21bb13888 Bijlage 1 behorende 21bb13887 - - Rapport Kwartiermaker Ook van Jou

Inhoudsopgave H1 | Onderzoeksopzet

4

H2 | Museum aan de Stroom (MAS) Antwerpen 2.1 Museaal aanbod; typering activiteiten

5 5

2.2 Aard en omvang van de collectie

6

2.3 Bezoekersaantallen

7

2.4 Organisatie en budget

7

2.5 Huisvesting

8

H3 | Hamburg Museum 3.1 Museaal aanbod; typering activiteiten

9 9

3.2 Aard en omvang van de collectie

10

3.3 Bezoekersaantallen

10

3.4 Organisatie en budget

10

3.5 Huisvesting

11

H4 | Museum of Liverpool 4.1 Museaal aanbod; typering activiteiten

13 13

4.2 Aard en omvang van de collectie

14

4.3 Bezoekersaantallen

15

4.4 Organisatie en budget

15

4.5 Huisvesting

17

H5 | Musée des Civilisations de l’Europe et de la Méditerrannée (MuCEM) 5.1 Museaal aanbod; typering activiteiten 18 5.2 Aard en omvang van de collectie

20

5.3 Bezoekersaantallen

20

5.4 Organisatie en budget

20

5.5 Huisvesting

21

H6 | Amsterdam Museum 6.1 Museaal aanbod; typering activiteiten

23 23

6.2 Aard en omvang van de collectie

25

6.3 Bezoekersaantallen

25

6.4 Organisatie en budget

26

6.5 Huisvesting

27

H7 | Conclusies

29

Colofon

31

18

Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.

| 3 | Benchmark stadsmuseale functie

H1 | Onderzoeksopzet Ter inspiratie, om een idee te krijgen hoe de stadsmuseale functie in Rotterdam vorm kan krijgen, hebben we een benchmark uitgevoerd naar stadsmusea in min of meer vergelijkbare steden. Onder stadsmusea verstaan we musea die als hoofdfunctie hebben een beeld te geven van de geschiedenis en de ontwikkeling van de betreffende stad. De steden in deze benchmark hebben een min of meer vergelijkbaar aantal inwoners (500.000 – 2.000.000) en vertonen een zekere mate van overeenkomst in hun ontwikkeling als internationale havenstad en mede daardoor in hun economisch belang voor het land en in hun demografische opbouw. De geselecteerde steden voor deze benchmark zijn Antwerpen, Hamburg en Liverpool. Ook hebben we in deze benchmark gekeken naar Amsterdam, dat bezig is met een herpositionering van het Amsterdam Museum. Verder hebben we het MuCEM in Marseille in deze benchmark betrokken. Dit is weliswaar geen stadsmuseum, maar het zet Marseille wel op de kaart als de mentale, culturele hoofdstad van het mediterrane gebied en is buitengewoon interessant hoe het geschiedenis aan actuele maatschappelijke vraagstukken weet te verbinden, hoe het verschillende bevolkingsgroepen weet aan te spreken en hoe het collecties dienstbaar weet te maken aan het verhaal.

In de benchmark hebben we de betreffende musea vergeleken op de volgende onderwerpen: ● museale aanbod; typering activiteiten; ● aard en omvang van de collectie; ● aantal bezoekers per jaar (pre-corona); ● huisvesting; ● organisatie en budget (voor zover mogelijk, want vaak onderdeel van grotere museumorganisatie en -exploitatie). De informatie is op basis van deskresearch verzameld: jaarverslagen, websites van de organisaties en nieuwsberichten. Wanneer de gezochte informatie hieruit niet te achterhalen viel, is contact opgenomen met de organisatie voor aanvulling. In dit hoofdstuk worden de uitkomsten van dit onderzoek uiteengezet. De benchmark maakt deel uit van een groter onderzoekstraject naar de stadsmuseale functie van Rotterdam. Marco van Vulpen van BMC is hiervoor als kwartiermaker aangesteld. Het benchmarkonderzoek is uitgevoerd door Tamara Bakker, onderzoeker bij BMC.

