21bb12553 Bijlage 7 behorende bij 21bb12546 - Rapport Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden ( min. BZK )

Opmerkingen

Bron(nen)

Niet meegnomen: formulering van het excuus is dubbelzinnig.

‘Minister door het stof’, Algemeen Dagblad, 26 mei 2016; ‘Van de Steur erkent falen ambtelijke top Justitie’, Het Parool, 26 mei 2016; Christiaan

Een ander tegenargument zou kunnen zijn: het niet zien van excuses als het nemen van verantwoordelijkheid; een dergelijke vorm van excuses zou echter nog moeilijk als zodanig uit te leggen zijn. 64 Zie over wat als begin van de Nederlandse staat aangemerkt kan worden uitgebreider §3.3 hieronder. Over de vraag of er in 1815 een nieuwe Grondwet werd aangenomen, dan wel een herziening plaatsvond van de Grondwet van 1814 bestaat discussie, zie voor de verschillende posities in dit debat: Nick Efthymiou, ‘De grondwet van 1814 en de grondwet van 1815’, Tijdschrift voor Constitutioneel Recht 2019, vol. 1, p. 24-50 (3441); voor de argumentatie in deze studie maakt deze kwestie (is ons bestel gevestigd met de Grondwet van 1814 of 1815?) geen verschil, waar 1814 staat, mag dus ook 1815 gelezen worden. 65 Zie hierover eveneens §3.3 hieronder. 66 Zoveel mogelijk is de datum van de feitelijke excuses aangehouden, wanneer die niet direct inzichtelijk was, is gekozen voor de datum van het nieuwsbericht. 67 Steeds wordt het relevante deel van het ministerie genoemd. 68 ‘Handelen’ wordt hier opgevat als alles waar de bewindspersoon of zijn of haar voorganger(s) verantwoordelijkheid voor draagt/dragen. 63

16

bijlage 4A

13 juni 2016

Etnisch profileren rapper/zanger Typhoon

Van der Steur, Veiligheid en Justitie (VVD)

Eigen handelen

19 oktober 2016

Doordrukken gouverneur Aruba tegen wil premier Aruba

Plasterk, Koninkrijksrelaties (PvdA)

Eigen handelen

11 maart 2017

Omgang overheid met Q-koorts

Rutte, Algemene Zaken (VVD)

Eigen handelen en voorgange r(s)

Gedaan tijdens een verkiezingsdebat in Eindhoven. Gebruikt de term ‘sorry’.

30 maart 2017

‘Drank en vrouwen’uitspraak over zuidelijke eurolanden.

Dijsselbloem, Financiën (PvdA)

Eigen handelen

17 mei 2017

Niet op tijd informeren nabestaanden over vervroegde vrijlating dader doodrijden opa, oma en kleinkind Mortierongeluk Mali

Dijkhoff, (Stas) Veiligheid en Justitie (VVD)

Eigen handelen

Niet meegenomen: Dijsselbloem gaat niet verder dan het ‘zeer te betreuren’; SP interpreteert het als excuus.

Hennis, Defensie (VVD)

Eigen handelen

1 oktober 2017

Excuses samen met de politie.

Aangeboden in een persoonlijk gesprek, door nabestaande geïnterpreteerd als excuses.

Pelgrim, ‘Even een verademing, maar hij maakte te veel fouten’, 27 januari 2017. ‘Hoe oprecht zijn die politieexcuses?’, NRC Handelsblad, 13 juni 2016. ‘Plasterk biedt Mike Eman excuses aan’, Trouw, 19 oktober 2016. ‘Ook na excuses Rutte toch hoger beroep Q-koorts’, Brabants Dagblad, 14 maart 2017; ‘Sorry van Rutte komt te laat: “Hij heeft nooit iets gedaan of geluisterd”, Omroep Brabant (online), 12 maart 2017. ‘SP hoort “ruiterlijk excuus” Dijsselbloem over drank- en vrouwenuitsprake n’, Financieel Dagblad, 30 maart 2017. ‘Excuus Dijkhoff voor nabestaanden’, Trouw, 17 mei 2017. ‘Hennis belt nabestaanden gesneuvelden’, Algemeen Dagblad, 2 oktober 2017; ‘Excuses Hennis aan nabestaanden mortierongeluk Mali’, NOS.nl, 1 oktober 2017.

