[22bb008760] Bijlage behorende bij 22bb8758 - Programmakader Rotterdams WeerWoord 2030
Tekst van het document
PROGRAMMAKADER 2030 ROTTERDAMS WEERWOORD
Voorwoord Klimaatverandering is een realiteit. Weersextremen volgen elkaar steeds sneller op. De overstromingen in Limburg (2021) staan iedereen nog op het netvlies. Ook in Rotterdam merken we de gevolgen van extreme regenval en hittegolven. Hoogwater op de Nieuwe Maas lijdt steeds vaker tot problemen, zo is het Noordereiland als buitendijks gebied dit jaar al meerdere keren onder water gelopen. In augustus 2022 overleden in Nederland volgens het CBS ongeveer 1300 meer mensen dan verwacht. De verklaring ligt in de extreme hitte in de zomer van 2022, die extra versterkt in stenige steden. En de toenemende droogte vergroot de kans op verzakking van de bodem en panden in de stad. De kostbare groene buitenruimte heeft ondertussen te lijden onder diezelfde hitte en het gebrek aan water.
2
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • VOORWOORD
Klimaatverandering heeft wereldwijde effecten, maar juist de ligging van Rotterdam in de Nederlandse rivierdelta maakt ons extra kwetsbaar. De hoeveelheid water die via de Nieuwe Maas moet worden afgevoerd kent steeds grotere pieken. Tegelijkertijd hebben we te maken met een zeespiegel die sneller stijgt dan verwacht, waardoor de invloed van het getij in Rotterdam groter wordt en de afvoer van water in de toekomst zal bemoeilijken. Onze stad ligt voor 85% onder zeeniveau waardoor de steeds heftiger wordende regenbuien moeilijk zijn af te voeren. En Rotterdam zakt door bodemdaling, waardoor we steeds lager komen te liggen. Ook hitte is een uitdaging in een stenige en dichtbebouwde stad, die niet afkoelt in de nacht. Er gaan geluiden op dat we in de toekomst wellicht beter in het hogere deel van Nederland kunnen bouwen en wonen. Een risico voor Rotterdam en de aantrekkingskracht van de stad en Randstad als geheel. We kunnen voorkomen dat dit soort grove maatregelen werkelijkheid wordt door ons aan te passen. De steeds frequentere weersextremen in combinatie met de ligging van Rotterdam maken dat dit een van onze hoogste prioriteiten is. De opgave is niet gering, maar er zijn oplossingen en we hebben handelingsperspectief. Het is dan zaak om niet te wachten tot een crisisaanpak nodig is, doordat problemen zich opstapelen.
Rotterdam aanpassen op de weersextremen is absoluut mogelijk, door de oplossingen in vroegtijdig stadium te integreren in alle Rotterdamse plannen in de buitenruimte, maar ook in de gebouwde omgeving en samen met Rotterdammers. De stad klimaatbestendig ontwikkelen, inrichten en beheren moeten wij als Rotterdam zelf doen.
3
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • VOORWOORD
Klimaatadaptatie vereist actie op z’n Rotterdams. Handen uit de mouwen, samen met waterschappen, ontwikkelaars, woningcorporaties, sociaal initiatiefnemers, het drinkwaterbedrijf en alle Rotterdammers.
Fig. V.01
Rotterdam ligt op een kwetsbare locatie in de rivierdelta
met een stijgende zeespiegel in combinatie piekafvoeren van rivierwater en hele diepe polders (onder -6.00NAP).
4
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • VOORWOORD
In aansluiting op de doelstelling van het Nationale Deltaplan geven we als
Krantenkoppen
stad gezamenlijk richting aan een ambitieuze aanpak van klimaatadaptatie De Limburger, 10 januari 2022
in de komende jaren. Het doel is dat alle partijen in Rotterdam uiterlijk in 2030 klimaatadaptief handelen, zodat Rotterdam in 2050 ook daadwerkelijk klimaatbestendig is ingericht. Het Programmakader WeerWoord 2030 biedt concrete handvatten voor
Verzekeraar: ‘Overstromingen Limburg, België en Duitsland duurste Europese natuurramp’
alle stadsmakers, zodat iedereen klimaatbestendige plannen kan maken en uitvoeren. Ook benoemt het welke acties en gebieden prioriteit zouden moeten hebben. Deze acties en prioriteiten staan uitgewerkt in de uitvoeringsagenda 2023-2026. En voor de daaropvolgende periode in een uitvoeringsagenda voor 2027-2030. Samen met waterschappen, ontwikkelaars, woningcorporaties, Rotterdammers en alle bij de buitenruimte betrokken partijen gaan we aan de slag. Met grote en kleinschalige ingrepen in de buitenruimte, door het aanpassen van bestaande gebouwen, met klimaatbestendige nieuwbouw en door het enthousiasmeren en activeren van bewoners en bedrijven in de stad. Daarmee maken we de stad leefbaarder, aantrekkelijker en veiliger nu en in de toekomst. De stad aanpassen aan klimaatverandering vraagt wat van ons allemaal!
NRC, 19 juli 2022
Nederland is niet voorbereid op nóg extremere hitte NRC, 6 juli 2021
Integrale actie tegen hittegolven is nu noodzakelijk In Het Nieuws, 27 september 2022
KNMI waarschuwt voor zeer veel regen Rotterdamse regio Volkskrant, 8 september 2020
Huizen verzakken sneller door droogte, schade loopt in de tientallen miljarden
5
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • VOORWOORD
6
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030
INHOUD
7
Voorwoord
2
Samenvatting
9
Inleiding
23
Bouwsteen 1. Stedelijke klimaatopgaven
29
Bouwsteen 2. Implementatie kansen
57
Bouwsteen 3. Klimaat wijkkaarten
75
Bouwsteen 4. Toolkit maatregelen
101
Bouwsteen 5. Klimaatprioriteiten
107
Vervolg
169
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • INHOUD
8
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
Samenvatting
9
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
10
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
Samenvatting Het klimaat verandert. We zien dit bijna dagelijks om ons heen en raakt ons allemaal. We ervaren nu al de gevolgen van klimaatverandering. Klimaatadaptatie houdt een heftige regenbui niet tegen, maar we kunnen ons er wel op voorbereiden. Ontwrichting, grote financiële schade, persoonlijk leed en andere gevolgen willen we zoveel mogelijk voorkomen. Het is zaak om nu stappen te zetten, door onze aanpak op te schalen en te verbreden. Dit Programmakader WeerWoord 2030 is vernieuwend ten opzichte van de eerdere aanpak en zorgt voor het opschalen en verbreden van de uitvoering van klimaatadaptatie. We verbinden klimaatadaptatie aan andere stedelijke opgaven en de bijbehorende middelen, zoals uitgewerkt in de Rotterdamse Omgevingsvisie – De Veranderstad. De zes belangrijkste klimaatthema’s waar Rotterdam zich nu en in de toekomst tegen moet wapenen maken we specifiek per wijk. We bieden concrete handvatten voor oplossingsrichtingen en klimaatmaatregelen in (uitvoerings)plannen. Klimaat wijkkaarten maken duidelijk waar de kansen en opgaves liggen. Daarnaast verbreden we de uitvoering van een focus op buitenruimte naar een bredere aanpak in nieuw en bestaand vastgoed, private tuinen en de koppeling met andere stedelijke transities.
