20-2025 Kerken in beeld.pdf

— -

Raadsmededeling

Gemeente

Roosendaal Datum:

11 februari 2025

Van:

het college van burgemeester en wethouders, portefeuillehouder Wethouder De Beer

Aan:

de raad van de gemeente Roosendaal

Zaaknummer: 1242278

Onderwerp: notitie `Kerken in beeld' Bijlage:

1 van 1: Kerken in beeld

Kennisnemen van Via deze raadsmededeling nodigen wij u uit om kennis te nemen van de notitie `Kerken in beeld'. Inleiding Religieuze gebouwen waaronder kerken vertegenwoordigen een cultuurhistorische rijkdom en vormen een belangrijk onderdeel van de identiteit van de gemeente Roosendaal. Kerken zijn een markant onderdeel van steden en dorpen, ze bieden herkenbaarheid en versterken het thuisgevoel van inwoners. Door de ontkerkelijking in Nederland worden steeds meer monumentale kerken aan de eredienst onttrokken, zo ook in de gemeente Roosendaal. Leegstand van kerkgebouwen dreigt. Deze kerkgebouwen dienen een nieuwe, passende bestemming te krijgen. De gemeente Roosendaal heeft een bijdrage van het Rijk aangevraagd en toegekend gekregen om de situatie rondom de kerkgebouwen in beeld te brengen en de dialoog tussen de kerkgenootschappen en andere betrokken partijen te stimuleren. Monumentenhuis Brabant heeft uitvoering gegeven aan dit proces. De uitkomsten hiervan zijn gereed en worden gepresenteerd in de notitie `Kerken in beeld'. Informatie/kernboodschap In de beleidsbrief `Erfgoed telt. De betekenis van erfgoed voor de samenleving' heeft het kabinet speciale aandacht voor kerken.

De insteek van het Rijk is om vanuit de nationale kerkenaanpak op lokaal niveau de situatie van de kerkgebouwen in beeld te brengen samen met de verschillende belanghebbenden en betrokken partijen (waaronder kerkgenootschappen, omwonenden, ontwikkelaars, deskundigen en overheden). De notitie `Kerken in beeld' is een lokaal antwoord op de `nationale kerkenaanpak' waarbij de situatie aangaande het religieus erfgoed en kerken die aan de eredienst worden onttrokken in beeld wordt gebracht. In dialoog met stakeholders biedt de notitie maatwerk door in te spelen op de lokale situatie en aan te sluiten bij de wensen en behoeften van de betrokken partijen in de stad en kernen. In de notitie zijn koppelkansen met andere beleidsterreinen opgenomen. Daarnaast sluit de notitie `Kerken in beeld' aan bij de ambities uit de strategische visie RSD40. Consequenties De notitie `Kerken in beeld' krijgt een vervolg door de dialoog voort te zetten tussen de kerkeigenaren, betrokken stakeholders en de gemeente Roosendaal. Door met elkaar in gesprek te blijven, wordt in gezamenlijkheid gewerkt aan de toekomst van het religieus erfgoed. Daarnaast kan het transformatieproces in gang worden gezet van het religieus erfgoed dat wordt herbestemd.

Communicatie Tijdens de ontwikkeling van en berichtgeving over de notitie `Kerken in beeld' staat communicatie en participatie met diverse betrokken partijen centraal. Hierbij passen we de communicatie telkens aan op de doelgroep. Participatie is een prominent onderdeel bij de totstandkoming en opvolging van de notitie. In opdracht van de gemeente Roosendaal is Monumentenhuis Brabant actief in overleg getreden met de betrokken geloofsgemeenschappen. De gemeente Roosendaal kent meerdere geloofsgemeenschappen met elk religieus erfgoed in bezit, te weten de Norbertusparochie, de parochie OLV in het Woud en de Protestante gemeente Roosendaal. In het kader van de notitie'Kerken in beeld' is met een vertegenwoordiging van elk van de geloofsgemeenschappen de dialoog aangegaan over de huidige situatie en de ideeën over de toekomst van de eigen gemeenschap. De notitie is een representatie van de belangrijkste uitkomsten van deze gesprekken. Naast de genoemde geloofsgemeenschappen is er gesproken met de Christelijke Pinkstergemeenschap De Wijnrank, de geloofsgemeenschap Jehova's Getuigen en de Marokkaanse moslimgemeenschap in Roosendaal. Ondanks meerdere pogingen is het nog niet gelukt om contact te leggen met de Turkse moslimgemeenschap en de Evangelische Gemeenschap Roosendaal (EGR), hiertoe blijven we inspanningen verrichten.

Communicatie en participatie blijven ook in het vervolgproces belangrijk. Na kennisgeving aan u, wordt de notitie gedeeld met de betrokken stakeholders en wordt het document gepubliceerd op de hiervoor gebruikelijke kanalen. De gemeente Roosendaal vervult vervolgens een verbindende en faciliterende rol bij de toekomstige dialoog tussen de gemeente en de betrokken partijen. Vervolg(procedure) De notitie `Kerken in beeld' is geen eindpunt maar krijgt een vervolg door de dialoog voort te zetten tussen de kerkeigenaren, betrokken stakeholders en de gemeente Roosendaal. Door met elkaar in gesprek te blijven, kan in gezamenlijkheid worden gewerkt aan de toekomst van het religieus erfgoed in de gemeente Roosendaal. Bijlage: 1. Kerken in beeld. Afsluiting en ondertekening Wij vertrouwen erop U hiermede voldoende te hebben geinformeerd. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Roosendaal, De burgemeester, De secretaris,

2.0W.

J. 'K~Laucke'

M. Buijs

KERKEN IN BEELD ROOSENDAAL

VOORWOORD

5 INLEIDING

9

AANPAK NOTITIE 'KERKEN IN BEELD' GEMEENTE ROOSENDAAL

17

RELIGIEUS ERFGOED GEMEENTE ROOSENDAAL

Religieuze gebouwen, zoals kerken, vormen een belangrijk onderdeel van de identiteit van de gemeente Roosendaal. Ze zijn beeldbepalend in onze stad en dorpen. Het zijn bakens van herkenbaarheid en ze versterken, ongeacht je religie, het thuisgevoel van inwoners. Maar door de ontkerkelijking in Nederland worden steeds meer monumentale kerken in Nederland aan de eredienst onttrokken. En zo ook in onze gemeente. Leegstand van kerkgebouwen dreigt. Deze kerken dienen een nieuwe, passende bestemming te krijgen om verval tegen te gaan en het erfgoed in stand te houden. Roosendaal heeft al enkele succesvolle transformaties gerealiseerd en we spannen ons graag in om daar nog enkele mooie projecten aan toe te voegen! Deze analyse is opgesteld om leegstand van religieus erfgoed in de gemeente Roosendaal

33 43 53 DIALOOG: PARTICIPATIE EN COMMUNICATIE

ONTWIKKELKADERS KERKEN

56 60 BIJLAGE 1 10 GEBODEN VOOR HERBESTEMMING RELIGIEUS ERFGOED

te voorkomen, het behoud ervan te stimuleren en duurzame, toekomstgerichte herbestemming en ontwikkeling te bevorderen. Zodat wij, en alle inwoners met ons, ook in de toekomst kunnen blijven genieten van dit culturele erfgoed. Paul de Beer Wethouder stedelijke ontwikkeling en cultuur

AANBEVELINGEN EN VERVOLGACTIES COLOFON Uitvoering: Hans Gunter, Monique van de Looi, Maud Brouwers en Harrie Maas, Monumentenhuis Brabant. Foto’s: Monumentenhuis Brabant,

KERKENBIOTOPEN

websites kerkeigenaren en andere openbaar toegankelijke sites. Uitgave: Gemeente Roosendaal. Versie: Definitief, 28-01-2025

2

3

1 INLEIDING

1

Religieuze gebouwen vertegenwoordigen een cultuurhistorische rijkdom en vormen een belangrijk onderdeel van de identiteit van Roosendaal en haar bewoners. De gebouwen hebben primair een religieuze betekenis, naast een algemene maatschappelijke en culturele betekenis. Kerken vormen een markant onderdeel van steden en dorpen. Daarmee dragen de kerken bij aan de identiteit en herkenbaarheid van de kernen. Ze vormen daarbij een belangrijke schakel in het gevoel van de inwoners van thuis te zijn. Daarnaast vertegenwoordigen veel kerken een cultuurhistorische rijkdom en zijn soms zelfs een symbool voor dorpen en wijken. Nederland telt ongeveer 7.000 kerkgebouwen, verspreid door heel het land. De meeste zijn nu nog in gebruik door de verschillende geloofsgemeenschappen die Nederland rijk is. De centrale plaats die kerk en kerkgebouw in Nederland - en dus ook in Brabant - innam wordt geleidelijk minder. De oorzaken hiervan zijn divers. Het kerkbezoek en de betrokkenheid bij kerkgenootschappen, ook in financieel opzicht, nemen af. Gevolg is dat kerkgebouwen geleidelijk overbodig worden, waardoor leegstand dreigt. De financiële situatie maakt bovendien dat instandhouding van de gebouwen (kerken en pastorieën) een steeds groter wordend probleem is.