| 4 | Benchmark stadsmuseale functie

H2 | Museum aan de Stroom (MAS) Antwerpen

2.1 Museaal aanbod; typering activiteiten Het MAS typeert zich op hun website als volgt: ‘In het MAS maak je kennis met Antwerpen in de wereld en met de wereld in Antwerpen. Met al je zintuigen ontdek je het rijke verleden van de stad, de stroom, de haven en de wereld. Je geniet er van het adembenemende uitzicht op de stad en je wordt verrast door de vele grote en kleine details van een architecturale parel’. Het MAS is het stadsmuseum van Antwerpen waarin de geschiedenis, de kunst en cultuur van de havenstad, de internationale handel en scheepvaart en kunst en cultuur uit Europa, Afrika, Azië, Amerika en Oceanië centraal staan. Het MAS is een samenvoeging van voorheen afzonderlijke musea: het Vleeshuis, het Nationaal Scheepvaartmuseum en het Volkskundemuseum. Later is ook (de collectie van) het Etnografisch museum ingevoegd en de Collectie Paul en Dora Janssen-Arts van kunst uit precolumbiaans Amerika. Het MAS is in 2011 geopend. Het aanbod bestaat uit vaste tentoonstellingen, wisseltentoonstellingen en daarop geënte parallelprogrammering. Elke museumverdieping vertelt een eigen verhaal. Voorbeelden van vaste presentaties: ● Wereldhaven: een overzicht van de ontwikkeling van Antwerpen tot internationale havenstad door de eeuwen heen. ● Antwerpen à la carte: de geschiedenis van Antwerpen gepresenteerd aan de hand van Antwerpse schakels in de voedselketen.

● Feest! Kleurrijke rituelen die belangrijke stappen in het leven markeren, met een jaarlijks parallelprogramma met festivals rond de Antwerp Pride, Ganesh Festival, Día de los Muertos.

| 5 | Benchmark stadsmuseale functie

Voorbeelden van (actuele) wisseltentoonstellingen: ● 100 x Congo: een eeuw Congolese kunst in Antwerpen. ● Alles van waarde: een fotografisch onderzoeksproject waarvoor MAS het Antwerpse Erfgoedlab duizend Antwerpenaren liet fotograferen die bezig zijn met erfgoed. ● More Indians, less cowboys; een mini-expo over figuurtjes die aanspoelen op de oevers van de Schelde. Het gebouw vormt ook onderdeel van het museumbezoek. Een wandelboulevard aan de buitenzijde van het gebouw brengt je uiteindelijk op de tiende verdieping met een 360°panorama over de stad en de haven. Het MAS kent ook enkele naastgelegen paviljoens: ● Filmpaviljoen. ● Portopolis: een interactieve experience over en van het Antwerpse havenbedrijf. ● Antwerpen Morgen Paviljoen; over de actuele stadsontwikkeling van Antwerpen. Rondom de vaste tentoonstellingen en de wisseltentoonstellingen wordt een uitgebreid parallelprogramma georganiseerd. Het MAS staat bekend om participatieve trajecten met de inwoners van Antwerpen. Een voorbeeld is ‘MAS in jonge handen’, waarbij tientallen jongeren tussen de 16 en 26 jaar samen met het museum populaire evenementen organiseerden zoals MASked (een gemaskerd bal in het MAS) of de jongerententoonstelling ‘Instinct’. Ook zijn er bijvoorbeeld korte lijnen met de verschillende geloofsgemeenschappen in de stad (katholieken, hindoes, joden).

2.2 Aard en omvang van de collectie De collectie van het MAS bestaat uit 500.000 objecten. Deels betreft dit kunst, culturele tradities en geschiedenis van de stad en de haven van Antwerpen. De collectie omvat daarnaast ook stukken met betrekking tot overzeese scheepvaart en handel, en over kunst, culturele tradities en geschiedenis van Europa, Azië, Afrika, Amerika en Oceanië. Met de collectie vertelt het MAS verhalen over Antwerpen, de haven en de wereld. In het museum werden in 2011 de collecties van het Vleeshuis, Volkskundemuseum, Scheepvaartmuseum en het Etnografisch Museum samengevoegd. De oorsprong van alle vier de collecties ligt in het Museum voor Oudheden. De herschikking van het Antwerpse museumlandschap brengt deze opnieuw bij elkaar. Een verdere typering van de vier collecties: ● De Vleeshuiscollectie bestaat uit een mix van schilderijen, wapens, wapenrusting, munten en penningen, interieurelementen, artefacten uit de toegepaste kunsten en Egyptologie. Deze collectie bevindt zich, gezien de kwetsbaarheid, normaliter achter gesloten deuren in het depot.