11
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
Eén programmakader; 6 klimaatthema’s, 5 uitvoeringssporen, één tookit met 260 fysieke en niet-fysieke klimaatmaatregelen. Dit alles ondergebracht in 14 prioriteiten. Programmakader WeerWoord 2030 geeft richting aan klimaatadapatie Het Programmakader WeerWoord 2030 beschrijft
Daarmee biedt het programmakader een
De prioriteiten worden uiteengezet aan de hand
alle inspanningen die nodig zijn om Rotterdam
handelingsperspectief voor iedereen die
van een set aan klimaatadaptieve bouwstenen
aan te passen aan de klimaatverandering.
betrokken is bij het ontwikkelen, inrichten en
en de acties die nodig zijn om aan deze
Het programmakader biedt een onderbouwd
beheren van de stad. Op basis hiervan kunnen
bouwstenen te werken. Die acties richten zich
handelingsperspectief aan alle stadsmakers
professionals klimaatadaptatie in een vroegtijdig
op uitvoeringsprojecten en op het verankeren
(binnen en buiten de gemeente) die zich
stadium van het planproces integreren in de
van de klimaatopgaven en eisen in sturingsin-
bezighouden met nieuwbouw, bestaande wijken,
plannen voor nieuw vastgoed, renovatie van
strumenten. Voorbeelden zijn de ontwikkeling
buitenruimte, participatie en duurzaamheid
bestaande panden, de buitenruimte en in
van nieuwbouw, verduurzaming van vastgoed,
in de breedte. Ook geeft het richting aan de
participatie met Rotterdammers. Ook biedt dit
inrichting en beheer van de buitenruimte en
samenwerking met WeerWoord-partners zoals
kader inzicht in hoe klimaatadaptatie integraal
participatieprogramma’s zoals Opzoomeren.
de waterschappen, de woningcorporaties
kan worden uitgevoerd met de andere stedelijke
en Evides.
transities. Denk hierbij aan de energietransitie,
Het Programmakader WeerWoord 2030
mobiliteitstransitie, circulariteit en biodiversiteit.
is enerzijds gebaseerd op kennis van
De strategische aanpak van klimaatadapatie
Meerdere transities die zijn gericht op klimaat-
klimaateffecten op de stad op basis van
is eerder benoemd in de Resilient Rotterdam
adaptatie gaan de komende decennia een grote
klimaateffectmodellering en GIS-analyses.
Strategie, de Rotterdamse Adaptatie Strategie
impact op de stad hebben.
Anderzijds op uitgebreide dialogen met experts, stadsmakers en de WeerWoord-partners, over de
en het Waterplan 2 en het Urgentiedocument
12
WeerWoord uit 2019. Het Programmakader
De inhoudelijke klimaatopgaven en uitvoerings-
ervaring van deze risico’s en mogelijkheden om
WeerWoord 2030 werkt de strategische klimaat-
kansen zijn bepalend voor de prioriteiten van de
daar iets aan te doen.
adaptatie-opgaven uit in concrete kaders en
aanpak van klimaatadaptatie tot 2030. Ze vormen
handvatten voor (uitvoerings-)plannen.
de basis voor de uitvoeringsagenda 2023-2026.
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
Het Programmakader WeerWoord 2030 is samengesteld uit vijf bouwstenen BOUWSTEEN 1. Stedelijke klimaatopgaven Het Programmakader WeerWoord 2030 geeft de klimaatopgaven weer door middel van kaarten. Deze stedelijke klimaatopgave kaarten zijn uitgewerkt aan de hand van de zes klimaatthema’s:
1. NEERSLAG 2. OVERSTROMING 3. HITTE 4. DROOGTE 5. GRONDWATER 6. BODEMDALING Elke van deze thema’s kennen een eigen specifieke opgave en oplossingsrichtingen, maar hebben ook verband met elkaar. Het is hiermee een gedetailleerde uitwerking van de opgaven die in het Urgentiedocument Rotterdams WeerWoord uit 2019 zijn geagendeerd. De klimaatopgaven worden in het kort beschreven in hoofdstuk 1 en zijn met de uitgebreidere onderbouwing en kaartbeelden te lezen in de bijlage. Ook zijn ze te downloaden op www.rotterdamsweerwoord.nl/professionals. Fig. 0.01
Voorbeeld stedelijke klimaatopgave
kaart. Thema hitte – Gebieden met grote afstand tot koele verblijfsplekken
13
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
BOUWSTEEN 2. Implementatie kansen
De volgende uitvoeringssporen worden onderscheiden:
De implementatiekansen voor het Rotterdams
De belangrijkste koppelkansen in Rotterdam De belangrijkste koppelkansen met gemeentelijke plan- en uitvoeringsprocessen en met die
-
Uitvoeringsspoor 1.
van onze partners staan hieronder op een rij.
Nieuw vastgoed klimaatadaptief ontwikkelen
WeerWoord worden voor een groot deel bepaald door koppelkansen met gemeentelijke
Uitvoeringsspoor 1.
plan- en uitvoeringsprocessen en met die van
Nieuw vastgoed klimaatadaptief ontwikkelen;
onze partners. Door deze in kaart te brengen,
verdichting centrum, verdichting A-Z, verdichting
leggen we verbinding met de andere stedelijke
-
Uitvoeringsspoor 2.
opgaven uit de omgevingsvisie. Waar wordt de
Bestaand vastgoed klimaatadaptief renoveren
komende jaren gewerkt en geïnvesteerd in de
en verduurzamen
Uitvoeringsspoor 2. Bestaand vastgoed klimaatadaptief renoveren en verduurzamen; focuswijken NPRZ, focusgebieden
stad? Dit vormt de basis voor het opschalen van de uitvoering van klimaatadaptatie. De in kaart gebrachte implementatiekansen zijn daarom
Zuid, alle te (her)ontwikkelen panden
-
mede sturend in de uiteindelijke prioritering.
Uitvoeringsspoor 3.
herstructurering renovatie woningcorporaties
Buitenruimte klimaatadaptief inrichten en
Woonstad, Havensteder, Woonbron, Vestia,
beheren
aanpak verduurzaming gemeentelijk vastgoed Rotterdam
-
Uitvoeringsspoor 4. Alle Rotterdammers in beweging om klimaatadaptief te handelen.
-
Uitvoeringsspoor 5. Stedelijke transities koppelen: klimaatadaptatie, energietransitie, mobiliteitstransitie, biodiversiteit, circulariteit
14
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
We schalen de uitvoering van maatregelen voor klimaatadaptatie op via vijf uitvoeringssporen.
Uitvoeringsspoor 3. Buitenruimte klimaatadaptief inrichten en
beheren; meerjarige waterbeheerplannen waterschappen, Meerjarenplan beheer openbare ruimte/ rioolvervanging gemeente R’dam, Rotterdamse Mobiliteitsaanpak, Programma Rivieroevers, Programma biodiversiteit, Programma buitenruimte 20 ha groen en R’damse Stijl
Uitvoeringsspoor 4. Alle Rotterdammers in beweging om klimaatadaptief te handelen; sociaal ondernemers netwerken in de wijk, participatieprogramma’s Opzoomermee, Citylab010, Wijk aan Zet
Uitvoeringsspoor 5. Stedelijke transities koppelen; aardgasvrije wijken verbreden naar duurzame vitale wijken (klimaat, energie, biodiversiteit, circulair, mobiliteit).
Fig. 0.02
Implementatiekansen Uitvoeringsspoor 1.
Nieuw vastgoed klimaatadaptief ontwikkelen
15
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
BOUWSTEEN 3. Klimaat wijkkaarten De wijkkaarten zijn een verdieping van de stedelijke klimaatopgaven en implementatiekansen naar het wijkniveau. Dit is gedaan voor alle Rotterdamse wijken op basis van de indeling. De klimaat wijkkaarten geven, naast de stedelijke opgavekaarten, handvatten voor professionals welke klimaatopgaven en oplossingsrichtingen zij lokaal kunnen toepassen in plannen in de wijk. De kaarten kunnen ook worden gebruikt om het gesprek over klimaatadaptatie tussen professionals en belanghebbenden te ondersteunen. In dit hoofdstuk is een toelichting opgenomen hoe de set aan wijkkaarten geraadpleegd kan worden, inclusief een korte beschrijving van de verschillende wijkkaarten. Per wijk is een set aan kaarten beschikbaar en te downloaden via www.rotterdamsweerwoord.nl/professionals.
Fig. 0.03
Onderdeel van de reeks Klimaat wijkkaarten voor
Middelland en het Nieuwe Westen (Thema Hitte; Kansenkaart koele plekken)
16
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
BOUWSTEEN 4. Toolkit maatregelen Om de klimaatopgaven in Rotterdam aan te
Pocket Park
pakken, moeten verschillende maatregelen
Hitte, Neerslag
genomen worden. Het verschilt per project en opgave welke maatregelen nodig en mogelijk zijn. Ter ondersteuning is er een toolkit met klimaatmaatregelen ontwikkeld. Deze helpt bij het maken van de keuze voor de juiste klimaatadaptatiemaatregelen voor de specifieke opgave of project. De maatregelen die zijn uitgewerkt richten zich niet alleen op de openbare ruimte, maar ook op nieuwbouw, verduurzaming van bestaande bebouwing en de directe woonomgeving van bewoners. Het doel van de toolkit is om een overzicht te creëren van de concrete maatregelen die genomen kunnen worden voor het aanpassen van de stad aan een veranderend klimaat. De toolkit kan professionals en bewoners inspireren door te laten zien hoe breed het palet aan mogelijkheden is. Daarnaast zijn het maatregelen die allemaal kansrijk zijn in
Een klein openbaar park om te recreëren in de buurt. De bomen zorgen voor
Rotterdam.
schaduw waardoor een Pocket Park een koele plek is op warme dagen. Daarnaast verbetert het gebruik van de plek de wateropname van de bodem, waardoor die
Naast de 170 fysieke klimaatmaatregelen, bevat
het regenwater beter vasthoudt.
de toolkit ook nog 90 niet-fysieke maatregelen: de instrumenten die gebruikers ondersteunen om de klimaatopgaven aan te pakken. Hoofdstuk 4
IMPACT
beschrijft welk type maatregelen bijdraagt aan welk klimaatthema, waar en voor welk type stakeholder ze bruikbaar zijn en hoe je de toolkit kan gebruiken. De volledige toolkit is te vinden op www.rotterdamsweerwoord.nl/professionals.
