20-2025 Kerken in beeld.pdf

Koesteren van vrijwilligers Vrijwilligers zijn essentieel bij de instandhouding van de geloofsgemeenschap en hun religieus erfgoed. De enthousiaste en betrokken inzet van vrijwilligers, ieder met eigen vaardigheden en deskundigheden, is onmisbaar. Vrijwilligers stellen hun tijd, kennis en daadkracht ter beschikking voor allerlei werkzaamheden en activiteiten. Hun inzet is onbetaalbaar terwijl zij tegelijk ook zorgen voor sociaal draagvlak in de omgeving. Het is dan ook van belang, om deze cruciale groep te waarderen.

6.2 BEHOUD DOOR ONTWIKKELING Behoud door ontwikkeling is een belangrijk uitgangspunt binnen de monumentenzorg. Verval is namelijk onvermijdelijk wanneer een gebouw geen functie meer vervult. Het zoeken naar toekomstbestendig (neven)gebruik van het religieus erfgoed is dan ook een voorwaarde voor behoud van religieus erfgoed. Voor kerkgebouwen is er zelfs een speciale financiële regeling in het leven geroepen die wordt aangeboden door het Nationaal Restauratiefonds. De zogenaamde ‘Kerken Nevenfunctie-Lening’ biedt een financieringsmogelijkheid voor werkzaamheden die de gebruiksmogelijkheden van het kerkgebouw verruimen. De lening kan daarnaast ook worden ingezet voor duurzaamheidsmaatregelen en herbestemmingskosten, zoals onderzoeken en haalbaarheidsstudies. Kosten voor roerende (niet nagelvast verbonden) interieuronderdelen, onderhoud en restauratie vallen buiten deze regeling.

52

53

6.3 AANDACHT VOOR FUNERAIR ERFGOED

6

Het funerair erfgoed is in verschillende opzichten eveneens een lastige categorie. De grafrechten zijn vaak al lang vervallen, waardoor het onderhoud van deze graven onvoldoende in beeld is. De zichtbare ouderdom van deze grafmonumenten draagt echter bij aan de beleving van deze historische graven en de begraafplaats in zijn totaliteit. Restauratie dient daarom ook terughoudend te gebeuren. Daarnaast zijn begraafplaatsen in de eerste plaats een plek voor nabestaanden en naasten van de overledenen, waarin zij in alle rust en privacy hun dierbaren kunnen herdenken. Dit doel dient te allen tijde voorop te staan. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed beveelt daarom aan begraafplaatsen in gebruik te houden, met aandacht voor hedendaagse afscheidsrituelen. Meer aandacht voor de begraafplaatsen kan echter een positief effect hebben op het behoud. Onbekend maakt immers onbemind. Aandacht voor deze grafmonumenten kan worden gegenereerd door bijvoorbeeld de verhalen te vertellen van de personen achter die bijzondere graven. Vaak betreft het namelijk personen die belangrijk zijn geweest voor Roosendaal Ook via publicaties kan aandacht en draagvlak voor funerair erfgoed gecreëerd worden. Een voorbeeld van een stichting die zich inzet voor het behoud en de bekendheid van funerair erfgoed is het Kenniscentrum Funerair Erfgoed (Dodenakkers.nl).

6.4 KOPPEL DE NOTITIE ‘KERKEN IN BEELD’ AAN HET OMGEVINGSPLAN (OMGEVINGSWET) Kerken vormen vaak waardevolle ‘ankerpunten’ van historische stedenbouwkundige structuren in wijken en dorpen. Door deze (cultuurhistorische) ruimtelijke kwaliteiten als basis (uitgangspunt) voor ruimtelijke ontwikkelingen te nemen ontstaat gelaagdheid, wat bijdraagt aan de kwaliteit van de leefomgeving. De cultuurhistorische waarden van de kerk en de omgeving van de kerk vormen randvoorwaarden van toekomstige doorontwikkeling van kerken. In de bijgevoegde kerkenbiotopen zijn deze waarden van de kerken in beeld gebracht. De (ruimtelijke) cultuurhistorische waarden uit o.a. de kerkenbiotopen kunnen als belangrijke input gebruikt worden voor het toekomstige Omgevingsplan van de gemeente. In de Omgevingswet wordt de omgeving van monumenten als beschermingswaardig geacht (gemeentelijke zorgplicht).

54

55

BIJLAGE 1: 10 GEBODEN VOOR HERBESTEMMING RELIGIEUS ERFGOED

bij verschillende organisaties in Nederland. U hoeft het wiel niet helemaal opnieuw uit te

De afgelopen jaren zijn er in heel Nederland al veel religieuze gebouwen (tijdelijk) herbestemd en daar valt veel van te leren. De Agenda Toekomst Religieus Erfgoed heeft deze informatie en ervaringen uit de praktijk gebundeld en dit heeft geleid tot tien geboden bij het herbestemmen van een kerkgebouw.

4 KEN HET GEBOUW EN DE BEHOEFTE IN DE BUURT

vinden. Daarnaast is het van belang om ook het eigen (stichtings)bestuur te voorzien van

7

een diversiteit aan deskundigheid en ervaring. Schroom echter niet om advies en hulp in te schakelen. Veel partijen zijn maar wat trots op de bereikte resultaten en helpen u graag op weg.

De geschiktheid voor een nieuwe functie verschilt per kerkgebouw. Zo varieert de indeling en het aantal ruimtes (inclusief de bijgebouwen rondom de kerk) die op verschillende wijzen gebruikt kunnen worden. Ken daarom uw gebouw, weet wat er wel en niet kan en forceer functies niet. Denk ook na over de mogelijkheden ‘per ruimte’ en niet alleen over de kerk als geheel.

