Bijlage 1 - rapport Gebiedsprofiel binnenstad Roermond

Gebiedsprofiel

Binnenstad Roermond November 2023 Ziegler | Branderhorst

Inhoudsopgave

COLOFON Alle producten zijn gemaakt door Ziegler | Branderhorst in opdracht van Gemeente Roermond, tenzij anders vermeld.

Ziegler | Branderhorst

2

Inleiding

5

1

Ruimtelijke kwaliteit van de binnenstad Middeleeuwse dwaalstad Lommerrijke plekken Evenementenstad Stedelijke dynamiek Ruimtelijke hiërarchie Singelring

8 10 16 22 28 34 40

2

Strategische aanpak Vergroenen Herstellen van het gevelbeleid Wonen boven en tussen winkels

46 50 60 84

3

Kansrijke ontwikkelingen 11 kansrijke ontwikkelingen De Markt Kloosterwandplein Stationsplein Hamstraat Roerkade Outletpassage Wilhelminaplein Stadspark de Kartuis Paredisstraat Zwartbroekplein Centrumkwartier Overzichtstekening

98 100 110 130 138 146 156 164 174 182 190 200

4

Aanbevelingen en adviezen

204

Inleiding Wie zich waant in de binnenstad van Roermond ziet meerdere gezichten. In de basis heeft Roermond een prachtige historische binnenstad. De iconische kathedraal, de bijzondere kerken, de restanten van oude stadsmuren en de parels van panden zorgen tot op heden voor een authentieke stedelijke sfeer. Ook het organisch gegroeide stratenpatroon is zo goed als bewaard gebleven. De historische panden zijn gevuld met een mix aan retail, wonen en horeca. Regelmatig staat één van de pleinen vol met mensen tijdens een evenement. Soms zelfs de hele binnenstad. Deze gezichten zijn van enorme kwaliteit en moeten worden gekoesterd. Toch lijkt deze authentieke stad relatief onontdekt door bezoekers van buiten. Leegstand van diverse winkelpanden is symptomatisch voor de kwetsbaarheid van de binnenstad en vraagt om een structurele stedenbouwkundige aanpak. Daarnaast is de binnenstad van Roermond door de verdichting door de jaren heen versteend geraakt, met als gevolg dat er een tekort is aan bomen en schaduwrijke plekken. Dit wordt als groot probleem ervaren voor thema’s als leefbaarheid, verblijfskwaliteit, verduurzaming en hittestress.

Ziegler | Branderhorst

4

De kracht van de binnenstad ligt in wat zij al in zich heeft. Het gebiedsprofiel toont een zoektocht naar de specifieke kwaliteiten en de kansen die de binnenstad van Roermond biedt. Belangrijk uitgangspunt daarbij is het behouden en versterken van haar cultuurhistorisch erfgoed én haar evenementen. Het gebiedsprofiel gaat in op de aanpak van de kwetsbare kanten van de stad en het verbeelden van nieuwe denkrichtingen en kansrijke ontwikkelingen. De binnenstad krijgt hiermee een nieuw toekomstperspectief richting 2030 dat toekomstbestendig is en waarmee we spreekwoordelijk morgen al aan de slag kunnen. Ruimtelijk perspectief voor de binnenstad Dit gebiedsprofiel voor de binnenstad is opgesteld in opdracht van de gemeente Roermond. De totstandkoming van dit gebiedsprofiel is een bundeling van gedegen en uitvoerige ruimtelijke analyses. Het vormt het resultaat van intensieve participatie met stakeholders en een blik op de toekomst die vooral moet inspireren. De meerwaarde van het gebiedsprofiel is gelegen in de concrete verbeeldingskracht van het stedenbouwkundig ontwerp. Er zijn specifieke ruimtelijke opgaven, concrete ontwikkelingen en initiatieven uitgewerkt in verbeeldingen. Deze geven vorm aan een integrale stedenbouwkundige ontwikkeling van de binnenstad.

Opgave: transformatie van de binnenstad Een toekomstbestendige binnenstad bestaat uit veel meer facetten dan alleen retail. Er ontstaat nieuwe dynamiek en energie door deze uit te breiden met de creatieve-, de toeristische- en de culturele sector en wonen. Digitalisering, circulair ondernemen, mobiliteit, klimaatadaptief bouwen en vergroening bieden voor de binnenstad kansen. De betrokkenheid van diverse stakeholders en partners leidt tot nieuwe inzichten, oplossingen en vernieuwing. Vanuit de opgave ‘transformatie van de binnenstad’ is invulling gegeven aan maatschappelijke vraagstukken met als doel te komen tot denkrichtingen voor een toekomstbestendige binnenstad richting 2030. Het gebiedsprofiel levert een bijdrage aan het coalitieakkoord, specifiek voor het onderdeel: “De stad waar je wilt leven, de stad van ontwikkeling en de stad van goud, groen en blauw”.

Ziegler | Branderhorst

6

Vanuit deze opgave zijn zes bouwstenen geformuleerd: 1. Een ruimtelijke vertaling van beleid en gebruikersperspectieven, op basis van bestaande visies en samenwerking met en tussen ondernemer, bewoner en bezoeker. 2. Een perspectief bieden voor de binnenstad met 2030 als tijdshorizon. 3. Een integraal perspectief op de ontwikkeling van de openbare ruimte, klimaatadaptatie en groen. 4. Een integraal perspectief op erfgoed gevels, leegstand en functiemenging. 5. Praktische en haalbare denkrichtingen tot de verbeelding gebracht als ‘kansrijke ontwikkelingen’. 6. Het versterken van het monumentale karakter van de historische binnenstad. Het gebiedsprofiel is een bundeling van gedegen en uitvoerige ruimtelijke analyses. Het vormt het resultaat van intensieve participatie met stakeholders en een blik op de toekomst die vooral moet inspireren. Leeswijzer Het gebiedsprofiel begint met een analyse van de ruimtelijke kwaliteit aan de hand van 6 thema’s, die de kenmerken van de binnenstad van Roermond in kaart brengen. In het tweede hoofdstuk komen verschillende strategieën aan bod die van toepassing zijn op de gehele binnenstad. Het derde hoofdstuk toont de invulling en verbeelding van specifieke plekken. In totaal 11 kansrijke ontwikkelingen schetsen een toekomstperspectief voor de binnenstad aan de hand van historische analyses, referentiestudies en stedenbouwkundige opgaven.

In het laatste hoofdstuk wordt ingegaan op het vervolgproces en de uitvoeringsstrategie van dit gebiedsprofiel.

Hoofdstuk 1

Ruimtelijke kwaliteit van de binnenstad 1. Middeleeuwse dwaalstad 2. Lommerrijke plekken 3. Stedelijke dynamiek 4. Ruimtelijke hiërarchie 5. Singelring 6. Evenementenstad

Ziegler | Branderhorst

8

1. Middeleeuwse dwaalstad Stadsmorfologie en geschiedenis

STADSPLATTEGROND 1665 Gemeentearchief, Roermond

Middeleeuwse dwaalstad Stadsmorfologie en geschiedenis Het stedelijke weefsel, dat zich heeft gevormd in de middeleeuwen, is grotendeels bewaard gebleven. Lange straten die noord-zuid georiënteerd zijn vormen de ruggengraat van de stad. De kaart uit 1665 laat zien dat op enkele plekken het stadsweefsel in de huidige situatie is gefragmenteerd. Vandaag de dag bieden de kromme straten, steegjes, pleinen en verborgen binnenwerelden nog steeds de beleving van een middeleeuwse dwaalstad. Echo’s van verdwenen vestingwerken en poorten zijn ruimtelijk zichtbaar op de huidige singelring ter plaatse van de ’entrees’ naar de binnenstad. De enige overblijfselen van de middeleeuwse stadsmuur zijn nog te vinden in het gebied tussen de Rattentoren en de Cattentoren. Roermond is vanaf de oorsprong een stad aan de Roer geweest. De relatie met de Roer is het meest evident bij de Roerkade waar de rivier even de binnenstad aanraakt. Op deze plek bevinden zich de oudste percelen en de historische brugverbinding met Voorstad Sint Jacob. Strategisch gelegen tussen Duitse en Vlaamse steden, was Roermond een belangrijke schakel in het regionale handelsnetwerk. Vanuit het landschap gezien waren een aantal poorten belangrijk vanwege directe relatie met andere steden. Deze historische lijnen zijn nog steeds belangrijke entrees van de binnenstad.