17
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
INVESTERING
BOUWSTEEN 5. Klimaatprioriteiten WeerWoord Deze bouwsteen maakt inzichtelijk waar in Rotterdam de prioriteiten moeten liggen voor klimaatadaptatie vanuit de inhoudelijke opgaven (‘waar zijn maatregelen nodig?’) en uitvoeringskansen (‘waaraan kunnen adaptatiemaatregelen worden gekoppeld?’). Met de prioriteiten geven we aan waar het nemen van maatregelen het meest effectief is, de klimaatopgaven het meest urgent zijn en waar de grootste kansen liggen om tot uitvoering te komen. Op basis van de klimaatopgaven met bijbehorende oplossingsrichtingen (zie hoofdstuk 1) en de overzichten van koppelkansen en transities (zie hoofdstuk 2) is een longlist met bouwstenen gemaakt. Deze zijn gefilterd aan de hand van een viertal aspecten: 1. Substantiële bijdrage aan klimaatadaptatie 2. Urgentie van de klimaatopgave 3. Koppelbaarheid met andere stedelijke opgaven en implementatiekansen 4. Koppeling met beleid en middelen van onze partners. Deze zijn vervolgens in werksessies met experts en stakeholders teruggebracht tot een lijst met 14 prioritaire bouwstenen en een verdieping daarop met concrete acties die leiden tot uitvoering van de bouwstenen.
18
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
Vervolg
enkel een aantal showcases en grote projecten
bieden, kan zorgen voor sturingsinstrumenten,
Het Programmakader WeerWoord 2030 is een
moeten klimaatadaptief uitgevoerd worden.
zorgen dat klimaatadaptatie organisatorisch
handelingsperspectief voor de komende 8-10
We stellen met nadruk dat echt alle plannen en
belegd wordt en strategische projecten
jaar en geeft richting aan concrete activiteiten
projecten van gebiedsontwikkeling, verduur-
uitvoeren. Maar het kan alleen tot resultaat
en maatregelen, die uitgevoerd moeten worden
zaming van bestaande gebouwen, herinrichting
leiden als iedereen zijn steentje bijdraagt en
binnen een bepaalde tijdsperiode. Voor de
en beheer van de buitenruimte en in de directe
alle stadsmakers hier verantwoordelijkheid
komende vier jaar worden deze concrete
woonomgeving van de Rotterdammer klimaat-
voor nemen.
activiteiten en maatregelen uitgewerkt in de
adaptief moeten zijn.
Uitvoeringsagenda WeerWoord 2023-2026. Klimaatadaptatie is geen vrijblijvende luxe, maar Naast de sturing op een uitvoeringsagenda is
een basisvoorwaarde om Rotterdam leefbaar en
een belangrijk uitgangspunt voor een toekomst-
veilig te houden ondanks klimaatverandering.
bestendig klimaatadaptief Rotterdam, dat alle
Het Programma Rotterdams WeerWoord kan
plannen die de gemeente en andere stadsmakers
actiegericht sturen door kennis van de klimaat-
uitvoeren in de stad klimaatadaptief zijn. Niet
opgaven, oplossingsrichtingen en een toolkit
Klimaatadaptatie is geen vrijblijvende luxe, maar een basisvoorwaarde om Rotterdam leefbaar, aantrekkelijk en veilig te houden ondanks klimaatverandering.
19
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • SAMENVATTING
LEESWIJZER 1. Dit rapport start met de stedelijke klimaatopgaven. De klimaatthema’s zijn per thema uitgewerkt op stedelijk niveau, zij zijn uitgeschreven en op kaart verbeeld. Deze zijn als ‘Klimaatopgaven in Kaart’ in februari 2022 vastgesteld door het college van B&W. In hoofdstuk 1 zijn de klimaatopgaven in een beknopte versie beschreven. De uitgebreide versie van de Klimaatopgaven inclusief onderbouwende kaarten is te lezen in het rapport Klimaatopgaven in Kaart. Ook is deze uitgebreide versie opgenomen als Toegift in het Programmakader Rotterdams WeerWoord 2030, welke is te downloaden via www.rotterdamsweerwoord.nl/professionals.
2. Daarna zijn de implementatiekansen beschreven. Dit zijn de kansen om maatregelen voor klimaatadaptatie mee te nemen bij en te koppelen aan ontwikkelingen in de stad. In de kaarten en teksten staan kansen voor uitvoering in de verschillende sporen: nieuw vastgoed, bestaand vastgoed, buitenruimte, alle Rotterdammers in beweging en stedelijke transities.
3. Na de opgaven en de kansen op stedelijk niveau vindt er een verdieping plaats naar het wijkniveau. Dit geeft handvatten voor professionals, welke klimaatopgaven en oplossingsrichtingen zij lokaal kunnen toepassen in plannen in de wijk.
20
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • INLEIDING
Gebruikswijzer Programmakader WeerWoord 2030 voor stadmakers Per wijk is een set aan kaarten beschikbaar
A. Check de stedelijke klimaatopgaven met de opgaven en oplossingsrichtingen bij de
Meer informatie
www.rotterdamsweerwoord.nl/professionals.
verschillende klimaatopgaven in de stad.
Voor vragen en nadere informatie kunt u
Het hoofdstuk bevat ook een toelichting op
B. Check de klimaat wijkkaarten voor specifieker
direct contact opnemen met de experts van
hoe de wijkkaarten geraadpleegd kunnen
informatie over de over de opgaven en kansen
Stadsbeheer afdeling Water, het Ingenieurs
worden, inclusief een korte beschrijving van de
voor de aanpak van klimaatadaptatie in een
bureau of de planologisch adviseurs
verschillende wijkkaarten.
specifieke wijk.
van team Planologie afdeling RW&M bij
die te bekijken en downloaden is via
C. Check de toolkit maatregelen voor
Stadsontwikkeling. U kunt ook contact
4. Om de opgaven en kansen aan elkaar te
voorbeelden van specifieke maatregelen,
opnemen met het Rotterdams WeerWoord
koppelen via uitvoering, zijn maatregelen nodig.
die genomen kunnen worden in nieuw en
rotterdamsweerwoord@rotterdam.nl.
Er is een online toolkit ontwikkeld met een
bestaand vastgoed, de buitenruimte en in/om
uitgebreide set aan klimaatadaptieve maatregelen en instrumenten. Dit hoofdstuk beschrijft welk
het huis. D. Check de klimaatprioriteiten met de
Voor vragen over duurzaamheidsthema’s in gebieds- en nieuwbouwontwikkelingen kunt u
type maatregelen zijn opgenomen, in welke
belangrijkste bouwstenen op weg naar een
contact opnemen met het team DARO van de
categorieën die zijn verdeeld en hoe je de toolkit
klimaatadaptieve stad.
afdeling Duurzaam (daro@rotterdam.nl).
kan gebruiken.
E. Vraag ten slotte bij uitvoeringsprojecten om een gebied specifiek advies bij de
Tenzij specifiek vermeld, zijn de gebruikte data
5. Het rapport sluit af met een overzicht van de
Accountmanagers Water van Stadsbeheer of
afkomstig uit gemeentelijke databronnen.
prioriteiten voor de aanpak van klimaatadaptatie
via rotterdamsweerwoord@rotterdam.nl.
