[22bb007094] Bijlage behorende bij 22bb7084 - Rapport "Eerste ervaringen van en met de opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam, Verwey-Jonker Instituut, oktober 202

oktober 2022

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam Ervaringen en uitdagingen

Marjan de Gruijter, Marte Sikkema, Ruth Yohannes

1

Inhoudsopgave

Conclusies en uitdagingen Conclusies Uitdagingen

3 4 8

1. Inleiding 1.1 Onderzoeksaanpak 1.2 Leeswijzer

11 11 12

2. Opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam 2.1 Gemeentelijke en particuliere opvang van Oekraïense vluchtelingen 2.2 Programma Opvang Vluchtelingen uit Oekraïne

13

3. Ervaringen met de ondersteuning van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam 3.1 Informatie en communicatie 3.2 Werk 3.3 Taal 3.4 Onderwijs 3.5 Zorg en welzijn

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

13 14

4. Particuliere opvang 4.1 Ervaringen van vluchtelingen en gezinnen 4.2 De gemeente en de particuliere opvang 4.3 Toekomst van de particuliere opvang

25 26 27 29

5. Resultaten Enquête Oekraïense vluchtelingen op cruiseschip “De Volendam” 5.1 Werk 5.2 Taal 5.3 Voortgezet verblijf in Nederland? 5.4 Randvoorwaarden voor voortgezet verblijf

30 31 33 34 34

16 16 18 20 21 22

pag

2

van 38



1

Conclusies en uitdagingen

Kennisplatform Inclusief Samenleven heeft in de periode mei tot eind juli 2022 verkennend onderzoek uitgevoerd naar de eerste ervaringen van en met de opvang van Oekraïense vluchtelingen. We voerden 22 interviews uit met betrokkenen vanuit de gemeente, maatschappelijke organisaties, vluchtelingen en gastgezinnen. Daarnaast hielden we een enquête onder Oekraïense vluchtelingen die werden opgevangen op cruiseschip De Volendam. Doel van het onderzoek was om zicht te krijgen op de (ondersteunings)vragen en behoeften van Oekraïense vluchtelingen en de wijze waarop betrokken lokale stakeholders – gemeente, maatschappelijke organisaties en burgerinitiatieven – hierin (kunnen) voorzien.

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

Nederlandse gemeenten hebben zich gecommitteerd aan het organiseren van opvang en ondersteuningsvoorzieningen voor Oekraïense vluchtelingen, maar de wijze waarop zij deze taak invullen, is divers. Ons onderzoek is uitgevoerd in Rotterdam, met ruim 2.500 vluchtelingen uit Oekraïne, die zowel door de gemeente, als door particulieren worden opgevangen. De uitkomsten van het onderzoek kunnen worden gebruikt bij de verdere inrichting van het beleid ten aanzien van Oekraïense vluchtelingen, zowel op het landelijke als het lokale niveau.

pag

3

van 38



CONCLUSIES Opvang De opvang van vluchtelingen uit Oekraïne is in Rotterdam heel snel op gang gekomen. Er is voortgebouwd op de ervaringen en structuren die zijn opgebouwd in de coronacrisis. Daardoor zijn snel veel gemeentelijke opvangplekken gerealiseerd. In Rotterdam worden daarnaast relatief veel Oekraïense vluchtelingen particulier opgevangen. Er is onder Oekraïners grote waardering en dankbaarheid voor het feit dat men in Rotterdam is opgevangen. Vanaf het begin van de oorlog hebben Rotterdammers (al dan niet van Oekraïense komaf) zich gemeld bij de gemeente of bij maatschappelijke organisaties met het aanbod om te helpen. Hier is goed gebruik van gemaakt. Zo is er bijvoorbeeld een tolkenpool (van gediplomeerde en niet professionele tolken) gevormd. Ook zijn personen van Oekraïense komaf in dienst genomen bij maatschappelijke organisaties. Hierdoor kunnen (meer) Oekraïense vluchtelingen worden bereikt met informatie, praktisch hulp, of (preventief ) aanbod. Dit gebeurt veelal op grote opvanglocaties en ook in het Oekraïens huis, een ontmoetingsplek voor vluchtelingen uit Oekraïne.

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

Werk In heel Nederland heeft ruim 40% van de Oekraïense vluchtelingen die worden opgevangen, werk (peilmoment augustus 2022). Voor de deelnemers aan onze enquête geldt zelfs dat 61% werk heeft. De gemeente Rotterdam heeft op diverse locaties, waaronder in het Oekraïnehuis, ondersteuning geboden bij het zoeken naar werk. Daarbij werd specifiek gebruik gemaakt van het digitale matchingsplatform Hallo-Werk. Vluchtelingen kwamen snel aan het werk, vaak in de horeca, schoonmaak, of productie. Er is veel belangstelling van werkgevers voor het inzetten van Oekraïense vluchtelingen, ook als men niet of nauwelijks Engels spreekt. We hebben Oekraïense vluchtelingen in een enquête gevraagd naar redenen om hier te (willen) werken. De belangrijkste motieven zijn: geld verdienen en actief zijn, of blijven. Belangrijke randvoorwaarden om in Nederland te kunnen werken, zijn volgens de respondenten van de enquête: taallessen (meest genoemd), hulp bij het zoeken naar werk, informatie over werken in Nederland, een bankrekening kunnen openen

pag

4

van 38

 en de opvang van kinderen. In de antwoorden op de enquête zien we dat veel respondenten – ook degenen die op dit moment werk hebben – behoefte hebben aan een betaalde baan die past bij hun opleiding/ werkervaring. Men verwacht (alleen) dan voldoende te kunnen verdienen om zelfstandig te leven.

Taal Oekraïense vluchtelingen zijn niet inburgeringsplichtig zolang zij een tijdelijke verblijfsstatus hebben op basis van de Richtlijn tijdelijke bescherming. Dit betekent dat Oekraïense vluchtelingen niet gefaciliteerd worden om in te burgeren en de taal te leren. Wel wordt op diverse (opvang)locaties laagdrempelige taalles aangeboden, veelal verzorgd door vrijwilligers. Hoewel hierover geen cijfers bekend zijn, hebben geïnterviewde professionals de indruk dat veel vluchtelingen van boven de 25 jaar niet/nauwelijks Engels spreken. Uit de resultaten van onze enquête onder vluchtelingen blijkt dat de behoefte aan het leren van Nederlands en/of Engels heel groot is. Ruim driekwart (76%) van de respondenten van onze enquête geeft aan op dit moment behoefte te hebben aan het leren van Nederlands; en 68% wil (ook) Engels leren. De noodzaak tot het leren van (een van) deze talen wordt vooral genoemd in relatie tot betaald werk, maar ook omdat men beter wil begrijpen hoe zaken (bv medisch zorg of het onderwijssysteem) in Nederland zijn geregeld. Onderwijs/opleiding De in Rotterdam ingerichte Oekraïense school is door ouders positief gewaardeerd, onder andere doordat de leerlingen tot aan de zomervakantie digitaal deelnamen aan Oekraïens afstandsonderwijs. Er is daar-

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

bij veel gebruik gemaakt van de inzet van Oekraïense vluchtelingen met een onderwijsachtergrond. In de enquête onder vluchtelingen zien we terug dat een deel van de ouders graag zouden zien dat hun kinderen (deels) Oekraïens onderwijs kunnen blijven volgen. Ouders vinden integratie in het Nederlandse onderwijssysteem spannend, niet in de laatste plaats omdat dit impliceert dat het verblijf in Nederland minder tijdelijk is dan gehoopt/gedacht. Meer in het algemeen hebben ouders behoefte aan goed onderwijs, dicht in de buurt. Jongeren/jongvolwassenen willen graag hun (beroeps)opleiding in Nederland voortzetten. Om studeren daadwerkelijk mogelijk te maken dienen voorzieningen getroffen te worden om het collegegeld en bijbehorende studiekosten, zoals vergoeding van studieboeken en reiskosten, te dekken. De huidige leefgeldregeling is niet toereikend voor deze uitgaven. Onderwijsinstellingen en deze jongeren zijn in afwachting van nadere beslissingen/beleid vanuit Den Haag.