17

11 november 2017

Geluidsoverlast niet actief gemeld aan omwonenden vliegveld Lelystad; fouten milieueffectrapportage

Van Nieuwenhuizen, Infrastructuur en Waterstaat (VVD)

Eigen handelen

1 december 2017

Stemverheffing door minister nadat een volgens de minister onware voorstelling van zaken gegeven werd

Grapperhaus, Justitie & Veiligheid (CDA)

Eigen handelen

14 januari 2018

Geen aandacht gehad voor veiligheid gaswinning Groningen

Rutte, Algemene Zaken; Kamp, Economische Zaken (beiden VVD)

Eigen handelen

13 februari 2018

Onwaarheid over bijwonen bijeenkomst in Poetins ‘datsja’ (buitenhuis)

Zijlstra, Buitenlandse Zaken (VVD)

Eigen handelen

10 maart 2018

Boeren onterecht als fraudeur aangemerkt

Schouten, Landbouw (CU)

Eigen handelen

Voor zover wij konden nagaan maakt alleen het hoofdredactionee l van de Tubantia melding van expliciet aangeboden ‘excuses’.

‘Eerlijk over vliegveld Lelystad’, Tubantia, 11 november 2017.

Gedaan in Buitenhof, Rutte zegt dat Kamp en hij (‘namens het kabinet’): ‘diep spijt hebben van het feit, excuses maken voor het feit, dat zo lang in onze geschiedenis de veiligheid in Groningen geen hoofdrol heeft gespeeld in de discussie.’

‘Rutte: Groningen, het spijt ons diep’, Dagblad van het Noorden, 15 januari 2018; Buitenhof, 14 januari 2018 (minuut 12:48 e.v.), https://www.vpro .nl/buitenhof/spe el~VPWON_1283 462~mark-ruttebuitenhof~.html Ontmoeting in Poetins ‘datsja’, Metro, 13 februari 2018; Tobias den Hartog, ‘”Dom is de slotsom en weg is Zijlstra’, Het Parool, 14 februari 2018. ‘Aangeven geboorte kalf moet beter’, Utrechts Nieuwsblad, 25 augustus 2018; ‘Wel spijt, maar geen excuses voor boeren na harde woorden van minister Schouten over kalverfraude’, 10 maart 2018,

Niet meegenomen: minister heeft ‘spijt’, maar biedt geen excuses aan.

Sjoerd Mouissie, ‘Een tam debat, met vijf minuten vrij worstelen’, Nederlands Dagblad, 1 december 2017.

18

bijlage 4A

25 april 2018

Gevallen slachtoffers en gebrekkige veiligheid werken bij Defensie

Bijleveld, Defensie (CDA)

Eigen handelen

4 juni 2018

Slachtoffers Defensie werken met Chroom-6 tussen 1984 en 2006; mogelijk gevaar sinds 1973 bekend bij het leger.

Visser, (Stas) Defensie (VVD)

Voorgange r(s)

19 juli 2018

Uitspraken over Suriname, OostEuropa, de multiculturele samenleving, integratie en de rol van ‘genen’ op besloten bijeenkomst

Blok, Buitenlandse Zaken (VVD)

Eigen handelen

25 juli 2018

‘Failed state’-uitspraak over Suriname, specifiek excuus aan Suriname

Blok, Buitenlandse Zaken (VVD)

Eigen handelen

11 oktober 2018

Toeslagenaffaire, behandeling ouders door belastingdienst, informatievoorziening aan de Kamer

Snel, (Stas) Financiën (D66)

Eigen handelen en voorgange r(s)

In september werden de excuses herhaald (zie bron hiernaast): ‘Hij biedt “opnieuw excuses aan” (…).

Omroep Brabant (online). ‘Excuses voor slachtoffers Defensie’, Dagblad van het Noorden, 26 april 2018. Jasper Kars, ‘“Dit Los je niet op met een beetje erkenning”’, De Volkskrant, 5 juni 2018; Hanneke Keultjes, ‘Defensie maakt excuses om giftige chroom-6verf’. Leeuwarder Courant, 5 juni 2018. ‘Mark Kranenburg, Blok onder vuur – ook na excuses’, NRC Handelsblad, 19 juli 2018; Tobias den Hartog en Hanneke Keultjes, ‘Nederige Stef Blok “meende het niet”’, Algemeen Dagblad/Groene Hart, 6 september 2018. ‘“Failed state” Suriname vindt excuses minister Blok onvoldoende’, NRC Handelsblad, 25 juli 2018. ‘Jan Kleinnijenhuis, ‘Belastingdienst krijgt tik op de vingers vanwege fouten met kinderopvangtoeslagen’, Trouw, 29 april 2019; ‘Jan Kleinnijenhuis, ‘Staatssecretaris Snel zegt sorry voor het gedrag