STADSPLATTEGROND 2023

Ziegler | Branderhorst

12

De opgave De locaties van de historische poorten zijn nog altijd belangrijke ruimtelijke oriëntatiepunten voor de binnenstad. De huidige pleinen vormen de ontvangstruimtes voor de stad en veelal de overgang van de autostad naar de wandelstad. De toekomst van de ‘Middeleeuwse dwaalstad’ is gebaat bij het herontwerpen van ‘poortlocaties‘ voor het toevoegen van hoge verblijfskwaliteit. Veel kansrijke ontwikkelingen van de binnenstad vallen daarom samen met de poortlocaties.

STATIONSPLEIN EN VELDPOORT

Ziegler | Branderhorst

14

WILHELMINAPLEIN EN VENLOSEPOORT

ROERKADE EN BRUGPOORT, ZWARTBROEKPLEIN EN ZWARTBROEKPOORT

2. Lommerrijke plekken Groen en archeologie

HERDENKINGSFONTEIN VROUWEN VAN ROERMOND

Lommerrijke plekken Groen en archeologie Kenmerkend aan de historische binnenstad zijn haar lommerrijke plekken. Munsterplein, Stadspark de Kartuis en de Pastoorswal zijn aantrekkelijke groene verblijfsplekken in de binnenstad. Met name het Munsterplein wordt met trots door de inwoners van Roermond gedragen als het mooiste plein van Nederland. Naast de groene eilanden is de stad stenig. Er zijn weinig vaste bomen en groenstructuren. De stad Roermond heeft meerdere initiatieven gekend om de stad te vergroenen. De binnenstad blijft echter de meest ‘versteende’ plek van de stad; bomen worden tot nu toe vooral buiten de binnenstad geplant. Binnen de contouren van het beschermde stadsgezicht is veel cultuurhistorisch erfgoed aanwezig, zowel boven als onder de grond. Bij het graven in de grond worden vaak archeologische vondsten gedaan. Bij het planten van bomen en bij de uitvoering van bouwprojecten in de binnenstad, worden de werkzaamheden regelmatig vertraagd vanwege de aangetroffen archeologische vondsten. Zo had het plaatsen van de ‘Borrelboom’ in de Neerstraat ook te maken met vertraging door archeologische vondsten. Deze boom is echter een heel succesvol voorbeeld van wat bomen kunnen doen voor de beleving van een straat. Daarnaast kan het mogelijk archeologische vondsten opleveren die de cultuurhistorische schatkamer van de stad aanvullen.

> GROEN EN ARCHEOLOGIE Situatie Juli 2023

Ziegler | Branderhorst

18

De opgave De versterking van groenstructuren en het voorzien van schaduwrijke plekken in de binnenstad wordt door velen gezien als een zeer urgente opgave. De toenemende hittestress zorgt voor een steeds groter draagvlak voor de vergroening van de binnenstad. Lineaire groenstructuren versterken het stadsweefsel en dragen bij aan biodiversiteit en klimaatadaptatie. Tijdelijke boombakken moeten vervangen worden door het planten van robuuste stadsbomen in de volle grond. Het succes van het boomrijke Munsterplein moet als inspirerend voorbeeld worden uitgedragen. Verborgen groene plekken, zoals rondom de Rattentoren en Stadspark de Kartuis, zouden beter zichtbaar, toegankelijk en vindbaar moeten zijn.

VERBORGEN STADSPARKEN ZICHTBAAR MAKEN

Ziegler | Branderhorst

20

GROENE PLEINEN EN TUINEN ALS VOORBEELDEN

MEER VASTE BOMEN PLANTEN IN BINNENSTAD

3. Stedelijke dynamiek Levendig programma en reuring

KERNWINKELSTRAAT IN ROERMOND Beeld: Driessen en Peters, 2021

Stedelijke dynamiek Levendig programma en reuring Een dynamische stad bevat een rijkdom aan diverse bestemmingen voor bewoners en bezoekers. De programmakaart van de binnenstad laat zien hoe de functies in panden verspreid zijn en zich op bepaalde plekken concentreren. Deze kaart is een momentopname, want de functies in de stad zijn voortdurend aan verandering onderhevig. Het kernwinkelgebied tekent zich duidelijk af op de kaart met een concentratie aan winkels in de Neerstraat, de Steenweg en de Hamstraat. De leegstand van winkelpanden is ook duidelijk afleesbaar en concentreert zich in de Graaf Gerardstraat, Kloosterwandstraat en de Hamstraat. Het is interessant om te zien dat een aantal aanloopstraten al een mix hebben van woningen en winkels. De Bakkerstraat is daar een goed voorbeeld van.

> PROGRAMMAKAART Functiekaart van de binnenstad van Roermond, Interpretatie van GIS en Google maps, Situatie Juli 2023

Ziegler | Branderhorst

24

De opgave Al jaren kampt Roermond met structurele leegstand in het stadshart. Leegstaande panden zijn een doorn in het oog van de gemeente, ondernemers en bewoners. Ze dragen niet bij aan een aantrekkelijke binnenstad. Het zoeken naar mogelijkheden voor transformatie van winkels naar andere functies zoals wonen, cultuur, werken of een maatschappelijke functie, is een belangrijke opgave voor dit gebiedsprofiel.

HISTORISCHE GEVELS MAKEN DE BINNENSTAD AANTREKKELIJK

Ziegler | Branderhorst

26

FUNCTIEMENGING VOOR LEGE PLINTEN EN BOVENKAMERS

RUIMTE VOOR MEER SPORT EN SPEL

4. Ruimtelijke hiërarchie Kernwinkelgebied, aanloopstraten en woonbuurten DE MARKT, ROERMOND Beeld: We are Roermond, 2023

Ruimtelijke hiërarchie Kernwinkelgebied, aanloopstraten en woonstraten De binnenstad van Roermond heeft een bijzonder fijn weefsel van straten die een subtiele hiërarchie kennen. Deze hiërarchie is gekoppeld aan de functies die zich in de panden bevinden, waarbij de mix tussen commerciële functie en woonfunctie het grootste verschil in uitstraling maakt. De straten kunnen ingedeeld worden in drie typen: de autovrije straten in het kernwinkelgebied, de gemengde aanloopstraten en de rustige woonstraten in de buurten. Het kernwinkelgebied ligt aan de route van Station naar Pastoorswal via het Munsterplein en de Markt. Het kernwinkelgebied ligt daarmee midden door het stadshart. Door het weefsel van stegen en parallelle winkelstraten is het goed mogelijk om rondjes en achtjes te lopen in het winkelgebied. Vanwege de huidige problematiek van leegstaande winkelpanden, zijn ondernemers en de gemeente op zoek gegaan naar mogelijkheden om het kernwinkelgebied compacter te maken. Hierbij wordt gekeken naar het concentreren van winkels en daarnaast het mengen van functies. De speerpunten van dit onderzoek gaan over ‘wonen boven winkels’ en ‘wonen tussen winkels’. Rondom het kernwinkelgebied liggen de zogenaamde aanloopstraten. Deze aanloopstraten zijn woonstraten gemengd met winkels. In de periferie van de binnenstad liggen de woonbuurten met woonstraten.

In deze straten zijn ook af en toe winkels, bedrijven of maatschappelijke functies te vinden. Waar mogelijk moeten deze functies verleid worden om te verplaatsen naar het kernwinkelgebied of de aanloopstraten. > PLANKAART Hierarchie van de binnenstad van Roermond Situatie Juli 2023

Ziegler | Branderhorst

30

De opgave Het kernwinkelgebied moet compacter worden om leegstand van winkelpanden tegen te gaan. Ook in het kernwinkelgebied moet wonen boven winkels worden gestimuleerd. Onderzoek moet uitwijzen hoe functiemenging in de aanloopstraten kan worden versterkt. Structureel leegstaande panden zullen moeten transformeren, bij voorkeur aangepast naar de woon- of werkfunctie. Wonen en woonkwaliteit zal overal in de binnenstad worden gestimuleerd. Een van de condities die voor de woonkwaliteit moet worden verbeterd is het vergroenen van de versteende straten. Het toevoegen (en toestaan) van geveltuinen kunnen daar aan bijdragen. Waar mogelijk zal de openbare ruimte zodanig ingericht kunnen worden die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten, afhankelijk van de functie die de straat heeft.