Zorg en welzijn De gemeente Rotterdam heeft vanaf de start ingezet op een dedicated wijkteam voor Oekraïense vluchtelingen. Hierdoor is heel snel expertise opgebouwd in het werken met en voor deze groep. Toegang tot medisch noodzakelijke zorg is in de gemeentelijke opvanglocaties geregeld. In de particuliere opvang is dat niet het geval. Vluchtelingen worden geacht zich in te schrijven bij de huisarts van het opvanggezin, maar huisartsen nemen vaak geen nieuwe patiënten aan.

pag

5

van 38

 Oekraïense vluchtelingen hebben een andere perceptie van ‘goede zorg’ en zijn onbekend met het fenomeen huisarts. Goede voorlichting/communicatie over het Nederlandse zorgsysteem is nodig om bijvoorbeeld te bespreken dat in Nederland minder snel medicijnen worden voorgeschreven of specialisten worden geconsulteerd. Professionals schatten in dat nu in de meeste gevallen in de meest basale levensbehoeften is voorzien, stress en psychische problemen aan de oppervlakte zullen komen. Er is veel (vaak nog onuitgesproken) psychisch lijden bij volwassenen en kinderen. Er is een groot tekort aan (preventief) aanbod, mede door de taalbarrière.

Particuliere opvang In Rotterdam worden relatief veel Oekraïense vluchtelingen particulier opgevangen. Dit gebeurt door familie en vrienden (die al in Rotterdam woonden), door particuliere gezinnen die in hun eigen huis vluchtelingen opnemen of die een woonruimte (bv granny annex) beschikbaar stellen, of bijvoorbeeld door groepsopvang in een kerk. De gemeente faciliteert de particuliere opvang, onder andere door informatievoorziening aan gastgezinnen en bijvoorbeeld het organiseren van het ‘gastgezinnencafé, waar gastgezinnen vragen kunnen stellen en ervaringen kunnen uitwisselen. Vluchtelingen in de gemeentelijke opvang kunnen op de opvanglocaties gebruik maken van voorzieningen, bijvoorbeeld voor zorg. Ook wordt op de opvanglocaties veel ondersteuning geboden bij praktische kwesties en wordt voorlichting gegeven. Vluchtelingen zijn daardoor beter

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

geïnformeerd over voor hun relevant aanbod in de stad. Vluchtelingen die particulier worden opgevangen, ‘missen’ deze directe toegang tot informatie en ondersteuning, maar krijgen vaak veel praktische en emotionele steun van de mensen bij wie zij worden opgevangen. Een deel van de gastgezinnen vraagt zich af of zij op de iets langere termijn de opvang kunnen voortzetten. Er zijn zorgen over kosten (bijvoorbeeld de energierekening) en belastbaarheid van het gezin. De insteek van de particuliere opvang is dat deze tijdelijk is, maar er is geen concrete einddatum: gastgezinnen en gasten maken hierin zelf hun afwegingen. Veel gasten wonen nog bij hetzelfde opvanggezin als waar ze begonnen. In de praktijk is het ook lastig om het verblijf te beëindigen s, omdat gasten (vaak omwille van hun schoolgaande kinderen) in de huidige buurt willen blijven. Nu de periode van opvang langer gaat duren dan gasten en gastgezinnen wellicht hebben gedacht, is het belangrijk om oog te houden voor (nieuwe )vragen en kwesties die zich kunnen voordoen.

Voortgezet verblijf in Nederland In onze enquête onder vluchtelingen hebben we in beeld gebracht of respondenten plannen hebben om de komende zes maanden terug te keren naar Oekraïne. Twee derde (65%) van de respondenten heeft geen plannen om binnen zes maanden terug te keren en 28% weet het niet. 7% heeft wel plannen om binnen deze periode terug te keren. De overgrote meerderheid (88%) van de respondenten zegt dat zij – zo lang hun verblijf in Nederland duurt – in Rotterdam willen blijven. Motieven om in Rotterdam te willen blijven hebben vaak te maken met kinderen die

pag

6

van 38

 naar school zijn gegaan en vrienden hebben gemaakt. En met werk: in Rotterdam zijn er meer mogelijkheden dan in een minder grootstedelijke omgeving. We hebben in de enquête een open vraag gesteld: “Wat heeft u op dit moment nodig om met het leven ‘door’ te kunnen?” We zien dat het grootste deel van de antwoorden betrekking heeft op de Nederlandse (Rotterdams) context. Dit past bij de inschatting van het merendeel van de respondenten dat zij de komende periode in Nederland zullen doorbrengen. Verreweg het meest genoemd is zelfstandige woonruimte. Zeven op de tien respondenten zegt (vooral) behoefte te hebben aan woonruimte met privacy en mogelijkheden om zelf te koken, etc. In de antwoorden zien we dat de behoefte aan zelfstandige woonruimte dient te worden bezien in het licht van de – ook bij de Oekraïense vluchtelingen zelf – verschoven oriëntatie als het gaat om een voortgezet verblijf in Nederland: men realiseert zich dat op korte termijn terug gaan naar Oekraïne niet mogelijk is. De behoefte aan zelfstandige woonruimte wordt vaak in één adem genoemd met werk en inkomen. Werkende én niet werkende respondenten van de enquête geven aan dat zij behoefte hebben aan, of op zoek zijn naar een ‘goede baan’, dat wil zeggen: werk dat past bij de eigen

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

opleiding en werkervaring en werk dat voldoende inkomen genereert. Het hebben van een baan met goede verdiensten wordt genoemd als de (enige) mogelijkheid om zelfstandig woonruimte te huren. Een deel van de respondenten noemt naast een woning en werk andere zaken die wat hen betreft nodig zijn om zelf – of dit nu tijdelijk is of niet – een bestaan in Nederland op te bouwen: taallessen – niet alleen voor een (betere) baan, maar ook om te kunnen begrijpen hoe Nederland is georganiseerd, een meer stabiele verblijfstitel en bijvoorbeeld de mogelijkheid om als ZZP’er aan de slag te gaan. Tot slot zien we in de enquête terug dat veel vluchtelingen het bij een (voortgezet) verblijf in Nederland heel belangrijk vinden dat hun kinderen goed onderwijs krijgen. Al met al zien we een breed gedeelde wens om – nu men naar verwachting de komende tijd in Nederland zal doorbrengen – een meer zelfredzaam bestaan op te bouwen. Zelfstandige woonruimte is hiervan volgens de respondenten de belangrijkste manifestatie en taal en een goede baan (of: een betere baan dan die men hun heeft) zijn de belangrijkste middelen.

Op basis van de interviews en de gesprekken met betrokken bij zowel de particuliere als de gemeentelijke opvang concluderen we dat het aannemelijk is dat ook vluchtelingen die particulier worden opgevangen bij een voortgezet verblijf in Nederland willen streven naar een zelfstandiger, en zelfredzamer bestaan.

pag

7

van 38



UITDAGINGEN In ons onderzoek hebben veel betrokkenen gesproken over hun verwachtingen als het ging om het verblijf danwel terugkeer van Oekraïense vluchtelingen, daarbij altijd het voorbehoud noemend dat niemand weet hoe de oorlog in Oekraïne verder zal verlopen. Nu er geen zicht is op een spoedig einde aan de oorlog klinkt de verwachting – ondersteund door onderzoek en ervaringen met eerdere groepen vluchtelingen - dat veel Oekraïense vluchtelingen voorlopig in Nederland zullen blijven. Uit het onderzoek Blijven vergunninghouders in Nederland? van het WODC en het CBS blijkt dat de meeste vluchtelingen die in de tweede helft van de jaren negentig naar Nederland kwamen, zich langdurig in Nederland vestigden: ongeveer zeventig procent van deze groep asielmigranten woonde eind 2015 nog in Nederland. De onderzochte groep statushouders vestigde zich voor zover bekend vaker in een ander Europees land dan dat zij terugkeerde naar het land of de regio van herkomst. Permanente vestiging in Europa is dus de regel.1 En onderzoekers van Instituut Clingendael laten aan de hand van de analyse van het verloop van de oorlog, vervolgmigratie (vanuit het eerste land waar men werd opgevangen en mogelijke gezinshereniging) en

teugkeerwensen zien dat er sterk rekening mee moet worden gehouden dat het verblijf van een substantieel deel van de vluchtelingen niet zo tijdelijk zal zijn. De verwachting is ook dat het aantal vluchtelingen zal toenemen.2 Ook in een recent rapport van de Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken (ACVZ) staat dat het waarschijnlijk is dat de Raad van de EU de periode van tijdelijke bescherming van Oekraïense vluchtelingen onder de richtlijn zal moeten verlengen na maart 2023. Dit alles maakt het voor Nederland noodzakelijk zich voor te bereiden op een mogelijk lang verblijf van Oekraïense ontheemden. De Adviescommissie doet hiervoor aanbevelingen op het terrein van huisvesting, financiering van de gezondheidszorg, onderwijs en werk.3 Vanuit de landelijke overheid wordt in het Nationaal Programma Oekraïense vluchtelingen langdurige opvang voorbereid waarbij structureel zorg, onderwijs, werk en sociale voorzieningen worden aangeboden.