Het doel van deze notitie ‘Kerken in beeld’ is dan ook het behoud van de (monumentale) kerkgebouwen in de gemeente Roosendaal, eventueel met een nieuwe functie waar nodig.

1.1 ERFGOED TELT In de beleidsbrief ‘Erfgoed telt. De betekenis van erfgoed voor de samenleving’ heeft het kabinet speciale aandacht voor kerken. De voorgenomen sluiting van een kerk leidt vaak tot discussies tussen eigenaren, gelovigen, omwonenden en deskundigen, terwijl de staat van het gebouw verslechtert en de kosten voor instandhouding onnodig oplopen. De insteek van het Rijk is om op lokaal niveau een visie op de toekomst van kerkgebouwen te ontwikkelen met de verschillende belanghebbende en betrokken partijen (kerkgenootschappen, omwonenden, ontwikkelaars, deskundigen en overheden). Samen zouden oplossingen gezocht moeten worden bij de instandhouding, herbestemming en doorontwikkeling van kerkgebouwen.

1.2 NATIONALE KERKENAANPAK Omdat steeds meer kerkgebouwen overcompleet raken door de sterke afname van het aantal kerkgangers, voerde de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in de periode 2014-2016 een interactieve discussie over de ‘Agenda Toekomst Religieus Erfgoed’.

4

5

Samen met kerkelijke, bestuurlijke en maatschappelijke partijen werd door de RCE de aard

1

en omvang van de problematiek verkend. Een volgende stap was het ondertekenen van een samenwerkingsovereenkomst tussen overheden, kerkeigenaren en erfgoedorganisaties op 10 november 2018, gericht op het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief voor het religieus erfgoed in Nederland. De ondertekenaars verklaren in die overeenkomst de komende jaren diverse acties te ondernemen, waarvoor de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in totaal 13,5 miljoen euro beschikbaar stelt. De voornoemde nationale kerkenaanpak heeft een nadere uitwerking gekregen in vijf programmalijnen: Kerkenvisies, Kennis, Duurzaamheid, Toegankelijkheid en Draagvlak. In de periode 20192021 werd zo’n 3 miljoen euro per jaar beschikbaar voor het opstellen van integrale kerkenvisies.

1.3 KERKENAANPAK BRABANT Naar aanleiding van het in 2013 verschenen rapport ‘Heilige Huisjes’ werd een bijeenkomst georganiseerd met en voor vele betrokkenen, zoals de bisdommen Den Bosch en Breda, de Protestantse Kerk Nederland, Vereniging Brabantse Gemeenten, de provincie Noord-Brabant, erfgoedorganisaties en de Vereniging Kleine Kernen Noord Brabant (VKKNB). Partijen gaven aan zich in te willen zetten om initiatieven te ondersteunen, die leegkomende kerkgebouwen een nieuwe functie kunnen geven. In 2014 werd hiertoe door het Brabants Informatiepunt Vrijkomende Kerkgebouwen (BIVK) het Platform Vrijkomende Kerkgebouwen opgericht. De provincie Noord-Brabant faciliteert het platform en het secretariaat wordt uitgevoerd vanuit de Vereniging voor Kleine Kernen Noord Brabant.

6

7

2 AANPAK NOTITIE ‘KERKEN IN BEELD’ GEMEENTE ROOSENDAAL

2

De centrale plaats die kerk en kerkgebouw in Nederland - en dus ook in Brabant - innam wordt steeds minder. De oorzaken hiervan zijn divers. Het kerkbezoek en de betrokkenheid bij kerkgenootschappen, ook in financieel opzicht, nemen af. Gevolg is dat kerkgebouwen geleidelijk overbodig worden, waardoor leegstand dreigt of soms al aan de orde is. De financiële situatie maakt bovendien dat instandhouding van de gebouwen (kerken en pastorieën) een steeds groter wordend probleem is. De impact van het mogelijk verdwijnen van het religieus erfgoed op de bebouwde omgeving is zeer groot. Ook Roosendaal kent veel waardevol religieus erfgoed waar in de huidige tijd diverse ontwikkelingen en opgaven spelen. Hierbij spelen diverse aspecten een rol: van de diverse aspecten van het vraagstuk: wat is de toekomst van de kerkelijke gebouwen? Hoe behoud je zoveel mogelijk cultuurhistorisch erfgoed in de context van een vitale leefomgeving? Het gemeentebestuur heeft daarom graag gevolg gegeven aan deze vraag van het Rijk. Hierbij acht de gemeente het van belang om de dialoog met de diverse parochiebesturen transparant te voeren en te continueren. Dit bevordert een proactieve en gestructureerde samenwerking voor de ontwikkelingen rondom het religieus erfgoed en andere maatschappelijke opgaven in de gemeente.

Betekenis religieus erfgoed Evident is dat religieus erfgoed velen raakt. Ook al gaan de meesten niet meer naar de kerk voor de eredienst of om er individueel te bidden, velen hechten waarde aan het behoud ervan. Het (mogelijk) aan de eredienst onttrekken van kerkgebouwen roept veel emotie en commotie op. ‘Onze’ kerk moet behouden blijven, hoor je dan vaak. Soms gaat dit gepaard met sterke emotionele gevoelens. Naast de religieuze betekenis, vertegenwoordigt religieus erfgoed een grote monumentale, historische, beeldbepalende en maatschappelijke waarde.

De Roosendaalse praktijk De problematiek van leegstaande kerken is de laatste jaren steeds urgenter geworden. Door de coronapandemie is deze ontwikkeling in een stroomversnelling geraakt. Toch heeft de gemeente Roosendaal al jarenlang ervaring met het herbestemmen van leegkomende kerkgebouwen. Het oudste en bekendste voorbeeld is de herbestemming van de Sint-Jan. In 2003 vond in de kerk de laatste eredienst plaats. In 2006 is de kerk door de nieuwe eigenaar NV Monumenten Fonds Brabant. In 2025 maakt de kerk voor de tweede keer een transformatie door en zal worden verbouwd tot multifunctionele ruimte voor sociale, culturele en maatschappelijke activiteiten. Naast de Sint-Jan kunnen in dit verband de herbestemmingen genoemde worden van de Heilig Hart kerk in Roosendaal (2010) en de St. Getrudiskerk van Nijvel in Heerle (2012).

8

9

Subdoelstellingen Om tot dat primaire doel te geraken en met inachtneming van het bovenstaande zijn de

2

volgende subdoelstellingen geformuleerd: • Borgen duurzame dialoog Het opzetten en borgen van een blijvende dialoog tussen kerkeigenaren en gemeente met als doel een duurzame instandhouding van het religieus erfgoed in de gemeente. In dit kader worden er concrete procesafspraken gemaakt. Denk hierbij aan het formaliseren van een aanspreekpunt bij de gemeente voor kerkeigenaren. • Agenderen van kerkenproblematiek Het agenderen van het behoud en belang van kerken in het gemeentelijk beleid. • Ontwikkelkaders kerken Het in beeld brengen van de randvoorwaarden van kerken die in de (nabije) toekomst zullen worden herbestemd of doorontwikkeld. • Benutten koppelkansen andere beleidsterreinen Bron: website herbestemming.nl

Het verkennen van koppelkansen van religieus erfgoed naar andere beleidsterreinen en

INSPIRATIE

-onderwerpen (o.a. ruimtelijke kwaliteit, leefbaarheid, sociale cohesie, duurzaamheid)

HERBESTEMMING H.HARTKERK ROOSENDAAL

met als inzet om religieus erfgoed beter te positioneren.

De Heilig Hartkerk in de wijk Kalsdonk (Roosendaal) heeft een nieuwe

2.1.2 Analyse

functie gekregen als gezondheidscentrum. Door de herbestemming als

Erfgoed biedt veel potentie. Voor het duurzame behoud van cultuurhistorisch

gezondheidscentrum is het rijksmonument behouden als centrum van de

waardevolle kerken en het optimaal benutten van de kansen voor religieus erfgoed is

wijk. Aan het exterieur is weinig veranderd, maar in het interieur is een modern

een integrale benadering essentieel. Er moeten verbindingen worden gelegd met andere

gezondheidscentrum verrezen met behoud van authentieke elementen.

beleidsterreinen, zodat een geïsoleerde aanpak wordt voorkomen. Dan kun je elkaar versterken. Bijvoorbeeld, wanneer een kerk wordt herbestemd als gemeenschapshuis,

Succesfactor

blijft niet alleen het erfgoed behouden, maar wordt ook het gemeenschapsleven en de

Doordat diverse zorgaanbieders onder één dak zitten, vindt er veel ontmoeting

sociale cohesie versterkt. Koppelkansen zijn er op veel terreinen, zoals wonen, werken en

plaats tussen bewoners in deze ruimte. De sociale centrumfunctie die de kerk in

erfgoedtoerisme. In deze ‘verbrede benadering’ ligt voor de gemeente Roosendaal een

het verleden had voor de wijk Kalsdonk wordt, weliswaar in aangepaste vorm, met

belangrijke meerwaarde om de instandhouding van het religieus erfgoed te bevorderen.

de herbestemming tot gezondheidscentrum gecontinueerd. Vanuit deze benadering willen we de kansen voor religieus erfgoed benutten door:

Prijs De transformatie van de Heilig Hartkerk is genomineerd voor de Gulden Feniks in 2011. Ook werd het herbestemmingsproject genomineerd voor de Brabantse Cultuurprijs 2011.