Voor vragen over de gebruikte gemeentelijke
tot aan 2030. Op basis van de inhoudelijke
databronnen kunt u terecht bij Stadsbeheer
klimaatopgaven en uitvoeringskansen zijn deze
Deze stappen zijn te vinden als:
prioriteiten bepaald. Ze vormen de basis voor
-
Rapport (pdf) Programmakader WeerWoord
de uitvoeringsagenda 2023-2026. De prioriteiten
2030 via www.rotterdam.nl/wonen-leven/
worden onder andere uiteengezet aan de hand
rotterdams-weerwoord en www.rotterdamsweerwoord.nl/professionals
van een set aan klimaatadaptieve bouwstenen en de acties die nodig zijn om aan deze bouwstenen
-
Interactieve kaarten op de website www.rotterdamsweerwoord.nl/professionals
te werken. -
GIS-kaarten in de gisviewer Kaarten Programmakader WeerWoord 2030 (arcgis.com)
21
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • INLEIDING
afdeling Basisinformatie (gissb@rotterdam.nl).
22
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • INLEIDING
Inleiding
23
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • INLEIDING
Inleiding Het klimaat verandert en dat raakt ons allemaal. We ervaren nu al de gevolgen van klimaatverandering in de praktijk. Zoals langdurige droogte en hitte in de zomer en hevige overstromingen, zoals in Limburg in 2021. De totale schade van die overstroming loopt op naar 46 miljoen euro. Het IPPC-klimaatpanel van de Verenigde Naties bracht in 2022 een nieuw rapport uit, het 6th Assessment Report, met alarmerende conclusies over de opwarming van de aarde. In alle scenario’s zal de snelheid en mate van opwarming stijgen. Dit heeft gevolgen voor de hele wereld. Dus ook voor Rotterdam. Naast de inzet vanuit de gemeente Rotterdam om klimaatverandering tegen te gaan (mitigatie), zetten we ons met het Rotterdams WeerWoord in om Rotterdam aan te passen aan de effecten van klimaatverandering (adaptatie).
Met adaptatie kun je een heftige regenbui niet
Rotterdams WeerWoord
tegenhouden, maar we kunnen ons wel zo goed
De Rotterdamse Omgevingsvisie, het
mogelijk voorbereiden op zo’n bui en de nadelige
Deltaprogramma en het wetenschappelijk
gevolgen ervan beperken. Daarmee kunnen
klimaatonderzoek van het IPCC en KNMI vormen
we ontwrichting, grote financiële schade en
de basis voor het Rotterdams WeerWoord. Om
persoonlijk leed zoveel mogelijk voorkomen. Ons
handelingsperspectief en concrete kaders voor
niet voorbereiden, leidt tot ‘dweilen met de kraan
uitvoeringsprojecten te geven zijn deze aangevuld
open’. Uit onderzoek blijkt dat de kosten die
met lokale analyses.
dan gemaakt moeten worden voor terugkerend schadeherstel, vele malen groter zijn dan de
De Rotterdamse Omgevingsvisie – De
investeringen om de stad klimaatbestendig en
Veranderstad agendeert klimaatadaptatie als
tegelijkertijd aantrekkelijker te maken.
één van de grote opgaven. ‘Klimaatadaptatie beschouwen we als een vanzelfsprekend
Dit vraagt niet alleen onze inspanning, maar
onderdeel in iedere ontwikkeling in Rotterdam.
biedt ook kansen om de stad leefbaarder
In de gebouwde omgeving, openbare ruimte
en mooier te maken. De resultaten van de
en tuinen’.
afgelopen jaren, zoals de waterpleinen en meer groen, zijn hiervan een bewijs. Nu is het zaak
Aanpassing aan klimaatverandering is geen
een stap verder te zetten en onze aanpak op te
eenmalige inspanning, het vraagt om het
schalen en te verbreden. Dat doen we met dit
inbouwen van weerbaarheid, flexibiliteit en
Programmakader WeerWoord 2030.
‘wendbaarheid’ (resilience) zodat we onze inspanningen steeds aanpassen aan de laatste inzichten en scenario’s. Dat is geen eenvoudige opgave in de stad waar gebouwd wordt voor de lange termijn. De vraag die we ons steeds moeten stellen is: hoe zorgen we dat we op het juiste
24
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • INLEIDING
moment de juiste plannen maken, de goede investeringen doen én de flexibiliteit behouden om de stad aan te passen aan de nieuwe werkelijkheid. Het Programmakader WeerWoord 2030 geeft hierbij richting en prioriteert de opgaven tot 2030. Hoofddoel van het programma Rotterdams WeerWoord is dat alle partijen, zowel binnen als buiten de gemeentelijke organisatie, in Rotterdam in 2030 klimaatadaptief handelen en dat Rotterdam in 2050 ook werkelijk klimaatadaptief is ingericht. Dit in navolging van de doelstelling van het Nationale Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. Dat doen we met een programmatische aanpak. Het eerder gepubliceerde document Klimaatopgaven in Kaart beschrijft de klimaatadaptatie-opgaven in Rotterdam. Het is integraal onderdeel van het Programmakader WeerWoord 2030, dat handelingsperspectief biedt voor de adaptieve aanpak voor de gemeente en externe partijen voor de periode tot 2030. De uitwerking in gerichte acties en maatregelen gebeurt in de uitvoeringsagenda’s die per collegeperiode worden opgesteld.
25
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • INLEIDING
Opschalen uitvoering
Voorgeschiedenis
Om antwoord te bieden aan de klimaat-
In 2013 is de eerste Rotterdamse Adaptatie-
opgaven verbreden we de aanpak stadsbreed en
strategie vastgesteld, waarmee in Rotterdam, als
wijkgericht en zetten we een volgende stap in de
één van de eerste steden, klimaatadaptatie op de
opschaling.
politieke agenda is gekomen. Na een periode van ‘gewoon doen’, experimenteren en realisatie van
-
-
6 klimaatopgaven: De focus op neerslag
voorbeeldprojecten, heeft het college, op verzoek
breiden we uit tot 6 klimaatopgaven voor
van de raad, in 2018 opdracht gegeven voor een
Rotterdam: neerslag, overstromingen,
programmatische aanpak van klimaatadaptatie in
hitte, droogte en de gevolgen daarvan op
Rotterdam. De urgentie van klimaatverandering
grondwater en bodemdaling.
en de steeds prominentere weerseffecten, vragen
5 uitvoeringssporen en koppeling stedelijke transities: Klimaatadaptatie wordt,
om een opschaling van de aanpak, integraal en over de hele stad.
behalve in de aanpak buitenruimte, een vanzelfsprekend onderdeel in iedere
De vaststelling van het Urgentiedocument
ontwikkeling in Rotterdam. Dus ook in de
Rotterdams WeerWoord (2019) en de
nieuwe en bestaande gebouwde omgeving,
Uitvoeringsagenda 2020-2022 waren de
openbare ruimte en private terreinen.
eerste stap.
Daarin is een gekoppelde aanpak met de andere transitieopgaven (energie, mobiliteit, biodiversiteit en circulair) nodig. -
Prioriteiten: We prioriteren door te focussen op opgaven en gebieden waar het nemen van maatregelen het meeste effect heeft, de klimaatopgaven het meest urgent zijn en waar de grootste kansen liggen om tot uitvoering te komen samen met onze WeerWoord partners. Dat zijn de waterschappen, woningcorporaties, waterbedrijf Evides en andere stadsmakers waardoor we de slagkracht vergroten.
26
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • INLEIDING
Weersextremen volgen elkaar steeds sneller op. Dit vraagt om opschaling van de aanpak, integraal en over de hele stad.