2 Sie Dihan Ho, M., Deen, B., & Drost, N. (2022). Long term protection in Europe needed for millions of Ukrainian refugees. Clingendael: Netherlands Institute of International Relations. long-term-protection-in-europe-needed-for-millions-of-ukrainian-refugees-.pdf (clingendael.org) 3 Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken (2022). Tijdelijke bescherming voor Oe-

1 A. Leerkes, Hoon, M. De and Damen, R., Blijven vergunninghouders in Nederland?

kraïense ontheemden op de langere termijn. Signalering: Langetermijnvisie nodig

Patronen en determinanten van vervolgmigratie en remigratie onder asielmigran-

voor ontheemden Oekraïne | Publicatie | Adviescommissie voor Vreemdelingenza-

ten, cohort 1995-1999, WODC, 2019.

ken

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

pag

8

van 38

 De gemeente Rotterdam is- net als andere gemeenten – voortdurend bezig met de opvang en ondersteuning van Oekraïense vluchtelingen. Nu het er naar uitziet dat Oekraïense vluchtelingen voorlopig zullen blijven, is belangrijk om hun opvang niet meer in een apart en tijdelijk programma te organiseren, maar op te nemen in dezelfde lijn als de opvang en integratie van andere groepen vluchtelingen, asielzoeker en statushouders. Het streven is om dat in de loop van 2023 voor elkaar te hebben. Belangrijke vraagstukken die hierbij -zowel op het niveau van beleid, als in de dagelijkse uitvoering – aan de orde komen, zijn hoe om te gaan met schaarste (op terreinen als de woningmarkt en de zorg). Daarbij moeten de opgaven die er zijn rond huisvesting en inburgering van statushouders ook worden meegenomen en worden gekeken naar het draagvlak voor de (voortgezette) opvang en ondersteuning. Op basis van ons onderzoek zien we in ieder geval de volgende uitdagingen: • In het streven om de opvang en ondersteuning van Oekraïense vluchtelingen op termijn te ‘stroomlijnen’ met de organisatie en inzet die wordt geleverd voor andere groepen vluchtelingen, asielzoekers en statushouders is het een uitdaging om de opgebouwde expertise en succesvol aanbod voor Oekraïense vluchtelingen niet verloren te laten gaan.

Mogelijk kunnen succesvolle initiatieven voor Oekraïense vluchtelingen, zoals de ‘matching’ van Oekraïense vluchtelingen aan werkgevers juist worden uitgebreid ten behoeve van andere vluchtelingengroepen.

• De gemeente Rotterdam streeft bij een langer verblijf naar opvanglocaties waar Oekraïense vluchtelingen zo veel mogelijk zelfstandig kunnen wonen.4 Dit bekent dat na verloop van tijd vluchtelingen steeds meer kleinschalig en over de gehele stad verspreid zullen gaan wonen. De Oekraïense vluchtelingen in de particuliere opvang wonen al verspreid door de hele stad. Er is minder dan in de beginperiode gelegenheid om vluchtelingen groepsgewijs op (opvang)locaties te bereiken met voorlichting of ondersteuningsaanbod. Het belang van toegankelijke, goed uitgeruste en bereikbare locaties in de stad waar Oekraïense vluchtelingen hiervoor terecht kunnen neemt daarmee toe. • De grote inzet van betrokken Rotterdammers (al dan niet van Oekraïense komaf) is in de eerste fase van opvang heel belangrijk gebleken. Mede door hun inzet worden (meer) Oekraïense vluchtelingen in de eigen taal bereikt met informatie, praktisch hulp, of (preventief) aanbod. Het is van belang om samen met deze betrokkenen te verkennen of en in welke vorm hun (vrijwillige of professionele) inzet kan worden voortgezet. • De indruk bestaat dat veel vluchtelingen werk verrichten waarmee zij onder het sociaal minimum inkomen uitkomen, bijvoorbeeld door het aantal werkuren (niet full time) of de sterke tijdelijkheid van het werk. Het werk dat veel vluchtelingen doen, sluit niet aan bij hun opleiding en werkervaring.

Naar verwachting heeft een deel van de

4

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

Rotterdam vangt Oekraïense vluchtelingen op | Rotterdam.nl

pag

9

van 38

 (werkende) Oekraïense vluchtelingen ondersteuning nodig bij het vinden van passend werk. • Mede gegeven de ambitie om aan de slag te gaan in passende banen, is er grote behoefte aan Nederlandse en/of Engelse taallessen. Op dit moment lijkt de vraag naar gratis of betaalbare professionele taallessen het aanbod ver te overtreffen. • Voor veel gasten en gastgezinnen duurt de particuliere opvang langer dan gehoopt en verwacht. Tot nu toe is in Nederland alleen ervaring opgedaan met kortdurende particuliere opvangarrangementen. Het is van belang om – samen met gasten en gastgezinnen – te monitoren hoe particuliere opvang op een langere termijn zich ontwikkelt, hoe baten kunnen worden behouden en eventuele misstanden kunnen worden voorkómen.

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

• Naar verwachting zal een aanzienlijk deel van de Oekraïense vluchtelingen (voorlopig) in Nederland blijven. Zij willen de stap maken naar een meer zelfredzaam bestaan en formuleren huisvesting, (beter) werk en taalverwerving als doel en middel hiervoor. In de huidige Europese richtlijn tijdelijke bescherming voor vluchtelingen uit Oekraïne, is niet voorzien in aanbod gericht op het faciliteren van een langdurender verblijf. Welke stappen zijn er nu te zetten om vluchtelingen die zelfstandigere huisvesting, (beter) werk en taallessen willen, te faciliteren?

pag 10 van 38



1. Inleiding Kennisplatform Inclusief Samenleven heeft in de periode mei tot eind juli 2022 verkennend onderzoek uitgevoerd naar de eerste ervaringen van en met de opvang van Oekraïense vluchtelingen. Doel van het onderzoek was om zicht te krijgen op de (ondersteunings)vragen en behoeften van Oekraïense vluchtelingen en de wijze waarop betrokken lokale stakeholders – gemeente, (maatschappelijke organisaties en burger(initiatieven) – hierin (kunnen) voorzien. Nederlandse gemeenten hebben zich gecommitteerd aan het organiseren van opvang en ondersteuningsvoorzieningen voor

Oekraïense vluchtelingen, maar de wijze waarop zij deze taak invullen, is divers. Ons onderzoek is uitgevoerd in Rotterdam. In deze rapportage geven we voorbeelden van de wijze waarop in deze specifieke grootstedelijke context de opvang en ondersteuning van Oekraïense vluchtelingen wordt ingericht. We besteden specifieke aandacht aan de ervaringen die worden opgedaan met en in de particuliere opvang. Tot slot hebben we in beeld gebracht wat Oekraïense vluchtelingen nodig hebben gedurende hun verblijf in Nederland. Deze inzichten kunnen worden gebruikt bij de verdere inrichting van het beleid ten aanzien van Oekraïense vluchtelingen, zowel op het landelijke als het lokale niveau.