19

17 oktober 2018

Excuus nabestaanden berispte verzetsheld Zwartendijk

Blok, Buitenlandse Zaken (VVD)

Voorgange r(s)

3 april 2019

Fouten behandeling Michael P. (moordenaar Anne Faber)

Dekker, Rechtsbescherming (VVD)

Eigen handelen

23 mei 2019

‘Bevinkje’-uitspraak

Wiebes, Economische Zaken (VVD)

Eigen handelen

4 juni 2019

Drie excuses Groningen: de gaswinning, onderschatting opgave schadeherstel, focus op juridische zekerheid

Rutte, Algemene Zaken (VVD)

Eigen handelen en voorgange r(s)

7 juni 2019

Brief gestuurd aan vermoorde Humeyra alsof ze nog in leven was

Grapperhaus, Justitie & Veiligheid (CDA)

Eigen handelen

13 juni 2019

Grove schendingen kinderrechten in jeugdzorg sinds 1945

De Jonge, Volksgezondheid, Welzijn en Sport (CDA); Dekker, Rechtsbescherming (VVD)

Eigen handelen en voorgange r(s)

Excuses persoonlijk aangeboden aan de familie.

Eerste excuses in Tweede Kamer; daarvoor alleen op televisie (Buitenhof), zie 15 januari 2018.

Eerste excuus, zie ook 22 februari 2020

van de afdeling Toeslagen’, Trouw, 11 oktober 2018. ‘Excuses voor nabestaanden verzetsheld Zwartendijk’, Financieel Dagblad, 17 oktober 2018. ‘Minister blijft na excuses’, Noordhollands Dagblad, 4 april 2019; ‘Minister Dekker erkent: we zaten fout met Michael P.’, RTL Nieuws, 3 april 2019. ‘Excuses Rutte en Wiebes’, De Volkskrant, 5 juni 2019; ‘Wiebes biedt excuses aan voor uitspraak “bevinkje”’, RTL Nieuws, 23 mei 2019. ‘Excuses Rutte en Wiebes’, De Volkskrant, 5 juni 2019; ‘Rutte biedt driemaal excuses aan 'voor wat Groningen is aangedaan’, NOS.nl, 4 juni 2019. Victor Schildkamp, ‘Minister stuurt handgeschreven excuusbrief aan familie vermoorde Humeyra’, Tubantia, 7 juni 2019. ‘Excuses over falen jeugdzorg’, Noordhollands Dagblad, 13 juni 2019.

20

bijlage 4A

13 september 2019

Jongeren met depressieve klachten

Bruins, Medische Zorg (VVD)

Eigen handelen

31 oktober 2019

Fouten toelating openbare weg ‘Stint’ (voertuig)

Van Nieuwenhuizen, Infrastructuur (VVD)

5 november 2019

Informatievoorziening Kamer over burgerdoden Nederlands bombardement Hawija

Bijleveld, Buitenlandse Zaken (CDA)

Eigen handelen en voorgange r(s) Voorgange r(s)

5 december 2019

Toeslagenaffaire, voor ‘institutionele vooringenomenheid’, en voor informatievoorziening Kamer Toeslagenaffaire, in algemene zin

Snel, (Stas) Financiën (D66)

Eigen handelen en voorgange r(s)

Bij de conclusies rapport-Donner

Rutte, Algemene Zaken (VVD); Hoekstra, Financiën (CDA)

Eigen handelen en voorgange r(s)

Excuses op een bijeenkomst met tweehonderd gedupeerde ouders

27 januari 2020

Rol Nederlandse overheid in de Holocaust

Rutte, Algemene Zaken (VVD)

Voorgange r(s)

28 januari 2020

Gebrekkige communicatie bij twijfels over verhuizing marinierskazerne naar Vlissingen

Visser, (Stas) Defensie (VVD)

Eigen handelen

19 januari 2020

Gebruikt de uitdrukking: ‘Daar wil ik sorry voor zeggen.’

Edwin van der Aa, ‘Minister Bruins diep door het stof na onhandige uitspraak over depressieve kinderen’, De Gelderlander, 13 september 2019. ‘Minister vecht tegen tranen bij Stint-excuus’, De Telegraaf, 31 oktober 2019 Aernout Brouwers, ‘Minister van Defensie Bijleveld behoudt net voldoende steun na “oprechte excuses” over burgerdoden bij bombardement Irak’, De Volkskrant, 6 november 2019. Jelle Brandsma, ‘Snel overleeft debat met een schram’, Trouw, 5 december 2019. Loudi Langelaan, ‘Gesprek Rutte en gedupeerden toeslagenaffaire: ouders voorzichtig positief’, De Stentor, 20 januari 2020. Dion Mebius, ‘Ruttes Holocaustexcuses moesten van ver komen’, De Volkskrant, 27 januari 2020. ‘Kazernezaak schaadt vertrouwen in Visser’, Noordhollands Dagblad, 28 januari 2020.