Programmakader WeerWoord 2030
Het Programmakader WeerWoord 2030 is
Bouwsteen 4. Toolkit maatregelen
Het Programmakader WeerWoord 2030 beschrijft
samengesteld uit een aantal bouwstenen:
Doel van de toolkit is een overzicht te bieden van
de inspanningen die nodig zijn voor deze
de klimaatmaatregelen die genomen kunnen
nieuwe stap in de aanpassing van Rotterdam
Bouwsteen 1. Stedelijke klimaatopgaven
worden voor de verschillende klimaatthema’s.
aan klimaatverandering. Het Programmakader
Het Programmakader WeerWoord 2030 maakt
Het zijn uitvoeringsmaatregelen die kansrijk
WeerWoord 2030 biedt handelingsperspectief
de klimaatopgaven inzichtelijk met kaarten. De
zijn in Rotterdam en die inspiratie en keuze-
voor alle stadsmakers, binnen en buiten de
kaarten zijn uitgewerkt aan de hand van de 6
mogelijkheden bieden aan alle stadsmakers die
gemeente, die zich bezig houden met nieuwbouw,
klimaatthema’s: neerslag, overstroming, hitte,
zich bezighouden met ontwerp en beheer van de
de bestaande wijken, buitenruimte, participatie
droogte, grondwater en bodemdaling.
stad.
en duurzaamheid in de breedte en tevens voor
Elk van deze thema’s kent een eigen specifieke
de WeerWoord-partners, de waterschappen, de
opgave en oplossingsrichtingen, maar ze houden
Bouwsteen 5. Klimaatprioriteiten
woningcorporaties en Evides.
ook verband met elkaar. Het is hiermee een
Deze prioriteiten maken inzichtelijk waar in
gedetailleerde uitwerking van de opgaven die in
Rotterdam de prioriteiten moeten liggen voor
het Urgentiedocument Rotterdams WeerWoord
klimaatadaptatie vanuit de inhoudelijke opgaven
uit 2019 zijn benoemd.
(‘waar zijn maatregelen nodig?’) en uitvoeringskansen (‘waaraan kunnen adaptatiemaatregelen
Bouwsteen 2. Implementatie kansen
worden gekoppeld?’). Met de prioriteiten geven
Deze maken duidelijk waar in de stad en bij welk
we aan waar het nemen van maatregelen het
type ontwikkelingen de koppeling met klimaat-
meeste effect heeft, welke klimaatopgaven het
adaptatie in de uitvoering het meest effectief is.
meest urgent zijn en waar de grootste kansen
Op basis van deze strategische uitgangspunten
liggen om tot uitvoering te komen en een zo groot
worden de kansen voor de uitvoering in beeld
mogelijk effect voor klimaatadaptatie te bereiken.
gebracht via vijf uitvoeringssporen en door verbinding met andere grote transities en
Vervolg
opgaven in Rotterdam.
Het programmakader geeft richting aan concrete activiteiten en maatregelen die
Bouwsteen 3. Klimaat wijkkaarten
uitgevoerd moeten worden binnen een bepaalde
Deze wijkkaarten verbeelden de belangrijkste
periode. Dit zal voor de komende vier jaar
kansen voor de aanpak van klimaatadaptatie
worden vastgelegd in een Uitvoeringsagenda
uitgewerkt op wijkniveau. Dit is gedaan voor alle
WeerWoord 2023-2026.
Rotterdamse wijken op basis van de Wijk aan Zet indeling. Het doel van de kaarten is om inzicht te geven in de oplossingsrichtingen en kansen in de aanpak van de belangrijkste effecten van klimaatverandering op de stad.
27
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • INLEIDING
28
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
1 Stedelijke klimaatopgaven In deze beknopte versie van de klimaatopgaven zijn per thema de effecten van klimaatverandering, opgaven en oplossingsrichtingen beschreven op stedelijk niveau. De uitgebreide versie van dit hoofdstuk stedelijke klimaatopgaven is te downloaden op www.rotterdamsweerwoord.nl/professionals.
29
1
STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
3
KLIMAAT WIJKKAARTEN
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
2 4
TOOLKIT MAATREGELEN
IMPLEMENTATIE KANSEN
5
KLIMAATPRIORITEITEN
30
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Neerslag en klimaatverandering Door klimaatverandering valt er steeds vaker, binnen een korte tijd, veel regen. Zeker in bebouwde gebieden waar regenwater vaak niet kan infiltreren en wordt afgevoerd, ontstaan problemen. De riolering en het oppervlaktewatersysteem kunnen de hoeveelheid water niet altijd verwerken. Hierdoor kan wateroverlast ontstaan waardoor riolen overstorten op het open water. Daarnaast kunnen gebouwen (zie figuur 1.01), parken en tuinen schade oplopen, vitale functies zoals de elektriciteitsvoorziening uitvallen en wegen onbegaanbaar worden.
31
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
We combineren afvoeren van regenwater met het lokaal infiltreren en bergen op de plek waar het valt om zo de afvoerpieken te dempen.
Fig. 1.01
Gebouwen met een verhoogde kans op wateroverlast
bij een bui van 100 mm in 2 uur (Blue Label C, D en E). (Beeld: Defacto Stedenbouw, Bron data: Nelen & Schuurmans, 3Di, BlueLabel)
32
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Opgaven Versteende, intensief bebouwde wijken zijn het meest kwetsbaar voor wateroverlast (zie figuur 1.02). Verdere stedelijke verdichting met meer bebouwd en verhard oppervlak vergroot deze kwetsbaarheid. Ofwel: hoe meer steen, hoe kwetsbaarder. Gelukkig biedt ontwikkeling ook kansen om op privaat terrein en in de buitenruimte de waterbergingscapaciteit en sponswerking (water die de bodem kan opnemen) van de stad te vergroten. Het vergroten van die sponswerking heeft ook een positief effect op de gevolgen van droogte en bodemdaling, omdat de bodem dan langer vochtig blijft en daardoor minder inklinkt.
Fig. 1.02
Het centrum en de stadswijken zijn de meest
verharde wijken van Rotterdam (Beeld: Defacto Stedenbouw, Bron data: GISweb Viewer Gemeente Rotterdam)
Versteende, intensief bebouwde wijken zijn het meest kwetsbaar voor wateroverlast.
33
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Oplossingsrichtingen neerslag Om wateroverlast door hevige neerslag te verminderen of voorkomen onderscheiden we vijf oplossingsrichtingen. Het is van belang om in Rotterdam: 1. Het stedelijk watersysteem (riolering-oppervlaktewater-buitenruimte) als totaal klimaatbestendig in te richten met grotere capaciteit voor hevige neerslag (zie figuur 1.03). 2. De sponswerking in de stad te vergroten, met lokale waterbergingen en het vergroten van de infiltratiecapaciteit. 3. Het oppervlaktewatersysteem samen met de Waterschappen verder uit te breiden en de afvoercapaciteit op orde te houden (zie figuur 1.03). 4. Een gescheiden rioleringsstelsel (vuilwater en hemelwater) aan te leggen en hemelwater zoveel mogelijk lokaal te verwerken (zie Gemeentelijk Rioleringsplan GRP). 5. Bij stedelijke verdichting en bebouwing extra maatregelen te nemen om neerslag te infiltreren, vast te houden en waar Fig. 1.03
Deze kaart laat twee verschillende aspecten van de huidige
wateropgave zien; 1. de stedelijke wateropgave waarvoor extra berging nodig is obv een indicatie van de hoeveelheid water die bij een extreme bui (100 mm in 2 uur) op straat blijft staan en 2. de (historische) wateropgave in het oppervlaktewatersysteem, vanuit de NBW. Dit laat zien in welke gebieden in Rotterdam het oppervlaktewatersysteem onvoldoende capaciteit heeft. (Beeld: Defacto Stedenbouw, Bron data: Nelen & Schuurmans, 3Di, Herijking waterplan 2)
34
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
mogelijk te hergebruiken.
Rotterdam is gebouwd in laagliggende polders, die werken als een badkuip. Neerslag moet worden weggepompt of, veel beter, lokaal worden vastgehouden door infiltratie en waterberging.
35
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
36
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Overstromingen en klimaatverandering In het algemeen geldt dat de snelheid van zeespiegelstijging en toename van pieken in de rivierafvoer bepalend zijn voor het risico op overstromingen. In Rotterdam is de invloed van de zeespiegelstijging dominant, terwijl hoge rivierafvoeren beperkt bijdragen aan het overstromingsrisico. In 2014 berekende het KNMI dat in 2100 de zeespiegel aan het einde van deze eeuw 1 meter gestegen zou zijn ten opzichte van het begin van de 20e eeuw. Op basis van de nieuwste inzichten geeft het KNMI aan dat dit 1,2 meter wordt. Dit heeft ernstige gevolgen voor alle steden in laaggelegen delta’s, ook voor Rotterdam.
37
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Fig. 1.04
Waterkeringen en buitendijks gebied (Bron data:
Waterveiligheidsportaal – De waterveiligheidsnormen voor waterkeringen zijn gebaseerd op het overstromingsrisico (kans op overstromen x de berekende gevolgen) en zijn wettelijk vastgelegd. Voor het buitendijks gebied worden uitgiftepeilen voorgeschreven in de Herijking beleid (grond)uitgiftepeilen in buitendijks gebied Gemeente Rotterdam (2018).