1.1 Onderzoeksaanpak Voor dit verkennende onderzoek hebben we verschillende onderzoeksmethoden toegepast, die we hieronder toelichten. We hebben daarnaast deelgenomen aan diverse (kennisuitwisselings)bijeenkomsten

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

georganiseerd door de gemeente. We hebben ook een door de gemeente georganiseerd ‘Gastgezinnencafé’ bijgewoond voor particulieren die Oekraïense vluchtelingen opvangen en een opvanglocatie bezocht.

pag 11 van 38

 Interviews In de voorbereidende fase van het onderzoek hebben we gesproken met beleidsadviseurs van de gemeente Rotterdam om een beeld te krijgen van de gemeentelijke organisatie rondom de opvang en begeleiding van Oekraïense vluchtelingen. We hebben samen een eerste lijst met mogelijke respondenten vanuit de gemeente en samenwerkingspartijen geïdentificeerd. Gedurende het veldwerk is de lijst uitgebreid aan de hand van nieuwe inzichten en met suggesties vanuit de gemeente en deze samenwerkingspartijen.

plannen. Ook hebben we het geslacht en de leeftijd van de respondenten in beeld gebracht. Met de inzet van medewerkers van het Leger des Heils, die op de opvanglocatie de woonbegeleiding verzorgden, is de vragenlijst uitgedeeld aan alle volwassen bewoners op het schip. Op informatieschermen is een oproep getoond voor het invullen van de enquête. De ingevulde enquêtes zijn ingeleverd bij de balie van het Leger des Heils die op de opvanglocatie aanwezig was.

We hebben in totaal 22 interviews uitgevoerd. De interviews zijn gehouden met professionals van de gemeente (op beleids- en uitvoeringsniveau) en met personen die werkzaam zijn als tolk op verschillende ontvangst- en opvanglocaties. Daarnaast spraken we respondenten van samenwerkingspartners van de gemeente, die zich bezighouden met de gemeentelijke dan wel particuliere opvang van Oekraïners, of ondersteuning bieden op het gebied van bijvoorbeeld dagbesteding op de opvanglocaties, werk en gezondheid. Tot slot voerden we een aantal interviews uit met personen die particuliere opvang verlenen aan Oekraïense vluchtelingen en vluchtelingen die particulier worden opgevangen.

Deze rapportage is als volgt opgebouwd. De conclusies van dit onderzoek staan voorin deze rapportage. We formuleerden ook uitdagingen bij de verdere inrichting van het beleid ten aanzien van Oekraïense vluchtelingen, zowel op het landelijke als het lokale niveau. In hoofdstuk 2 geven we beknopte achtergrondinformatie over de opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam: hoeveel vluchtelingen worden opgevangen en hoe is de organisatie van deze opvang in de gemeente Rotterdam ingericht. In hoofdstuk 3 bespreken we ervaringen en uitdagingen op de terreinen van achtereenvolgens informatie en communicatie, werk, taal, onderwijs/opleiding, en zorg en welzijn. In hoofdstuk 4 zoomen we in op de ervaringen die worden opgedaan in en met de particuliere opvang, zowel vanuit het perspectief van gasten en gastgezinnen als de gemeente. In deze hoofdstukken zijn voorbeelden opgenomen van specifiek in Rotterdam ontwikkelde activiteiten of aanbod, die kunnen dienen als inspiratie voor andere gemeenten en hun samenwerkingspartners. Hoofdstuk 5 is gewijd aan de resultaten van onze enquête onder Oekraïense vluchtelingen die werden opgevangen op cruiseschip ‘De Volendam’.

Enquête op opvanglocatie cruiseschip ‘De Volendam’ We hebben een enquête gehouden op cruiseschip ‘De Volendam’. Dit was van april tot en met augustus 2022 een locatie waar meer dan 1.200 Oekraïense vluchtelingen werden opgevangen. De enquête was bedoeld om een beeld te krijgen van de ervaringen van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam en bevatte vragen over de komst naar Rotterdam, werk, het leren van Engels of Nederlands, en verdere behoeften en toekomst-

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

1.2 Leeswijzer

pag 12 van 38



2. Opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam In dit hoofdstuk geven we beknopte achtergrondinformatie over de opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam: hoeveel vluchtelingen worden opgevangen en hoe is de organisatie van deze opvang in de gemeente Rotterdam ingericht?

2.1 Gemeentelijke en particuliere opvang van Oekraïense vluchtelingen In de gemeente Rotterdam worden sinds begin maart 2022 ongeveer 2500 Oekraïense vluchtelingen opgevangen. Op peilmoment 24 augustus 2022 verblijft 46% van hen op verschillende gemeentelijke opvanglocaties (GOO). Het gaat om tijdelijke opvanglocaties zoals verbouwde

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

kantoorpanden en schepen. De gemeente is op zoek naar nieuwe, en voor langer verblijf meer geschikte, opvanglocaties, waar mensen zelfstandig kunnen wonen, een eigen verblijfsruimte hebben en zelf kunnen koken.5 Iets meer dan de helft (54%) van de Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam verblijft in de particuliere opvang. Dit kunnen verschillende typen verblijf zijn. Allereerst verblijven er Oekraïners bij familie of vrienden die al in Rotterdam woonden. Ook verblijven er Oekraïners bij andere Rotterdamse gastgezinnen, of op particuliere locaties zoals bijvoorbeeld een kerk. In een deel van de gevallen is de opvang in gastgezinnen georganiseerd via RefugeeHome.NL, een consortium van het Rode Kruis, VluchtelingenWerk, Takecarebnb en het Leger des Heils.6 Daarnaast zijn er ook particulieren die op eigen gelegenheid, via social media of stichtingen in contact zijn gekomen met de Oekraïners die zij opvangen. De gemeente probeert met alle Rotterdamse particulieren die Oekraïners opvangen in contact te komen, bijvoorbeeld via initiatieven zoals het gastgezinnencafé en huisbezoeken.

5

Rotterdam vangt Oekraïense vluchtelingen op | Rotterdam.nl

6

Home | RefugeeHomeNL (rhnl.nl)

pag 13 van 38

 De samenstelling van de 2.505 vluchtelingen die op peilmoment 24 augustus 2022 in Rotterdam is ingeschreven, is als volgt. Het gaat om 1.623 vrouwen (65%) en 882 mannen (35%). 70% van de vluchtelingen is ouder dan 18 jaar, 30% is jonger dan 18 jaar (5% is 0-3 jaar en 25% is tussen de 4 en 18 jaar).

Gemeentelijke opvanglocatie cruiseschip “De Volendam” In Rotterdam zijn er diverse gemeentelijke opvanglocaties, waar verschillende groepen Oekraïense vluchtelingen worden opgevangen. Zo zijn er locaties voor vluchtelingen met huisdieren, alleenstaanden en personen met ernstige gezondheidsproblemen. Hier belichten we de grootste opvanglocatie in Rotterdam voor Oekraïense vrouwen met kinderen, gezinnen en ouderen. Op cruiseschip ‘De Volendam’ – een schip van de Holland America Line verbleven tussen april en augustus 2022 maar liefst 1.200 Oekraïners, van wie meer dan 400 kinderen. Op de verschillende verdiepingen van het schip bevinden zich de cabines waar men verblijft, verschillende zithoeken, een theaterzaal, een restaurant en een kinderhoek. Aan alles is te zien dat dit schip onder normale omstandigheden vakantiegangers vervoert. Het casino en het zwembad waren leeg, het spreekuur van de wijkverpleegkundigen werd gehouden in een leegstaande winkel op het schip. Het personeel van de Holland America Line verzorgde het praktische reilen en zeilen op het schip. Het Leger des Heils deed de woonbege-

leiding. Medewerkers waren elke dag aanwezig op het schip en kenden de bewoners goed. Er was een balie waar vluchtelingen terecht konden met al hun vragen. Omdat een grote groep vluchtelingen op één locatie werd opgevangen, was het mogelijk om veel ondersteuningsaanbod op het schip te organiseren. Zo kwam het wijkteam een aantal dagen per week aan boord en werden er taallessen aangeboden. Stichting Mano7 verzorgde de activiteitenbegeleiding op het schip. En er waren voorlichtingsbijeenkomsten in de theaterzaal, bijvoorbeeld over werken in Nederland. Voor de kinderen werden buiten schooltijden en in de vakantie activiteiten georganiseerd. Mede omdat het cruiseschip weer ging varen, is de opvang op “De Volendam” sinds eind augustus 2022 beëindigd. Het Leger des Heils en de gemeente hebben met alle bewoners gesprekken gevoerd over vervolgopvang. Bij de organisatie van deze opvang is zoveel mogelijk rekening gehouden met de wensen/behoeften van de bewoners.