1 EEN KERK IS EEN VERHAAL, GEEN HOOP STENEN Naast het kennen van uw gebouw dient u zich ook op de hoogte te stellen van de Het herbestemmen van een kerkgebouw is geen eenvoudige opgave: er staat veel

behoeften in de buurt: is er vraag naar multifunctionele zaalruimte of juist woonruimte?

vastgoed leeg en andere monumentale gebouwen vechten voor dezelfde initiatiefnemers

U kunt gaan zitten wachten tot iemand met een vraag zich aandient of juist gericht op

en gebruikers. Het is dan ook de kunst om de eigen kerk scherp te positioneren en de

onderzoek uitgaan naar de plannen van de gemeente, de lokale school, een vereniging

bijzonderheden te benoemen. Een mooi orgel, een fraai kunstwerk of een bijzondere

in de buurt etc. Die actieve houding verdient de voorkeur! Ken de behoefte op de korte

inrichting trekken altijd geïnteresseerden. Maar bezoekers komen vooral af op het verhaal

en langere termijn voor de buurt of wijk en wellicht kan het kerkgebouw daar een rol in

van een kerkgebouw. Een kerk kun je immers zien als een persoonlijkheid, waarvan het

spelen. Zorg dat u deze kansen opzoekt en benut.

voorkomen en het karakter gevormd worden door het verleden. Die verhalen hebben het gebouw gemaakt tot wat het is. Wie goed kijkt naar zijn geschiedenis en zijn huidige plek in het dorp, de stad of het landschap kan altijd aanknopingspunten voor een eigen verhaal vinden, een unique selling point. En dat verkoopt.

5 ZONDER LOKAAL DRAAGVLAK GEEN DUURZAME EXPLOITATIE Natuurlijk zijn er soms ondernemers die de exploitatie van een kerk op hun schouders nemen. Of nieuwe eigenaren die een (kleine) kerk verbouwen tot woning. Maar veelal wordt

2 CREËER EEN AANSPREKEND EN PASSEND PLAN

het voortbestaan van een kerkgebouw gedragen door de lokale gemeenschap er om heen.

Een goed en aansprekend plan kan mensen enthousiasmeren en meenemen in de

Een local hero c.q. trekker is hierbij onmisbaar. Er moeten mensen zijn die tijd én

realisatie ervan. Bij de zoektocht naar een nieuwe functie zien veel mensen eerst de

energie vrijmaken voor de toekomst van het kerkgebouw. Het gaat daarbij niet om veel

problemen: de restauratieachterstanden, de benodigde maatregelen om energie te

vergaderen, maar om veel doen en zorgen voor verbinding met partijen in de buurt.

besparen en het comfort te verhogen, de verbouwingskosten. Al die zaken moeten

Samen gaat het sneller, dus vaar een gezamenlijke koers en zorg voor lokaal draagvlak

inderdaad worden aangepakt, maar denken vanuit de problemen brengt zelden

en partnerschap in plaats van concurrentie met andere partijen in dorp of stad. Een

beweging. Het gaat er om energie vrij te maken, dan volgt het geld ook eerder. Daarbij

vergadering redt geen gebouw; een doener wel.

mag het plan ambitieus zijn, maar tegelijkertijd ook realistisch en passend bij de kwaliteiten van het gebouw. Uiteindelijk gaat het immers om de vraag hoe de exploitatie sluitend te krijgen is.

6 BLIJF COMMUNICEREN Het is belangrijk dat u investeert in een open dialoog en een constructief overleg. Ook

3 BENUT EXPERTISE EN ERVARING

al liggen de belangen tussen partijen soms uiteen, als u de waarde van de kerk voorop stelt moet er altijd common ground te vinden zijn voor een gesprek. Wees niet bang om

56

Niet veel mensen zullen vaak meemaken dat ze een groot gebouw als een kerk gaan

daarbij de olifant in de kamer te benoemen, respecteer elkaars inzet en standpunten en

herbestemmen. Toch zijn er inmiddels al vele voorbeelden in Nederland en daarbuiten

wees naar buiten toe fair over elkaar. Voorkom dus dat u via de pers gaat zitten zwarte

van geslaagde transformaties. Er is dus kennis aanwezig bij collega kerkbeheerders en

pieten; dat lucht misschien tijdelijk even op, maar dergelijke uitspraken keren zich uiteindelijk altijd tegen u.

57

7 OPEN RAMEN EN DEUREN

10 WEES CREATIEF

Mensen hebben de neiging - zeker in onze vergadercultuur - om eerst zelf na te denken,

Een dooddoener als laatste? Niet helemaal, want we zijn geneigd om vanuit bepaalde

achter de schermen veel te vergaderen en plannen uit te broeden. U mist dan heel veel

gegevenheden te denken. Eerst moet er bijvoorbeeld gerestaureerd worden. Maar is dat

kansen. De kunst is om zo snel mogelijk deuren en ramen te openen. Creëer reuring en

wel zo? Als het niet lekt en niet gevaarlijk is, dan kunt u toch al snel beginnen met het

zorg voor leven in de brouwerij; mensen moeten weten dat deze plek er is, dat er mensen

organiseren van activiteiten die wellicht zelfs geld opleveren. Eerst moeten we eigenaar

zijn die voor het kerkgebouw opkomen en dat er initiatieven worden gezocht. Voorkom

zijn. Maar is dat wel altijd nodig? Misschien zijn er afspraken te maken met de huidige

dat iedereen de kerk voorbij loopt en het stil wordt. Ook met kleine investeringen kunt

eigenaar over bepaalde tijdelijke activiteiten. Eerst moeten het plan en de financiering

u laten zien dat u serieus bezig bent. Realiseer u dat andere mensen ideeën hebben die

rond zijn. Maar hoeveel tijd kost dat wel niet? Leiden daden en zichtbare bedrijvigheid niet

u nooit had kunnen verzinnen. En het één leidt tot het ander. Dus zet die deur open

veel eerder tot enthousiasme om deel te nemen? Kortom, denk buiten de geijkte paden.

en nodig de buren uit. Wek hun nieuwsgierigheid door activiteiten te organiseren of

Herbestemming is geen nieuwbouw die u planmatig kunt opzetten en uitrollen. Het

bied de ruimte aan om hier iets te organiseren en voor je het weet ontstaan er serieuze

zoeken naar een nieuwe functie is vanuit de vrolijke chaos van het bestaande iets nieuws

alternatieven.

proberen te maken. Dat vraagt per definitie om veel creativiteit.