● De volkskundige verzameling bestaat uit prenten en grafiek (in totaal zo’n tienduizend stuks), papier van klein formaat zoals prentkaarten, geboorte-, communie- en rouwprentjes, foto’s, de meest diverse voorwerpen in hout, keramiek, porselein, pijpaarde, glas, textiel, koper, metaal en glas, poppentheaterfiguren en -decors, speelgoed en circa tweehonderd poppen. In het Kijkdepot waar bezoekers gedeeltelijk doorheen kunnen wandelen, wordt een groot gedeelte van de Volkskundecollectie zichtbaar opgesteld.

| 6 | Benchmark stadsmuseale functie

●

●

De maritieme collectie bestaat uit historische schepen, scheepsmodellen, schilderijen, scheepsmeubilair, nautische instrumenten, vlaggen, porselein, uniformen, borstbeelden, een waardevolle collectie kaarten, scheeps- en andere plattegronden, affiches, documenten, foto’s en glasnegatieven (zo’n dertigduizend stuks) en 1.250 meter bibliotheek. De etnografische collectie heeft een rijke en uiterst diverse verzameling etnografica, met maskers, gebruiksvoorwerpen, pluimentooien en dergelijke.

Zowel in de vaste tentoonstellingen als in de wisseltentoonstellingen speelt de collectie van het MAS een belangrijke rol. De collectie is bovendien volledig online te doorzoeken. Dit geldt tevens voor de collectiestukken die in depots worden bewaard en daarmee niet te zien zijn in het museum.

2.3 Bezoekersaantallen Het MAS trekt 650.000 bezoekers op jaarbasis. Hierin zijn ook meegerekend de nietbetalende bezoekers die de wandelboulevard en het dakpanorama bezoeken.

2.4 Organisatie en budget Het MAS valt onder de verantwoordelijkheid van de gemeente en maakt deel uit van een in 2019 opgericht Autonoom Gemeentebedrijf Culturele Instellingen/Erfgoed. Hieronder vallen ook andere musea, waaronder: Museum Plantin-Moretus, het Red Star Line Museum, Museum Rubenshuis, Museum Middelheim en het Letterenhuis. Het Autonoom Gemeentebedrijf kan worden beschouwd als een verzelfstandigd agentschap van de Stad Antwerpen. Personeelsbeleid, financiele administratie, inkoop, algemene pr en marketing en collectiebeheer voor alle musea van het gemeentebedrijf worden collectief georganiseerd. Daarnaast kent elk museum een uitvoeringsorganisatie die zorgdraagt voor programmering, openstelling en marketingcommunicatie. Bij het MAS bestaat deze uit 64 fte (exclusief centrale diensten vanuit de stad). Het museum werkt daarnaast met circa 140 vrijwilligers. Specifiek voor educatie en outreachprogramma’s (‘publiekswerking’) heeft het museum vier medewerkers in dienst. De totale begroting van het MAS omvat jaarlijks € 7,5 miljoen. De inkomsten komen in volgorde van belangrijkheid van: ● de stad Antwerpen (via het Autonoom Gemeentebedrijf); ● entreegelden; ● Vlaamse overheid (structureel € 400.000,—); ● founders en sponsoren, waaronder het Havenbedrijf; ● verhuur aan sterrenrestaurant Zilte (negende verdieping) en café STORM (begane grond).

| 7 | Benchmark stadsmuseale functie

2.5 Huisvesting Het gebouw van het MAS beslaat in totaal 14.500 m2, inclusief entree, winkel, horeca, paviljoens, wandelboulevard en depot. Het museale deel/tentoonstellingsoppervlak bedraagt 5.700 m2. De stichtingskosten bedroegen € 56 miljoen (NB de grond was reeds in eigendom van de gemeente); de inrichtingskosten circa € 10 miljoen. Het MAS is een iconisch gebouw, ontworpen door het Rotterdamse bureau Neutelings Riedijk Architecten. Het gebouw heeft nog steeds een grote aantrekkingskracht op het publiek. Het gebouw heeft gefungeerd als aanjager en katalysator van gebiedsontwikkeling. Met het nieuwe museumgebouw, het omliggende museumplein en een nieuwe jachthaven is dit stuk van de stad inmiddels tot ontwikkeling gekomen met nieuwe appartementen, kantoren en winkels.