• Religieus erfgoed en dan met name de monumentale kerken, te zien als dragers van het karakter en de identiteit van gemeente Roosendaal; • Behoud door ontwikkeling als uitgangspunt te nemen bij de bescherming en instandhouding van religieus erfgoed; • Een integrale benadering - door aansluiting en inbedding te zoeken van (religieus) erfgoed bij andere beleidsterreinen als vrijetijdseconomie, ruimtelijke ontwikkeling en het sociale domein; • Aansluiting en inbedding te zoeken van (religieus) erfgoed bij de actuele opgaven als

2.1 DOELSTELLINGEN, ANALYSE EN UITGANGSPUNTEN

energietransitie, klimaatadaptatie en ruimtelijke (-en woon)opgaven - waarbij we ook ruimte willen laten voor innovatie en experimenteren.

2.1.1 Hoofddoelstelling Het centrale doel van de notitie ‘Kerken in beeld’ voor Roosendaal is het bevorderen van het behoud van religieus erfgoed in Roosendaal door opzoek te gaan naar een duurzame en toekomstbestendige functie voor de gebouwen. Deze notitie is een gedragen document dat als onderlegger en als handvat kan dienen bij herbestemmingstrajecten, het kan kaders bieden bij een mogelijke herbestemming. Tevens is het een aanvullend document op het gemeentelijk erfgoedbeleid en de omgevingsvisie.

10

11

Integrale benadering: koppeling aan andere beleidsvelden-en documenten

2

Erfgoednota Roosendaal In 2024 heeft de gemeente Roosendaal de Erfgoednota “Erfgoed in positie” opgesteld. De notitie ‘Kerken in beeld’ maakt integraal onderdeel uit van deze nieuwe erfgoednota. De belangrijkste beleidsprincipes voor erfgoed zijn ook van toepassing voor deze notitie: • 1. Behoud door ontwikkeling; • 2. Volwaardige en tijdige belangenafweging; • 3. Herbestemming als uitgangspunt; • 4. Erfgoedbehoud betekent maatwerk: • 5. Erfgoed verbindt: het gesprek voeren we samen. RSD40 Begin 2025 stelt de gemeente Roosendaal een nieuwe strategische visie voor de komende 15 jaar vast. Deze visie beschrijft de ambities voor de gemeente in haar verschillende verschijningsvormen: het stedelijk gebied, de dorpen, de buurtschappen en

INSPIRATIE

Bron: website herbestemming.nl

ST. GERTRUDIS VAN NIJVELKERK HEERLE

ons landschap - alle elementen die samenkomen in een bijzonder mozaïek. Daarnaast omvat de visie een ruimtelijk ontwikkelkader die de hoofdlijnen benoemt voor de ontwikkeling van Roosendaal in de komende jaren, met de bijpassende kwalitatieve streefwaarden. Met andere woorden: hoe hoog leggen we met elkaar de lat voor

Het doel van de herbestemming van de St. Gertrudis van Nijvelkerk is het in stand

Roosendaal, om het mozaïek te versterken en uit te breiden?

houden en het verbeteren van het voorzieningenniveau in Heerle. De kerk is een rijksmonument. Met veel aandacht voor het behoud van het karakter van het gebouw is door de architect de hoge ruimte zorgvuldig heringedeeld. In de getransformeerde kerk was er een kapel voor het kerkbestuur, een huisartsenpraktijk en een dorpshuis ondergebracht. Sinds 2024 is er alleen het dorpshuis nog.

2.2 UITGANGSPUNTEN Dynamisch proces Tijdens het opstellen van de notitie ‘Kerken in beeld’ is de dialoog aangegaan met verschillende kerkeigenaren. Dit heeft geleid tot een gezamenlijke analyse die de afgelopen drie jaar zich heeft gevormd en daarmee een momentopname is. Om in te kunnen spelen op de ontwikkelingen, is het essentieel dat de verschillende partners de dialoog blijven voeren. Alleen zo kunnen zorgen voor het duurzame behoud van het religieuze erfgoed in gemeente Roosendaal. Bron: Inspiratiebeeld uit de nieuwe visie RSD40

12

13

2.3 REIKWIJDTE NOTITIE ‘KERKEN IN BEELD’

2

Zoals hiervoor al benoemd is gemeente Roosendaal rijk aan religieus erfgoed. Behalve kerkgebouwen omvat religieus erfgoed ook pastorieën, patronaats-gebouwen, kloosters, kapellen, religieuze beelden en wegkruizen, begraafplaatsen en grafmonumenten. In deze notitie ‘Kerken in beeld’ beperken we ons tot de kerkgebouwen, waarbij de focus ligt op hun toekomstperspectief.

14

15

3 RELIGIEUS ERFGOED GEMEENTE ROOSENDAAL

3

In dit hoofdstuk wordt de historische ontwikkeling van het religieuze erfgoed in de gemeente Roosendaal beschreven aan de hand van een chronologisch overzicht van de stichting van de diverse kerkgebouwen.

3.1 HISTORISCHE ONTWIKKELING De ontstaansgeschiedenis van Roosendaal gaat terug naar de dertiende eeuw. Maar de regio werd al langer bewoond. Dat bleek toen er in 2016 een archeologische vondst werd gedaan vlakbij Nispen. Hier werd een potstal behorende bij een Romeinse boerderij gevonden. Deze kan worden herleid naar de tweede of derde eeuw na Christus. Ook van de omgeving van Wouw is bekend dat de bewoning hier teruggaat naar de vroege Middeleeuwen. Ook de kerkelijke geschiedenis van de gemeente Roosendaal gaat ver terug. Zo wordt er in Nispen rond het jaar 1000 een kerk of kapel opgericht en gaat het ontstaan van de parochie Heilige Maria Hemelvaart vermoedelijk terug naar 1157. In 1615 wordt er een nieuwe kerk gebouwd in Nispen die in 1930 wordt vervangen door nieuwbouw. Ook de Roosendaalse geloofsgemeenschap Sint Jansparochie behoorde tot 1268 bij de Nispense geloofsgemeenschap. Tot de Abdij van Tongerlo in 1266 toestemming kreeg voor de bouw van een eigen kapel die in 1268 gereed was. Deze kapel werd in de late vijftiende eeuw, met uitzondering van de toren die werd gehandhaafd, vervangen door de voorganger van de huidige Sint Jan die dateert uit 1839. In 1510 wordt Roosendaal een zelfstandige parochie. Op 1 januari 2014 is de huidige Sint Norbertusparochie ontstaan vanuit negen parochies die actief waren in Nispen en Roosendaal.

Ook in Wouw staat rond 1200 al een kapel met de naam ‘Onze Lieve Vrouw in het Woud’ en een geloofsgemeenschap Lambertusparochie die tot 1874 bij de Cisterciënzerabdij Sint Bernard op de Schelde uit Hemiksem bij Antwerpen hoort. In 1270 wordt er een stenen kerkgebouw gebouwd. Tegen de toren van deze dertiende-eeuwse kerk wordt in de vijftiende eeuw een groter gebouw gerealiseerd. De Lambertusparochie gaat in 2001 op in de nieuwe parochie Onze Lieve Vrouw in het Woud. De geloofsgemeenschap in Heerle behoorde tot 1300 bij Gertrudisparochie in Roosendaal, maar de inwoners van Heerle kregen rond 1307 toestemming om een eigen kerk te bouwen. De geloofsgemeenschap gaat in 2001 op in de nieuwe parochie Onze Lieve Vrouw in het Woud. In Wouwse Plantage wordt in 1870 door baron Petrus Constantinus de Caters op zijn landgoed een eigen houten noodkerkje en vraagt na realisatie pas toestemming voor het oprichten van een parochie in Wouwse Plantage, de Gertrudisparochie, waarna er in 1891 een nieuwe kerk wordt gebouwd. In 2001 gaat de geloofsgemeenschap op in de nieuwe

16

parochie Onze Lieve Vrouw in het Woud.