8 CREËER EEN UITNODIGENDE SFEER

Bron: Restaureren en herbestemmen van religieus erfgoed, BOEi (2016)

7

De handreiking is een initiatief van BOEi, Stadsherstel Amsterdam, de Vereniging van Vaak ontstaat er een neerslachtige sfeer als aangekondigd wordt dat een kerk gaat sluiten.

Beheerders van Monumentale Kerkgebouwen (VBMK), Future for Religious Heritage (FRH)

Begrijpelijk. Maar er ontstaat soms ook het idee dat niets meer kan: men zucht onder de

en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).

onderhoudslasten (maar dat is slechts spreadsheet-denken) of de taxatiewaarde (maar die staat los van de mogelijke opbrengsten en begint dus aan de kostenkant). Ook is het eigendom vaak onzeker, net als de vraag wie nou precies waar over gaat. Dit soort zaken werkt verlammend. Genoeg redenen om niet meer uit de startblokken te komen. Als u echter wilt dat er mensen aanhaken moet u zorgen dat het leuk is om mee te doen en mee te werken. Waardeer het initiatief van anderen. Er zijn meer mensen die tijd hebben om de handen uit de mouwen te steken dan u op voorhand denkt. De één wil graag praktisch aan de slag, de ander kan goed lobbyen, onderzoek doen of schrijven. Voorwaarde is wel dat mensen zich aan het plan voor de kerk en de toekomstige invulling ervan moeten kunnen verbinden. Als het uw privé initiatief betreft dat slechts gericht is op eigen ambities, dan zullen mensen er minder snel aan bijdragen. Maar als u het gebouw ook van betekenis wilt laten zijn voor de gemeenschap, zult u versteld staan van de bereidwilligheid van buurt- of dorpsbewoners. Kijk dus niet alleen naar de problemen, maar onderzoek de mogelijkheden.

9 NEEM DE TIJD Verwacht niet dat alles binnen een jaar geregeld is maar zie de herbestemming als een proces waarbij elke stap vooruit er weer eentje is. En soms gaat u ook een stapje achteruit en moet u wachten tot de goede wind opsteekt om weer vooruit te komen. Het is duidelijk dat u er veel energie in zult moeten stoppen en vasthoudend zult moeten zijn, maar dan krijg u er ook het nodige voor terug.

58

58

59

BIJLAGE 2: KERKENBIOTOPEN

Religieuze ontwikkeling in vogelvlucht Tot 1307 behoorden de inwoners van Heerle tot de Gertrudisparochie in Roosendaal.

7

Doordat de wegen vaak onbegaanbaar waren mochten zij zelf een eigen kerk bouwen. In 1648 kwam het kerkgebouw in handen van de hervormden, waarna het gebouw in verval raakte. In 1795 kregen de katholieken hun gebouw terug en zorgde de pastoor van Wouw voor deze gemeenschap. In 1833 kreeg Heerle een eigen pastoor. In 1861 werd een

• • • • • • • •

De Sint Gertrudiskerk Heerle De Maria Hemelvaartkerk Nispen De Moeder Godskerk Roosendaal De Paterskerk (Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstandkerk) Roosendaal De Sint Janskerk Roosendaal De Josephkerk Roosendaal De Heilige Lambertuskerk Wouw De Sint Gertrudiskerk Wouwse Plantage

nieuw kerkgebouw opgetrokken, naar ontwerp van J. van Mansveld in een neogotische stijl. Onder leiding van bouwkundige pater Dom Bellot heeft in 1924 een verbouwing plaatsgevonden waarbij dwars over de bestaande kerk een grotere kerk werd gebouwd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte het kerkgebouw zwaar beschadigd. De kerk werd in 1957 hersteld, daarna werden er nog enkele aanpassingen gedaan. In 2001 ging de Gertrudisparochie over in de parochie Onze Lieve Vrouw in het Woud. In 2012 werd de kerk verkocht aan de woningstichting Allee Wonen (nu ALWEL) en werd de kerk grondig verbouwd tot een multifunctioneel dorpsgebouw. Hierbij was in de linkerzijbeuk een permanente gebedsruimte behouden, waarin viering gehouden konden worden. Sinds 2023 is deze ruimte gesloten

Monumentale status

DE SINT GERTRUDISKERK HEERLE - KERKBIOTOOP

In 2002 werd de kerk aangewezen als Rijksmonument (monumentnummer: 517295). De kerk is van algemeen cultuurhistorisch belang als uitdrukking van de ontwikkeling van het katholicisme in het Bredase bisdom, waarbij de vormen van de stucadoorsgotiek nog

ALGEMENE GEGEVENS Naam

lang werden toegepast. Het gebouw heeft typologische betekenis als voorbeeld van de Sint Gertudiskerk van Nijvel

wijze van uitbreiding van oudere kerken in het Interbellum. Er is architectuurhistorische

Adres Herelsestraat 100

waarde als vroeg voorbeeld van neogotiek en als voorbeeld van het oeuvre van de beide

Postcode / Plaats

4726 AH Heerle

architecten. Het is een zeldzaam voorbeeld van de verwerking van neogotische vormen

Kadastrale aanduiding

Gem.: Wouw, Sectie K, nr.: 3398

in het werk van Paul Bellot. Het gebouw is tevens van belang wegens de bijzondere

Oppervlakte perceel

2.000 m (+/-)

samenhang tussen interieur en exterieur.

2

Eigenaar Woningstichting ALWEL Beheerder object

Jan Brouwers (De Schalm)

Stedenbouwkundige structuur en kwaliteit

Bestemmingsplan

Maatschappelijk

De dorpskern is sinds de tweede helft van de negentiende eeuw ontstaan aan een

Archeologische verwachting

Waarde - Archeologie 1 (hoog)

lange doorgaande weg, de Herelsestraat geheten. De Sint Gertrudis van Nijvelkerk

Ensemble

Pastorie, begraafplaats (in gebruik), klooster (gesloopt),

is gelegen aan deze doorgaande weg en daarom vormde zich aan een lang lint van woningen en bedrijvigheid het centrum van Heerle. Het religieus ensemble

patronaat (gesloopt)

met de pastorie, patronaatgebouw, school en klooster zorgde voor een religieuze en sociaalmaatschappelijke samenleving met invloed in onderwijs, zorg en het

Tijdlijn

60

verenigingsleven.