38
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Opgaven Het stedelijk gebied van Rotterdam ligt voor het grootste deel onder de zeespiegel en is daarom kwetsbaar voor hoogwater op de Nieuwe Maas en Nieuwe Waterweg. Die kwetsbaarheid neemt toe door stijging van de zeespiegel in combinatie met een toename van hoogwaterpieken in de rivierafvoer uit het oosten. Bij een zeer extreme overstroming kunnen de laagste gebieden tot ongeveer zes meter onder water komen te staan. Bij zo’n overstroming duurt het minimaal een half jaar voordat de stad weer drooggemalen is. De gebieden buiten de dijken, waaronder de buitendijkse woongebieden en het havengebied, zijn niet beschermd door dijken. Hoewel de buitendijkse gebieden een stuk hoger liggen dan de dieper gelegen binnendijkse polders, is bij de huidige inrichting geen rekening gehouden met de toekomstige zeespiegelstijging (zie figuur 1.05).
Als de uitstoot van broeikasgassen niet vermindert, stijgt de zeespiegel voor de Nederlandse kust tot 2100 waarschijnlijk 1,2 meter. Dat lijkt ver weg in de tijd, maar wat we vandaag bouwen krijgt daar al mee te maken. 39
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Fig. 1.05
Overstromingsdiepten in buitendijks gebied in 2100
bij T=1000, op basis van de hoogteligging inclusief omvang en periode ontwikkelingsplannen. (Beeld: Defacto Stedenbouw, Bron data: RHDHV en Gemeente Rotterdam)
Oplossingsrichtingen overstromingen Het is daarom van belang om Rotterdam en de Rotterdammers te blijven beschermen tegen overstroming. We onderscheiden zes oplossingsrichtingen: 1. De waterkeringen op orde te houden naar de nieuwe normeringsstandaard en in stedelijke planning rekening te houden met het ruimtebeslag. 2. De buitendijkse gebieden tijdig en stapsgewijs aanpassen aan de stijgende zeespiegel (zie figuur 1.08). 3. Overal in de stad rekening houden met overstromingsrisico bij bebouwing en buitenruimte. 4. Extra beschermen van de kwetsbare en vitale functies, zowel binnen- als buiten de dijken. 5. Zorgen dat er goede evacuatie en crisisplannen klaarliggen voor het geval er toch een overstroming plaatsvindt. 6. Burgers en bedrijven bewust maken van het risico voor overstromingen en hen handvatten bieden om zelf te handelen waar dat nodig is.
40
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
De uitdaging is om bij de grote, urgente bouwopgave van Rotterdam rekening te houden met de lange termijn klimaatontwikkelingen.
41
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
42
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Hitte en klimaatverandering Door klimaatverandering neemt de maximale temperatuur en de duur van warme periodes, waaronder hittegolven, toe. Het dichtbebouwde deel van Rotterdam warmt tijdens hete dagen extra op ten opzichte van het landelijk gebieden en het koelt ‘s nachts minder snel af. Dit wordt het hitte-eiland effect genoemd.
43
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Opgaven Extreme hitte kan tot verschillende problemen leiden voor de gezondheid en de leefbaarheid in de stad. Mensen slapen slechter, hebben een lagere arbeidsproductiviteit en kunnen gezondheidsproblemen krijgen als gevolg van hittestress (zie figuur 1.07). Vooral ouderen, jonge kinderen en chronisch zieken zijn extra kwetsbaar voor gezondheidsproblemen door extreme hitte. In 2019 is in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat door o.a. het CBS een prognose voor 2050 opgesteld voor het aantal doden door hitte. De voorspelling is dat in 2050 de combinatie van een hogere temperatuur en vergrijzing leiden tot een sterkere toename van sterfte. De verwachting is dat, als er geen maatregelen worden genomen, veel meer mensen sterven aan hitte dan bijvoorbeeld aan griep of het verkeer.
Fig. 1.06
PET-kaart per subbuurt. De PET-kaart geeft de
Fig. 1.07
Verwachte aantal hitteslachtoffers in 2019 en in 2050,
gemiddelde gevoelstemperatuur in ºC weer op een hete
rekening houdend met klimaatverandering en vergrijzing bij
zomermiddag tussen 12.00 en 18.00 uur. De dag waarop de kaart
ongewijzigd beleid.
is gebaseerd is 1 juli 2015. De kans dat een hete dag zoals deze voorkomt in Nederland is 1 maal in de 5,5 jaar in het huidige klimaat gebaseerd op de periode 2004 tot 2018. (Beeld: Defacto Stedenbouw, Bron data: Nelen & Schuurmans, hittestress.nu)
44
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Daarnaast kan toenemende hitte negatieve gevolgen hebben op de biodiversiteit in de stad, waterkwaliteit (blauwalg) en ecologie (zie figuur 1.08). Ook de infrastructuur kan problemen veroorzaken, bijvoorbeeld door het uitzetten van bruggen of tramrails en het opwarmen van waterleidingen.
Fig. 1.08
Waterkwaliteit en risico verslechtering door
opwarming (Beeld: Defacto Stedenbouw, Bron data: PBL Atlas van de Regio, Klimaateffectatlas)
Airconditioning is onwenselijk, omdat deze het gebouw wel koelt, maar de buitenlucht juist opwarmt. Het energieverbruik draagt daarnaast bij aan verdere opwarming van het klimaat. 45
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Oplossingsrichtingen hitte Het is van belang dat Rotterdam en de Rotterdammers zich aanpassen om de negatieve gevolgen van hitte te beperken. We onderscheiden vijf oplossingsrichtingen: 1. Het hitte-eiland effect tegengaan door vergroening, ontharding en het bevorderen van ventilatie. 2. Het realiseren van koele aantrekkelijke verblijfsplekken op loopafstand van de woonomgeving of verlagen van de gevoelstemperatuur op plekken waar mensen langere tijd doorbrengen in de buitenruimte (zie figuur 1.09). 3. De temperatuur in vastgoed verlagen met duurzame verkoelende maatregelen zoals zonwering. 4. Rotterdammers, met name extra kwetsbare groepen (ouderen, jonge kinderen en mensen met een zwakke gezondheid) bewust maken van de risico’s van hitte en hen handvatten bieden om zichzelf en anderen te beschermen. 5. Het hittebestendig inrichten en beheren Gebieden met bouwblokken met grote afstand
van oppervlaktewater, drinkwaterlei-
tot koele verblijfsplekken (Beeld: Defacto Stedenbouw,
dingen, bruggen en andere vitale en
Bron data: Kaart loopafstand tot koele verblijfsplekken
kwetsbare functies en voorzieningen.
Fig. 1.09
- Gemeente Rotterdam)
46
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Het dichtbebouwde deel van Rotterdam warmt tijdens hete dagen extra op en koelt 's nachts minder goed af.
47
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
48
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Droogte, grondwater, bodemdaling en klimaatverandering De thema’s droogte, grondwater en bodemdaling worden in deze samenvatting integraal behandeld, omdat ze zeer nauw met elkaar verbonden zijn. Water en bodem vormen de basis waar de stad letterlijk op gebouwd is. Het water- en bodemsysteem staat echter onder druk door de effecten van klimaatverandering en doordat bij de inrichting van de stad soms onvoldoende rekening is gehouden met dit systeem. Zie figuur 1.11. Bodemdaling, (grond)wateroverlast of juist watertekort komen nu al voor. Klimaatverandering vergroot deze effecten verder uit.
49
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
In droge perioden neemt de watervraag in de stad toe, niet alleen door toenemend gebruik, maar ook omdat het groen meer water verdampt, terwijl het aanbod beperkt is.
50
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Opgaven droogte De effecten van droogte in de stad verschillen lokaal, zijn divers van aard en vaak minder zichtbaar. In droge perioden neemt de watervraag in de stad toe, niet alleen door toenemend (drinkwater)gebruik maar ook omdat het groen in de stad meer water vraagt, terwijl het aanbod beperkt is (zie figuur 1.10). Het onderscheid tussen drinkwatergebruik en benutten van hemel- en singelwater is hier van belang. Voor de voorziening van drinkwater hebben drinkwater bedrijven de wettelijke plicht om te leveren en ervoor te zorgen dat de bronnen voor drinkwaterbereiding gewaarborgd zijn. De opgave in de stad is te zorgen dat ook in droge perioden er voldoende water beschikbaar is. Bijvoorbeeld om structurele schade aan groen te voorkomen, het oppervlaktewater op peil te houden en mogelijke schade aan bebouwing en infrastructuur te voorkomen. Ook de waterkwaliteit is kwetsbaar en dient van voldoende kwaliteit te blijven. Een ander probleem is verzilting van de Nieuwe Maas. Dit is een meer regionaal probleem met lokale gevolgen dat door droge perioden wordt versterkt.