2.2 Programma Opvang Vluchtelingen uit Oekraïne Op 24 februari viel het Russische leger Oekraïne binnen. Dit moment was voor de gemeente Rotterdam het startsein voor het snel voorbereiden van een organisatie om klaar te staan voor de opvang van Oekraïners in Rotterdam. Die opvang begon daadwerkelijk op 2 maart, toen de eerste vluchtelingen in Rotterdam arriveerden. Een precieze opdracht kon door de urgentie van wat er nodig was nog niet geformuleerd worden,

7 Home - Stichting Mano

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

pag 14 van 38

 dus er werd meteen actie ondernomen zonder programmaplan. Hierbij is voortgebouwd op de ervaringen en structuren die waren opgebouwd in de coronacrisis.8

• Zorgdragen dat alle vluchtelingen uit Oekraïne toegang krijgen tot de voorzieningen zoals omschreven in de Noodwet Verplaatsing bevolking van 1 april 2022.10

Sindsdien is een stevige (crisis)organisatie opgebouwd, waar de opdracht, doelen en werkwijze “onderweg” ontwikkeld zijn of duidelijk werden. Het steven is de opvang en integratie van Oekraïners in de loop van 2023 niet meer als apart programma te organiseren maar te hebben “ondergebracht in de lijn” en vanuit de gemeente te organiseren net als de opvang en integratie van andere groepen vluchtelingen, asielzoekers en statushouders. Uiteraard blijft één en ander afhankelijk van de het verloop van de oorlog, de omvang van de stroom vluchtelingen uit Oekraïne en de aan hen toe te kennen status (EU-beleid, rijksbeleid).

De volgende actielijnen (deelprojecten) zijn ingericht om deze doelen te realiseren: • Instroom en lange termijn. • Ontwikkelen onderdak. • Beheer gemeentelijke opvanglocaties. • Particuliere opvang. • Onderwijs, zorg en werk.

Doelen van het programma zijn9: • Het organiseren van 1.635 gemeentelijke opvangplekken eind 2023, in nauwe afstemming en samenwerking met de regio.

Deze lijnen worden gecoördineerd vanuit een overkoepelend programmabureau dat zich ook richt op de bedrijfsvoering en voorbereiding verantwoording. Er wordt nauw samengewerkt met actiecentrum communicatie en commandant bevolkingszorg en de Veiligheidsregio.

• Zicht krijgen op en erkenning en ondersteuning geven aan de particuliere opvang in de stad Rotterdam.

8 ‘Lessen uit de coronacrisis pas ik nu toe bij Oekraïense vluchtelingen’ | Artikel | Overheid van nu 9 Het gaat hier om de stand van zaken in september 2022.

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

10 Staatsblad 2022, 133 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl)

pag 15 van 38



3. Ervaringen met de ondersteuning van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

In dit hoofdstuk staan we stil bij de ervaringen die in Rotterdam zijn en worden opgedaan met de ondersteuning van Oekraïense vluchtelingen. We gaan achtereenvolgens in op informatievoorziening en communicatie, werk, taal, onderwijs/ opleiding, en zorg en welzijn. We benoemen ook welke uitdagingen betrokkenen zien.

3.1 Informatie en communicatie De gemeente Rotterdam heeft een website met informatie over de opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam. De website is bedoeld voor Rotterdammers die informatie willen over de inzet van de gemeente, of die zelf iets willen bijdragen. Daarnaast is de website dé plek met informatie voor vluchtelingen uit Oekraïne. De informatie wordt dan ook aangeboden in het Oekraïens en in het Engels.11

11 Rotterdam vangt Oekraïense vluchtelingen op | Rotterdam.nl

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

Vanaf het begin van de oorlog hebben Rotterdammers (al dan niet van Oekraïense komaf) zich gemeld bij de gemeente of bij maatschappelijke organisaties met het aanbod om te helpen. Hier is goed gebruik van gemaakt. Zo is er bijvoorbeeld een tolkenpool (van gediplomeerde en niet professionele tolken) gevormd en is het Oekraïens huis geopend. Hierdoor kunnen (meer) Oekraïense vluchtelingen in de eigen taal worden bereikt met informatie, praktisch hulp, of (preventief) aanbod.

Het Oekraïens huis Half maart 2022 is aan de Rotterdamse Pleinweg het Oekraïens huis geopend. Dit is een ontmoetingsplek waar alle vluchtelingen uit Oekraïne terecht kunnen met ondersteuningsvragen op het gebied van gezondheid, werk en ontmoeting. De locatie is door de gemeente beschikbaar gesteld. Er werken vrijwilligers en enkele professionals van WMO Radar. Het Oekraïens huis is een toegankelijke plek in de wijk waar bezoekers elkaar kunnen ontmoeten en waar men kan deelnemen aan verschillende activiteiten, zoals workshops en taalcursussen Nederlands en Engels. Daarnaast is Vraagwijzer, een gratis loket van de gemeente voor informatie en advies, aanwezig in het Oekraïens huis. Vluchtelingen kunnen in het Oekraïens huis praktische vragen stellen, maar ook

pag 16 van 38

 worden ondersteund bij het zoeken naar werk, door de aanwezigheid van Hallo-werk consulenten op de locatie. In het Oekraïens huis worden informatiebijeenkomsten gehouden voor vluchtelingen, maar bijvoorbeeld ook voor gastgezinnen, die particulier vluchtelingen opvangen. En vluchtelingen kunnen in het Oekraïens huis ook zelf bijeenkomsten houden . Zo komt regelmatig een groep moeders bij elkaar om met elkaar te praten en activiteiten te doen. Voor kinderen is er een speelhoek ingericht. De bezoekers worden zowel bij particulieren als door de gemeente opvangen. Op basis van hun vragen en behoeften kunnen (nieuwe) activiteiten worden aangeboden.

De tolkenpool Bij de (eerste) opvang van Oekraïense vluchtelingen is grote behoefte aan tolken, terwijl het aanbod van beëdigde tolken klein is. Sinds de komst van de Oekraïense vluchtelingen hebben Oekraïens en/of Russisch sprekende Rotterdammers zich spontaan gemeld om vrijwillig tolk- en andere ondersteuningswerkzaamheden op zich te nemen. Zij zijn ook via het contact met Oekraïense organisaties in Nederland benaderd en via hun eigen netwerk. Deze vrijwilligers kwamen bijvoorbeeld naar de sporthal of het hotel waar de eerste intake plaatsvond. Uit deze groep vrijwilligers, is de tolkenpool ontstaan. Deze tolkenpool, die gecoördineerd en begeleid wordt vanuit de gemeente, is divers qua leeftijd en achtergrond. Zo zijn er bijvoorbeeld ondernemers en personen die langer geleden naar Nederland zijn gekomen voor de liefde. Ook zijn er jonge professionals bij die in Nederland werken. Halverwege mei 2022 is de gemeente begonnen met de pro-

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

fessionalisering van de tolkenpool. De meeste tolken hebben een (nul uren)contract gekregen en sommigen bleven liever vrijwillig tolk. De tolken worden op basis van de vraag vanuit de (opvang)locaties en hun beschikbaarheid ingepland voor het verrichten van tolkwerkzaamheden. Nu er steeds meer kleinere opvanglocaties komen, vermindert de vraag. De tolken worden nog dagelijks ingezet op het stadhuis, het Oekraïens Huis, De Max Euwelaan (regionaal coördinatiepunt voor Oekraïense vluchtelingen) en bij de opvang op de Charloisse Lagedijk. Daar wonen Oekraïense vluchtelingen, die veel zorg nodig hebben. Vanwege de schaarste bij de tolkentelefoon in de zorg en lange wachttijden gaat er ook een tolk van de tolkenpool mee naar afspraken in het ziekenhuis.