61

61

Religieuze elementen als onderdeel van de kerkbiotoop

Heerle (omstr. 1900) met stratenstructuur, kerk, klooster en pastorie.

7

Heerle (2023) met Gertrudiskerk (1), Pastorie (2) en begraafplaats (3). In rood de historische wegenstructuur.

Foto’s

Voormalige pastorie.

Kerk (voor verbouwing), klooster (links) patronaatgebouw (rechts) (omstr. 1915).

Kerk (1989).

62

Kerk anno 2023.

Begraafplaats ten westen van de kerk.

63

DE MARIA HEMELVAARTKERK NISPEN - KERKBIOTOOP

7

ALGEMENE GEGEVENS Naam

Maria Hemelvaartkerk

Adres

Kerkplein 1

Postcode / Plaats

4709 BJ Nispen

Kadastrale aanduiding

Gem.: Roosendaal en Nispen,

Sectie F, nr.: 3186

Oppervlakte perceel

8.200 m2 (+/-)

Eigenaar

Sint Norbertusparochie

Beheerder object

Sint Norbertusparochie

Bestemmingsplan

Maatschappelijk

Archeologische verwachting

Archeologische waarde 1 (hoog)

Ensemble

Pastorie (herbestemming), klooster (herbestemming

en sloop), begraafplaats (in gebruik)

Tijdlijn Rood=Sint Gertrudiskerk, groen = zichtlijnen op de kerk(biotoop), zie hieronder.

Religieuze ontwikkeling in vogelvlucht Zicht vanuit Herelsestraat (noord).

Zicht vanuit Torenbaan (west).

In de twaalfde eeuw (1157) is de eerste vermelding van een kerkdorp ‘Nisipa’ bekend. Voorafgaand is waarschijnlijk rond het jaar 1000 de eerste kerk of kapel gebouwd. In 1427 wordt een nieuwe kerk gebouwd, toegewijd aan de H. Maria Hemelvaart. In de Tachtigjarige Oorlog wordt in 1583 de kerk door rondtrekkende soldaten verwoest, waarna deze in 1618 wordt hersteld. In 1648 komt het kerkgebouw in Protestantse handen, vanaf 1797 wordt het gebouw gedeeld en sinds 1828 is het weer volledig van de katholieke geloofsgemeenschap. Achter de kerk bevindt zich een begraafplaats. In 1802 werd een nieuwe pastorie gebouwd, deze is rond 1820 uitgebreid. In 1926 vestigen de Zuster Franciscanessen van Roosendaal (of Mariadal) zich in Nispen. Zij stichten het Antonius van Paduaklooster aan de Dorpsstraat 87-71, ontworpen door architect F. Sturm. Ook ontwikkelen zij vanaf 1926 een katholieke meisjesschool,

Zicht vanuit Herelsestraat (zuid).

naaischool en bewaarschool. In 1927 wordt de openbare school omgezet naar katholieke jongensschool. In 1930 wordt er een nieuwe Maria Hemelvaartkerk gebouwd, aan kerkplein 1, ontworpen door architect Jos Cuypers. De oude kerk wordt gesloopt. In 1944, in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog, wordt de kerktoren verwoest. In 1945 werd aan de Heijbeekstraat een Vredeskapel als oorlogsmonument opgericht, ontworpen

64

65

door architect Jos Cuypers. In 1947 werd de pastorie gesloopt en werd op die plek een

7

nieuwe pastorie gebouwd. In 1958 wordt voor de kerk een nieuwe toren opgetrokken, ontworpen door architect J. Elst. In 1968 is het klooster van de Zusters Franciscanessen opgeheven en verbouwd tot Huize Moerendaal, in 1998 kreeg het een onderwijsfunctie. De pastorie werd in 2001 verkocht en verbouwd tot (zorg)appartementen. In 2014 fuseerde de parochie tot parochie De Ark (Sint Norbertusparochie).

Monumentale status De kerk met toren werd in 1994 op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst, met als waardering: “De gave kerk uit 1931 is van belang in het oeuvre van J. Cuypers, door de laat-gotiserende trant, vanwege het gave interieur, vanwege de sociaalhistorische waarde en gezien de silhouetwerking van de toren in het omringende land.” Stedenbouwkundige structuur en kwaliteit De Maria Hemelvaartkerk is gelegen aan een historisch knooppunt (Kerkplein) van wegen die elkaar nagenoeg noord-zuid en oost-west kruisen. De huidige wegen Dorpsstraat, Essenseweg, Heijbeekstraat en Bergsebaan kruisen elkaar op het hart van het dorp, van waaruit historisch bekeken het dorp Nispen is gegroeid. Het zorgde voor een religieuze

Kerk (1944) na verwoesting WOII.

samenhang, niet alleen van bouwwerken, maar ook van sociaal-maatschappelijke samenleving door de invloed in onderwijs, zorg en verenigingsleven.

Nispen (omstr. 1945) met stratenstructuur, kerk, klooster, begraafplaats en scholen.

Nispen (2023) met Maria Hemelvaartkerk (1), vm. Pastorie (2), begraafplaats (3), vm. Klooster (4) en in rood de historische wegenstructuur.

Kerk anno 2022.

Kerk (1791) door H. Tavenier.

66

Kerk (1907)

67

67

7

68

Voormalige pastorie uit 1947.

Begraafplaats achter de kerk.

Voormalig klooster, grotendeels gesloopt.

Vredeskapel, oorlogsmonument uit 1945.

69

69

DE MOEDER GODSKERK ROOSENDAAL – KERKBIOTOOP

7

ALGEMENE GEGEVENS Naam

Moeder Godskerk

Adres

President Kennedylaan 73

Postcode / Plaats

4707 AW

Kadastrale aanduiding

Gem.: Roosendaal en Nispen, Sectie D, nr.: 3946

Oppervlakte perceel

1.600 m2 (+/-)

Eigenaar

Sint Norbertusparochie

Beheerder object

Sint Norbertusparochie

Bestemmingsplan

Maatschappelijk

Archeologische verwachting

Geen

Ensemble

Geen

Tijdlijn Rood=Maria Hemelvaartkerk, groen = zichtlijnen op de kerk(biotoop).