17

In Moerstraten krijgt een zelfstandige parochie, de Theresiaparochie, pas in 1925 vorm waarna in 1926 de eerste steen voor een kerkgebouw wordt gelegd. De

3.2 KERKGEBOUWEN IN GEBRUIK VOOR EREDIENST EN HERBESTEMD

3

geloofsgemeenschap gaat in 2001 op in de nieuwe parochie Onze Lieve Vrouw in het Woud. De protestantse gemeenschap dateert van latere datum. In Roosendaal trokken zij in 1648, het einde van de Tachtigjarige Oorlog, in de Sint Jan waar zij in eind achttiende eeuw uit vertrokken nadat de kerk na de Franse Revolutie weer terug aan de Katholieken werd overgedragen. De nieuwe kerk voor de Hervormde Gemeente werd rond 1810 gebouwd aan de Bloemenmarkt. In 2003 gaat de Hervormde Gemeente samen met Gereformeerde kerk op in Protestantse Kerk Nederland als Protestantse gemeente Roosendaal.

Overige geloofsgemeenschappen Sinds 1967 is de Christelijke Pinkstergemeenschap De Wijnrank in Roosendaal gevestigd, momenteel houden zij hun diensten in de Kruiskerk. De Pinkstergemeenschap telt ongeveer 45 leden en heeft iedere zondag een dienst, maandag een bijbelstudie en vrijdags een gebedsavond. De geloofsgemeenschap Jehova’s Getuigen is sinds de jaren vijftig van de twintigste eeuw gevestigd in Roosendaal met een korte onderbreking toen de Koninkrijkzaal naar Etten-Leur verhuisden. De diensten worden gehouden aan de Van Beethovenlaan 17 in Roosendaal. Hierbij zijn meestal 40 leden fysiek aanwezig en 70 digitaal. De Evangelische Gemeenschap Roosdendaal (EGR) is opgericht als bijbelstudiekring in de wijk Langdonk. Maar al snel kwamen er zoveel mensen dat er vanaf 1977 een ruimte werd gehuurd in de Levensschool aan de Benedendonk 1 in Roosendaal. Het is niet gelukt om contact te leggen met de Evangelische Gemeenschap, ondanks pogingen daartoe.

HEERLE

De Marokkaanse moslimgemeenschap in Roosendaal heeft sinds 2014 een nieuw gebouw aan de Burgemeester Schneiderlaan 5. Het is de grootste moskee van West-

Sint Gertrudiskerk Herelsestraat 100 Heerle (Rijksmonument)

Brabant. De Turkse moslimgemeenschap gebruikt sinds 2009 de kazerne van de 1e Genie

De kerk is in 1864 gebouwd naar ontwerp van J. van Mansveld in Neogotische stijl. In

Commandement Eerstaanwezend Ingenieur. Er zijn meerdere pogingen gedaan om

1924 is de kerk uitgebreid naar ontwerp van Dom Paul Bellot waarbij de ingang werd

contact te leggen met de Turkse moslimgemeenschap, dit is echter tot op heden niet

verplaatst naar de linkerzijgevel en in het verlengde hiervan een nieuw schip werd

gelukt.

gerealiseerd. In 1957 werd het oude koor gesloopt en vervangen door een rechte muur. Ook werden de door oorlogsschade vernielde glas-in-lood vensters vernieuwd naar ontwerp van de Wouwenaar Kees Keyzer. De kerk is in 2002 aangewezen als rijkmonument en is 2012 verkocht. Momenteel is de kerk in gebruik als multifunctioneel dorpscentrum waarin een huisartsenpraktijk, dorpshuis en gebedsruimte zijn gevestigd.

18

19

De kerk is in 1931 gebouwd tegen de oudere kerktoren naar ontwerp van architect J. Cuypers en is gebouwd in neo-gotische stijl. In 1958 is de kerktoren vanwege

3

oorlogsschade opnieuw opgetrokken naar ontwerp van architect J. Elst. De kerk is in 1994 aangewezen als gemeentelijk monument, is nog in gebruik voor de eredienst, maar gaat aan de eredienst onttrokken worden.

MOERSTRATEN Sint Theresia van het Kind Jezus Moerstraatseweg 85 Moerstraten (Gemeentelijk monument) De kerk is in 1926 gebouwd naar ontwerp van Jac. Van Groenendael (inwijding 1927) en is gebouwd in neo-gotische stijl met Amsterdamse School kenmerken. De kerk is in 1991 aangewezen als gemeentelijk monument en in 2014 aan de eredienst onttrokken. Momenteel is de kerk in gebruik als opslag.

ROOSENDAAL Hervormde kerk Bloemenmarkt 14 Roosendaal (Rijksmonument) De Nederlands Hervormde kerk wordt in 1810 gebouwd naar ontwerp van architect Huysers in Classicistische bouwstijl. De kerk is sinds 2003 niet meer in gebruik voor de erediensten. In 2005 werd deze verkocht aan een horecaonderneming waarna er een restaurant in is gekomen. Inmiddels staat de kerk weer leeg. In 1971 is de kerk aangewezen als rijksmonument.

NISPEN Heilige Maria Hemelvaartkerk Kerkplein 7 Nispen (Gemeentelijk monument)

20

21

3

ROOSENDAAL

ROOSENDAAL

De Goede Herder Lindenburg 84 en 86 Roosendaal (Geen monumentale status)

Kruiskerk Sint Lucasplein 1 Roosendaal (Geen monumentale status)

De kerk is in 1980 gebouwd naar ontwerp van architecten Van Oorschot en Van Pouke

De kerk is in 1963 gebouwd naar ontwerp van de architecten Th. Taen en Ch.Th. Nix in

BV. De kerk is gebouwd in modernistische baksteenarchitectuur. In 2016 is de kerk aan

modernistische bouwstijl. De kerk is gebouwd als Rooms-Katholieke Kerk Heilige Kruis

de eredienst onttrokken en sinds 2021 in gebruik als ontmoetingscentrum. De kerk heeft

en in 2003 overgenomen door de Protestantse Gemeente Roosendaal (PGR) waarna de

geen monumentenstatus. De kerk is aangekocht door de gemeente.

naam van de kerk gewijzigd is in Kruiskerk. De kerk is nog steeds in gebruik door PGR en is niet aangewezen als monument. Ook Pinkstergemeente De Wijnrank houdt sinds medio 2023 haar erediensten in de Kruiskerk.

ROOSENDAAL Heilig Hartkerk Heilig Hartplein 30, Roosendaal (Rijksmonument)

ROOSENDAAL Moeder Godskerk President Kennedylaan 73 Roosendaal (Gemeentelijk monument)

De kerk is in 1935 gebouwd naar ontwerp van architecten J.A. van der Laan en F.B. en L. Sturm. De kerk is gebouwd in Delftse Schoolstijl en tot 2006 in gebruik geweest voor

De kerk is in 1967 gebouwd in Modernistische bouwstijl naar ontwerp van H&A Thunissen

de eredienst. In 2009 is de kerk herbestemd naar gezondheidscentrum. In 2002 is de kerk

en prof. Ir. A. van Kranendonk. De kerk is in 2009 aangewezen als gemeentelijk

als rijksmonument aangewezen.

monument en in 2019 aan de eredienst onttrokken. De kerk staat momenteel leeg en een nieuwe herbestemming wordt onderzocht.

22

23

De kerk is in 2002 aangewezen als rijkmonument. In 2019 werd besloten om deze kerk in ieder geval nog vier jaar open te houden voor de eredienst. Het bestuur van de

3

Norbertusparochie werkt op dit moment aan een ontwikkelingsvisie. Hierbij moet ook rekening gehouden worden met het herontwikkelingsplan van het kadegebied. Eind vorig jaar is de ontwikkeling van het herbestemmingsplan voor deze kerk stilgelegd, omdat het contract met de potentiële koper niet akkoord werd bevonden. Er is de afgelopen jaren weinig onderhoud gepleegd aan de Paterskerk en het grootste probleem voor dit gebouw zijn de hoge energiekosten.

ROOSENDAAL Onze Lieve Vrouw van Fatima kerk Doctor Schaepmanlaan 90 Roosendaal (Gemeentelijk monument) De kerk is in 1951-1952 gebouwd naar ontwerp van Jac. Hurks in traditionele naoorlogse bouwstijl met romaniserende elementen. De wederopbouwkerk is gebouwd als onderdeel van de uitbreidingswijk Parochie-Centrum. De kerk is in 2004 aan de eredienst onttrokken en in 2016 verkocht. Momenteel wordt er naar een herbestemming gezocht. Er is momenteel een herontwikkelingsplan in procedure. De kerk is in 1994 aangewezen als gemeentelijk monument.