Uitdagingen Naar aanleiding van de plotselinge komst van grote groepen vluchtelingen uit Oekraïne naar Rotterdam, is in korte tijd opvang voor deze vluchtelingen georganiseerd. Via de gemeentelijke website worden Rotterdammers en Oekraïense vluchtelingen geïnformeerd over de opvang en ondersteuning die wordt geboden. Daarnaast is veelal in samenwerking met betrokken bewoners, -al dan niet van Oekraïense komaf, gewerkt aan het in de eigen taal informeren en beantwoorden van vragen. Dit gebeurde veelal op een van de gemeentelijke opvanglocaties. De concentratie van vluchtelingen op gemeentelijk opvanglocaties, bood unieke mogelijkheden voor voorlichting en ondersteuning. Door de schaalgrootte zijn heel veel vluchtelingen bereikt en geholpen met praktische zaken, maar ook bijvoorbeeld bij het zoeken naar werk. De komende tijd zullen vluchtelingen steeds meer kleinschalig en over de

pag 17 van 38

 gehele stad verspreid gaan wonen. De Oekraïense vluchtelingen in de particuliere opvang wonen al verspreid door de hele stad. Het is een uitdaging om vluchtelingen die verspreid door de stad wonen te bereiken met voor hen relevante informatie en (preventief) ondersteuningsaanbod. Het belang van toegankelijke, goed uitgeruste en bereikbare locaties in de stad waar Oekraïense vluchtelingen terecht kunnen neemt daarmee toe. De vraag is ook hoe de inzet van vrijwilligers en betrokken burgers hierbij kan worden gecontinueerd.

3.2 Werk Vluchtelingen die onder de Richtlijn Tijdelijke Bescherming Oekraïne vallen, mogen arbeid in loondienst verrichten in Nederland zonder werkvergunning. De werkgever heeft wel een meldplicht.12 De afgelopen periode zijn in Nederland veel Oekraïense vluchtelingen aan het werk gegaan. Eind augustus 2022 heeft ruim 40% van de Oekraïense vluchtelingen in Nederland werk gevonden.13 De gemeente Rotterdam biedt Oekraïense vluchtelingen ondersteuning bij het zoeken naar werk. De gemeente zet hiervoor het matchingsplatform Hallo Werk in.

Hallo-werk Hallo-Werk.nl is een online matchingsplatform van diverse gemeenten, waaronder Rotterdam, dat werkzoekenden en werkgevers direct met el-

12 Werk en inkomen voor vluchtelingen uit Oekraïne | Opvang vluchtelingen uit Oekraïne | Rijksoverheid.nl

kaar in contact brengt. Sinds mei 2022 is het digitale platform ook beschikbaar in het Engels, Oekraïens en Russisch, zodat het voor Oekraïners makkelijker is om het platform te gebruiken. De kern van de dienstverlening van het platform is online. De gemeente Rotterdam heeft voor de Oekraïense doelgroep face-to-face contact met een consulent van Hallo-werk mogelijk gemaakt: in het Oekraïens huis (en in de eerste maanden op diverse (opvang)locaties) is een aantal dagen per week een medewerker van het platform aanwezig die – al dan niet met gebruikmaking van een tolk vragen over het vinden van werk beantwoordt en helpt met het aanmaken van een profiel op het platform. Zo kan de werkzoekende Oekraïner gevonden worden door werkgevers. Zowel grote als kleine werkgevers kunnen een account maken op Hallo-Werk. Zij worden wel eerst gescreend, om eventuele misstanden te voorkomen. Sommige bedrijven hebben veel vacatures open staan, anderen zoeken één of twee nieuwe werknemers. De meeste Oekraïners vinden werk in de horeca, dienstverlening, productie, hotels en de bouw. Recent is begonnen met een driewekelijkse banenmarkt in het Oekraïens huis. Deze banenmarkten worden druk bezocht door werkgevers (voornamelijk productie, schoonmaak en horeca) en werkzoekenden. Voor hoger opgeleiden wordt ingezet op één-op-één matching.

Veel belangstelling bij werkgevers Uit onze interviews komt het beeld naar voren dat in Rotterdam veel belangstelling bestaat bij werkgevers voor het inzetten van Oekraïense vluchtelingen. Soms zoekt een werkgever één nieuwe medewerker, maar vaak hebben werkgevers meerdere vacatures, die zij – soms met

13 Ruim 40 procent Oekraïense vluchtelingen heeft werk gevonden | BNR Nieuwsradio

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

pag 18 van 38

 bemiddeling van de gemeente – willen vervullen. Het valt betrokkenen op dat werkgevers weinig eisen stellen, als het bijvoorbeeld gaat om de taalbeheersing. “Voor werkgevers maakt het niet uit als er in een groepje maar één iemand Engels spreekt. Diegene kan dan met de werkgever communiceren, dat is voldoende.” (samenwerkingspartner gemeente Rotterdam) En werkgevers blijken ook bereid om voorzieningen te treffen om Oekraïense vluchtelingen in staat te stellen om bij hen te komen werken. “Hotel […] en hotel […] hebben hun werktijden aangepast, zodat Oekraïense vluchtelingen bij hen konden komen werken. De werktijden zijn afgestemd op de schooltijden van hun kinderen.” (respondent gemeente) “De banen die we hebben in de regio, zijn bereikbaar met het openbaar vervoer. Het is ons opgevallen dat werkgevers reiskostenvergoeding betalen, zelfs degenen die dit normaal niet doen.” (respondent gemeente)

Uitdagingen Volgens betrokkenen is het niet moeilijk is om laaggeschoold werk te vinden: er is veel vraag en veel Oekraïense vluchtelingen zijn heel gemotiveerd om aan de slag te gaan. Het is voor Oekraïense vluchtelingen veel lastiger om werk te vinden dat aansluit bij hun opleiding en werkervaring. Een belangrijke oorzaak hiervan is dat men niet (voldoende)

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

Engels en geen Nederlands spreekt: iets dat voor veel banen in Nederland een voorwaarde is. “Toen we net begonnen, hadden we de hoop dat er veel hoogopgeleide mensen tussen zouden zitten en die zijn er ook echt, een heleboel! Maar met een grote kanttekening: ze spreken geen Engels, nul. Dat heeft ons wel verbaasd: doctoren, tandartsen, accountants, geen woord Engels.” (respondent gemeente) Naast de taal speelt ook mee dat Oekraïense diploma’s en werkervaring in Nederland niet erkend (kunnen) worden. Vertaling van diploma’s en diplomawaardering zijn nodig om de kwalificaties van Oekraïense vluchtelingen inzichtelijk te maken. 14 En er zijn beroepen waarvoor inschrijving in een beroepsregister verplicht is. Een voorbeeld hiervan is de BIG-registratie voor beroepsgroepen in de gezondheidszorg. Zonder inschrijving in het register, kan men het beroep in Nederland niet uitoefenen. Voor registratie moet men een assessment-procedure doorlopen, waarin de kennis van de betrokken professional in beeld wordt gebracht en ook eventueel wat men nog moet bijleren om in Nederland aan de slag te kunnen. 15 In ons onderzoek hebben we verschillende voorbeelden gezien van creatieve manieren om op kortere termijn gebruik te kunnen maken van de inzet en ervaring van Oekraïense professio-

14 Shaidrova, M., Bonnepart, J., & Ngo, M. (2022, mei). Situational Report. Ukrainians in the Netherlands Foundation. report_final_displaced_people_unit_ukrainians_ in_the_netherlands_foundation_mei_2022.pdf (kis.nl). 15 Medische assessments - UAF

pag 19 van 38

 nals. Zo zijn Oekraïense docenten ingezet op de Oekraïense school (zie hoofdstuk 5). En ook in de zorg wordt gekeken naar de mogelijkheden. “Met een ziekenhuis zijn we nu in een vergevorderd stadium om te kijken of een Oekraïense kinderarts mag werken onder supervisie van een geregistreerde Nederlandse arts. Maar of dat echt gaat lukken, weet ik niet. De Nederlandse arts moet zich er terdege van bewust zijn dat als zij er niet is, dat ze dan wel verantwoordelijk is voor alles wat de Oekraïense arts doet.” (respondent gemeente) Naast taallessen en een snelle diplomawaardering (waarvoor een goede vertaling van het diploma vereist is) suggereren diverse respondenten om vooral ook te investeren in begeleiding op de werkvloer, zodat Oekraïense professionals sneller in hun eigen beroep en op niveau aan de slag kunnen. “Het lijkt mij een goed idee om Oekraïners met een bepaalde opleiding of werkervaring te koppelen aan mensen die in Nederland op dat terrein werken. Een soort buddysysteem. Daardoor komen ze sneller aan het werk op hun eigen terrein.” (samenwerkingspartner gemeente Rotterdam) Het is op dit moment wettelijk niet mogelijk voor Oekraïense vluchtelingen om als zelfstandige aan de slag te gaan, terwijl hier veel behoefte aan is. Veel – met name vrouwelijke vluchtelingen - werkten in Oekraïne als zelfstandige, mede vanwege de flexibiliteit die dit biedt in ver-

band met de zorg voor kinderen. Zij zouden graag zelfstandig aan de slag gaan.16 Andere kwesties die in ons en ander onderzoek naar voren kwamen zijn: het gebrek aan kinderopvangplaatsen en het gegeven dat een nul-urencontract, of een contract met een korte looptijd, het lastig of zelfs onmogelijk maakt om de premie voor de verplichte zorgverzekering te betalen, terwijl bij het aangaan van een dienstverband (los van de hoogte van het loon) het leefgeld vervalt dat door de gemeente wordt uitgekeerd.17