COMPACTER EN DUIDELIJKER KERNWINKELGEBIED

Ziegler | Branderhorst

32

FUNCTIEMENGING IN DE AANLOOPSTRATEN

WOONSTRATEN BIEDEN KANSEN VOOR VERGROENEN

5. Singelring Ontsluiting van de binnenstad

SINT-CHRISTOFFELKATHEDRAAL

Singelring Ontsluiting van de binnenstad De middeleeuwse verdedigingswerken zijn in Roermond in het begin van de vorige eeuw, zoals in vrijwel alle oude steden, vervangen door groene singels. Deze parkachtige ringstructuur rondom de binnenstad werd langzaam maar zeker steeds meer gedomineerd door autoverkeer. Omdat de historische binnenstad maar een beperkte capaciteit heeft voor verkeer, speelt de singel rondom de binnenstad een cruciale rol in de ontsluiting van de stad. De binnenstad wordt ontsloten door deze ringweg. De singel is grotendeels eenrichtingsverkeer waardoor het functioneert als een grote rotonde om de binnenstad (rijrichting tegen de klok in). Het stratennetwerk dat wel voor de auto bereikbaar is binnen de ring, bestaat uit drie compartimenten. De ingangen van de buurten in de binnenstad zijn te vinden vanaf Buitenop/Kraanpoort, Peregrines Vogelsstraat, Zwartbroekplein en Godsweerdersingel. Vrijwel alle straten in de binnenstad zijn eenrichtingverkeer en vormen per compartiment een circuit van ingang naar uitgang. Het kernwinkelgebied is autovrij gemaakt ten behoeve van de verblijfskwaliteit en veiligheid van winkelend publiek. Uiteraard is er binnen ‘venstertijden’ uitzondering gemaakt voor bestemmingsverkeer en af- en aanvoer van goederen. De belangrijkste parkeerplaatsen en parkeergarages zijn gelegen aan de ring.

> ONTSLUITINGSKAART Ontsluiting en parkeren van de binnenstad van Roermond

Ziegler | Branderhorst

36

De opgave Om de stad goed bereikbaar te houden is de doorstroom van verkeer op de singelring belangrijk. De singelring is echter op verschillende punten slecht oversteekbaar en vormt daarmee een barrière voor voetgangers en fietsers. Het is van groot belang om de oversteek locaties te verbeteren. Daar waar de singelring langs de pleinen loopt (Stationsplein, Wilhelminaplein, Roerkade) moet het autoverkeer ruimte maken voor verblijfskwaliteit. De balans vinden tussen de doorstroming van auto’s en het voorrang geven aan langzaamverkeer is een ontwerpopgave. Daarnaast ligt er een opgave om te onderzoeken welke autovrije straten in de binnenstad mogelijk geschikt zijn om te transformeren naar een eenrichtingsstraat voor auto’s (bestemmingsverkeer). Voor woonkwaliteit, functiemenging en bepaalde branchering van winkels is bereikbaarheid met de auto een voorwaarde.

BARRIÈREWERKING SINGELRING VERMINDEREN BIJ STADSPOORTEN

Ziegler | Branderhorst

38

PARKEERTERREINEN CLUSTEREN EN KWALITATIEF INPASSEN AAN DE SINGELRING

AUTO TOEGANG VOOR ONDERNEMERS DIVERS WINKELAANBOD

6. Evenementenstad De stad als podium

EVENEMENT OP DE MARKT Beeld: Bevrijdingsfestival, 2019

Evenementenstad De stad als podium Roermond telt ruim 100 zeer gevarieerde evenementen op de gemeentelijke evenementenkalender. Dit varieert van kleine festiviteiten zoals een poppodium op het Munsterplein tot de weekmarkt en Sjtasiefestatie met ruim 20.000 bezoekers op het Stationsplein. De evenementenkaart laat zien wat de intensiteit en het ruimtegebruik van ieder evenement is. De meeste evenementen vinden plaats op het Munsterplein, de Markt, het Kloosterwandplein en het Stationsplein. Enkele grote evenementen vinden plaats in de ruimer opgezette stadsparken Akcros, Arlo, Hattem en de Weerd. Op de evenementenkaart is ook zichtbaar in hoeverre de evenementen gebonden zijn aan de huidige locaties. Dit geeft inzicht in de locatiegebondenheid van een evenement. Een voorbeeld van een recente verplaatsing van een evenement is het Bevrijdingsfestival, dat verhuisde van de Markt naar het royalere park Arlo. BELANGRIJKE EVENEMENTEN PER LOCATIE Meerdere locaties binnenstad A. Carnavalsoptocht B. Koningsdag | Roermond Live C. Voorjaarskermis

> EVENEMENTEN

Munsterplein 1. Winterevent schaatsbaan 2. Kermis carnaval Roermond 3. Koningsnacht 4. Insjete Remunjse Vastelaovend Markt 5. Taptoe muziekspectakel Kloosterwandplein 6. Remunjs Vastelaoves Meziek Sjpektakel 7. Buitencarnaval Van der Valk hotel 8. Side event grote optocht Kloosterwandplein Stationsplein 9. Sjole en Sjtasiefestatie 10. 11de van de 11de

(ca. 20.000 bezoekers) (ca. 17.500 bezoekers)

Roerkade en Vismarkt 11. Roerdelta concert 12. Roermond City Swim 13. Bacchusdrieve (carnavalsdinsdag) Park Arlo 14. Bevrijdingsfestival Ziegler | Branderhorst

42

De opgave Het is interessant om te onderzoeken welke locaties het meest geschikt zijn voor de verschillende types evenementen die Roermond rijk is. Vanuit het uitgangspunt: het juist evenement op de juist plek. Bovendien kunnen meerdere ambities op één locatie samenkomen. Voor de binnenstad kan de verplaatsing van evenementen ruimte bieden voor de ambitie om meer te vergroenen. Het is niet zo dat evenementen moeilijk gecombineerd kunnen worden met vergroening. Veel activiteiten zijn juist gebaat bij extra schaduwrijke plekken onder bomen. Bepaalde evenementen zijn geschikt om in te zetten voor ‘placemaking’. Minder goed bezochte plekken in de binnenstad kunnen profiteren van dit soort evenementen. Het trekken van (nieuw) publiek naar specifieke locaties geeft een positieve uitstraling aan de hele buurt.

VERHUIZEN (GROOTSCHALIGE) EVENEMENTEN BIEDT KANSEN VOOR ANDERE AMBITIES

Ziegler | Branderhorst

44

SYMBIOSE VINDEN VOOR DUBBEL RUIMTE GEBRUIK

PLACEMAKING ZET VERBORGEN PLEKKEN OP DE KAART

Hoofdstuk 2

Strategische Aanpak 1. Vergroenen 2. Herstellen van het gevelbeeld 3. Wonen boven en tussen winkels

Strategische Aanpak De binnenstad heeft baat bij concrete voorstellen, die kansrijk zijn voor de binnenstad als geheel. In dit hoofdstuk behandelen we de strategische aanpak voortkomend uit de opgaven en urgentie van de 6 voorgaande thema’s. De eerste hoofdlijn is het vergroenen van de binnenstad. De tweede hoofdlijn is het herstellen van het gevelbeeld en de derde hoofdlijn is het stimuleren van wonen boven en tussen winkels. Deze strategieën vullen elkaar aan en zijn gerelateerd aan het erfgoed van de binnenstad. Het behouden en versterken van de historische waarde is van grote belang. Roermond heeft een traditie van het koesteren en onderhouden van haar erfgoed. We continueren deze inzet en middels de voorgestelde strategieën versterkt de binnenstad als geheel. Hierbij is de omgang met de geschiedenis en erfgoed verweven met alle aspecten die in dit gebiedsprofiel voor de binnenstad worden beschreven. Strategische aanpak 1) gaat in op het vergroenen van de binnenstad. De druk op de ondergrond en het planten van bomen is al jaren een dilemma in de binnenstad. In deze aanpak komen urgente vraagstukken als hittestress en wateropvang aan bod, maar ook het “ontwerp van de ondergrond” rekening houdend met archeologie en kabels en leidingen. Strategische aanpak 2) behandelt het herstel van het gevelbeeld in de straten en op de pleinen.