ROOSENDAAL Sint Jan (Johannes de Doper), Markt 2 Roosendaal (Rijksmonument) De waterstaatskerk is in 1839 opgetrokken, grotendeels ter vervanging van de zestiendeeeuwse kerk. Hierbij is de middeleeuwse toren behouden. De kerk is gebouwd naar ontwerp van de Antwerpse architect J. Franssen, gewijzigd uitgevoerd door

ROOSENDAAL

Waterstaatingenieurs E. de Kruyff en A. de Geus en gerestaureerd in 1962. De kerk is sinds 1971 rijksmonument en tot 2003 in gebruik geweest voor de erediensten. In 2004 is de

Paterskerk (Onze Lieve Vrouwe van Altijddurende Bijstand), Kade 21 Roosendaal

kerk herbestemd naar multifunctionele ruimte. Momenteel vindt er een herbestemming

(Rijksmonument)

van de Sint Jan plaats als onderdeel van het cultuurcluster.

De kerk is in 1874 gebouwd naar ontwerp van Th. Asseler in Neo-Romaanse stijl. Tussen 1907-1909 is de kerk door A. de Bruin vergroot, onder toezicht van P.J.H. Cuypers. Onder leiding van architect Jac. Hurks is de kerk tussen 1963-1968 gerestaureerd.

24

25

3

WOUW Heilige Lambertus Torenplein 1 Wouw (Rijksmonument)

ROOSENDAAL

De oorsprong van de laat-gotische kerk dateert uit zestiende eeuw is voornamelijk gebouwd in Vlaamse en Kempisch gotische stijl. De kerk is in 1882 gerestaureerd

Sint Josephkerk Sint Josephstraat 4 Roosendaal (Rijksmonument)

en in 1944 grotendeels verwoest. De restauratie werd in 1951 voltooid. De kerk is in 1971 aangewezen als rijksmonument en is nog in gebruik voor de eredienst met

De kerk is in 1923 gebouwd naar ontwerp van de Roosendaalse architecten Jac. Hurks

een regionale functie. In 2022 werd de toren van de kerk opnieuw gerestaureerd.

en M. Vergouwen en is gebouwd in Expressionistische baksteenstijl. Bij de restauratie die

In 2025 wordt de laatste fase van het middenschip uitgevoerd. Men hoopt dat de

van 1966 tot 1977 duurde zijn onder andere de glas-in-lood vensters in het hoofdportaal

restauratiewerkzaamheden klaar zijn in 2034.

vernieuwd. De kerk is in 2002 aangewezen als rijkmonument en is nog in gebruik voor de eredienst. Ook hier werd in 2019 besloten dat de kerk de komende vier jaar open zou blijven. Op dit moment wordt er door het bestuur van de Norbertusparochie gekeken naar een ontwikkelingsvisie. Er is wel een voorkeur uitgesproken om de Josephkerk open te houden voor de eredienst. Voor dit gebouw ligt er echter wel een uitdaging in de hoge kosten voor onderhoud en restauratie, zoals het schilderen of vervangen van de kozijnen. Op dit moment is het parochiecentrum de woning van drie paters.

WOUWSE PLANTAGE Sint Gertrudiskerk Plantagebaan 219 Wouwse Plantage (Gemeentelijk monument) De van oorsprong neo-gotische kerk dateert uit 1891 en is in 1925 vergroot naar ontwerp van architect Jacq. Van Groenendael. Na oorlogsschade is de kerk hersteld waarbij o.a. de toren is vernieuwd naar ontwerp van architecten Jac. Hurks en A. van de Berg.

26

27

De kerk is in 1991 aangewezen als gemeentelijk monument. De laatste jaren waren er nog

3

enkele bezoekers, zo’n 25 a 30 per mis. Eind april 2023 is de pastoor van de kerk gestopt, waarna er een werkgroep gestart is die zich bezig houden met de toekomstplannen voor het gebouw. Eind april 2024 is de Sint Gertrudiskerk onttrokken aan de eredienst. De communicatie hierover met de kerkgemeenschap is goed verlopen. De toekomstvisie die er nu ligt (anno dec 2024) is een herbestemming van het gebouw naar woonfunctie, met enkele wensen vanuit de dorpsgemeenschap. Het overleg hierover met de gemeente is inmiddels gestart. Het plein blijft behouden en bruikbaar voor het dorp. De Mariakapel aan de voorzijde van het gebouw blijft behouden en heeft een regionale functie. Op het moment dat het kerkgebouw verkocht wordt, is er duidelijk wat de definitieve herbestemmingsplannen zullen zijn. De wens is om het verkoopproces snel te laten verlopen, omdat leegstand alleen maar zorgt voor financiële druk.

ROOSENDAAL

Evangelische Gemeenschap Roosendaal Benedendonk 1 Roosendaal

OVERIGE GEBEDSHUIZEN ROOSENDAAL

(Geen monumentale status) Het gebouw van de Evangelische Gemeenschap Roosendaal (EGR) is in 1975 gebouwd als school naar ontwerp van architecten L. Sturm en F. Sturm. Het gebouw is in 2004 in gebruik genomen voor de erediensten door de EGR en in 2006 vergroot. Het gebouw is niet aangewezen als monument en is nog steeds in gebruik voor erediensten.

ROOSENDAAL Koninkrijkzaal Jehovah’s Getuigen, Van Beethovenlaan 17 Roosendaal (Geen monumentale status) De Koninkrijkzaal van de Jehova’s Getuigen is in 1933 gebouwd als garage naar ontwerp

ROOSENDAAL

van architect Hurks. In 1976, na terugkeer van de Jehova’s Getuigen in Roosendaal, werd het door Stichting Koninkrijkzalen verbouwd tot gebedshuis voor de erediensten.

ISN Roosendaal Yesil Moskee (Turkse gemeenschap) Bartóklaan 2 Roosendaal

Het gebouw is geen monument en nog steeds in gebruik voor de erediensten.

(Geen monumentale status) De moskee is gebouwd in 1957 naar ontwerp van 1e Genie Commandement Eerstaanwezend Ingenieur als kazerne met 8 woningen. In 2009 verbouwd tot moskee en sindsdien in gebruik als zodanig. Het gebouw is niet aangewezen als monument.

28

29

HET KERKENLANDSCHAP VAN ROOSENDAAL

3

ROOSENDAAL Marokkaans Islamitisch Centrum Burgemeester Schneiderlaan 5 Roosendaal (Geen monumentale status) De moskee is geopend in 2014, ontworpen door Opaal Architecten uit Krimpen aan de Lek. De bouwstijl is Noord-Afrikaans/Andalusisch, hier is voor gekozen omdat de gebruikers van de moskee van oorsprong afkomstig zijn uit Marokko. Het is de grootste moskee van West-Brabant. Het gebouw is niet aangewezen als monument.

ROOSENDAAL Mariagaard kapel Nieuwstraat 11, 4701 HR Roosendaal (Rijksmonument) De kapel is gebouwd in 1938, naar ontwerp van architect A. van Hees in de stijl van de Delftse school. In 1968 is naar ontwerp van J. Elst een voorportaal toegevoegd. In dat jaar is ook het interieur van de kapel gewijzigd. De kapel is een rijksmonument.

30

31

4 DIALOOG: PARTICIPATIE EN COMMUNICATIE

4

Eén van de achterliggende ideeën van de Rijksoverheid bij het formuleren van het beleid ‘Erfgoed telt. De betekenis van erfgoed voor de samenleving’ is het bevorderen van de dialoog tussen de eigenaren van het religieus erfgoed en betrokken burgers en organisaties. Hierdoor kan er een breed draagvlak ontstaan voor een toekomstbestendig behoud en beleefbaar maken van religieus erfgoed. Er zijn verschillende opvattingen over het eigendom van de kerk. Een aantal heeft een uitgesproken mening dat de kerk van de gemeenschap is (wie dat dan ook zijn), omdat in het verleden het kerkgebouw onder andere door bijdragen uit de geloofsgemeenschap is opgericht. Formeel-juridisch ligt het duidelijk anders: het kerkbestuur is eigenaar, waarbij binnen de rooms-katholieke kerk ook nog de instemming van het bisdom nodig is om tot functiewijziging van het kerkgebouw over te gaan, de kerk aan de eredienst te onttrekken en/of te verkopen. Het gesprek aangaan is cruciaal om vrijkomende kerkgebouwen succesvol te kunnen door ontwikkelen, met respect voor ieders opvatting. Door de dialoog op gang te brengen tussen stakeholders wordt ook gebouwd aan een netwerk. Het is belangrijk dat men elkaar weet te vinden in geval een kerk een andere functie gaat krijgen. Communicatie is hierbij het sleutelwoord.

Uit de praktijk blijkt dat vroegtijdige communicatie een van de belangrijkste succesbepalende factoren is in het herbestemmingstraject van kerkgebouwen.