3.3 Taal Oekraïense vluchtelingen hebben een andere juridische status dan asielzoekers en statushouders. Daarom kunnen zij niet vanuit de inburgeringswet aanspraak maken op taallessen. Oekraïense vluchtelingen kunnen wel in aanmerking komen voor cursusaanbod in de gemeente dat wordt gefinancierd vanuit de WEB-middelen.18 Net als in andere gemeenten bestaat in Rotterdam een informeel (vaak gratis) aanbod om Nederlands te leren in onder andere wijkcentra en bibliotheken19 de taallessen die hier gegeven worden, zitten doorgaans voor met andere groepen laagtaalvaardigen. Wel worden op diverse (opvang)locaties taallessen aangeboden, veelal verzorgd door vrijwilligers.

16 Shaidrova et. al., mei 2022. 17 Shaidrova et. al., mei 2022. 18 Via de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) ontvangen gemeenten budget voor de (regionale) aanpak van volwasseneducatie en laaggeletterdheid. 19 Word beter in taal - Beterintaal.nu

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

pag 20 van 38

 De gemeente wil graag aan de grote behoefte aan taallessen tegemoet komen. “Als gemeente heb je vanuit de inburgering mogelijkheden om taal aan te bieden. Die hebben wij nu dus niet voor Oekraïense vluchtelingen. Rotterdam is een stad met heel veel laaggeletterdheid, dus onze budgetten [voor laagdrempelig taalaanbod in de wijken] zijn op, de plekken zijn vol. Er moet landelijk geagendeerd worden dat taallessen nodig zijn, zodat we aan de slag kunnen.” (respondent gemeente) Op dit moment is nog niet duidelijk of en hoe gemeenten vanuit het Rijk zullen worden gecompenseerd voor het aanbod van taallessen en mogelijk aanvullende ondersteuning.20

Uitdagingen Volgens betrokkenen is er een grote behoefte aan taallessen, zowel in het Nederlands, als in het Engels. Naar welke taal de voorkeur uitgaat, is afhankelijk van diverse factoren. De noodzaak en toepasbaarheid zijn heel belangrijk: als men met Engels op de werkvloer uit te voeten kan, dan kan dit de voorkeur hebben, ook vanwege de internationale toepasbaarheid van deze taal. Investeren in het leren van Nederlands komt aan de orde als men verwacht lang(er) in Nederland te blijven. De groep Oekraïense vluchtelingen, is heel divers, naar leeftijd, levensfase, opleidingsniveau, etc. Er is daarom behoefte aan taallessen op diverse niveaus en tijdstippen (rekening houdend met school- en werktijden). Gezien de inkomenspositie van veel Oekraïense vluchtelingen in Nederland zou het bovendien moeten gaan om een gratis of heel betaalbaar taalaanbod.

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

3.4 Onderwijs Kinderen uit Oekraïne hebben recht op onderwijs in Nederland. In Rotterdam worden ruim 750 nul tot 18-jarigen opgevangen.

Onderwijs aan Oekraïense leerlingen Halverwege april 2022 werd er een tijdelijke onderwijslocatie geopend in Rotterdam voor Oekraïense kinderen. De Oekraïense school, De Grift, bood onderwijs aan kinderen tussen de 6 en 16 jaar in het basis- en voortgezet onderwijs. Op de Oekraïense school is gewerkt met Neder-

20 Taallessen voor Oekraïense vluchtelingen? | Nieuwsbericht | Tel mee met Taal

pag 21 van 38

 landse en naar Rotterdam gevluchte Oekraïense docenten. Op de Oekraïense school kregen de leerlingen voor de zomervakantie digitaal onderwijs dat werd gegeven door scholen in Oekraïne. Daarnaast werd een Nederlands onderwijsprogramma aangeboden. De combinatie van Oekraïense les en de aanwezigheid van Oekraïense docenten op één locatie is door de ouders positief gewaardeerd.

Uitdagingen Na de zomervakantie van 2022 nemen de leerlingen deel aan nieuwkomersonderwijs (Internationale Schakelklas). Er is een nieuwe ISK basisschool geopend speciaal voor Oekraïense leerlingen ‘Schakelschool de Gaffel’. Dit is een tijdelijke voorziening omdat voor ISK basisonderwijs geldt dat er een tekort is aan ISK-plaatsen, onder andere vanwege personeelsgebrek. Ook hier wordt gewerkt met Nederlandse en Oekraïense docenten en vakkrachten. Daarnaast is er op zes locaties in de stad ISK onderwijs voor voorgezet onderwijsleerlingen. Via de internationale schakelklassen stromen leerlingen door naar het Nederlandse onderwijs. Dit is afhankelijk van de verblijfsduur van de vluchtelingen. Jongeren/jongvolwassenen willen graag hun (beroeps)opleiding in Nederland starten of voortzetten. Voor hen gelden de reguliere eisen en voorwaarden voor internationale studenten. Maar om studeren daadwerkelijk mogelijk te maken, dienen voorzieningen getroffen te worden om het collegegeld en bijbehorende studiekosten zoals vergoeding van studieboeken en reiskosten, te dekken. De huidige leefgeldregeling is niet toereikend voor deze uitgaven. Het is zorgelijk dat het daarom voor deze jongeren in veel gevallen nog niet mogelijk is om in een opleiding in te stromen.

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

“Ik heb ook een aantal mensen dat studeert en zich afvraagt of ze hier naar de universiteit kunnen, of naar het HBO. Op dit moment moet ik eigenlijk telkens zeggen: “Ik weet het niet. Er zijn heel veel vragen over leren en studeren.” (respondent gemeente) Onderwijsinstellingen en deze jongeren zijn in afwachting van nadere beslissingen/beleid vanuit Den Haag, die in het najaar van 2022 worden verwacht.

3.5 Zorg en welzijn Vluchtelingen uit Oekraïne hebben recht op zorg uit het basispakket en hoeven daarvoor niet te betalen. Wanneer vluchtelingen gaan werken, moeten zijn een zorgverzekering afsluiten. Ook kunnen Oekraïense vluchtelingen via De Vraagwijzer, een gratis loket van de gemeente, gebruik maken van ondersteuning van het wijkteam.

Dedicated Wijkteam Oekraïne De gemeente Rotterdam heeft ervoor gekozen om kort na de komst van de eerste Oekraïense vluchtelingen een zogenaamd dedicated wijkteam op te zetten voor de ondersteuning van deze vluchtelingen. Vanuit allerlei bestaande wijkteams in de stad zijn medewerkers afgevaardigd, in eerste instantie om samen met de GGD de screening van de binnenkomende vluchtelingen te doen. Daarna is het team mobiel gaan werken op de gemeentelijke opvanglocaties. In korte tijd hebben de teamleden zo veel expertise en ervaring kunnen opdoen in het werken met deze doelgroep.

pag 22 van 38

 Het dedicated wijkteam werkt onder andere samen met de Vraagwijzer. De Vraagwijzer screent aan de voorkant wat de hulpvraag is en zet dan bijvoorbeeld zorgvragen door naar het wijkteam. Het wijkteam is op verschillende locaties aanwezig en de Vraagwijzer sluit hier soms bij aan omdat het soms ook gaat om praktische vragen zoals leefgeld, werk en bankrekeningen. Daarnaast werkt het wijkteam veel samen met verpleegkundigen en locatiemanagement zoals het Leger Des Heils die op aantal gemeentelijke opvanglocaties aanwezig is. Het locatiemanagement doet een overdracht van de signalen die zij oppakken en geven het wijkteam zo informatie over (nieuwe) vragen of behoefte aan ondersteuning. Recent is het dedicated wijkteam ook betrokken bij de particuliere opvang. Teamleden leggen laagdrempelige huisbezoeken af bij gastgezinnen. Deze bezoeken zijn erop gericht om te informeren hoe het met gasten en gastgezinnen gaat en om de gastgezinnen te bedanken. De gemeente krijgt zo meer zicht op eventuele ondersteuningsbehoeften van gastgezinnen en gasten.