Religieuze ontwikkeling in vogelvlucht Zicht vanuit Heijbeeksestraat (oost).

Zicht vanuit Essenseweg (zuid).

In 1965 werd ten behoeve van de uitbreidingswijk De Kroeven een nieuwe parochie opgericht. Na eerst een houten noodkerk, genaamd De Ark aan de Melis Stokelaan, te hebben gebruikt werd in 1967 de nieuwe kerk aan de huidige President Kennedylaan 73 gebouwd. De naam Moeder Gods verwijst naar een kapel die de paters Norbertijnen in de 13de eeuw bouwden op nagenoeg dezelfde plek. Het kerkgebouw is ontworpen door architect A. van Kranendonk en aan alle zijden omgeven door een ruim grasveld. In 2000 is de parochie gefuseerd tot de parochie De Ark. In 2019 is de kerk aan de eredienst onttrokken.

Monumentale status De kerk werd in 2009 op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst.

Stedenbouwkundige structuur en kwaliteit Zicht vanuit Bergsebaan (west).

Zicht vanuit Dorpstraat (noord).

De Kroeven is een (typische) woonwijk daterend uit de jaren ’60 en ’70 van de twintigste eeuw. De omgeving kenmerkt zich door laagbouw, afgewisseld met enkele middelhoge appartementencomplexen. De Moeder Godskerk is centraal gelegen aan de doorkruisende President Kennedylaan. De kerk heeft vijf decennia een sociaalmaatschappelijke functie gehad in de uitbreidingswijk van Roosendaal. Er zijn geen

70

overige bouwwerken onderdeel van deze kerkbiotoop.

71

7

Zuidzijde Roosendaal (1965) met latere kerk in rode cirkel.

Zuidzijde Roosendaal (2023) met Moeder Godskerk in rode cirkel

Zicht vanuit Reviuslaan (west).

Zicht vanuit President Kennedylaan (noord).

Zicht vanuit Camphuysenlaan (west).

Zicht vanuit Valeriuslaan (zuid).

Foto’s

Kerk (1967) vlak na de bouw.

Kerk (2019).

Rood=Maria Hemelvaartkerk, groen = zichtlijnen op de kerk(biotoop).

72

72

73

73

ONZE LIEVE VROUW VAN ALTIJDDURENDE BIJSTANDKERK ROOSENDAAL - KERKBIOTOOP

Monumentale status De kerk is in 2002 aangewezen als Rijksmonument (monumentnummer: 517267). De kerk

7

is van algemeen belang. Het gebouw is van cultuurhistorisch belang als uitdrukking van een geestelijke ontwikkeling en als specimen van de typologische ontwikkeling van de

ALGEMENE GEGEVENS

driebeukige kruiskerk. Het heeft architectuurhistorische waarde gezien de plaats die het

Naam

Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstandkerk

ontwerp inneemt in de oeuvres van de architecten Asseler en Cuypers. Het is van belang

(Paterskerk)

wegens de betrekkelijk zeldzame Neo-Romaanse vormentaal, die tot uiting komt in de

Adres

Kade 21 en 23

compositie van de dubbeltorengevel, de vieringskoepel en de verzorgde ornamentiek

Postcode / Plaats

4703 GA

en het materiaalgebruik. Het object is gaaf bewaard gebleven. Het ernaast gelegen

Kadastrale aanduiding

Gem.: Roosendaal en Nispen, Sectie D, nr.: 11116

Redemptoristenklooster valt buiten de bescherming.

Oppervlakte perceel

9.650 m2 (+/-)

Eigenaar

Sint Norbertusparochie

Stedenbouwkundige structuur en kwaliteit

Beheerder object

Sint Norbertusparochie

De paters Redemptoristen vestigden zich in het zogenaamde ‘klein Roosendaal’, de

Bestemmingsplan

Maatschappelijk

huidige Westrand, aan de andere kant van de spoorlijn. Het kerkgebouw is gelegen

Archeologische verwachting

Onbekend

aan de Kade, een weg die de markt van Roosendaal via een voetgangerstunnel onder

Ensemble

Redemptoristenklooster, Paterstuin,

het spoor verbindt. Doordat het kerkgebouw terugliggend is gesitueerd, is er voor de

beeld aartsengel Michaël.

kerk een klein pleintje ontstaan. Hierop is na de Tweede Wereldoorlog het beeld van de

aartsengel Michaël geplaatst. Het klooster is ten westen tegen de kerk gebouwd. Aan de zuidoostzijde (Badhuisstraat, langs het spoor) is de openbaar toegankelijke kloostertuin

Tijdlijn

(grotendeels) ommuurd.

Kaart van Roosendaal (1915) met OLV kerk in gele cirkel.

Kaart Roosendaal (2023) met OLV kerk in gele cirkel.

Kerk (1907) vooraanzicht vóór de verbouwing (onb./WBA).

Kerk (1909) tijdens uitbreiding en vieringtoren (onb./WBA).

Religieuze ontwikkeling in vogelvlucht In 1868 vestigden de paters Redemptoristen zich in Roosendaal. Nadat zij eerst in een noodkerk begonnen werd in 1874 het klooster met kerkgebouw in gebruik genomen. Het kerkgebouw werd gewijd aan Onze Lieve Vrouwe van Altijddurende Bijstand. De kerk is gebouwd in Neo-Romaanse en Neo-Byzantijnse stijl en werd ontworpen door architect Th. Asseler. Tijdens verbouwingen in 1907 en 1909 werd o.a. de vieringtoren toegevoegd. Tussen 1963 en 1968 werd de kerk onder leiding van architect Jac. Hurks gerestaureerd. In 2002 werd de kerk overgedragen aan de Onze Lieve Vrouwe parochie, inmiddels gefuseerd tot Sint Norbertusparochie. Het klooster werd in gebruik genomen als parochiecentrum. Ten zuiden van de kerk is een ruime ommuurde (klooster)tuin gelegen, met daarin een Mariabeeld en tuinkas. Het kerkhof is inmiddels geruimd. Voor de kerk is een beeld aanwezig van aartsengel Michaël, door de paters na de oorlog geplaatst uit dankbaarheid voor het overleven van de oorlog. Hoewel de paters dus al geruime tijd weg zijn, staat de kerk in de volksmond nog altijd bekend als de Paterskerk.