21

5 februari 2020

Gebrekkige communicatie rondom laagvliegroute luchtmacht Friesland

Visser, (Stas) Defensie (VVD)

Eigen handelen

19 februari 2020

Gevolgen strenge PFAS-norm voor ondernemers in bouw en grond

Van Veldhoven, (Stas) Infrastructuur en Waterstaat (D66)

Eigen handelen

20 februari 2020

Niet-informeren Zeeland over gesprekken alternatieve locatie marinierskazerne

Visser, (Stas) Defensie (VVD)

Eigen handelen

22 februari 2020

Grove schendingen kinderrechten in jeugdzorg sinds 1945

Dekker, Rechtsbescherming (VVD)

Voorgange r(s)

24 februari 2020

Zwijgen overheid over geallieerd bombardement Nijmegen

Grapperhaus, Justitie & Veiligheid (CDA)

Eigen handelen en voorgange r(s)

5 maart 2020

Niet-informeren Zeeland over gesprekken alternatieve locatie marinierskazerne Nederlandse ‘Geweldsontsporing’ 1945-1949 na ‘Proklamasi’ Indonesië

Rutte, Algemene Zaken (VVD)

Eigen handelen

Koning WillemAlexander

Voorgange r(s)

10 maart 2020

Tweede excuus, zie ook 13 juni 2019

Sluit zich aan bij Visser: ‘Haar excuses zijn mijn excuses’.

Saskia van Westhreenen, ‘Kans op laagvliegen “zeer klein”’, Leeuwarder Courant, 5 februari 2020. Alexander Bakker, ‘PFAS-malaise: gevolgen voor bouwsector onderschat’, De Telegraaf, 5 november 2020; ‘Van Veldhoven tegen Kamer: excuses voor PFAS-problemen’, NOS.nl, 19 februari 2020. Niek Megens, ‘Staatssecretaris Visser diep door het stof voor negeren Zeeland bij keuze voor kazerne in Nieuw Milligen’, Tubantia, 20 februari 2020. Wilma Kieskamp, ‘Compensatie voor misbruik in jeugdzorg’, Trouw, 22 februari 2020. Henk van Gelder en Geert Willems, ‘Na 76 jaar excuses over zwijgen “fout bombardement”’, 24 februari 2020. ‘Rutte geeft één fout toe’, De Gelderlander, 6 maart 2020. Tonny van der Mee, ‘Excuses van koning in Indonesië’, Het Parool, 10 maart 2020.

22

bijlage 4A

25 maart 2020

Nieuwe fout in informatievoorziening Kamer burgerdoden Hawija

Bijleveld, Defensie (CDA)

Eigen handelen

Zie ook 5 november 2019; verschil in taxatie of het excuses waren (‘betreuren’).

31 maart 2020

Opstelling Nederland in onderhandelingen over Europese coronaaanpak (‘Eurobonds’discussie)

Hoekstra, Financiën (CDA)

Eigen handelen

Niet meegenomen: berichtgeving dubbelzinnig; NOS stelt expliciet dat Hoekstra geen excuses heeft aangeboden.

2 juli 2020

Fouten omtrent meldpunt adoptie onder druk of dwang

Dekker, Rechtsbescherming (VVD)

Eigen handelen

Niet meegenomen: geen expliciete ‘excuses’, wel ‘betreur ik ten zeerste’ en ‘dat spijt me’.

18 juli 2020

Toeslagenaffaire, Discriminatie door de Belastingdienst

Van Huffelen, (Stas) Financiën (D66)

Voorgange r(s)

25 augustus 2020

Vrouwen opgesloten in gestichten van De Goede Herder (18601978), excuses aangeboden aan de nog in leven zijnde

Dekker, Rechtsbescherming (VVD)

Voorgange r(s)

‘Minister Bijleveld zal zich opnieuw moeten verantwoorden; Commentaar’, NRC Handelsblad, 3 april 2020; ‘Bijleveld door het stof om burgerslachtoffer s’, Dagblad van het Noorden, 25 maart 2020. Hanneke Keultjes en Hans van Soest, ‘Nederland zegt snel sorry tegen ZuidEuropa’, Provinciale Zeeuwse Courant, 1 april 2020; ‘Hoekstra: te weinig empathisch geweest, schouder aan schouder met Zuid-Europa’, NOS.nl, 31 maart 2020. ‘Minister biedt excuses aan voor fouten meldpunt gedwongen adoptie’, Trouw, 2 juli 2020; ‘Dekker maakt excuses voor fouten meldpunt gedwongen adoptie’, NOS.nl, 2 juli 2020. ‘Excuses staatssecretaris voor discriminatie door de Belastingdienst’, De Limburger, 18 juli 2020. ‘Proces tegen de staat na “hel op aarde” bij nonnen”, Rotterdams Dagblad, 29

23

slachtoffers op een lotgenoten-dag, op basis van een rapport dat de periode 19451975 onderzocht.