Fig. 1.10
Boom- en groenstructuren kwetsbaar voor droogte.
(Beeld: Defacto Stedenbouw, Bron data: GISweb Viewer Rotterdam)
51
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Opgaven grondwater De natuurlijk fluctuerende grondwaterstand vormt geen probleem voor Rotterdam als stedelijke functies daarop zijn ontworpen of aangepast. Feitelijk ligt de opgave niet bij de ingrepen in het grondwater of bodemsysteem, maar in de ontwikkeling en verduurzaming van vastgoed (zie figuur 1.11) en buitenruimte. Bodem en grondwater zijn een sturend systeem voor ruimtelijke planning. Een betere sponswerking van de bodem, door infiltratie van neerslag, zorgt voor een natuurlijker grondwatersysteem. De potentiële sponswerking is afhankelijk van de inrichting van het maaiveld en van de ruimte in de ondergrond (zie figuur 1.12).
Fig. 1.11
Gebieden met kans op wateroverlast door grondwater
(Beeld: Defacto Stedenbouw, Bron data: Nelen & Schuurmans, 3Di, GISweb viewer gemeente Rotterdam)
Stedelijke functies dienen rekening te houden met de grondwaterstand en het karakter van de bodem. Het water- en bodemsysteem is leidend voor de stedelijke inrichting. 52
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Fig. 1.12
De potentiële sponswerking van de bodem is afhankelijk
van de ontwateringsdiepte en bodemeigenschappen. In de gebieden waar de ontwateringsdiepte groter dan 1 meter is (bruine stippen) is ruimte in de bodem en daardoor kansen voor infiltratie. (Beeld: Defacto Stedenbouw. Bron data: Gemeente Rotterdam en Nelen & Schuurmans)
53
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Opgaven bodemdaling Bodemdaling is een probleem in het gehele Randstedelijke deel van Nederland. Dit heeft consequenties voor onze keringen en dijken, aangezien deze een groter hoogteverschil moeten opvangen tussen zee, rivieren en polder. Ook moeten we in Rotterdam de bodem regelmatig ophogen naar het uitgiftepeil. Het uitgiftepeil is een vastgesteld streefpeil per gebied, op basis waarvan vastgoed wordt aangelegd en de buitenruimte na zetting terug wordt opgehoogd (zie figuur 1.13). Voor stedelijke gebieden is er echter nog een extra probleem; dat van ongelijke zetting. Dit is het ongewenste effect, waarbij gefundeerde en niet-gefundeerde bebouwing, objecten en het maaiveld in de buitenruimte en tuinen met een verschillende snelheid zakken. Hierdoor ontstaan wateroverlast, funderingsproblemen, scheurvorming en straten waarin op een zeer korte afstand veel te veel hoogteverschil moet worden opgevangen. Er zijn gebieden waar op de korte en middellange termijn onhoudbare situaties ontstaan, door grote zettingsverschillen op relatief korte afstand van elkaar (zie figuur 1.14).
Ongelijke zetting is het ongewenste effect, waarbij gefundeerde en niet-gefundeerde bebouwing, objecten en het maaiveld in de buitenruimte en tuinen met een verschillende snelheid zakken. 54
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
Fig. 1.13
Huidig maaiveld (2020) ten opzichte van het
uitgiftepeil (Beeld: Defacto Stedenbouw, Bron data: GISwebviewer Gemeente Rotterdam)
Oplossingsrichtingen droogte, grondwater en bodemdaling Het water- en bodemsysteem moeten we in stand te houden en ook in de toekomst kunnen blijven benutten. Daarbij moeten we rekening houden met toenemende droogte. Daarom moeten we er met al onze activiteiten in de stad rekening mee houden. We onderscheiden acht oplossingsrichtingen: 1. Bij ruimtelijke planning moet meer rekening worden gehouden met bodem en grondwater als sturend systeem. 2. Bodemdaling wordt gecompenseerd met regelmatige ophoging waar dat mogelijk is en worden vertraagd door bij het bouwen en aanleggen lichtere
!
materialen te gebruiken.
! !
3. De sponswerking van de bodem wordt beter benut en zo mogelijk vergroot. 4. Bebouwing en inrichting buitenruimte wordt aangepast aan de grondwaterstand ter plaatse. 5. De watervraag van de stad wordt beperkt in tijden van droogte. 6. Het groen wordt beter bestendig gemaakt voor droogte en wateroverlast door aanpassing van het assortiment en
Fig. 1.14
Gebieden met bodemdaling en niet-gefundeerde,
meezakkende bebouwing (Beeld: Defacto Stedenbouw,
de groeiomstandigheden. 7. We dienen bij te dragen aan een
Bron data: Nelen & Schuurmans, Hoogtekaart Rotterdam,
robuuste voorziening van zoetwater op
Peilgebieden WSHD, HHSK en Delfland, giSwebviewer
regionale schaal.
gemeente Rotterdam)
55
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 1 STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
56
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 2 IMPLEMENTATIE KANSEN
2 Implementatie kansen
57
1
STEDELIJKE KLIMAATOPGAVEN
3
KLIMAAT WIJKKAARTEN
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 2 IMPLEMENTATIE KANSEN
2 4
TOOLKIT MAATREGELEN
IMPLEMENTATIE KANSEN
5
KLIMAATPRIORITEITEN
De implementatiekansen voor het Rotterdams WeerWoord 2030 worden voor een groot deel bepaald door koppelkansen met gemeentelijke plan- en uitvoeringsprocessen en met die van onze partners. Door deze in kaart te brengen, leggen we verbinding met de andere stedelijke opgaven. Waar wordt de komende jaren gewerkt en geïnvesteerd in de stad? Het antwoord hierop vormt de basis voor het opschalen van de uitvoering van klimaatadaptatie. De in kaart gebrachte implementatiekansen zijn daarom mede sturend in de uiteindelijke prioritering.
Om energie en middelen zo effectief mogelijk
Kansen voor de uitvoering brengen we in
gekoppeld aan andere stedelijke opgaven
beeld via vijf uitvoeringssporen en de kansen
in Rotterdam, hanteren we een aantal
te verbinden met de uitvoering van andere
basisprincipes:
grote transitie-opgaven in Rotterdam. We
-
-
Integrale oplossingen
maken de kansen concreet en specifiek om
Om te komen tot een brede uitvoering
klimaatadaptatie te ‘mainstreamen’: we
wordt klimaatadaptatie zoveel mogelijk
koppelen en integreren de klimaatadaptatie-
integraal verbonden met andere stedelijke
opgave aan lopende ontwikkelingen. Met
opgaven. Zo hebben de maatregelen voor
WeerWoord 2030 betrekken we stakeholders
een klimaatbestendige stad een bredere
om hun belang en de toegevoegde waarde
meerwaarde. Bijvoorbeeld door een
van het meenemen van klimaatadaptatieve
waterbergingsopgave te integreren in een
maatregelen voor hen goed te belichten.
singelplan bij een nieuwe woonomgeving.
Vanuit deze betrokkenheid ontstaat
Zo ontstaat meerwaarde voor de leefkwaliteit
een netwerk van partijen waarmee het
in die wijk en een toevoeging aan de totale
programmakader via uitvoeringsagenda’s tot
groenstructuur.
uitvoering gebracht kan worden.
Koppelen in de uitvoering Werk met werk maken, middelen koppelen: dat maakt een gebied of project toekomstbestendig en voorkomt dat Rotterdammers steeds opnieuw ‘in de rommel’ zitten.
-
Publiek-private sociale allianties Koppelen betekent ook samenwerken, inhoudelijk, financieel en organisatorisch. Het gaat hierbij om het verbinden van energie en middelen van de gemeente, onze stedelijke partners en belanghebbenden aan klimaatadaptatie en bredere stedelijke opgaven.