74

75

7

Kerk (2015) vanuit de kloostertuin (de Rooij/ WBA).

Kerk aan voorzijde (2021).

Zicht vanuit Kade (noordwest).

Rood=Onze Lieve Vrouwe van Altijddurende Bijstandkerk (Paterskerk), groen = zichtlijnen op de kerk(biotoop). Zicht vanuit kloostertuin (zuid).

Zicht vanuit Kadeplein (noord).

76

Zicht vanuit Badhuisstraat (zuidoost).

77

DE SINT JANSKERK ROOSENDAAL - KERKBIOTOOP

7

ALGEMENE GEGEVENS Naam

Sint Jan de Doperkerk

Adres

Markt 2

Postcode / Plaats

4701 PE Roosendaal

Kadastrale aanduiding

Gem.: Roosendaal en Nispen,

Sectie L, nr.: 4153 en 4154

Oppervlakte perceel

1.860 m2 (+/-)

Eigenaar

NV Monumenten Fonds Brabant

Beheerder object

NV Monumenten Fonds Brabant

Bestemmingsplan

Maatschappelijk

Archeologische verwachting

Waarde-Archeologie 1 (Hoog)

Ensemble

Pastorie, voorheen H. Hartbeeld (is verplaatst)

Tijdlijn

Religieuze ontwikkeling in vogelvlucht De in 1268 opgerichte kapel bleef enkele eeuwen onderhevig aan de parochie van Nispen. In het derde kwart van de 15e eeuw werd de kapel vervangen door een nieuwe kerk. In 1510 is de Sint Jan de Doperparochie ontstaan. Na de Vrede van Munster in 1648 kwam de kerk in handen van de hervormde gemeenschap. In 1762 is de pastorie gebouwd (huidige Tongerlohuys). In 1792 kregen zij toestemming om de Sint Jan te herbouwen. Daarbij is de kerk grotendeels gesloopt, op de toren na. De toenmalige kerk werd te klein bevonden. Daarop werd, naar ontwerp van architect J. Franssen, in 1839 een Waterstaatskerk gebouwd, gewijzigd uitgevoerd door Waterstaatingenieurs E. de Kruyff en A. de Geus. In 1921 werd bij de kerk een Heilig Hartbeeld geplaatst, echter verhuisde dit beeld in 1969 naar de Heilig Hartkerk in Roosendaal. In 1962 heeft het bouwwerk een grootschalige restauratie ondergaan. Sinds de middeleeuwen is de religieuze invloed groot binnen het verenigingsleven (broederschappen, ambachtsgilden, schuttersgilden, sociëteiten etc.), de zorg en het onderwijs (kloosters, scholen, armenstichtingen etc.). Pas sinds 1979 hoort de Sint Jan de Doperparochie formeel bij het Bisdom Breda. In 2003 is de Sint Jansparochie gefuseerd met de Heilig Kruisparochie tot de Onze Lieve Vrouwe parochie, waarna deze in 2013 fuseerde tot de Sint Norbertusparochie.

Het kerkgebouw daarentegen werd al in 2003 aan de eredienst onttrokken en kreeg een nieuwe bestemming waarin evenementen en horeca een functie

78

kregen.

79

Monumentale status

7

In 1971 zijn de Sint Jan de Doperkerk (monumentnummer: 32710) en de toren (32709), alsook de pastorie (32711) aangewezen als Rijksmonument.

Stedenbouwkundige structuur en kwaliteit De kerk is gelegen aan de oostzijde van het marktplein in het historische centrum van Roosendaal, waar het zijn oorsprong al sinds de middeleeuwen vindt. Ten westen van de kerk is het Raadhuis van Roosendaal gelegen met daarvoor het marktplein. Ten noordoosten is de pastorie gelegen.

Kadastrale minuutplan van Roosendaal (1823) met de middeleeuwse toren van de latere Sint Janskerk in gele cirkel.

Kaart Roosendaal (2023) met Sint Janskerk in gele cirkel.

Kerk (1920) met raadhuis op voorgrond (gem. Roosendaal/WBA).

Achterzijde kerk (1969) (Drukker/RCE).

Rood=Sint Josephkerk, groen = zichtlijnen op de kerk(biotoop).

Zicht vanuit marktplein (west).

Zicht vanuit Dominestraat (noord).

Zicht vanuit Kerkstraat (oost/achterzijde).

Zicht vanuit Nieuwstraat/Kuiperstraat (zuidoostzijde)

Zicht op de kerk aan marktzijde (1992) (gem. Roosendaal/WBA).

80

81

DE JOSEPHKERK ROOSENDAAL - KERKBIOTOOP

Monumentale status In 2002 werd de kerk aangewezen als Rijksmonument (monumentnummer: 517266). De

7

kerk is van algemeen belang. Het gebouw is van cultuurhistorisch belang als uitdrukking

ALGEMENE GEGEVENS

van een geestelijke ontwikkeling en is tevens van belang als opvallend voorbeeld van de

Naam

Sint Josephkerk

centraliserende kruiskerk in het Interbellum. De kerk heeft architectuurhistorische waarde

Adres

Sint Josephstraat 4

vanwege de zeer verzorgde vormgeving met siermetselwerk. Het neemt een belangrijke

Postcode / Plaats

4702 CW Roosendaal

plaats in in het oeuvre van de architecten Hurks en Vergouwen, die veel in Roosendaal

Kadastrale aanduiding

Gem.: Roosendaal en Nispen, Sectie C, nr.: 9260

hebben gebouwd en hier in hun vormentaal onder meer schatplichtig waren aan Jos

Oppervlakte perceel

3.225 m (+/-)

Cuypers. Het gebouw is gaaf bewaard gebleven.