4.1 DIALOOG AANGAAN Allereerst zijn gesprekken gevoerd met de kerkeigenaren. Zij zijn namelijk als eigenaar de principaal, met name als het gaat om het toekomstig gebruik van hun kerk. Zij geven aan of een kerk voor de eredienst in gebruik blijft of niet. Formeel is dit helder geregeld, maar de praktijk is genuanceerder. Er is voortdurend sprake van een wisselwerking. De kerk kan niet zonder de gemeenschap en vice versa. Met de eigenaren van de kerkgebouwen die momenteel een religieuze functie vervullen zijn gesprekken gevoerd over het toekomstig gebruik en de knelpunten en kansen die zij zien naar de toekomst toe. Het gaat om vertegenwoordigers van de volgende partijen: • Sint Norbertusparochie • Parochie Onze Lieve Vrouw in het Woud • Protestantse Gemeente Roosendaal

32

33

Daarnaast is nog gesproken met:

Kerken die (deels) openblijven:

• Pinkstergemeente De Wijnrank

• Sint Josephkerk, Sint Josephstraat 2-4 Roosendaal:

• Jehova’s Getuigen

De parochie is bezig met prille plannen om de Sint Josephkerk te transformeren naar

• Marokkaanse Moskee

multifunctionele ruimte ten behoeve van een gezondere financiële situatie voor

4

de parochie. Ook in de nabije toekomst vraag het onderhoud van de kerk forse Met de volgende partijen is meerdere malen contact gezocht, maar dit heeft gedurende

financiële middelen. Op dit moment zijn er gemiddeld 100-120 kerkgangers.

het project niet geleid tot een afspraak: • Evangelische Gemeenschap Roosendaal • Turkse Moskee

• Paterskerk, Onze Lieve Vrouwe, Kade 21-23 Roosendaal: Klooster is verkocht aan zustercongregatie Charitas. Groot complex van kerk en klooster met tuin midden in de stad. Kerk en tuin zijn eigendom van parochie. Er is gedeeld eigenaarschap waardoor herontwikkeling lastiger is geworden.

4.2 TOEKOMST GELOOFSGEMEENSCHAPPEN

Er heeft inmiddels een gesprek met de zusters plaatsgevonden en er is gevraagd wat zij willen, hoe zij de toekomst zien. De parochie heeft de begane grond van het klooster in gebruik. Het idee is om de kerk deels her te bestemmen en qua gebruik

4.2.1 Algemeen

terug te brengen naar de situatie van 1910, voor de verbouwing van Cuypers.

Uit de gesprekken komt naar voren dat alle kerkgemeenschappen te maken hebben

Doel hierbij is dat de gebouwen door eigen inkomsten zichzelf in stand houden.

met een terugloop van het aantal kerkleden. De coronapandemie heeft dit proces

Uit periodiek overleg met vertegenwoordigers van het parochiebestuur is gebleken

versneld, doordat er geen of kleinere fysieke kerkdiensten plaatsvonden. Daarvoor in

dat Roozen van Hoppe Groep uit Haghorst is ingeschakeld om tot een transformatie/

de plaats zijn de digitale streamingdiensten gekomen. Van deze digitale faciliteiten is

herontwikkeling van de Onze Lieve Vrouwekerk te komen. Echter uit een kanselbericht

ook dankbaar gebruik gemaakt. De geloofsgemeenschappen vergrijzen snel en de

is ook gebleken dat diverse leden van het parochiebestuur die bij het periodiek overleg

jonge aanwas is beperkt. Dit heeft ook zijn weerslag op de inzet van vrijwilligers. De

aanwezig waren, hun positie in het bestuur vacant hebben gesteld. Er is blijkbaar de

meeste gemeenschappen ‘drijven’ met name op vrijwilligers en gezien de verdergaande

nodige onenigheid c.q. verschillen van visie. Bij Paterskerk is een mooie tuin gelegen

vergrijzing maakt dit de gemeenschappen kwetsbaar voor de nabije toekomst. Als

en locatie hoort bij havengebied aan de Kade. Het is een unieke plek die kansen biedt

er ingezoomd wordt per geloofsgemeenschap is het beeld divers. Hieronder per

ook buiten zondagen. De onderhoudsstaat is redelijk. Installaties (kachel en elektra) zijn

kerkgemeenschap een kort overzicht:

verouderd en een hoek is buiten restauratie gebleven die nu heel slecht is. Gebouw staat op palen in moerassig gebied.

4.2.2 R.K. Norbertusparochie De Norbertusparochie is per 1 januari 2014 ontstaan uit een fusie tussen de Parochie

Toekomstvisie

Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand (Paterskerk), de Emmaüsparochie en de

Volgens het parochiebestuur zal in de toekomst uiteindelijk één kerk voor de eredienst

parochie De Ark. Om dit moment heeft de parochie zes kerken waarvan er vier in de

behouden blijven. Voor een gezonde financiële positie van de parochie is het van

verkoop staan. Het indertijd opgestelde gebouwenplan gaat uit van twee kerken, maar dit

belang dat in de beide kerken ook andere activiteiten/ functie worden toegevoegd

is gezien de omvang van de kerken een zware last voor de parochie.

zodat er inkomsten verworven worden ten behoeve van de instandhouding van de twee monumentale kerken.

Het is wenselijk dat de vieringsruimte van de beide kerken zou worden ingeperkt waardoor een deel van de kerkruimte op een andere manier ingezet kan worden. Het

4.2.3 Parochie Onze Lieve Vrouw in het Woud

parochiebestuur wil hierover in gesprek met het bisdom.

De parochie Onze Lieve Vrouw in het Woud is in 2001 ontstaan uit een fusie van vier parochies in de huidige geloofsgemeenschappen, Heerle, Moerstraten, Wouw en

Huidige situatie

Wouwse Plantage. In 2019 is de Lambertuskerk van Wouw aangewezen als de officiële

Kerken die aan de eredienst zijn onttrokken en verkocht:

parochiekerk en vanaf 2024 met een regionale functie ( visie vanuit bisdom) Samen met

• De Goede Herder, Lindenburg 84-86 Roosendaal (verkocht aan de gemeente)

de Gertrudiskerk van Wouwse Plantage zijn deze twee kerken eigendom van de parochie.

• Moeder Godskerk, President Kennedylaan 73 Roosendaal (is verkocht)

Verwachting dat kerk in Wouwse Plantage in 2025-2026 wordt afgestoten en een nieuwe

• Maria Hemelvaartkerk in Nispen

bestemming krijgt voor woningbouw. De vroegere Gertrudiskerk van Heerle is in 2012

• Franciscus kapel, Azurietdijk 91 Roosendaal (verkocht aan particulier)

verkocht aan de huidige woningcorporatie Alwel in Roosendaal. Het is nu het dorpshuis

Franciscus voormalige pastorie/ontmoetingsruimte, Azurietdijk 89 Roosendaal

‘De Schalm’.

(enige jaren geleden reeds verkocht aan particulier)

34

35

Huidige en toekomstige situatie

4.2.5 Overige geloofsgemeenschappen

De Lambertuskerk in Wouw is in gebruik voor de eredienst. Op dit moment bezoeken 50-100 kerkleden de zondagsdienst. Bedoeling is dat de Lambertuskerk vanaf heden een regiofunctie gaat vervullen.

4

• Pinkstergemeente De Wijnrank Huidige situatie De Pinkstergemeente De Wijnrank bestaat uit een kleine gemeente van 45 personen (uit Roosendaal, Etten Leur en Antwerpen).

4.2.4 Protestantse gemeente Roosendaal De protestante gemeente Roosendaal (PGR) is acht jaar geleden ontstaan uit de

Toekomstvisie

gereformeerde kerk en de hervormde kerk. De kerkdiensten vinden plaats in de Kruiskerk,

Aantal leden loopt terug en vergrijst.

die in 2003 is gekocht van de rooms-katholieke parochie. • Jehova’s Getuigen

De huidige situatie

Huidige situatie

Twee tot drie jaar geleden was de protestantse gemeente in gesprek met de gemeente

Levendige geloofsgemeenschap met ongeveer 120 leden. Voor de eredienst wordt

over een brede ontwikkeling waarbij de Jumbo (Rembrandtgalerij), het buurthuis en

gebruik gemaakt van het gebouw aan de Van Beethovenlaan in Roosendaal. Dat blijft

de Kruiskerk betrokken zouden worden. Dit heeft niet geleid tot concrete plannen. Op

zo in de toekomst, omdat de plannen voor de nieuwbouw van de ernaast gelegen

dit moment is het kerkbestuur bezig de kerk te verduurzamen, zodat de energielasten

Jumbovestiging aangepast zijn.

omlaag gebracht kunnen worden.

Toekomstvisie Toekomstvisie

Er is geen duidelijke visie op de toekomst.

De toekomstvisie van de PGR voor de korte en middellange termijn is positief, wat betekent dat de PGR in de Kruiskerk blijven zitten. Wel wordt de kerkgemeenschap

• Marokkaanse moslimgemeenschap

langzaam kleiner, waardoor de toekomst voor de lange termijn ongewis is. De

Huidige situatie

geloofsgemeenschap bestaat uit actieve gelovigen. Voor corona zaten er gemiddeld

Op dit moment is er een zeer levendige geloofsgemeenschap met op drukke momenten,

80-90 mensen in de kerk. De kerk heeft een regiofunctie. Mensen komen ook uit Oud-

zoals het vrijdagmiddaggebed, Ramadan, Eid el-fitr (Suikerfeest) en Eid El-Adha

Gastel, Stampersgat en Essen (België).

