied van architectuur, een broedplaats voor architectonisch talent en een wereldwijd bekende architectuur-stad (in samenwerking met het Nieuwe Instituut). 22

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 2

• Het verdwenen Rotterdam. Van de Oase Bar tot Grand Café Loos, tot hele winkelstraten en buurten • Mode. De stadscollectie ‘kleding van het dagelijks leven’ is uniek in Nederland, zoals het straatbeeld in Rotterdam dat ook al jaren is (mode in combinatie met straatfotografie of combinatie van collectiestukken en ontwerpen van hedendaagse makers). • Future lab Rotterdam. Makers geven een visionair beeld van Rotterdam over 10 of 25 jaar. • Herdenkingsjaar 2022: 150 jaar Nieuwe Waterweg. Wisseltentoonstellingen vinden niet alleen plaats op de hoofdlocatie van het nieuwe stads­ museum, maar worden ook georganiseerd op buitenlocaties, bij partnerorganisaties en in de wijken. Met de wisseltentoonstellingen zoekt het nieuwe stadsmuseum naar interessante cross overs, zowel op stedelijk niveau als in de wijken. Voor wisseltentoonstellingen wordt waar mogelijk samengewerkt met vernieuwende makers, culturele instellingen, wijkorganisaties, communities, onderwijsinstellingen en ondernemers. Ook wordt gezocht naar samenwerking met grote museale en culturele instellingen zoals het Nederlands Fotomuseum, Het Nieuwe Instituut, het Wereldmuseum, Rotterdam Festivals en De Doelen.

Labs voor de jeugd

Naast de vaste en semi-permanente presentaties en de wisseltentoonstellingen, biedt het nieuwe stadsmuseum als onderdeel van de Experience ook een stevig aanbod voor jeugd en jongeren. En daarmee ook voor gezinnen met kinderen en schoolklassen. Voor kinderen in de basisschoolleeftijd biedt het nieuwe stadsmuseum een educatieve, interactieve tentoonstelling met speeltoestellen, maak- en onderzoeksopdrachten die specifiek ontworpen zijn op de thema’s van de vaste en semi-permanente presentaties. Kinderen ervaren en ontdekken het Verhaal van Rotterdam hier spelenderwijs.

Kinderen ervaren en ontdekken het Verhaal van Rotterdam spelenderwijs Voor jongeren van 12 tot 24 biedt het nieuwe stadsmuseum een Medialab, waarin zij met inzet van diverse media verschillende aspecten van het Verhaal van Rotterdam onderzoeken en verwerken in presentaties. Dat kunnen filmpjes, fotocollages, kleine graphic novels of perfor­ mances zijn. Individueel gemaakt of in groepsverband, maar altijd met het idee de resultaten te presenteren en uit te wisselen. In besloten vorm of - met toestemming - online via de website of social media. Presentaties met veel likes en/of een beoordeling door een jonge­ renjury kunnen worden uitgezonden op MuseumTV en worden online gepubliceerd door het museum (website en socials). Samenwerking met lokale mediapartners, zoals de Havenloods en OPEN Rotterdam, versterkt het effect ervan.

23

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 2

2.2  De Hub als fysiek hart voor het Verhaal van ­Rotterdam Ruimte voor ontmoeting, debat en kennisuitwisseling

De Hub is het vrij toegankelijke deel van het nieuwe stadsmuseum. Hier kun je terecht voor ontmoeting, debat, inspiratie en presentaties. Hub is een trefpunt en pleisterplaats voor iedereen die geïnteresseerd is in, of betrokken is bij, het Rotterdamse verhaal. Dat kan een algemeen publiek zijn, maar juist ook de vrijwilligers, studenten en professionals van de Rotterdamse museum- en erfgoedgemeenschap. De Hub is dé laagdrempelige plek om ideeën, opvattingen, kennis, beelden en inzichten uit te wisselen over het actuele verhaal van de stad. Hub biedt ruimte aan een zeer divers programma met lezingen, debatten, documen­ taires, optredens, mini-expo’s, filmavonden, stadsgedichten, live-uitzendingen, enzovoorts. Daartoe beschikt de Hub over een waaier aan verschillende ruimtes: van vergaderruimten in verschillende soorten en maten, workshop-/educatieruimten en een auditorium/filmzaal.