Eigenaar

Sint Norbertusparochie

2

Beheerder object

Sint Norbertusparochie

Stedenbouwkundige structuur en kwaliteit

Bestemmingsplan

Maatschappelijk

De kerk is gelegen in de wijk Burgerhout ten oosten van het centrum van Roosendaal.

Archeologische verwachting

Onbekend

De kerkbiotoop omvat de Sint-Josephkerk, de naastgelegen pastorie en het huidige

Ensemble

Pastorie, patronaat (buurthuis)

buurthuis Keijenburg, voorheen het patronaatsgebouw Sint-Josephhuis. De metselwerk erfafscheiding van de pastorietuin aan de Burgerhoutsestraat is nog (deels) aanwezig. De bouwwerken zorgden voor een religieuze samenhang, en tevens in sociaalmaatschappelijke zin door de invloed in onderwijs en verenigingsleven.

Tijdlijn

Kaart van Roosendaal (1940) met SintJosephkerk in gele cirkel.

Kaart Roosendaal (2023) met Sint-Josephkerk in gele cirkel

Religieuze ontwikkeling in vogelvlucht Foto’s

In 1917 werd er door het Bisdom Breda een stuk grond aangekocht aan de Burgerhoutsestraat in Roosendaal. Het kerkgebouw, met de entree aan de SintJosephstraat, is in 1923 ontworpen door Jac. Hurks en M. Vergouwen. Het bouwwerk in expressionistische bouwstijl werd gewijd aan Sint Joseph. Gelijktijdig met de kerk werd ook de naastgelegen pastorie gebouwd. In 1924 werd een jongensschool (Sint Josephschool) opgericht, de meisjes en kleuters werden ondergebracht bij de zusters. Achter de Sint Josephkerk werd vanaf 1930 een jongenspatronaat ingericht (SintJosephhuis), nu het buurthuis Keijenburg. Tussen 1966 en 1977 werd de kerk meermaals gerestaureerd. In 2001 werd de voormalige Sint Josephparochie gefuseerd met de Onze Lieve Vrouw van Fatimaparochie en de Heilig Hart parochie tot de Emmaüsparochie. In 2013 werd de Emmaüsparochie gefuseerd tot de Sint Norbertusparochie.

Kerk (1930) met pastorie (Vreugde./WBA).

82

83

Kerk (1925) achterzijde (onb../WBA).

83

7

84

Zicht vanuit Burgerhoutsestraat (zuidwest).

Zicht vanuit Tulpstraat (noordwest)

Zicht vanuit Dahliastraat (noordoost).

Zicht vanuit Anjelierstraat (oost) met links het buurthuis.

85

85

DE HEILIGE LAMBERTUSKERK WOUW - KERKBIOTOOP

Franciscanessen van Roosendaal. Tot 1967 verzorgden zij vanuit de pastorie, inmiddels omgedoopt tot Huize Sint Joseph, de wijkverpleging voor de omliggende dorpen. Daarna

7

vertrokken de zusters korte tijd naar de Kloosterstraat waarna ze naar de Leonardushof

ALGEMENE GEGEVENS

verhuisden om tot in de jaren ’70 van de twintigste eeuw ouderen te verzorgen.

Naam

Lambertuskerk

Adres

Torenplein 1

De Lambertuskerk kwam in 1944 zwaar beschadigd uit de oorlog. Onder andere de toren

Postcode / Plaats

4724 BX Wouw

die nog dateert uit 1270 moest deels opnieuw worden opgetrokken. De restauratie werd

Kadastrale aanduiding

Gem.: Wouw, Sectie L, nr.: 1637

in 1951 afgerond. De beelden en koorbanken uit de late 17e eeuw waren vroegtijdig elders

Oppervlakte perceel

2.080 m2 (+/-)

ondergebracht en overleefden de verwoesting, net als de gebrandschilderde ramen van

Eigenaar

Onze Lieve Vrouw in het Woudparochie

Joep Nicolas uit 1937. De Heilige Lambertuskerk is nog steeds in gebruik als kerk.

Beheerder object

Onze Lieve Vrouw in het Woudparochie

Bestemmingsplan

Maatschappelijk (religie)

Monumentale status

Archeologische verwachting

Onbekend

De kerk werd in 1971 aangewezen als Rijksmonument (monumentnummer: 39627), net

Ensemble

Pastorie (herbestemming), klooster (herbestemming),

als de oorspronkelijke pastorie aan de Bergsestraat 45 (467873). De latere pastorie aan

begraafplaats (in gebruik)

Bergsestraat 18 en het klooster aan de Kloosterstraat zijn in 2008 en 2009 aangewezen

als gemeentelijk monument.

Tijdlijn

Stedenbouwkundige structuur en kwaliteit De Heilige Lambertuskerk is gelegen aan een historisch knooppunt (Markt), van oudsher is gelegen aan de doorgaande weg van Roosendaal-Roosendaal. De huidige wegen Bergsestraat en Roosendaalsestraat overlappen elkaar op het hart van het dorp via het marktplein, van waaruit historisch bekeken het dorp Wouw is gegroeid. Het zorgde voor een religieuze samenhang, niet alleen van bouwwerken, maar ook van sociaalmaatschappelijke samenleving door de invloed in onderwijs, zorg en verenigingsleven.

Religieuze ontwikkeling in vogelvlucht Rond 1200 staat er al een kapel in Wouw onder de naam ‘Onze Lieve Vrouw in het Woud’. De eerste steen van de huidige Lambertuskerk werd in 1270 gelegd. De huidige Lambertusparochie behoort dan toe aan Cisterciënzerabdij Sint Bernhard op de Schelde te Hemiksem bij Antwerpen. De kapel wordt rond 1500 vernieuwd. De kerk komt in 1648 in Protestantse handen en tijdens deze reformatie kwam ook de toenmalige pastorie in Protestantse handen. De Rooms-Katholieke bevolking was aangewezen op een schuilkerk, wat oogluikend werd toegestaan. In 1660 werd aan de Bergsestraat, nu Bergsestraat 45, een nieuwe pastorie gebouwd. In 1881 komt de kerk weer in RoomsKatholieke handen. In 1920 wordt er een nieuwe pastorie gebouwd ‘naast’ de huidige

Wouw (omstr. 1951) met stratenstructuur, kerk, pastorieën, begraafplaats(en) en scholen.