(Offerfeest), meer dan duizend bezoekers. De dagelijkse gebeden trekken op werkdagen overdag 50 mensen, in de avonden zo’n 200 bezoekers en in weekenden zo’n 400 bezoekers. De doelgroep varieert van 7 jaar tot ouderen van over de 70 jaar. De laatste jaren groeit de doelgroep jongeren tussen 15 en 35 jaar. Ook worden er in de moskee religieuze lessen en scholing in Arabische taal, koranlessen en modules geloofsleer gegeven voor kinderen, jongeren en volwassenen.

Toekomstvisie De moskee heeft al een sociale functie in de vorm van kennismakingsbezoeken voor organisaties en scholen en ruimte voor ouderen om bij elkaar te komen, om zo eenzaamheid tegen te gaan. De verwachting is dat in de toekomst steeds meer jongeren de weg vinden naar de moskee. De wens is om meer functies toe te voegen aan het gebouw en om meer activiteiten te organiseren, maar daarin is de locatie belemmerend. Het gebouw wordt nu optimaal gebruikt, dus er is geen ruimte voor meer functies.

36

37

4.2.6 Bisdom van Breda

Voor het gebruik van de kerkgebouwen maakt het Bisdom Breda onderscheid in de volgende bestemmingen:

De Rooms Katholieke kerkgebouwen en de parochies van Roosendaal liggen in het

A. Gebruik voor de eredienst (Parochiekerk, Kerk, Kapel en Devotiekapel);

jurisdictie-gebied van het Bisdom Breda. Dat betekent dat het bisdom de beslissende

B. Niet-liturgische gebruik;

stem heeft aangaande het openhouden ofwel sluiten van kerkgebouwen.

C. Kerken die voor de eredienst gesloten zijn.

Het Bisdom Breda heeft een protocol opgesteld met betrekking tot de (her)bestemming

Tijdens de procedure voor de aanpassing en/of herinrichting van gebouwen is de

van kerkelijke gebouwen. Ervaring met processen tot herbestemming in het verleden

volgende fasering aangehouden:

4

hebben geleid tot aanvullingen en verbeteringen van de procesgang bij herbestemming. Zo is er helderheid voor alle betrokkenen over de verschillende stappen die gezet moeten

A. MACHTIGING: het parochiebestuur heeft schriftelijke machtiging nodig van de

worden voor een succesvolle herbestemming.

bisschop wanneer het gaat om: - nieuwbouw van een kerk, kapel of liturgische ruimte.

Vertrekpunt is het parochieplan, waarin de pastorale visie voor de toekomst wordt

- interieurwijziging van een kerk, kapel of liturgische ruimte.

beschreven. Een onderdeel van het parochieplan is het parochieel gebouwenplan. Zo’n

- inrichting van een vervangende liturgische ruimte.

parochieplan bestaat uit vier fasen:

- herinrichting van pastorie, parochiecentrum of sacristie.

A. ORIËNTATIEFASE: het parochiebestuur richt een gebouwenadviescommissie op die

B. BEOORDELING VAN DE AANVRAAG: de goedkeuring van de aanvraag tot (her-)

als opdracht krijgen een gebouwenplan te schrijven. Het concept wordt gepresenteerd

inrichting van een kerk of kerkelijk gebouw geschiedt in de vergadering van het

aan het parochiebestuur waarna zij tot een voorgenomen gebouwenbesluit komen. Dit

bisdombestuur. Er worden verschillende aspecten bij de beoordeling van de aanvraag

voorlopige besluit wordt voorgelegd aan de bisschop en eventueel de gemeente.

meegenomen, namelijk: - Financiële aspecten (standaard advies)

B. VASTSTELLINGSFASE: met instemming van de bisschop mag het parochiebestuur de

- Beleid t.a.v. pastorale organisatie (standaard advies)

parochianen informeren over het voorgenomen besluit. Hier moet minstens tweemaal

- Bouwtechnische aspecten (standaard advies)

gelegenheid voor zijn. Nadat de parochianen gehoord zijn stelt het parochiebestuur het

- Liturgische aspecten (facultatief advies)

gebouwenplan vast en wordt met overleg en toestemming van de bisschop het plan

- Aspecten van kerkmuziek (facultatief advies)

uitgevoerd.

- Architectonische aspecten (facultatief advies) - Aspecten van kerkelijk kunst (facultatief advies)

C. UITVOERINGSFASE: de bisschop besluit kort voor de herbestemming of eigendomsoverdracht over de onttrekking van een kerkgebouw aan de eredienst.

C. COÖRDINATIE VAN DE BEHANDELING VAN DE AANVRAAG: de aanvraag wordt bij

Gedurende het traject van herbestemming en/of herinrichting dient het kerkbestuur te

de bisschop ingediend en de behandeling wordt door de econoom gecoördineerd. De

zorgen voor het juist volgen van de diocesane procedures en voor het tijdig verkrijgen

econoom is ook het aanspreekpunt voor het parochiebestuur. Het is van belang dat

van de benodigde machtigingen. Er wordt een nieuwe commissie opgericht met in

het parochiebestuur in een vroeg stadium de diocesane bouwadviseur bij de plannen

ieder geval een lid van de Diocesane Commissie Kerkelijke Gebouwen (DCKG). Het

betrekt. Ook de bisschop kan bij de beoordeling bepaalde diocesane en interdiocesane

parochiebestuur blijft verantwoordelijk voor de goede voortgang van de uitvoering. Ook

instanties om advies vragen. Zodra het plan is goedgekeurd wordt het parochiebestuur

wordt er een bidbook opgesteld met alle informatie over het te herbestemmen gebouw,

schriftelijk op de hoogte gebracht. Daarbij verleent de econoom de machtiging namens

deze wordt beschikbaar gesteld voor mogelijke kandidaat-kopers. Parochie en bisdom

de bisschop.

moeten instemmen met de inhoud ervan. Wanneer het proces van herbestemming tot voltooiing komt, wordt er machtiging aangevraagd voor de vervreemding van het

D. UITVOERING: het parochiebestuur voert het goedgekeurde plan uit. Afwijkingen van

gebouw. Voordat het kerkgebouw wordt overgedragen dient de inventaris op de juiste

het plan dienen opnieuw met het bisdom in bespreking gebracht te worden.

wijze te worden herbestemd. D. FLANKEREND BELEID: een eventueel besluit om een kerkgebouw te sluiten voor de eredienst wordt – met instemming van de bisschop - genomen door de pastoor. De pastoor en het pastoraal team zorgen voor een goede slotviering. Wanneer een parochie afscheid moet nemen van haar kerkgebouw, dienen de pastoor en het pastoraal team zorg te dragen voor goede begeleiding van de parochianen.

38

39

De procedure in het kort: 1. Het parochiebestuur dient de aanvraag in bij de bisschop.

4

2. De aanvraag wordt besproken in het machtigingenoverleg. 3. De bisschop vraagt advies aan de econoom, de bisschoppelijk gedelegeerde voor kerkopbouw en de diocesane bouwadviseur. 4. De bisschop kan eventueel aan bepaalde diocesane en interdiocesane instanties om een advies vragen. 5. Het bisdombestuur bespreekt de aanvraag en de adviezen. 6. Zodra het bisdombestuur de aanvraag positief heeft beoordeeld, verleent de econoom de machtiging. 7. Het parochiebestuur voert het goedgekeurde plan uit. 8. De diocesane bouwadviseur controleert de uitvoering, informeert hierover bisschop en laat een beknopt verslag opstellen. Hierboven is een beknopte versie van het protocol van het Bisdom Breda beschreven. Het volledige protocol is te vinden op de website van het bisdom.

40

41

5 ONTWIKKELKADERS KERKEN

5

5.1 INLEIDING Er heeft een eerste gesprek plaatsgevonden tussen de gemeente en de kerkeigenaren. Hierbij werd gesproken over doorontwikkeling van de kerken die in gebruik zijn voor de eredienst. Dit heeft op korte en middellange termijn vooral betrekking op de kerken van de twee parochies (Norbertusparochie en O.L.V. in het Woud-parochie).