De historische panden en gevels zijn een onmisbare kracht van de historische binnenstad. Daar moet zorgvuldig mee worden omgegaan. Er worden ‘10 gouden regels’ voor de gevels voorgesteld met als doel de uitstraling van historische panden te verbeteren en te versterken. Strategische aanpak 3) betreft de noodzaak om wonen boven en tussen winkels te stimuleren in de binnenstad. De verandering van koopstad naar belevingsstad vertaalt zich in een veranderende vraag naar functies. Hierbij wordt ingegaan op leegstand, transformatie van functies en de hiërarchie in straten. Ziegler | Branderhorst

48

1. Ruimte voor groen Roermond als stedelijke oase

STADSPARK DE KARTUIS

Ruimte voor groen De eerste hoofdlijn betreft het vergroenen van de binnenstad. De historische delen van de binnenstad zijn een lust voor het oog, maar de toekomstbestendigheid van de leefomgeving in de binnenstad is kwetsbaar. De stenige binnenstad lijdt onder wateroverlast en hittestress, met name door de afwezigheid van groene plekken. Daarnaast tonen vele onderzoeken aan dat groen in de stad ontmoeting, gezondheid en langer verblijf stimuleert. In deze strategie wordt ingegaan op de positieve effecten op verkoeling en wateropvang bij de aanleg van (nieuw) groen. Daarnaast komen ook de economische voordelen van vergroening aan bod. Vervolgens wordt ingegaan op de opgave en de daaraangekoppelde aanpak voor de binnenstad van Roermond. Hittestress De klimaatverandering zorgt voor hogere temperaturen in de zomer en frequente hittegolven. Langdurige hitte heeft negatieve invloed op de gezondheid en een aantrekkelijk leefklimaat. Dit zien we terug in het straatbeeld. Op warme dagen trekken mensen zich naar binnen of gaan op zoek naar koele buitenruimte. Onder bomen is de temperatuur op warme zomerdagen ca. 2 tot 8 graden Celsius lager dan in de volle zon. Zeker op de overwegend stenige pleinen, zoals de Markt en het Kloosterwandplein, heeft het toevoegen van bomen en schaduw grote impact op de leefbaarheid en de verblijfskwaliteit.

Koele zones Stadspark de Kartuis en het Munsterplein vallen op als koele zones op een hittekaart. De grote bomen in dit stadspark en op het plein creëren schaduwplekken die aangenaam zijn tijdens een hete zomerdag. Daarnaast biedt het groen ook beschutting tegen wind en kou, waardoor vergroening ook in andere seizoenen een positief effect heeft op de beleving van de binnenstad.

Ziegler | Branderhorst

52

HITTESTRESS Hittestress gevoelige locaties: - Markt - Kloosterwandplein - Stationsplein - (Tussen)straten in het algemeen Koele locaties: - Grote kerkplein - Münsterplein - Stadspark de Kartuis Beeld: klimaatmonitor.net Op basis van een representatieve zomerdag, 2023

WATEROVERLAST Locaties met wateroverlast: - Pastoorswal - Stadspark de Karthuis - Dionyiusstraat - Münstertuin - Stationsplein - Roersingel - Hamstraat - St Christoffelstraat - Zwartbroekstraat - Mariagardestraat Beeld: klimaatmonitor.net Op basis van een hevige regenbui, 2023

Wateroverlast Naast hittestress kent de stenige stad veel wateroverlast. Roermond heeft, net als andere stedelijke gebieden, vaker te maken met hevige regenval. Vooral piekbuien vormen een (groeiend) probleem om het water te bergen en af te wateren. Het aantal plekken waar wateroverlast wordt ervaren zal daardoor groeien als er geen ingrepen worden gedaan. Er zal gezocht moeten worden naar een effectieve combinatie van maatregelen waardoor het binnenstedelijk gebied hemelwater voldoende kan infiltreren en vasthouden. Het betreft maatregelen die korte heftige buien aankunnen en maatwerk oplossingen bieden voor de specifiek lokale problematiek (lokale bodemgesteldheid). Economische voordelen De aantrekkelijkheid van groen heeft een positief effect op de waarde van het onroerend goed. Woningen gelegen aan een groene straat, een park of groen binnenhof hebben een aantoonbaar hogere vastgoedwaarde. Zeker vanuit het profiel van Roermond als belevingsstad in plaats van koopstad, is vergroenen een belangrijke economische keuze die op termijn rendement oplevert. Daarnaast levert het investeren in een goede ‘groeiplaats’ voor bomen over de lange termijn meer op. Bomen die genoeg ruimte krijgen voor hun wortels zullen minder snel ziek worden of voor wortelopdruk in het wegdek zorgen. De beheerskosten zijn daardoor ook minder.

Het vervangen van een dode boom is vele malen duurder dan het vooraf investeren in voldoende groeiruimte en voedselrijke grond. In

ONDERGRONDSE CONFLICTEN

TREETUBES

BOOMBUNKERS

Het geringe groen in de binnenstad van Roermond heeft voornamelijk te maken met wat er onder de grond gebeurt. Archeologische vondsten maken de ondergrond kwetsbaar en vergen veel onderzoek. Kabels en leidingen geven druk op de ondergrond en definiëren grotendeels de ruimte. De boomwortels hebben daardoor vaak te weinig ruimte, waardoor het probleem bovengronds zichtbaar wordt als boomworteldruk. De straat wordt, met name voor mensen met een fysieke beperking.

Een TreeTube is een boomkoker. Deze koker is ontworpen om de boom te beschermen tegen extreme weeromstandigheden, insecten en ongedierte. Vooral nieuw geplante bomen zijn kwetsbaar en kunnen baat hebben bij een TreeTube. De boomkokers worden ingezet bij smalle straten op plekken waar al kabels en leidingen liggen. Op deze manier kunnen kabels en leidingen worden gescheiden. De omvang hangt af van de grondwaterstand, de beschikbare ruimte, de aanwezige kabels en leidingen en de gewenste soort boom die geplaatst moet worden. Bomen van de eerste orde zijn niet geschikt. Bomen van de tweede en derde orde wel. Houten is de eerste plek in Europa waar de boomkokers zijn toegepast (Peters, 2023).

Boombunkers worden gebruikt in het stedelijk landschap, bieden niet-gecomprimeerde hoogwaardige grond en vergroten de beschikbare ruimte onder de grond. Het toepassen van dit systeem resulteert in een langere levensduur voor de boom en een duurzame methode voor waterbeheer. Het hemelwater kan terugvloeien door onder de groeiplaats waterretentiekratten te plaatsen. Op de foto is de toepassing van Boombunkers aan de Coolsingel in Rotterdam weergegeven. Vanwege de radicale herprofilering zijn zowel nieuwe als bestaande bomen opgenomen in het modulaire systeem. De hoogte en breedte van de bakken is afgestemd op de locatie (TreeBuilders, 2023) (Verstegen, 2023).

Beeld: Treetube in Houten | Tree-tube

Beeld: Boombunker op de Coolsingel, Rotterdam | Joost Kunstoffen

Beeld 1: Boomwortelopdruk Beeld 2: Archeologie onder de vloer van een modeketen

Ziegler | Branderhorst

54

de voorbeelden worden zogenaamde Tree-Tubes en boombunkers uitgelicht. Deze voorstellen zijn niet alleen gunstig vanuit economisch oogpunt, maar bieden ook oplossingen voor ondergrondse conflicten waar de ruimte schaars is. De opgave Voor het uitbreiden en verbinden van groen in de binnenstad zal ingezet moeten worden op drie speerpunten: Ten eerste het vergroenen van de stadsrand, ten tweede het vergroenen van pleinen in de binnenstad en ten derde het vergroenen van het kernwinkelgebied. De aanpak voor het vergroenen van de stadsrand De Singelring is een duidelijke markering van de binnenstad en kan dienen als groene omkadering. In onze denkrichting wordt deze ring verder vergroend, aansluitend op de bestaande (dubbele) bomenrijen. De ring sluit aan op de groene straten in de binnenstad. De groene straten in de binnenstad sluiten aan op de groene pleinen. Zo ontstaat een aaneengeregen netwerk van groene plekken. De aanpak voor het vergroenen van pleinen De pleinen in Roermond zijn belangrijke plekken waar mensen samenkomen. Naast de evenementen die regelmatig op de verschillende pleinen plaatsvinden, zijn er veel terrassen die Roermond tot een levendige stad maken. Het is van belang deze kwaliteiten te behouden maar ook de nieuwe uitdagingen aan te gaan. Hittestress en wateroverlast laten zien dat de binnenstad kwetsbaar is.

Daarom moet nu ingezet worden op het vergroenen van de pleinen. Met name de Markt en het Kloosterwandplein moeten groener en schaduwrijker gaan worden. De bomen en planten kunnen zo ingepast worden dat jaarlijkse evenementen en wekelijkse activiteiten op hun plek kunnen blijven. Daarnaast respecteren we zichtlijnen, zodat markante objecten en panden zichtbaar blijven.

> GROENSTRUCTUUR

Op de plattegrond is de huidige groenstructuur te zien en de denkrichting voor vergroening in de binnenstad.