| 8 | Benchmark stadsmuseale functie

H3 | Hamburg Museum

3.1 Museaal aanbod; typering activiteiten Het Hamburg Museum (officiële naam: Museum für Hamburgische Geschichte) vertelt het (cultuur-)historische verhaal van Hamburg; vanaf de eerste nederzetting Hammaburg en de trotse hanzestad die het in de late middeleeuwen was, tot de ontwikkeling van Hamburg als moderne metropool en een van de grootste havensteden van Europa. Het Hamburg Museum maakt deel uit van de Stiftung Historische Museen Hamburg, waaronder onder andere ook het Hafenmuseum en het Museum der Arbeit vallen. Het museale aanbod bestaat overwegend uit een vaste presentatie. De vaste presentatie gaat in op belangrijkste episoden uit de Hamburgse geschiedenis: ● Hamburg in de middeleeuwen; ● Hamburg van 1650 tot 1840 (grote stadsbrand); ● herbouw van de stad tweede helft 19e eeuw; ● stadsontwikkeling 20e eeuw. Daarnaast kent de vaste presentatie thematische tentoonstellingen: ● ontwikkeling van de haven, met accent op periode rond 1900, ook het emigratieverhaal; ● Joden in Hamburg; ● mode, muziek, kunst en theater; ● woon-/stijlkamers vanaf de 17e eeuw; ● historische modelspoorbaan van Hamburg rond 1900 (1.200 m2 spoor).

| 9 | Benchmark stadsmuseale functie

Het Hamburg Museum heeft een grote zaal voor wisseltentoonstellingen. Op dit moment staat daar een tentoonstelling over het leven en werk van de (Hamburgse) kunstfotograaf Max Halberstadt. Aan publieksvoorzieningen kent het Hamburg Museum een café/restaurant, museumshop en bibliotheek. Er zijn ook twee aanvullende museumlocaties elders in de stad: Kramer Widwen Wohnung (reis terug naar de 17e eeuw) en Millerntor Wachturm (oral history Hamburg). Educatie- en doelgroepprogramma’s worden centraal georganiseerd voor alle musea. De stichting beschikt daartoe over een museumdienst die jaarlijks een omvangrijk educatieprogramma aanbiedt, niet alleen voor de eigen musea van de stichting, maar ook voor de andere musea in de stad. Met dit programma worden jaarlijks 250.000 bezoekers naar de musea getrokken. Dit programma omvat scholenbezoek, rondleidingen met gids, workshops, een vakantieprogramma en ‘the Long Night of the Museums’, dat jaarlijks zo’n 30.000 bezoekers trekt.

3.2 Aard en omvang van de collectie Er bevinden zich meer dan vijf miljoen objecten in de collecties van de musea. Gezamenlijk vertegenwoordigen de collecties alle verschillende delen van de bevolking en de sociale omgevingen die relevant zijn voor de geschiedenis van de stad. Elk museum heeft zijn eigen accent. Het Museum für Hamburgische Geschichte vertelt het verhaal van de politieke en culturele prestaties van de Hamburgse middenklasse terwijl het Museum der Arbeit laat zien hoe de stad is geëvolueerd van industriële naar dienstenmaatschappij. Het programma van het nieuwe Internationales Maritimes Museum Hamburg richt zich specifiek op de ontwikkeling van de haven, globalisering en wereldwijde handel. De collectie van het Museum für Hamburgische Geschichte beslaat middeleeuwse beeldhouwkunst uit de periode van de 9e tot de 14e eeuw. De politieke, economische en culturele opleving van Hamburg, die de stad vanaf de 17e eeuw doormaakte door het veiligstellen van de Elbe-routes, immigranten uit heel Europa en nieuwe contacten en handelspraktijken, is te zien in de koopmanszaal en op een groot stadsmodel met de nieuwgebouwde wallen. De grote brand en de cholera-epidemie in de 19e eeuw worden inzichtelijk gemaakt door middel van indrukwekkende prentencollecties, zogenoemde familieboeken of Stammbuchen, foto’s en stadsmaquettes.

3.3 Bezoekersaantallen In totaal bereiken de musea van de Stiftung Historische Museen Hamburg een kleine 400.000 bezoekers. Hamburg Museum is goed voor een kwart daarvan en trekt jaarlijks zo’n 100.000 bezoekers.

3.4 Organisatie en budget Hamburg Museum maakt deel uit van de Stiftung Historische Museen Hamburg. De andere musea die onder deze stichting vallen zijn: ● Museum der Arbeit; ● Altonaer Museum; ● Jenisch Haus;

| 10 | Benchmark stadsmuseale functie

● ● ● ●

Hafenmuseum Hamburg/Peking; Speicherstadtmuseum; Heinrich Heine Haus; German Port Museum (nieuw museum in ontwikkeling met € 120 miljoen rijksmiddelen).