Wouw (2023) met Lambertuskerk (1), Pastorie (2), begraafplaats (3), oude Pastorie (4), klooster (5), in rood de historische wegenstructuur.

Foto’s

Heilige Lambertuskerk aan de Bergsestraat 18, dit in opdracht van de Lambertusparochie die in 1874 een zelfstandige parochie werd. De Zusters Franciscanessen van Roosendaal waren sinds de 19e eeuw werkzaam in Wouw en hadden zich gevestigd aan de Kloosterstraat waar zij in 1851 een klooster stichtte dat in 1873 werd uitgebreid en in 1975 werd voorzien van een nieuwe kapel. De zusters van Franciscanessen van Roosendaal vertrokken in 1972 uit Wouw waarna het voormalige klooster werd omgebouwd tot gezinsvervangend tehuis. Na het vrijkomen van de oorspronkelijke pastorie, vestigden zich daar in 1924 de Zusters van

86

Kerk (1905).

Kerk tijdens restauratie na verwoesting (1946).

87

7

Kerk na verwoesting WOII (1989).

Kerk anno 2023.

Religieuze elementen als onderdeel van de kerkbiotoop

Rood = Heilige Lambertuskerk, groen = zichtlijnen op de kerk (biotoop).

88

Voormalige pastorie uit 1920.

Voormalig klooster met school, nu huisartsencentrum en uitvaartcentrum

Begraafplaats ten westen van de kerk.

Oude pastorie uit 1851.

Zicht vanuit Kloosterstraat (oost).

Zicht vanuit Bergsestraat (zuid).

Zicht vanuit Markt (noord).

Zicht vanuit Bergsestraat (zuid).

89

DE SINT GERTRUDISKERK WOUWSE PLANTAGE - KERKBIOTOOP

ontwikkeling van het negentiende-eeuwse kerkdorp. Het object is in zijn geheel, ook inwendig, gaaf bewaard gebleven. Het is als zodanig zeldzaam. Aan de achterzijde

7

(oostzijde) van de kerk is een begraafplaats gelegen.

ALGEMENE GEGEVENS Naam

Sint Gertudiskerk

Stedenbouwkundige structuur en kwaliteit

Adres

Plantagebaan 219

De Sint Gertrudiskerk is gelegen aan een van oorsprong doorgaande weg van Wouw

Postcode / Plaats

4725 AC Wouwse Plantage

(/Roosendaal) richting het zuidelijk gelegen Huijbergen. Deze doorgaande weg, de

Kadastrale aanduiding

Gem.: Wouw, Sectie H, nr.: 1866

huidige Plantagebaan, loopt door het bosrijke gebied de Wouwse Plantage en Wouwse

Oppervlakte perceel

5.480 m (+/-)

heide. Aan deze weg is historisch bekeken het dorp Wouwse Plantage (tot 1958 Nieuwe

Eigenaar

Onze Lieve Vrouw in het Woudparochie

Dorp of Pindorp geheten) rondom het kerkgebouw gegroeid. Het zorgde voor een

Beheerder object

Onze Lieve Vrouw in het Woudparochie

religieuze en van sociaal-maatschappelijke samenleving met invloed in onderwijs, zorg en

Bestemmingsplan

Maatschappelijk (religie)

verenigingsleven.

Archeologische verwachting

Waarde - Archeologie 2 (middelhoog)

Ensemble

Pastorie, begraafplaats (in gebruik)

2

Tijdlijn

Wouwse Plantage / Nieuwe Dorp of Pindorp (omstr. 1910) met Stratenstructuur, kerk en pastorie.

Wouwse Plantage (2023) met Gertrudiskerk (1), Pastorie (2) en begraafplaats (3) in rood de historische wegenstructuur.

Foto’s Religieuze ontwikkeling in vogelvlucht Op zijn landgoed bouwt baron Petrus Constantinus de Caters in 1870 een houten noodkerkje met pastorie. Vervolgens wordt in 1875 een zelfstandige parochie opgericht, waarna in 1877 een pastorie wordt gebouwd. Vanwege een conflict met het bisdom is er sprake van leegstand, waardoor de bouwkundige toestand van het houten kerkje verslechterd. Herstelling wordt aanvankelijk uitgevoerd en in 1891 wordt door architect Van Genk uit Roosendaal een nieuwe kerk gebouwd. In 1925 wordt het kerkgebouw vergroot onder leiding van architect N. van Groenendael. Na verwoestingen in de Tweede Wereldoorlog, de toren en een groot deel van de kerk werden verwoest, zijn de herstelwerkzaamheden in 1950 onder leiding van architect Hurks uit Roosendaal uitgevoerd. In 2001 gaat de Gertrudisparochie op in de nieuwe parochie Onze Lieve Vrouw in het Woud. Kerk (1910).

Kerk na verwoesting (1944).

Monumentale status In 1991 werd het kerkgebouw aangewezen als gemeentelijk monument. In 2002 werd de pastorie naast de kerk aangewezen als Rijksmonument (monumentnummer: 517299). De pastorie is van algemeen cultuurhistorisch belang als uitdrukking van de sociaaleconomische en geestelijke ontwikkeling, met name de bouw van pastorale woningen op het platteland. Het huis heeft ensemblewaarden in samenhang met de

90

91

7

Kerk (1989).

Kerk anno 2023.

Religieuze elementen als onderdeel van de kerkbiotoop

Pastorie uit 1877.

92

Begraafplaats ten westen van de kerk.

Rood=Sint Gertrudiskerk, groen = zichtlijnen op de kerk(biotoop).

Zicht vanuit Plantagebaan (noordoost).

Zicht vanuit Plantagebaan (zuidwest).

Zicht vanuit Kerkstraat (noordwest).

Zicht vanuit de begraafplaats (zuidoost).

93

7

94

95