Ziegler | Branderhorst

56

De aanpak voor vergroenen van het kernwinkelgebied Het voorbeeld van de vergroende winkelstraat in Ede inspireeert voor het vergroenen van straten zoals bijvoorbeeld de Hamstraat en de Steenweg. Beide straten zijn erg versteend en hebben een compact profiel. Met innovatieve oplossingen zoals ‘boombunkers’ en ‘Tree-Tubes’, hebben winkelstraten nieuwe mogelijkheden om te vergroening. Naast de klimaatadaptieve voordelen, zorgen de bomenrijen in winkelstraten voor een stadse allure in het kernwinkelgebied. Bezoekers van winkelgebieden waarderen schaduw in de straten, de koelte op warme dagen en de sfeer van een groene winkelstraat met allure.

BOOMBUNKER

< REFERENTIEBEELD

Vergroende straat in Ede BOMEN IN DE HAMSTRAAT Voor en na beeld. Boombunkers in de aanloopstraat.

Ziegler | Branderhorst

58

2. Herstellen van het gevelbeeld 10 gouden regels voor de gevels

EEN PAND IN DE BINNENSTAD Beeld: Pandenbank, Roermond

Herstellen van het gevelbeeld De binnenstad van Roermond staat vol parels van panden. Historische foto’s tonen een rijke hoeveelheid aan unieke historische gevels die door de jaren heen bewaard zijn gebleven. Veel winkels in de binnenstad zijn gevestigd in deze historische panden en bepalen de huidige sfeer van de binnenstad. Toch is deze kwaliteit onvoldoende zichtbaar in het straatbeeld. Bij winkelpanden is de eerste laag van de historische gevels vaak verborgen achter uitbundige reclame-uitingen, een wildgroei aan winterterrassen, overmaatse luifels of overkappingen, of kwalitatief matige verbouwingen. De oorspronkelijke kwaliteit van de gevels, evenals de beleving van het unieke straatbeeld gaan hiermee verloren. Identiteit, detaillering, kwaliteit De oorspronkelijke bouwstructuur en bouwcultuur van de binnenstad van Roermond is vandaag de dag nog goed terug te zien. De individuele panden hebben ieder hun eigen identiteit en detaillering, maar vertonen ook samenhang in materiaalgebruik en klassieke kleurstelling. De verfijning van de architectuur biedt eigenheid én rust in het straatbeeld. Gevels bestaan overwegend uit robuust warm metselwerk, verticale raampartijen, hardstenen plinten, kaders en details. Er is veel kennis op het gebied van bescherming en restauratie van monumentale gevels. Binnen het beschermde stadsgezicht worden historische gevels gekoesterd.

Voor behoud en herstel van de gevels is binnen de stad veel draagvlak. Doel van het gevelbeeld herstellen Het herstellen van het gevelbeeld van de historische panden lijkt tegen de belangen van de winkeliers van de binnenstad in te gaan. Vele winkels die in karakteristieke panden zijn gevestigd hebben zich immers niets aangetrokken van de kwaliteit van de oorspronkelijke gevel. Het is belangrijk om die ongewenste ontwikkeling om te draaien. Er wordt een restauratieve aanpak voorgesteld om de beleving van de

Ziegler | Branderhorst

62

PARELS VAN PANDEN EN KWETSBARE PLINTEN Parels van panden aan de Bergstraat en de Neerstraat, met een gebrekkige plint. Deze panden worden gebruikt als referentie om de regels voor de gevels op toe te passen. Beeld: Funda

RESTAURERENDE KRACHT Een pand uit 1559 gerestaureerd in 2023, met zorg voor oorspronkelijke details in zowel exterieur als interieur. De oude slagerij dient tegenwoordig als woonhuis en expositieruimte Beeld: kro-ncrv.nl

LEREN VAN DESIGNER OUTLET ROERMOND Hoewel de historische binnenstad verschilt van de outlet in karakter en authenticiteit, is van het gevelbeleid en het reclamebeleid van de Designer Outlet Roermond veel te leren. De panden kennen sterke uniformiteit in uitstraling door regels en beperkingen op stellen voor reclameuitingen, materialisatie en gebruik van luifels en uitvalschermen. Ook het integrale ontwerp van de buitenruimte is opgenomen in dit beleid; door het gehele gebied keren prullenbakken, bankjes en verlichting terug in eenzelfde stijl en kleurensamenstelling. Beeld: Designer Outlet Roermond

binnenstad te versterken én daarmee alle ondernemers te steunen. De kracht schuilt in de optelsom van een collectieve aanpak waarbij er breder naar de kracht van het straatbeeld gekeken wordt. De kwaliteitsimpuls voor individuele panden dient voor de binnenstad als geheel. Gouden regels voor de gevels De focus van de gouden regels voor de gevels ligt op het herstel van historische en/of beeldbepalende panden. Historische panden worden gedefinieerd als monumenten en/of panden gebouwd voor 1940. Beeldbepalende panden worden gedefinieerd als panden met een karakteristieke gevel of markante uitstraling. Deze panden staan vaak op prominente plekken, zoals hoekpanden aan het kernwinkelgebied of panden aan een plein in de binnenstad. Op deze manier kunnen ook panden gebouwd na 1940 worden gerekend tot prioriteit. Tien regels voor de gevels dienen als houvast voor de integrale opwaardering van bestaande (winkel)gevels. Niet alle regels zijn op alle panden van toepassing. Deze regels vormen de richtlijnen die maatwerk per pand ondersteunen en dienen als toetsingskader voor eventuele subsidieregelingen.

REGELS VOOR DE GEVEL Panden in de straat Regels 1, 2, 4, 8 en 10

1. 6. 9. 2. 10.

4.

8.

7.

5.

10 regels, 10 panden De 10 regels zijn opgesplitst in drie categorieën; 1. regels voor de gevel, 2. regels voor de plint en 3. regels voor de aangrenzende buitenruimte. Iedere regel wordt verder uiteengezet aan de hand van een bestaand pand in de binnenstad voor Roermond, veelal leegstaand en kansrijk, aangevuld met referentiebeelden. 1. Ieder pand een eigen gezicht geven 2. Waardevolle details koesteren 3. Overhoekse oriëntatie versterken 4. Gevels op de grond zetten 5. Interieur zichtbaar houden 6. Luifels en zonwering afstemmen 7. Terughoudende reclame-uiting bevorderen 8. Winterterrassen transparant vormgeven 9. Sfeervol verlichten van gevels 10. Beheersen van kleur- en materiaalgebruik

Ziegler | Branderhorst

3.

REGELS VOOR DE PLINT Programma Regels 3 en 5

64

REGELS VOOR DE BUITENRUIMTE Relatie met de straat Regels 6, 7 en 8

10 gouden regels voor de gevels | Referenties

SFEERVOL VERLICHTEN VAN GEVELS Het pand wordt via spots van onderen verlicht en markeert de gevel op subtiele wijze. Beeld: Stadsstraat Winkelcentrum Tilburg

WAARDEVOLLE DETAILS KOESTEREN Historisch pand waar de historische details nog duidelijk zichtbaar zijn en tegelijkertijd op subtiele wijze naar voren worden gebracht. De verbijzondering in de plint accentueerd deze details. Beeld: Historisch pand, Roermond

OVERHOEKSE ORIENTATIE VERSTERKEN 19e-eeuws pand waarbij er een duidelijke hiërarchie aanwezig is. Hoofdstraat en zijstraat onderscheiden zich door grootte en versiering van de etalageruiten. De overhoekse oriëntatie wordt versterkt door de etalage net de hoek om te trekken. Beeld: Pand in Groningen

WINTERTERRASSEN TRANSPARANT VORMGEVEN Het winterterras is transparant en biedt duidelijk zicht op de historische plint. Het materiaalgebruik is licht (geen PVC), heeft hoge kwaliteit en vormt een heldere overgang van buiten naar binnen. Beeld: Winterterras in Hengelo

BEHEERSEN VAN KLEUR- EN MATERIAALGEBRUIK Een pand waarbij de gevel geschilderd is, met respect voor en nadruk op historische details. De kleuren en materialen zijn in afstemming met omliggende panden en het toekomstig handboek Openbare Ruimte. Beeld: Pand in Roermond

TERUGHOUDENDE RECLAME-UITING BEVORDEREN Een grote supermarkt met een kleinschalige gevelindeling. Beeld: Albert Heijn, Utrecht

INTERIEUR ZICHTBAAR HOUDEN Namen en logo’s achter de etalageruiten achter de winkelpui. Een lichte slanke uitvoering draagt bij een zichtbaar interieur. Beeld: Winkelpui

LUIFELS EN ZONWERING AFSTEMMEN De luifels en zonwering volgen het ritme van het pand. Dit voorkomt dat luifels en zonwering de gevel overschaduwen. Beeld: Restaurant in Hattem

GEVELS OP DE GROND ZETTEN De materialisering en architectuur accentueren de verticaliteit van het pand. De winkelplint past bij de bovengelegen facade. Beeld: Pand in Roermond

IEDER PAND EEN EIGEN GEZICHT GEVEN Het pand is een gebouw op zichzelf en uniek in vergelijking met haar naastgelegen panden. Beeld: Pand in Maastricht

Ziegler | Branderhorst

66

GOEDE VOORBEELDEN Referentiebeelden per regel voor de gevel. Nummering van links boven naar rechts onder.