27 augustus 2020

Coronamaatregelen niet in acht genomen op bruiloft Grapperhaus

Grapperhaus, Justitie & Veiligheid (VVD)

Eigen handelen

28 augustus 2020

Coronamaatregelen niet in acht genomen op bruiloft Grapperhaus

Broekers-Knol, (Stas) Justitie & Veiligheid (VVD)

Eigen handelen

21 oktober 2020

Vliegvakantie koning in coronatijd

Koning WillemAlexander

Eigen handelen

24 november 2020

Delen inloggegevens digitale vergadering Europese ministers

Bijleveld, Defensie (CDA)

Eigen handelen

Niet meegenomen: geen excuses, maar ‘dan spijt me dat’.

Excuses specifiek aangeboden aan

augustus 2020; Joep Dohmen, ‘Betrokkenen hebben vooral ruzie over het lot van de meisjes van de Goede Herder’, NRC Handelsblad, 25 augustus 2020, zie ook de Kamerbrief van Minister Dekker (19 december 2019) waarin de Kamer het rapport over De Goede Herder tussen 1945-1975 werd aangeboden, beschikbaar via rijksoverheid.nl ‘Grapperhaus biedt alsnog excuses aan: tijdens bruiloft niet hele tijd 1,5 meter afstand gehouden’, Eindhovens Dagblad, 27 augustus 2020. ‘Amsterdam en Rotterdam beëindigen mondkapjesexperiment’, NRC (coronablog), 28 augustus 2020; ‘Ook BroekersKnol heeft spijt van gang van zaken bij huwelijk Grapperhaus’, NOS (online), 28 augustus 2020. ‘Hoogleraar staatsrecht: Koning moest wel met iets komen’, De Stentor, 21 oktober 2020. ‘Minister Bijleveld door het stof in de Tweede Kamer

24

bijlage 4A

EUbuitenlandchef Borrell 27 november 2020

Toeslagenaffaire, in algemene zin

Rutte, Algemene Zaken (VVD)

Eigen handelen

1 december 2020

Eis oude Transgenderwet (1985-2014) fysieke transitie en onomkeerbare sterilisatie voor aanpassing geboortecertificaat Informatievoorziening aan Kamer in Toeslagenaffaire (en in het algemeen), in het bijzonder excuus aan Kamerlid Omtzigt

Van Engelshoven, Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (hier: Emancipatie) (D66); Dekker, Rechtsbescherming (VVD)

Voorgange r(s)

Rutte, Algemene Zaken (VVD), demissionair

Eigen handelen

4 februari 2021

Datalek GGD gegevens geteste personen

De Jonge, Volksgezondheid (CDA), demissionair

Eigen handelen

8 februari 2021

Misstanden bij ‘interlandelijke’ adopties tussen 1967 en 1998 Coronamaatregelen niet in acht genomen bij schaats-moment in verkiezingscampagne

Dekker, Rechtsbescherming (VVD), demissionair

Voorgange r(s)

Hoekstra, Financiën (CDA), demissionair

Eigen handelen

Niet meegenomen: erkent fout en dat wordt gelezen als ‘excuses’, maar biedt voor zover wij konden achterhalen nergens expliciet ‘excuses’ aan.

Vermelding Omtzigt in notulen formatiegesprekken

Ollongren, Binnenlandse Zaken (D66), demissionair

Eigen handelen

Niet meegnomen: niet gedaan in hoedanigheid als minister. Samen met Jorritsma.