Uitdagingen Uit de interviews komen diverse uitdagingen naar voren. Een belangrijke is dat het voor Oekraïense vluchtelingen die particulier worden opgevangen, de bedoeling is dat zij zich wenden tot de huisarts van het gastgezin, terwijl daar soms geen plaats is.

“In de gemeentelijke opvang is zorg geregeld, maar mensen in de particuliere opvang kunnen daar geen gebruik van maken. Die worden geacht zich in te schrijven bij de huisartsenpraktijk van hun gastgezin. Maar die praktijken zitten vaak vol en nemen geen nieuwe patiënten meer aan.” (respondent gemeente) Zoals hierboven aangegeven, probeert het dedicated wijkteam via huisbezoeken meer zicht te krijgen op de vluchtelingen die particulier worden opgevangen, om zo beter, liefst preventieve ondersteuning te bieden. Op dit moment is er naar eigen zeggen vanuit de gemeente nog geen goed zicht hierop. De inrichting van de gezondheidszorg in Oekraïne en in Nederland verschilt sterk. Onbekendheid met de wijze waarop in Nederland de zorg is ingericht, roept vragen op en kan leiden tot misverstanden. Men is niet bekend met het systeem van de huisarts als ‘poortwachter’ tot de zorg en gewend om bij gezondheidskwesties direct een kliniek of specialist te kunnen raadplegen. “Het fenomeen huisarts bestaat daar niet, mensen gaan daar rechtstreeks naar klinieken of ziekenhuizen. Ze snappen niet waarom dat hier niet kan.” (respondent gemeente) Naar de indruk van betrokkenen, worden in Oekraïne sneller medicijnen, zoals antibiotica, voorgeschreven.

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

pag 23 van 38

 “In de kerk waar ik verblijf, is ook een medewerker van de ambulance langs geweest, die heeft uitgelegd hoe het gaat met medicijnen hier en dat is echt heel anders dan in Oekraïne!” (vluchteling, opgevangen in de kerk) Bovenstaand voorbeeld illustreert het belang van voorlichting over gezondheid en gezondheidszorg in Nederland. Vanuit de veiligheidsregio zijn er filmpjes gemaakt over medicijngebruik, specialistische zorg en huisartsenzorg in het Oekraïens. Deze worden gebruikt op opvanglocaties.21 Uitdaging is om de komende periode (meer) vluchtelingen te informeren en vragen te beantwoorden.

De respondenten in ons onderzoek vertellen desgevraagd dat – nu in de meeste gevallen in de meest basale levensbehoeften is voorzien -stress en psychische problemen aan de oppervlakte komen. Er is veel (vaak nog onuitgesproken) psychisch lijden bij volwassenen en kinderen. Er zijn op dit moment niet genoeg Oekraïens en Russisch sprekende professionals met een Nederlandse registratie om te mogen werken. In heel Nederland zijn er initiatieven gericht op het bieden van ondersteuning bij psychische problemen, waarbij vaak wordt samengewerkt met Oekraïense professionals.22 En eventuele nieuwe coronagolf met regels rondom afstand en quarantaine, zou tot slot volgens betrokkenen zowel de gemeentelijke, als de particuliere opvang voor grote opgaven stellen.

21 De filmpjes zijn te bekijken bij het thema ‘zorg’ op deze gemeentelijke website: Rotterdam vangt Oekraïense vluchtelingen op | Rotterdam.nl

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

22 Shaidrova et. al., mei 2022.

pag 24 van 38



4. Particuliere opvang Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam en in andere gemeenten worden niet alleen door de gemeente opgevangen. Ook zogenaamde gasthuishoudens/gastgezinnen bieden tijdelijk onderdak in hun eigen huis of een andere geschikte locatie waar zij eigenaar van zijn.23 Dit wordt de particuliere opvang genoemd. Er zijn diverse vormen van particuliere opvang. Zo zijn er reeds in Nederland gevestigde Oekraïners die familie, of vrienden opvangen en Nederlandse gastgezinnen die Oekraïense vluchtelingen opnemen in hun eigen huishouden. Soms heeft men een extra woonruimte ter beschikking (bijvoorbeeld een ‘granny annex’, stacaravan of vakantiehuis). Ook is er door groepen burgers georganiseerde particuliere opvang, bijvoorbeeld in een kerk, op een camping, of in leegstaand particulier vastgoed. In Rotterdam zijn al deze vormen van particuliere opvang aanwezig.

23 Handreiking Particuliere Opvang Oekraïners (POO) - Versie 3 | Publicatie | Rijksoverheid.nl

De opvang van Oekraïense vluchtelingen in Rotterdam

Opvang in de kerk Kom en Zie Sinds halverwege april 2022 worden ongeveer 40 Oekraïense vluchtelingen opgevangen in de kerk Kom en Zie aan de Boezemweg in Rotterdam. Aanleiding voor de opvang waren berichten van een kerk in Almelo die vluchtelingen opving en meldde dat er behoefte was aan meer opvangplekken. De kerkleden brengen door de opvang en begeleiding van vluchtelingen hun geloofsovertuiging in de praktijk. De benedenverdieping van de kerk is woon-klaar gemaakt: er zijn slaapkamers met 6-8 bedden en enkele privékamers. Ook is er een keuken, waar bewoners zelf maaltijden kunnen bereiden. Er is ook een gemeenschappelijke ruimte waar bewoners elkaar kunnen ontmoeten. De keuken, douche en toilet worden gemeenschappelijk gebruikt. De bewoners zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de schoonmaak. In de eerste periode van opvang is gebruik gemaakt van de voedsel- en kledingbank. De bewoners zijn geen huur verschuldigd. Omdat de bewoners van hun leefgeld graag een bijdrage wilden leveren aan de kosten voor hun opvang, is met de kerkleiding een maandelijkse bijdrage per persoon afgesproken. De projectleider van de kerk komt wekelijks met een groep vrijwilligers bijeen om de stand van zaken te bespreken. De kerk heeft niet alleen steun vanuit de kerkelijke gemeente, maar werkt ook samen met de ge-

pag 25 van 38

 meente Rotterdam. Zo is de gemeente met een tolk naar de kerk gekomen om in één keer voor alle vluchtelingen de BRP inschrijving te regelen en leefgeldpasjes uit te delen. De kerk biedt begeleiding op allerlei terreinen zoals zorg, onderwijs en werk. Er is bijvoorbeeld een bijeenkomst gehouden waar een arts en verpleegkundige kwamen uitleggen hoe het zorgsysteem in Nederland werkt. Wanneer mensen aan het werk gaan, heeft de projectleider contact met hun werkgever en bekijkt hij hun arbeidsovereenkomst. De kinderen konden grotendeels terecht bij een school op loopafstand van de kerk.

4.1 Ervaringen van vluchtelingen en gezinnen In ons onderzoek hebben we via diverse soorten interviews enig zicht gekregen op de ervaringen van Oekraïense vluchtelingen en gastgezinnen. Zo spraken we enkele Oekraïense vluchtelingen die particulier werden opgevangen en gastgezinnen die opvang boden. Ook hebben we professionals betrokken bij de particuliere opvang (vanuit de gemeente of een samenwerkingsorganisatie) gevraagd naar hun observaties. De ervaringen van vluchtelingen en gezinnen zijn heel divers. Positieve ervaringen met logeren hebben vaak betrekking op een warm onthaal en praktische en emotionele steun.