1 Ieder pand een eigen gezicht geven

2 Waardevolle details koesteren

In het stedelijk beeld zijn soms meerdere winkels in één groot pand gevestigd. Deze samenvoeging heeft tot gevolg dat de etalages verschillend zijn vormgegeven en de architectonische eenheid van het pand onherkenbaar is.

Veel historische panden hebben elementen die de gevel ‘aankleden.’ Ornamenten, bijzondere metselwerkverbanden en plastische details zijn waardevol. Echter deze elementen worden vaak overstraald door reclame-uitingen, door een voorzetgevelelement uit het zicht gehaald of door luifels en zonwering overstraald.

Aanbeveling Wanneer een pand op de begane grond is opgedeeld in meerdere winkels, dienen deze winkels hun puien met elkaar af te stemmen. De uitstraling van het gehele pand moet het uitgangspunt zijn. De onderlinge verschillen in expressie van de winkels moet ingekaderd zijn en ondergeschikt aan de eenheid van het pand.

Aanbeveling De gevel herstellen door de originele architectonische details terug te brengen en te restaureren. Dit is van grote waarde voor het stadsbeeld en voor het pand. Neerstraat 38 De Neerstraat 38 is een prachtig pand met kenmerkende historische details. De plint heeft potentie door de vele aanwezige, maar verborgen, originele details. Met het terugbrengen van dezelfde kleur en ritme van de raampartijen zijn ook de karakteristieken in de plint te herkennen.

Hamstraat 22 De regel is toegepast op het pand aan de Hamstraat. De plint is opgesplitst in twee delen die niet passen bij elkaar en de rest van het pand. In het voorbeeld is de baksteen doorgetrokken en zijn beide winkels gespiegeld aan elkaar, waardoor de maat van het pand terugkomt.

HUIDIG Beeld: Pandenbank, Roermond

Ziegler | Branderhorst

HUIDIG Tekening

68

DENKRICHTING Tekening

HUIDIG Beeld: Funda

HUIDIG Tekening

DENKRICHTING Tekening

3 Overhoekse oriëntatie versterken

4 Gevels op de grond zetten

Veel hoekpanden hebben een zijgevel met uitzicht op de openbare ruimte. Bij zijstraten is de zijgevel ook een voorgevel, maar die uitstraling ontbreekt nog regelmatig.

Veel panden zijn door aanpassingen in de plint en vervanging van de originele puien niet meer goed in de openbare ruimte verankerd. De gevel is vaak visueel gesplitst in boven en beneden. Voorzetgevelelementen verstoren het totale gevelbeeld.

Aanbeveling Hoekpanden krijgen een overhoekse oriëntatie. Dat betekent dat ze twee voorgevels hebben met ramen in beide gevels. De oriëntatie op de zijstraat is belangrijk voor de leefbaarheid en sociale controle. Bovendien is de architectonische uitstraling van de hoek gebaat bij deze overhoekse oriëntatie. Markt 8 Momenteel ligt de winkelplint verdiept en is deze erg donker. Door het naar voren halen van de plint en in te zetten op ramen en deuren aan beide zijden, wordt het pand gemarkeerd en dient het als duidelijke entree tot het plein.

HUIDIG Beeld: Pandenbank, Roermond

Ziegler | Branderhorst

HUIDIG Tekening

DENKRICHTING Tekening

70

Aanbeveling Het gevelmateriaal (vaak metselwerk) verbindt boven en beneden in de gevelcompositie. Door het toepassen van een plint van natuursteen aan de gevelvoet, ontstaat een goede overgang tussen de gevel en de stoep. Er is een duidelijke beëindiging van de gevel aan de onderzijde doordat het glas van etalages niet direct op de straat staat; onder een pui zit altijd een plint van minimaal 30 cm. Steenweg 21 Het materiaal en het gevelritme zijn in het voorbeeld doorgetrokken. De penanten lopen door en verbinden de gevel met het maaiveld.

HUIDIG Beeld: Pandenbank, Roermond

HUIDIG Tekening

DENKRICHTING Tekening

5 Interieur zichtbaar houden

6 Luifels en zonwering afstemmen

Veel winkelpanden hebben gesloten gevels. Dit is vaak het geval bij de grotere winkels en supermarkten. Dode gevels zijn zeer problematisch voor een stadse (aanloop)straat.

Nieuwe luifels aan winkelpanden hebben in veel gevallen een zeer negatieve impact op het stadse straatbeeld. De harde horizontale lijn doorbreekt de verticale compositie van de gevel.

Aanbeveling De ramen in de gevel van zowel de winkels als woningen mogen niet afgeplakt of geblindeerd worden. Gelaagdheid van de gevel is belangrijk en het contact tussen exterieur en interieur versterkt de leefbaarheid en de sociale controle op straat. Bij gebruik van rolluiken voor de etalages, moet dat een opengewerkt hekwerk zijn aan de binnenzijde van de etalage. Neerstraat 60 Het interieur in het pand aan de Neerstraat wordt zichtbaar door grote raampartijen uitgelijnd met de rest van de gevel. De wand van de etalage is verwijderd.

HUIDIG Beeld: Pandenbank, Roermond

Ziegler | Branderhorst

HUIDIG Tekening

72

DENKRICHTING Tekening

Aanbeveling Er wordt gestreefd naar het verwijderen van bestaande luifels en het tegenhouden van nieuwe luifels, tenzij deze deel uitmaken van de oorspronkelijke gevel. Het alternatief voor een luifel zijn markiezen (en zonneschermen) als onderdeel van de gevelopeningen. Deze moeten passend gemaakt worden op de breedte van de gevelopeningen. De bevestiging op of boven het kozijn vraagt om aandacht in de uitwerking. Hamstraat 54 De bestaande luifel aan de Hamstraat is verwijderd, evenals het naambord boven de luifel. In plaats daarvan keren kleine luifels terug die het ritme van het pand accentueren.

HUIDIG Beeld: Bron onbekend

HUIDIG Tekening

DENKRICHTING Tekening

7 Terughoudende reclame-uiting bevorderen

8 Winterterrassen transparant vormgeven

De grote variatie en type reclame-uitingen en naamborden resulteren in een vertroebeld straatbeeld, veelal als resultaat van een proces waarbij elke ondernemer meer wil opvallen ten opzichte van het buurpand.

De diversiteit in het uiterlijk van de winterterrassen in grootte, in hoogte, in constructiewijze en in materiaaltoepassing resulteert in een rommelig straatbeeld en verhult de kwaliteit van de panden. De inzet van de nieuwe winterterrassen regel is het specifiek ontwerpen van winterrassen die recht doen aan de kwaliteit van het pand en het straatbeeld.

Aanbeveling Het streven naar standaardafmetingen van borden en losse letters op de gevel zorgt voor een veel rustiger en afgestemd straatbeeld. Goede afspraken over de beperking van felle reclame-uitingen, banners, vlaggen en naamborden kan een gemeenschappelijke aanpak versterken. Bergstraat 14-16 Door het subtiel opnemen van reclame en benaming in de plint, komt de historische architectuur weer in beeld en wordt deze niet meer overstraald door commerciële uitingen.

Aanbeveling De winterterrassen moeten zo luchtig en transparant mogelijk ontworpen worden. Het dak van het winterterras moet van glas zijn. De stijlen van de glaspuien dienen het gevelritme van het pand over te nemen. Hierdoor blijft de gevel altijd zichtbaar. De puien een winterterras zijn verticaal opgebouwd uit een oneven verdeling, waardoor het winterterras zelf altijd symmetrisch en een centrale entree heeft. Winterterrassen moeten als maatwerk ontworpen worden passend bij de karakteristiek van het pand en de compositie van de gevel. Roerkade 3 Het winterterras aan de Roerkade heeft een nieuwe verdeling, uitgelijnd met de indeling van het pand. Door te kiezen voor een lichte en open uitstraling is ook de gevel zichtbaar.