5.2 NORBERTUSPAROCHIE Van de vier kerken die te koop stonden zijn er inmiddels drie verkocht, namelijk: de Goede Herder, de Moeder Godskerk en de kapel van de Sint Franciscus. De Maria Hemelvaartkerk in Nispen staat nog te koop. Voor deze en de twee kerken die op dit moment in gebruik zijn voor de eredienst dient een toekomstbestendige oplossing gezocht te worden. Om dit proces te begeleiden heeft de parochie begin 2023 een commissie in het leven geroepen die de doorontwikkelingsmogelijkheden van de Paterskerk (Onze Lieve Vrouwekerk) en de Josephkerk gaat onderzoeken. Met de gemeente is afgestemd dat de gemeente gelijktijdig met het onderzoek van de commissie de randvoorwaarden voor toekomstige ontwikkelingen in beeld zal brengen. Deze gemeentelijke analyse richt zich op de ruimtelijke randvoorwaarden voor een ontwikkeling van de twee kerken. Door omstandigheden heeft de commissie geen advies kunnen uitbrengen aan het parochiebestuur.

42

Luchtfoto omgeving Paterskerk inclusief tuin

43

5.3.3 Bestemmingsplan

5

Foto tuin Paterskerk (Bron: BN DeStem)

5.3 ANALYSE ONTWIKKELKADERS PATERSKERK 5.3.1. Objectgegevens

De locatie van de Paterskerk maakt onderdeel uit van het bestemmingsplan “Westrand”.

Naam

: O.L. Vrouw van Altijddurende Bijstand

Bouwjaar

: 1868

Adres

: Kade 21

Ontwerper : Asseler, Th.

Postcode

: 4703GA

Gebruik

: Religieus

5.3.4 Cultuurhistorische waarden

Plaats

: Roosendaal

Bouwstijl

: Neo Romaans

De Paterskerk in Roosendaal heeft de rijksmonumentenstatus. Ook de bijbehorende tuin

De kerk heeft als bestemming “Maatschappelijk”.

heeft de rijksmonumentenstatus.

5.3.2 Locatieverkenning

5.3.5 Randvoorwaarden en uitgangspunten Uitgangspunt: behoud kerk Een belangrijk aspect bij dit kerkgebouw is de centrale ligging in de wijk en het daarmee samenhangend beeldbepalend karakter van de locatie. Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uit maakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur. Aandachtspunten Er liggen kansen om de kerk, het klooster en de tuin mee te nemen in een bredere gebiedsontwikkeling.

44

45

5.4 ANALYSE ONTWIKKELKADERS JOSEPHKERK

De locatie van de St. Josephkerk maakt onderdeel uit van het bestemmingsplan “Burgerhout”. De kerk heeft als bestemming “Maatschappelijk”.

5

5.4.1 Objectgegevens Naam

: St. Josephkerk

Bouwjaar

: 1923

Adres

: Sint Josephstraat 2 en 4

Ontwerper : Hurks, J. en Vergouwen, M.

Postcode

: 4702 CW

Gebruik

: Religieus

Plaats

: Roosendaal

Bouwstijl

: Expressionistische baksteenstijl

5.4.4 Cultuurhistorische waarden De St. Josephkerk in Roosendaal heeft de rijksmonumentenstatus. Waardering De kerk is van algemeen belang. Het gebouw is van cultuurhistorisch belang als

5.4.2 Locatieverkenning

uitdrukking van een geestelijke ontwikkeling en is tevens van belang als opvallend voorbeeld van de centraliserende kruiskerk in het Interbellum. De kerk heeft architectuurhistorische waarde vanwege de zeer verzorgde vormgeving met siermetselwerk. Het neemt een belangrijke plaats in in het oeuvre van de architecten Hurks en Vergouwen, die veel in Roosendaal hebben gebouwd en hier in hun vormentaal onder meer schatplichtig waren aan Jos Cuypers. Het gebouw is gaaf bewaard gebleven.

5.4.5 Randvoorwaarden en uitgangspunten Analyse Het belangrijkste aspect bij dit kerkgebouw wordt gevormd door de centrale ligging in de wijk en het daarmee samenhangend beeldbepalend karakter van de locatie. Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uitmaakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur. Om die reden dient een herontwikkeling van het kerkgebouw steeds in een groter verband te worden gezien.

5.4.3 Bestemmingsplan Aandachtspunten • Parkeren na uitbreiding functie • Restauratie-opgave (slechte onderhoudsstaat)

46

Luchtfoto Josephkerk en omgeving (Bron: google earth)

47

5.5 PAROCHIE O.L.V IN HET WOUD

5.6.3 Bestemmingsplan

5

Uit het gesprek met een vertegenwoordiging van het parochiebestuur O.L.V. in het Woudparochie komt naar voren dat zij voor een opgave staan voor de kerk van Wouwse Plantage.

De locatie van de St. Gertrudiskerk maakt onderdeel uit van het bestemmingsplan

Sint Gertrudiskerk in Wouwse Plantage (Bron: website Samenkerk)

“Wouwse Plantage”. De kerk heeft de bestemming ‘Maatschappelijk’.

5.6.4 Cultuurhistorische waarden

5.6 ANALYSE ONTWIKKELKADERS GERTRUDISKERK

De Gertrudiskerk in Wouwse Plantage heeft de gemeentelijke monumentenstatus. Motivering: beeldbepalend voor het dorp Wouwse Plantage.

5.6.1 Objectgegevens : 1925

5.6.5 Randvoorwaarden en uitgangspunten

Naam

: St. Gertrudiskerk

Bouwjaar

Adres

: Plantagebaan 219 Wouwse Plantage

Ontwerper : W.J. Bunnik

Het belangrijkste aspect bij dit kerkgebouw wordt gevormd door de centrale ligging in het

Postcode

: 4725 AC

Gebruik

: Religieus

dorp en het daarmee samenhangend beeldbepalend karakter van de locatie.

Plaats

: Wouwse Plantage

Bouwstijl

: Gotische kenmerken Gelet op de monumentale status, de technische staat en ruimtelijke mogelijkheden van de kerk, dient te worden uitgegaan van behoud van de kerk. Omdat het kerkgebouw deel uit maakt van een ensemble van gebouwen dient bij toekomstige herontwikkelingsplannen aansluiting gezocht te worden bij dit ensemble en de historische stedenbouwkundige structuur. Om die reden dient een herontwikkeling van het kerkgebouw steeds in een groter verband te worden gezien. Aandachtspunten • Bij een herontwikkeling van de kerk vormt parkeren een aandachtpunt • Geen tweedelijns bebouwing (losstaand) • (Collectieve) buitenruimte nauwelijks mogelijk

5.6.2 locatieverkenning

• Situatie/Omgeving: Pastorie (+tuin) is particulier bezit, begraafplaats mogelijk nog lang in gebruik • Hoge cultuurhistorische waarden (kerkgebouw en stedenbouw)

48

49

5.7 KERKENBIOTOPEN (GEBIEDSANALYSE)

5

Een belangrijke randvoorwaarde voor de ontwikkelmogelijkheden van kerken zijn de cultuurhistorische waarden van het object en de directe omgeving van de kerk. Een kerk is vaak een belangrijk onderdeel (middelpunt) van een historische stedenbouwkundige structuur. In het kader van deze analyse wordt ingezoomd op de cultuurhistorische waarden van de kerk en de ruimtelijke context. Voorgesteld wordt om voor die kerken waar in de toekomst een doorontwikkeling wordt verwacht een gebiedsgericht onderzoek te doen naar ruimtelijke ontwikkelingsmogelijkheden van gebieden (wijken, dorpskernen) waarbij de kerk een belangrijk middelpunt is. Om dit in kaart te brengen is er van een aantal kerken een kerkenbiotoop gemaakt. Deze vormen een belangrijke randvoorwaarden voor de actuele en toekomstige vastgoedopgave van de kerkeigenaren. Daarnaast vormen deze gebiedsvisies belangrijke bouwstenen voor de omgevingsvisie/omgevingsplan. Dus niet alleen de randvoorwaarden van het gebouw in beeld brengen, maar juist inzoomen op de ruimtelijke context en de waarden. In Bijlage I is per kerk de kerkenbiotopen van de kerken in Roosendaal in beeld gebracht.

50

51

6 AANBEVELINGEN EN VERVOLGACTIES

6

6.1 VERVOLG PARTICIPATIEPROCES Open dialoog blijven houden Deze notitie ‘Kerken in beeld’ is niet een eindpunt. Integendeel, het moet het startpunt zijn van een voortdurende dialoog tussen gemeente, (kerk)eigenaren en andere stakeholders. Door met elkaar in gesprek te blijven kan in gezamenlijkheid worden gewerkt aan de toekomst van het religieus erfgoed. Door open en eerlijk naar elkaar te zijn, kan men van elkaar leren en onderling kennis en kunde uitwisselen, maar kunnen ook eventuele frustraties, twistpunten of tegenstrijdige belangen vroegtijdig worden herkend. Met zo’n groot aanbod en grote diversiteit aan religieus erfgoed is onderling vertrouwen en samenwerking onmisbaar voor een succesvolle en toekomstbestendige instandhouding en ontplooiing van het religieus erfgoed. Alle partijen zullen daaraan hun bijdrage moeten leveren en daar voldoende tijd in willen investeren.