De Hub is een laagdrempelige plek waar mensen elkaar ontmoeten tijdens optredens, workshops of vergaderingen, maar altijd verbonden aan het Verhaal van Rotterdam In de Hub van het nieuwe stadsmuseum wordt het verhaal van Rotterdam caleidoscopisch verteld. De plek fungeert als een open kanaal, met zowel eigen activiteiten als programma van andere organisaties, communities en personen. Stadstours en wandelingen, afgestemd op actuele tentoonstellingen of vanuit de afdeling archeologie, kunnen bij de Hub starten.

24

Naar een nieuw stadsmuseum voor Rotterdam

Hoofdstuk 2

Horeca en winkel

In het hart van Hub komt een stevige horecafunctie, de basis voor ontmoeting. Natuurlijk met Rotterdamse producten op de kaart. Onderdeel van de horeca is een open podium voor kleinschalige optredens van bandjes, spoken word, hiphop of andere uitingsvormen. Alles kan, zolang het maar betrekking heeft op (het verhaal van) Rotterdam. De horeca van het nieuwe stadsmuseum fungeert daarnaast ook als foyer/catering voor bijeenkomsten in de vergader- en educatieruimtes en auditorium/filmzaal. En de horeca is ook de plek voor wekelijkse live debatprogramma’s en talkshows in samenwerking met mediapartners als Vers Beton, Arminius en/of Open Rotterdam. Op de miniconferentie van 1 juni jl. werd het idee van een wekelijkse of maandelijkse Museum by Day / Club by Night gelanceerd. Tijdens openingstijden worden op verschillende buitenlocaties in de stad de thema’s van het meerstemmige Verhaal van Rotterdam in grote lichtprojecties uitgebeeld, met de uitnodiging om naar de Club by Night te komen. De beeld­ projecties zijn uiteraard gemaakt door lokale makers.

In aanvulling op de horeca in de Hub komt een museumwinkel met een groot Rotterdams assortiment: • Dwarsdoorsnede van de andere museumwinkels in de stad; • Merchandising Rotterdams erfgoed (met ‘de zonnebloemen van Rotterdam’); • Design- en kunstverkoop van Rotterdamse makers; • ‘Supermarkt’ met typisch Rotterdamse producten (zoals vroegere Groos).

Erfgoedcentrale

Als integraal onderdeel van de Hub wordt een vrij toegankelijke presentatieplek gesitueerd voor de gemeentelijke erfgoeddiensten Stadsarchief, Bureau Archeologie en Monumenten­ zorg. In deze ruimte kunnen zij naar eigen inzicht kleinschalige presentaties verzorgen van actuele projecten/onderzoeken en/of bijzondere objecten/documenten uit de collectie. De presentatieplek kan worden aangevuld met een erfgoedbibliotheek en met flex-/studieplek­ ken. Op deze manier ontstaat een Erfgoedcentrale van de gemeentelijke erfgoeddiensten. Deze kan verder worden gebruikt voor spreekuren/consults voor iedereen met een erfgoed­ vraag. De erfgoeddiensten die we spraken zijn positief over dit concept. Het concept van de vrij toegankelijke Erfgoedcentrale als onderdeel van de Hub is uit te breiden met enkele vrije presentatieplekken waar ook andere (erfgoed)organisaties bij toer­ beurt kunnen programmeren, bijvoorbeeld stichting Wijkcollectie, Dig it Up en Verhalenhuis Belvedere. Het nieuwe stadsmuseum kan ondersteunen bij de opzet en vormgeving ervan.