58
- Vijf uitvoeringsssporen
in te zetten voor urgente klimaatadaptatie,
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 2 IMPLEMENTATIE KANSEN
-
Uitvoeringsspoor 1. Nieuw vastgoed klimaatadaptief ontwikkelen
-
Uitvoeringsspoor 2. Bestaand vastgoed klimaatadaptief renoveren en verduurzamen
-
Uitvoeringsspoor 3. Buitenruimte klimaatadaptief inrichten en beheren
-
Uitvoeringsspoor 4. Alle Rotterdammers in beweging om klimaatadaptief te handelen
-
Uitvoeringsspoor 5. Stedelijke transities koppelen: klimaatadaptatie, energietransitie, mobiliteitstransitie, biodiversiteit, circulariteit
Foto: Peter Schmidt
59
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 2 IMPLEMENTATIE KANSEN
Uitvoeringsspoor 1. Nieuw vastgoed klimaatadaptief ontwikkelen Rotterdam heeft als ambitie om tot 2040 50.000
Zodoende wordt duidelijk welke kansen wanneer
Hart van Zuid en in de omgeving van Feijenoord
woningen te bouwen. Woningen bouw je niet
te benutten zijn. Naast de felheid van de arcering,
op Zuid. Deze gebieden hebben te maken met
alleen voor vandaag en morgen, maar moeten
is per project de omvang van het plan getoond.
verschillende klimaatopgaven en verdienen extra
ook toekomstbestendig zijn en bijdragen aan een
De grootte van het icoon staat in verhouding
aandacht.
duurzame stad. In vastgoed en gebiedsontwik-
tot het aantal te realiseren woningen. Dit geeft
kelingen zijn veel kansen om klimaatadaptieve
een indicatie van de potentiële omvang van het
Om adaptatiemaatregelen succesvol aan nieuw-
maatregelen bij nieuwbouwontwikkelingen
koppelen met klimaatadaptieve maatregelen.
bouwplannen te koppelen, is belangrijk dat
te implementeren en klimaatadaptief te gaan
vroegtijdig eisen voor een klimaatbestendige
bouwen. Een mooi voorbeeld is Little C aan de
Een groot deel van de woningen wordt
ontwikkeling worden meegegeven, al bij de
Coolhaven. Deze koppelkansen zijn in kaart
ontwikkeld in de stedelijke verdichtingslocaties,
locatiekeuze en het opstellen van ontwikkel
gebracht, zie figuur 2.01. Met de rode arcering is
zoals benoemd in de uitwerkingsgebieden
randvoorwaarden. Dit kan onder andere via de
aangegeven waar nieuwe woningen gerealiseerd
van de omgevingsvisie. Deze locaties zijn
gebiedsuitwerkingen van de omgevingsvisie,
worden. Naarmate de realisatiefase verder in
centrum, A-Z, in de oude stadshavens langs de
nota’s van uitgangspunten en de regelgeving.
de toekomst ligt, is de arcering minder fel.
Nieuwe Maas (M4H, Rijnhaven, Waalhaven),
Woningen moeten toekomstbestendig worden gebouwd en bijdragen aan een duurzame stad. Fig. 2.01
Implementatie kansenkaart nieuw
vastgoed (bron; Planvoorraad tot 2030 en Omgevingsvisie – de Veranderstad)
60
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 2 IMPLEMENTATIE KANSEN
61
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 2 IMPLEMENTATIE KANSEN
Uitvoeringsspoor 2. Bestaand vastgoed klimaatadaptief renoveren en verduurzamen Bezit van woningcorporaties
Verenigingen van eigenaren (VvE’s)
Nb. Particuliere eigenaren van woningen worden
Meer dan 40% van de woningen (140.000)
In Rotterdam zijn vaak VvE’s actief bij het
via uitvoeringsspoor 4 ‘Alle Rotterdammers in
in Rotterdam is eigendom van vier grote
onderhoud en beheer van panden van de woning-
beweging’ gestimuleerd zelf initiatief te nemen
woningcorporaties en een aantal kleinere. De
corporaties en voor particuliere eigenaren. Deze
tot klimaatadaptieve maatregelen aan en bij
implementatiekansenkaart bestaand vastgoed,
VvE’s ondersteunen we om bij werkzaamheden
hun woning.
geeft de percelen met woningen en tuinen aan
oplossingen te kiezen die het pand meteen ook
van dit corporatiebezit. Deze percelen bieden
klimaatbestendiger maken.
mogelijkheden om vanuit de woningcorporaties klimaatadaptieve maatregelen te implementeren
Aardgasvrije wijken
in bestaand vastgoed en de bijbehorende tuinen.
Ook de gebieden ‘aanpak aardgasvrije wijken’
Het klimaatbestendig renoveren van vastgoed
bieden kansen. Hier worden veel woningen
van woningcorporaties biedt een goede kans om
geïsoleerd en aardgas vervangen door het
flinke stappen te zetten omdat het om grotere
warmtenet. Maatregelen om bijvoorbeeld
hoeveelheden woningen gaat. Zie figuur 2.02.
hittestress en neerslagoverlast in tuinen aan te pakken kunnen hieraan worden gekoppeld. Zo
Specifieke aandacht is er voor de focuswijken
kunnen integrale oplossingen worden toegepast
voor het Nationaal Programma Rotterdam Zuid
die voor zowel klimaatadaptatie als de energie-
(NPRZ). Binnen deze wijken zijn ambities gesteld
transitie meerwaarde hebben. Bovendien kunnen
voor de periode tot aan 2030, onder andere om
de werkzaamheden in één beweging worden
de leefomgeving aantrekkelijk in te richten.
uitgevoerd.
Klimaatadaptieve maatregelen kunnen hier een goede bijdrage aan leveren. In Rotterdam Zuid
Gemeentelijk vastgoed
zijn vanuit het NPRZ renovatie- en onderhouds-
De gemeente Rotterdam verlangt van andere
plannen gepland. Een substantieel deel van deze
partijen om klimaatadaptief te handelen en zo bij
activiteiten vindt plaats op de percelen van de
te dragen aan een duurzame stad. De gemeente
woningcorporaties. Deze projecten bieden in de
heeft ook zelf veel (maatschappelijk) vastgoed
nabije toekomst uitvoeringskansen voor klimaat-
in bezit. Dit vastgoed wordt beheerd en moet
adaptieve maatregelen.
worden verduurzaamd om het actueel te houden.
We streven ernaar bestaand vastgoed klimaatbestendig te renoveren en verduurzamen, door koppelkansen te zoeken en als gemeente het goede voorbeeld te geven.
Onder het motto ‘practise what you preach’ kan de gemeente laten zien hoe ze zelf direct bijdraagt aan een duurzame, klimaatadaptieve en
Fig. 2.02
toekomstbestendige stad.
bestaand vastgoed (bron; GIS-web
Implementatie kansenkaart
eigendom woningcorporaties)
62
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 2 IMPLEMENTATIE KANSEN
63
ROTTERDAMS WEERWOORD • PROGRAMMAKADER 2030 • BOUWSTEEN 2 IMPLEMENTATIE KANSEN
Uitvoeringsspoor 3. Buitenruimte adaptief inrichten en beheren Het klimaatadaptief inrichten van de
De aan de riolering gerelateerde onderhoudspro-
met aandacht voor klimaatadaptatie, zoals plekken
buitenruimte biedt vele kansen voor een klimaat-
jecten staan op de kansenkaarten weergegeven.
voor verkoeling aan de rivier en waterrecreatie.
bestendig Rotterdam. Doordat de gemeente
De vervanging van riolering is namelijk vaak
In Rotterdam Zuid zijn in het Nationaal Plan
verantwoordelijk is voor het grootste deel van
leidend voor het starten van een project en
Rotterdam Zuid (NPRZ) ambities geformuleerd voor
de openbare buitenruimte, kan maatwerk
andere onderhouds- of (kleine) herinrichtings-
de verbetering van onder andere de leefomgeving
per wijk worden geleverd bij (her)inrichting,
werkzaamheden die worden hieraan gekoppeld.
en de buitenruimte. In deze wijken zijn door dit
rioolvervanging en het beheer van de openbare
Het toevoegen van extra waterbergingsvoorzie-
plan tot aan 2030 ambities opgesteld waarbij de
buitenruimte. De herinrichting en het beheer van
ningen of groen is dan een kleine stap, mits tijdig
buitenruimte zal worden aangepast. Deze projecten
de buitenruimte is een continu proces en biedt
meegenomen in de voorbereiding.