Vaste hoogte Variatie in hoogte

Verspringing in 2e rooilijn

HUIDIG Beeld: Pandenbank, Roermond

Ziegler | Branderhorst

HUIDIG Tekening

74

DENKRICHTING Tekening

HUIDIG Beeld: Bron onbekend

HUIDIG Tekening

Vaste 2e rooilijn

DENKRICHTING Tekening

WILDGROEI AAN WINTERTERRASSEN De fotoreeks toont een selectie aan winterterrassen in de binnenstad van Roermond. Opvallend is de diversiteit in terrassen, maar een overkoepelend resultaat; geen zicht op de plint en een verrommeld straatbeeld.

Ziegler | Branderhorst

76

9 sfeervol verlichten van gevels

10 Beheersen van kleur- en materiaalgebruik

In de avond en tijdens donkere dagen is straatverlichting belangrijk in de winkelstraat. Er is veel winst te halen in het type en de afstemming van de verlichting in de openbare ruimte.

De beeldkwaliteit van het pand oogt druk en rommelig wanneer er een veelvoud van materialen en felle kleuren gebruikt worden. Het pand valt uit de toon ten opzichte van aangrenzende panden. Het ritme van de gevel is niet leesbaar.

Sfeerbeeld De verlichting van de winkeletalages en de winkelgevels dragen bij aan de algehele sfeerverlichting in de straat. Bijzondere gevelelementen kunnen worden aangelicht met spots en strijklicht. De etalages kunnen ook na sluitingstijd verlicht blijven. Letters op de gevels mogen subtiel aangelicht worden met bijvoorbeeld licht van achteren. De afstemming van winkellicht en openbare verlichting zal veel sfeer genereren zonder extra kosten.

Aanbeveling De gevel van het pand wordt beschouwd als een geheel object in plaats van losse onderdelen. Het samenspel creëert rust en licht op een genuanceerde manier accenten uit. De keuzes voor materiaal en kleurgebruik liggen zo dicht mogelijk bij de originele sfeer van het pand en haar directe omgeving. Natuurlijke kleuren en materialen zijn hierbij denkbaar. Stationsplein 17 De kleuren van de baksteen, de luifel en raamkozijnen aan het Stationsplein zijn genuanceerd, waardoor de kenmerkende details naar voren komen.

Stationsplein 17 De Synagoge in de Hamstraat is een markant monument in de straat. Door het aanlichten van bijzondere details komt dit pand tot zijn recht.

HUIDIG Beeld: Pandenbank, Roermond

HUIDIG Tekening

Ziegler | Branderhorst

78

DENKRICHTING Tekening

HUIDIG Beeld: Pandenbank, Roermond

HUIDIG Tekening

DENKRICHTING Tekening

OVERHOEKSE ORIENTATIE WINTERTERRASSEN BEHEERSEN VERSTERKEN TRANSPARANT VAN KLEUR- EN VORMGEVEN

WAARDEVOLLE DETAILS KOESTEREN

SFEERVOL VERLICHTEN VAN GEVELS

LUIFELS EN ZONWERING AFSTEMMEN

IEDER PAND EEN EIGEN GEZICHT GEVEN

TERUGHOUDENDE RECLAME-UITING BEVORDEREN

INTERIEUR ZICHTBAAR HOUDEN

GEVELS OP DE GROND ZETTEN

ALLE REGELS OP EEN RIJ Overzicht van de 10 gouden regels voor het herstellen van gevels

Ziegler | Branderhorst

80

Denkrichting Hamstraat 36 is één van de panden die leeg staat. Door middel van een sfeerimpressie laten we de toepassing van meerdere regels voor het hesstellen van gevels zien. Sfeerbeeld De oude pui is vervangen door een plint die beter aansluit bij de bovengelegen verdiepingen. Hierbij zijn de volgende regels toegepast: 1. Waardevolle details koesteren, 2. Ieder pand zijn eigen gezicht geven, 3. Terughoudende reclame-uiting en 4. Een zichtbaar interieur. 5. De gevel op de grond gezet

NA

HUIDIG BEELD Leegstand in winkelpand op Hamstraat 36 voor toepassing gouden regels

Ziegler | Branderhorst

82

DENKRICHTING Tien gouden regels toegepast in gevelbeeld dat aansluit op cultuurhistorische binnenstad. Deze gevel heeft een brede winkelpui met extra toegangsdeur naar bovenwoning.

DENKRICHTING Tien gouden regels toegepast in gevelbeeld dat aansluit op cultuurhistorische binnenstad. De plint sluit meer aan op de identiteit van het gebouw en biedt ruimte voor wonen in de plint.

3. Wonen boven en tussen winkels

OPGEKNAPT PAND IN DE BRUGSTRAAT

Wonen boven en tussen winkels Functiemenging is een belangrijke voorwaarde voor een levendige binnenstad. Roermond bruist door haar evenementen, maar biedt geen structurele levendigheid in de winkelstraten, met name na sluitingstijd. De menging van de functies wonen en werken in de binnenstad is vanzelfsprekend en past bij een eigentijdse binnenstad. Toevoegen van woningen binnen de bestaande structuur van de binnenstad is een belangrijk deel van de voorgestelde aanpak. Leegstaande panden De kaart op de rechterzijde van de pagina verbeeldt de leegstaande panden gelegen in het kernwinkelgebied van Roermond. Transformatie of restauratie is wenselijk om nieuw leven in deze panden te blazen en levendigheid en reuring in het winkelgebied te behouden. Parels van panden met lege bovenkamers Naast leegstaande winkels, is er ook veel onbenutte ruimte op de verdiepingen boven de winkels. Deze ruimte wordt gebruikt voor opslag of staat leeg. Oorspronkelijk waren deze ruimten voornamelijk bewoond. Het terugbrengen van meer wonen in de binnenstad draagt bij aan de levendigheid en sociale veiligheid op straat, ook na sluitingstijd van de winkels. > PLANKAART Kernwinkelgebied in relatie tot leegstaande panden

Ziegler | Branderhorst

86

Moeilijkheden van transformatie De transformatie van bestaande winkels naar woningen dient met zorg te worden toegepast. Dit is in het verleden veelal niet gebeurt. De transformatie werkt veelal ongunstig wanneer een oorspronkelijk winkelpand wordt getransformeerd tot woning, omdat men (letterlijk) het gevoel krijgt in een etalage te wonen. Een zekere garantie van privacy in de woning is, in combinatie met een hoogwaardig kwalitatief ontwerp, zeker in het kernwinkelgebied, een cruciaal aspect. Toevoegen van verblijfskwaliteit aan de omgeving Wanneer de woning koud aan de winkelstraat staat gaan bewoners hun gordijnen dichttrekken en draagt de bewoning niets bij aan de straat. Bij de recent getransformeerde woningen aan het Kloosterwandplein is deze negatieve situatie evident. Door het gebrek aan relatie met de openbare ruimte, zoals deuren of een kleine tuin, ontstaat een harde grens. Een meer gelaagde overgang van openbaar gebied naar privé moet ontworpen worden om de woonkwaliteit in een winkelstraat een kans te geven. In die tussenzone moet een plek van toe-eigening, zoals een geveltuin of een hoogteverschil, helpen om een gelaagde overgang vorm te geven.

Koppeling aan de pandenbank Inzetten op de verkleuring van functies maakt het mogelijk om een compact kernwinkelgebied te waarborgen, levendigheid in het centrum te genereren en leegstaande panden aan te pakken en op te knappen. Roermond beschikt over een pandenbank, die een overzicht biedt van het aanbod van leegstaande winkelpanden. Deze bank kan ingezet worden als platform, voorkomt ongewenste concurrentie tussen winkeleigenaren en maakt het makkelijker om te sturen op bepaalde ‘focus’ straten. Deze straten bepalen waar transformatie voorrang heeft en wat de voorwaarden zijn. Daarnaast biedt het thematiseren van straten in de pandenbank voordelen om per gebied of type straat uitspraken te doen over de beoogde kwaliteit en doeleinden. Deventer beschikt over een pandenbank, gericht op het stimuleren van wonen in het kernwinkelgebied (Wonen Boven Winkels Deventer, 2023).

KLOOSTERWANDPLEIN Van winkel naar woning Een getransformeerd pand tussen 2018 en 2023. Doordat de plint oorspronkelijk niet bedoeld was als woonfunctie levert de transformatie een harde scheiding van openbaar naar prive op. De woningen lijken daardoor afgezonderd van het leven op straat.