19 januari 2021

20 februari 2021

29 maart 2021

Tijdens ondervraging door CommissieVan Dam

na blunder’, Noordhollands Dagblad, 24 november 2020. “Rutte: ‘Een verschrikkelijk ongeluk’, NRC Handelsblad, 27 november 2020. ‘Kabinet biedt excuses aan voor oude Transgenderwet’, Noordhollands Dagblad, 1 december 2020. ‘Rutte maakt ook excuses aan CDA’er Omtzigt om toeslagendossier’, Noordhollands Dagblad, 19 januari 2021. ‘Deemoedige De Jonge doorstaat debat over datalek’, Het Financiële Dagblad, 4 februari 2021. ‘Excuses kabinet voor misstanden adoptie’, 8 februari 2021. ‘Hoekstra vergat coronaregels bij CDAcampagnestuntje op de schaats’, Trouw, 20 februari 2021; ‘Campagneteam CDA al dagen bezig met uitje Hoekstra: “Insteek was even schaatsen”’, RTL Nieuws (online), 19 februari 2021. ‘Oppositie laakt oud-verkenners’, Leeuwarder Courant, 30 maart 2021.

25

2.5

Conclusie

Naast enkele algemene overwegingen ten aanzien van de geschiedsopvatting en domeinvermenging in het huidige kabinetsstandpunt, is geconcludeerd dat er geen staatsrechtelijke bezwaren bestaan tegen betekenisvolle excuses voor het slavernijverleden. Op basis van een in de staatsrechtdoctrine verdedigde, en door de staatsrechtspraktijk geschraagde, opvatting kan namelijk gesteld worden dat de ministeriële verantwoordelijkheid zich niet per se verzet tegen dergelijke excuses. Een huidig kabinet kan daarom als opvolger middels excuses de verantwoordelijkheid nemen voor het handelen van de Staat der Nederlanden vanaf haar vestiging in 1814. De mogelijke strafrechtelijke of civielrechtelijke gevolgen van excuses door de regering zijn hier niet afzonderlijk behandeld. De gedachte daarachter is dat er geen reden is om te veronderstellen dat die gevolgen zouden verschillen van de gevolgen van erkenning, excuses of herstel als vervat in een wet, zoals besproken in het hiernavolgende hoofdstuk. De bespreking aldaar mag dus ook gelden als antwoord op die vraag hier.

26

bijlage 4A

Hoofdstuk 3: Erkenning, excuses en herstel in de wet 3.1

Inleiding; regeling bij (rijks)wet geoorloofd?

Een alternatief voor excuses aangeboden door de regering is het vervatten van erkenning, en mogelijk excuses en herstel in een wettelijke regeling. Met betrekking tot een mogelijke wettelijke erkenning van de Nederlandse rol ten aanzien van het slavernijverleden is dan allereerst de vraag aan de orde of het is toegestaan om die erkenning bij formele wet (Nederlandse wet of rijkswet) te doen plaatsvinden. De wetgever (regering en parlement samen) is soeverein. Het staat hem in beginsel vrij bij formele wet elk onderwerp te regelen dat hem goeddunkt en te bepalen of en zo ja welke rechten en verplichtingen hij in het leven roept. Wel behoort een formele wet qua totstandkoming en inhoud in overeenstemming te zijn met het hogere geschreven recht en met de algemene (ongeschreven) rechtsbeginselen. Voor een Nederlandse wet betekent de eis van overeenstemming met het hogere geschreven recht dat een wet niet strijdig mag zijn met de Grondwet, met het Statuut en met internationale overeenkomsten en besluiten van volkenrechtelijke organisaties waaraan het Koninkrijk gebonden is. Veelal gaat het dan om de conformiteit met de EU-Verdragen en met mensenrechtenbepalingen uit bijvoorbeeld het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM).

Voor wat betreft de algemene rechtsbeginselen betekent de eis van overeenstemming dat de wet niet strijdig mag zijn met het willekeurverbod (oftewel het redelijkheidsbeginsel), het evenredigheidsbeginsel, het rechtszekerheidsbeginsel, het gelijkheidsbeginsel, het vertrouwensbeginsel en het motiveringsbeginsel. Voor een rijkswet geldt hetzelfde als voor de wet, met dien verstande dat het verbod van strijdigheid met de Grondwet zich beperkt tot bepalingen die via het Statuut deel uitmaken van het recht van het Koninkrijk.69 Overigens is de rechter slechts in zeer beperkte mate bevoegd een (rijks)wet te toetsen aan het hiervoor beschreven kader. Hij mag per saldo bepalingen uit een (rijks)wet alleen toetsen aan rechtstreeks werkende bepalingen van verdragen en besluiten van volkenrechtelijke organisaties, zoals mensenrechten. Dit wil zeggen dat vooral op de (rijks)wetgever zelf de verplichting rust om de conformiteit met het hogere geschreven recht en de algemene rechtsbeginselen te bewaken. Gegeven het bovenstaande kader zien wij niet bij voorbaat redenen om te veronderstellen dat de (rijks)wetgever niet de vrijheid zou hebben om bij (rijks)wet tot erkenning, excuses en herstel van/voor de Nederlandse rol ten aanzien van de slavernij over te gaan.