Vanuit de stichting worden de backofficetaken centraal aangestuurd. Dus net als bij het MAS worden financiële administratie, personeelsbeleid, centrale inkoop, collectiebeheer en collectieve pr en marketing op centraal niveau georganiseerd. Ook de publieksservices (entree, winkel, horeca) zijn centraal georganiseerd voor de verschillende museumlocaties. Onderdeel van de stichting is ook Museumsdienst Hamburg, dat niet alleen educatieprogramma’s, rondleidingen en doelgroepprogramma’s organiseert voor de musea die bij de stichting zijn aangesloten, maar ook voor alle andere musea in Hamburg (in totaal 30 musea). Vanuit de collectieve pr en marketing geeft de stichting ook een eigen tijdschrift uit (Hamburg History Live!). Vier nummers per jaar, met artikelen en rapporten van de wetenschappers gelieerd aan de verschillende musea. Daarnaast is er recentelijk een online kennisportaal opgezet waar de resultaten van het werk van de verschillende musea (ook digitaal) gedeeld worden. De stichting heeft een strategisch directeur en een uitvoerend directeur; zij vormen de Raad van Bestuur. De strategisch directeur is leidend in het moderniseringsproces van de musea. De komende jaren zijn intensieve renovatie- en verbouwingsmaatregelen gepland, evenals de vernieuwing van de permanente tentoonstellingen. Alles met als doel de musea nog beter te ontsluiten voor het publiek.

Binnen dit takenpakket valt ook het nieuw te bouwen Havenmuseum, waaraan ook het Rijk fors bijdraagt (€ 120 miljoen). De Raad van Bestuur stuurt de directies van de verschillende musea aan die feitelijk afdelingen vormen van de stichtingsorganisatie. Ook stuurt de Raad van Bestuur de administratieve organisatie aan (backofficetaken) en de afdeling Publieksservices. De stichting kent een Raad van Toezicht en een Adviesraad. De directies van de respectievelijke musea (afdelingsdirecteuren) zijn verantwoordelijk voor openstelling, programmering, onderzoek, innovatie en de marketingcommunicatie van het eigen museum. In totaal werken er bij de stichting 250 medewerkers. Het is lastig aan te geven hoeveel fte daarvan kan worden toegerekend aan Hamburg Museum.

3.5 Huisvesting Aan publieksruimten (tentoonstelling, winkel, horeca, entree) beschikt het museum over circa 7.000 m2, onderverdeeld in: ● 1.000 m2 in elkaar overlopende entree, winkel, museumcafé; ● 750 m2 voor wisseltentoonstellingen (mooie grote ruimte); ● 5.000 m2 voor vaste presentaties; ● 250 m2 verbindingsruimten; ● 750 m2 overkapte buitenruimte.

| 11 | Benchmark stadsmuseale functie

Hamburg Museum is toe aan een algehele upgrade. De stad en het Rijk hebben hiervoor € 36 miljoen uitgetrokken. Een substantieel deel hiervan zal worden aangewend voor een algehele herziening van de vaste presentaties. Ook de andere musea worden aangepakt waarvoor vergelijkbare bedragen beschikbaar worden gesteld. Voor het Hafenmuseum wordt toegewerkt naar een geheel nieuw museum (German Port Museum) dat ook nationale betekenis moet krijgen. De Duitse regering stelt hiervoor € 120 miljoen beschikbaar.

| 12 | Benchmark stadsmuseale functie

H4 | Museum of Liverpool

4.1 Museaal aanbod; typering activiteiten Museum of Liverpool gaat over de internationale, wereldwijde bekendheid en betekenis van de stad Liverpool gegeven zijn bijzonder geografische ligging en onderscheidende geschiedenis en cultuur. Bezoekers kunnen in het museum ontdekken hoe de haven, de inwoners en de rijke creatieve en sportieve geschiedenis van deze plek Liverpool gemaakt hebben tot de stad die het nu is. Museum of Liverpool is onderdeel van een grote museumorganisatie: National Museums of Liverpool, waaronder onder andere ook het Worlds Museum, het Slavery Museum en het Maritime Museum vallen. Museum of Liverpool biedt thematische vaste presentaties (‘Galleries'): ● The Great Port: over de ontwikkeling van een klein haventje in de vroege middeleeuwen tot een van de grootste zeehavens ter wereld. ● Global City Gallery: over hoe Liverpool zich ontwikkeld heeft tot de tweede stad van het Britse rijk, ook in het perspectief van de nationale geschiedenis. ● Little Liverpool: hands-on geschiedenis voor kleintjes. ● Liverpool Overhead Railway: over de eerste elektrische stadstrein ter wereld. ● History Detectives Gallery: het verhaal van de ondergrondse schatten van Liverpool en Noord-Engeland vanaf de ijstijd. ● City Soldiers: het verhaal van de soldaten van het King's Regiment (sinds 1685) en het Britain's Liverpool’s Regiment.

| 13 | Benchmark stadsmuseale functie