STEENWEG Leegstaande panden Het pand in de Steenweg dat gebruikt is als voorbeeld voor toepassing van wonen tussen winkels en wonen boven winkels. Beeld: Pandenbank, Roermond

Ziegler | Branderhorst

88

Voorbeeldprojecten voor wonen en werken tussen winkels Een subsidieregeling voor wonen boven winkels Een transformatieplan is niet nieuw. Steden als Gouda, Leiden en Schiedam zetten deze strategie al langer in om leegstaande panden om te zetten naar woningen. Deze woningen brengen levendigheid in binnensteden, ook na sluitingstijd. Vooral het wonen boven winkels lijkt populair in de gemeente Gouda. Middels subsidie zijn al ruim 150 woningen gerealiseerd in voormalig leegstaande verdiepingen. De regeling is bedoeld voor pandeigenaren in het kernwinkelgebied van Gouda en kan worden toegepast wanneer verdiepingen hun woonfunctie hebben verloren en transformatie bijdraagt aan de leefbaarheid en het onderhoud van monumentale panden. Historie als uitgangspunt in Schiedam Het Schiedamse project ‘Werk aan de winkel’ dient als prachtig voorbeeld van een transformatie. De transformatie biedt een antwoord op de aanpak van leegstaande panden, een duurzaam alternatief voor sloop-nieuwbouw en het behouden van karakteristieke gebouwen. Bij de opgave dient de geschiedenis van het pand als uitgangspunt voor functieverandering. Het verhaal van een pand vergt een gebouw specifieke aanpak, maar geeft een enorme meerwaarde voor de authentieke uitstraling en het straatbeeld. De woning is zo ingedeeld dat actieve functies, zoals de keuken, aan de voorzijde van het pand gesitueerd zijn.

Op deze manier ontstaat er contact met de straat. Daarbij is de nieuwe invulling van het pand niet alleen aantrekkelijk voor de starter, maar ook voor gezinnen. De achterzijde van het gebouw is zo ontworpen dat er intieme buitenruimtes ontstaan, waar kinderen veilig kunnen spelen (Architectuur maken, 2023). Een gelijksoortig Roermonds project zou het pand aan de Brugstraat kunnen zijn. De oorspronkelijke details zijn zowel aan de gevel als binnenshuis teruggebracht. Zelfs de letters op de raampartij zijn gelijk aan de oorspronkelijke opdruk van de slagerij. De aandacht waarmee dit pand van slagerij tot woning is getransformeerd, is een voorbeeld om de parels in de binnenstad te omarmen (De Limburger, 2023).

Ziegler | Branderhorst

90

>WONEN BOVEN WINKEL Een karakteristiek pand in Gouda waarbij de opslagruimte boven de winkel getransformeerd is naar woningen. Beeld: White house development >>WONEN TUSSEN WINKELS De voor- en na situatie van Hoogstraat 122 en 58 in Schiedam waarbij de winkels zijn getransformeerd naar woningen. Beeld: Architectuur maken

Balkons en privé buitenruimte Het toevoegen van woningen in de monumentale binnenstad gaat gepaard met het lastige vraagstuk van de inpassing van privé balkons. Meer wonen in de binnenstad is gewenst, maar de woningbouw moet wel kwalitatief worden geïntegreerd in de straatwanden. Klassieke straten en pleinen worden namelijk gekarakteriseerd door vlakke gevelwanden en verticaal gelede gevels zonder balkons. Balkons zijn privéruimtes buiten de gevel en dragen als bruikbare buitenruimte bij aan de woonkwaliteit. Echter het aanbrengen van uitstekende balkons aan de voorgevels is niet passend in het ruimtelijk systeem van de historische binnenstad. De confrontatie tussen privé balkons en de openbare ruimte van de straat is zelden geslaagd. In de binnenstad van Roermond zijn helaas vele voorbeelden van woningbouw uit de periode van de stadsvernieuwing (1960-1990) die aantonen dat balkons aan de staat geen kwaliteit toevoegen aan het stadsbeeld.

< UITKRAGENDE BALKONS De negatieve aspecten van balkons aan de straat

Ziegler | Branderhorst

92

REFERENTIE INPANDIGE BUITENRUIMTES

REFERENTIE INPANDIGE BUITENRUIMTES

Hof van Bern, Utrecht, Kollhoff & Pols Architecten

Mariaplaats, Utrecht, AGW Architecten

In dit gebiedsprofiel wordt het toevoegen van woningen boven winkels en tussen winkels in de binnenstad aangemoedigd. Daarbij wordt speciale aandacht gevraagd voor het inpassen van de buitenruimtes bij de woningen. Er worden hierna twee uitgangspunten geformuleerd voor de inpassing. Deze uitgangspunten kunnen getoetst worden bij elke bouwaanvraag:

1. Waar dat redelijkerwijs mogelijk is, dienen nieuwe woningen in de binnenstad hun buitenruimte aan de binnenzijde van het bouwblok te oriënteren. Deze woningen hebben over het algemeen de woonkamer ook aan de achterzijde (de rustige kant). Er is aan de binnenzijde van het blok meer ruimte om uitkragende balkons toe te passen. De architectonische uitwerking en de privacy van balkons (t.o.v. elkaar) moet ook aan de binnenzijde van het bouwblok zorgvuldig worden ontworpen. 2. Wanneer het echt onmogelijk is om de nieuwe woningen een buitenruimte te bieden aan de binnenzijde van het bouwblok, dan is een “inpandige” privé buitenruimte aan de staatzijde voorstelbaar. Een inpandige buitenruimte wordt ook wel als een “loggia” aangeduid en ligt achter de gevel. Deze vorm van buitenruimte steekt niet buiten de gevel. De openingen in de gevel ter plaatse van de loggia worden onderdeel van de gevelcompositie. De loggia is een beschutte plek die is overdekt en heeft een indirecte relatie tot de straat. De loggia is een passend antwoord op de vraag naar buitenruimtes voor woningen in een historische binnenstad.

> INPANDIGE BALKONS Loggia als oplossing voor buitenruimtes aan de straat

Ziegler | Branderhorst

94

Toepassing wonen boven winkels

Toepassing wonen tussen winkels

Woningen boven winkels zijn toepasbaar in het kernwinkelgebied. Deze woningen zijn aantrekkelijk voor starters en ouderen, die dicht bij de voorzieningen van de binnenstad willen wonen. Het transformeren van de bovenwoning biedt een stimulans om de gehele gevel op te knappen en te onderhouden. Daardoor biedt de functiemix ook voordelen voor de esthetische kwaliteit van het straatbeeld.

Het is wenselijk leegstaande winkelpanden buiten het kernwinkelgebied (terug) te transformeren tot woningen of tot een functie die een meer maatschappelijke functie heeft. Vaak staan deze winkels leeg omdat ze ‘uit de loop’ liggen. Woningen tussen winkels zijn toepasbaar in aanloopstraten. Deze straten zijn de opmaat naar het kernwinkelgebied, waardoor functiemenging wenselijk is. Tegelijkertijd moet een goede overgang naar de woonstraten gewaarborgd worden.

Aanbeveling Het is wenselijk om de entree van het pand aan de voorzijde van de straat te situeren, zodat verschillende functiestromen gedurende de dag elkaar ontmoeten. Dit kan via een eigen opgang of een opgang via een buurpand. Het opknappen van de gevel dient als geheel opgepakt te worden, wat hand in hand kan gaan met een stimuleringsregeling voor het herstel van gevels.

Aanbeveling De entrees zijn direct gekoppeld aan de woning, om zo levendigheid in de plint te faciliteren. Daarnaast biedt een woning tussen winkels kans voor groen in de straat, wat bijdraagt aan de sfeer in het straatbeeld en inspeelt op verkoeling, wateropvang en biodiversiteit.

Steenweg 25 De ruimte boven de winkel aan de Steenweg, is teruggebracht als bovenwoning van 120 m2. De woning is te betreden via de opgang van het buurpand. De winkelplint is eveneens aangepakt, zodat het gebouw als geheel een impuls krijgt en als eenheid wordt ervaren.

Steenweg 25 Bij de transformatie van winkel naar wonen, worden meerdere woningen (305 m2) ontsloten via de entree aan de straat. De ramen lopen niet door tot aan de grond. Door de toepassing van een geveltuin is er tegelijkertijd afstand is tot de straat en zicht op de straat.

HUIDIG Tekening

HUIDIG Tekening

Ziegler | Branderhorst

DENKRICHTING Tekening

96

DENKRICHTING Tekening

Hoofdstuk 3

Kansrijke ontwikkelingen 1. De Markt 2. Kloosterwandplein 3. Stationsplein 4. Hamstraat 5. Roerkade 6. Kazerneplein en tunnel 7. Wilhelminaplein 8. Stadspark de Kartuis 9. Paredisstraat 10. Zwartbroekplein 11. Centrumkwartier