Het Statuut en de Grondwet bevatten voor een dergelijke erkenning geen obstakels, evenmin als – voor zover te overzien – de EU-Verdragen. De (rijks)wetgever moet ervoor zorgen dat conformiteit bestaat met de voor het Koninkrijk geldende verdragen die slavenhandel en 69

Arjen van Rijn, Handboek Caribisch Staatsrecht, Boom juridisch: Den Haag 2019, #19, #26, #27 en #28.

27

slavernij tot misdrijf tegen de menselijkheid bestempelen.70 Verder is met name van belang dat de (rijks)wet geen strijd oplevert met het eveneens in de internationale verdragen gegarandeerde discriminatieverbod. In het kader van de erkenning moeten gelijke gevallen dus gelijk behandeld worden, tenzij er een objectieve en redelijke rechtvaardigingsgrond bestaat voor ongelijke behandeling. Op de vraag of bij wettelijke vormen van erkenning, excuses en herstel sprake zou moeten zijn van een Nederlandse wet of van een rijkswet wordt in §3.5 van dit hoofdstuk apart ingegaan. Wanneer er inderdaad voor wordt gekozen aan de verwerking van het slavernijverleden een wettelijke grondslag te verlenen, is vervolgens aan de orde wat de inhoud van de regeling zou moeten zijn.71 3.2

Stap 1: erkenning

Formulering Als voorbeeld van een zelfstandige wettelijke erkenning zonder expliciete excuses zou de wet Taubira kunnen gelden, die in 2001 in Frankrijk werd aangenomen en deel uitmaakt van een reeks van zogeheten herinneringswetten.72 In het eerste artikel van die wet erkent de Franse Republiek: ‘que la traite négrière transatlantique ainsi que la traite dans l’océan Indien d’une part, et l’esclavage d’autre part, perpétrés à partir du xve siècle, aux Amériques et aux Caraïbes, dans l’océan Indien et en Europe contre les populations africaines, amérindiennes, malgaches et indiennes constituent un crime contre l’humanité.’73 Verdrag inzake de Slavernij van 25 september 1926, Trb. 1995, 270; Aanvullend Verdrag inzake de afschaffing van de slavernij, de slavenhandel en met slavernij gelijk te stellen instellingen en praktijken van 7 september 1956, Trb. 1995, 272; art. 8 van het Internationaal Verdrag inzake burgerlijke en politieke rechten; art. 4 van het EVRM; artikelen 6 en 7 van het Statuut van Rome van het Internationaal Strafhof. Zie voorts: P.B.C.D.F. van Sasse van Ysselt, ‘Slavernij en slavenhandel: afgeschaft, verboden, maar niet voorbij’, NJB 2013/1542.

71 Zie voor het als logisch-sequentieel begrijpen van ‘erkenning, excuses en herstel’, zoals deze hierna ook gepresenteerd worden, een van de burgers van Afrikaanse staten geïnterviewd door Howard-Hassmann: ‘So, I think the first stage should be acknowledging. From acknowledging then there should be apology and then the last area is how to start to resolve that, how to reconcile the problem’ (Howard-Hassmann 2008, p. 146). 72 Zie uitgebreid: M. Bán, The legal governance of historical memory and the rule of law (diss. Amsterdam), Amsterdam: University of Amsterdam 2020, met name p. 47, 119-120 en 128-131, Báns rechtsstatelijke analyse van Franse wetten rondom ‘historical memory’ laat zien dat rechtsstatelijke vragen vooral in beeld komen (m.n. qua legaliteit, gelijkheid voor de wet en de onafhankelijkheid van de rechter) wanneer ‘memory laws’ in de sfeer van het strafrecht worden getrokken (de strafbaarstelling van de ontkenning van misdaden tegen de menselijkheid dan wel genocide, in met name algemene wetten) of wanneer ze gekoppeld worden aan voorwaarden voor het verkrijgen van burgerschap, zie p. 148. De in deze studie besproken variant van een mogelijke erkenningswet blijft buiten die sferen.

Op basis van de (erkennings)wet Taubira is wel door een belangengroep gepoogd te procederen (civielrechtelijk, maar vooral strafrechtelijk) tegen een historicus en diens uitlatingen over de slavernij (erop neerkomend dat slavernij niet is te karakteriseren als genocide); de procedures werden gestaakt, maar hadden weinig kans van slagen gehad omdat in ieder geval de wet Taubira zelf ontkenning niet criminaliseert, zie voor die taxatie: Stiina Löytömäki, Law and the Politics of Memory: Confronting the Past, Abingdon: Routledge 2014, p. 97 (zie verder ook op dit punt Bán 2020, p. 128) 73 Loi n° 2001-434 du 21 mai 2001 tendant à la reconnaissance de la traite et de l'esclavage en tant que crime contre l’humanité, https://www.legifrance.gouv.fr/loda/id/LEGITEXT000005630984/2021-01-04/ 70

28

bijlage 4A

De wet bevat daarnaast artikelen over aandacht voor het slavernijverleden in het onderwijs (art. 2), de inzet van Frankrijk in internationale fora voor een internationale herdenkingsdag van slavernij (art. 3), onderzoek naar de vorm van herdenken in Frankrijk (art. 4), het openen van de mogelijkheid voor verenigingen die zich met de nagedachtenis van de slavernij bezighouden om te procederen bij uitingsdelicten (art. 5). Artikel 1 van de wet Taubira bevat aldus primair een omschrijving van de daden die kwalificeren als misdrijven tegen de menselijkheid, van de gebieden waar de daden zijn begaan en van de volkeren waartegen de daden zijn begaan. De omschrijving zegt niet expliciet om de daden van wie het gaat. Er is alleen sprake van een meer abstracte erkenning dat bepaalde daden (slavenhandel en slavernij) als misdrijven tegen de menselijkheid moeten worden gekwalificeerd. De Franse Republiek aanvaardt of neemt daarmee dus geen duidelijke eigen verantwoordelijkheid voor de begane daden. Dit laatste heeft tot kritiek geleid omdat de erkenning daardoor een zekere vrijblijvendheid suggereert.

In een eerdere versie van de wet Taubira werden de ‘Europese mogendheden’ nog wel aangeduid als daders, maar dit haalde de finale versie niet; ook een bepaling over onderzoek naar mogelijke herstelbetalingen sneuvelde.74 Zo resteerde een wet die volledig ziet op ‘herinnering’ als vorm van herstel en die de schuld van de Franse Republiek slechts suggereert. Het is de vraag of een zo abstracte erkenning daadwerkelijk een rol kan spelen in een proces van ‘herstel’ door ‘herinnering’: ‘(…), memory can only accomplish so much when the criminal remains unnamed and will not confess.’75 De vrijblijvendheid van de Franse wet Taubira zou in een Nederlandse versie kunnen worden tegengegaan door in de definitie aan te geven op de daden van wie de erkenning betrekking heeft. Tegen de achtergrond van het voorgaande zou een erkenning aldus kunnen luiden: Erkend wordt dat de slavenhandel en slavernij die tussen het begin van de 17e eeuw en 1 juli 1863 direct of indirect onder Nederlands gezag hebben plaatsgevonden misdrijven tegen de menselijkheid waren. 74 Doris Garraway, ‘Memory as reparation? The politics of remembering slavery in France from abolition to the Loi Taubira (2001)’, International Journal of Francophone Studies 2008, vol. 11 nr. 3, p. 365-386 (382) (hierna: Garraway 2008).

Zie ook: Nicola Firth, ‘Saving the Republic: State Nostalgia and Slavery Reparations in Media and Political Discourses’, Modern & Contemporary France 2015, vol 23 nr.2 , p. 213-232 (218); Charles Forsdick, ‘Compensating for the past: debating reparations for slavery in contemporary France’, Contemporary French and Francophone Studies 2015, vol. 19 nr. 4, 420-429 (423). 75 Garraway 2008, p. 383. Een andere kritiek in Frankrijk kwam van historici die zich verzetten tegen ‘alle pogingen tot wetgeving over het verleden’ (dus zowel het criminaliseren van ontkenning, als een loutere erkenningswet, zoals in dit stuk aan de orde), omdat dit de vrijheid van historisch onderzoek zou beperken, zie Koposov 2017, p. 120-122; voor een kritiek van die visie, zie Heinze 2018, p. 419-420, o.a. stellende dat ‘within the contexts of strong democracies, however, I have elsewhere supported declaratory (and indeed other nonpunitive) laws. I do so by challenging any background assumption that the state can retreat to neutrality on controversial ethical disputes, including those involving historical interpretation. States perforce take positions on history, and can scarcely do otherwise. Every authorised grade-school history curriculum stamps an official imprimatur upon particular readings of history.

Few modern democracies are prepared to abandon historical education on the grounds that it cannot be done with perfect ethical or political neutrality.’

29