bijlage 1 - rapport Cammaert
Tekst van het document
De directeur van Publieke Werken hapte toe en kwam met een voorstel om het complex te kopen met het oog op plannen voor een toekomstige uitbreiding van het politiebureau dat ernaast lag. Hij noemde een bedrag van fl. 16.500,=.
Fragment van de Stenen Tafels van de oude Synagoge Hamstraat 20 Roermond Foto Flora Lemmens
71
Voornemen aankoop en afbraak Synagoge 20 juni 1944 Foto GAR
72
N.S.B.-burgemeester Jozef Lensing 16 maart 1944 Foto GAR
Het Commissariaat gaf te kennen te willen wachten met het verlenen van toestemming voor aankoop omdat er een landelijke regeling in de maak was voor de liquidatie van Joodse instellingen. Intussen kreeg de plaatselijke afdeling van de Vereniging voor Luchtvaart desgevraagd verlof om in de synagoge modelvliegtuigen te gaan bouwen. In juni 1944 kwam de toestemming om tot koop over te gaan. De opvolger van Reijmer, Jozef Lensing, een NSB’er, maakte er ogenblikkelijk een gemeentelijk besluit van en vroeg notaris Leon Gemmeke een verkoopakte op te maken en te bekrachtigen (182). Daarmee leek de zaak rond, maar de akte kwam nooit tot stand. De oorzaak moet vermoedelijk gezocht worden in de ontwikkelingen aan het front in
West Europa. Die waren zo onrustbarend voor de Duitsers en hun handlangers dat men er ondanks het vergevorderde stadium niet meer aan toe kwam of ervan afzag. Mogelijk droeg Gemmeke zijn steentje bij door te treuzelen. Vanaf september 1944 raakte Roermond in de greep van het oorlogsgeweld. Na de hevige bombardementen van oktober en november volgden eindeloze artilleriebeschietingen die tot de bevrijding op 1 maart 1945 aanhielden. Daarbij liepen zowel de synagoge als de andere gebouwen veel schade op. Het gebedshuis werd bij het bombardement van 11 november zelfs zo zwaar getroffen dat de restanten ervan na de oorlog plaats moesten maken voor nieuwbouw. De mikwe en het schooltje werden niet herbouwd.
73
Rijksbelastingen inzake grondbelasting Synagoge dienstjaar 1944 Foto GAR
De vrijgekomen ruimte werd toegevoegd aan de twee winkelwoonhuizen aan de straatkant. Op de plaats van de oude, verrees in 1953 een kleine nieuwe synagoge. (183)
Verzoek tot restitutie grondbelasting Synagoge dienstjaar 1944 door voorzitter Joodse gemeente Roermond Foto GAR
74
De voorzitter van de gedecimeerde Israëlitische gemeente, Sallie Goudsmit, en zijn medebestuursleden spanden zich na de bevrijding tot het uiterste in om het herstel van de gebouwen gefinancierd te krijgen. Het ministerie van Wederopbouw droeg fl. 8.339,= bij aan de herstelkosten die ruim fl. 14.000,= bedroegen. Via een ander kanaal wist hij een aanvulling van fl. 3.915,= binnen te halen. Ook diende hij een claim van fl. 2.157,= in bij het NBI wegens twee jaar gederfde huurinkomsten voor de winkelwoonhuizen. Of het bedrag werd toegekend, is niet bekend. (184) Behalve de financiële ruggensteun kreeg de Israëlitische gemeente ook te maken met een naheffing. Het ging om grondheffing over het jaar 1944. De aanslag werd opgelegd door de Rijksbelastingdienst omdat het een landelijke heffing betrof. Goudsmit koos voor een tactische aanpak. Gedurende 1944 had het kerkbestuur geen huur kunnen innen omdat het beheer in handen lag van het Commissariaat, schreef hij. Daar kon de belastingdienst aankloppen. Desondanks, zo voegde Goudsmit eraan toe, had hij het bedrag van fl. 65,97 toch maar betaald “om moeilijkheden te voorkomen”. Bijna anderhalf jaar later werd het bedrag teruggestort. (185) Aangenomen mag worden dat Goudsmit geen gemeentelijke naheffingen heeft ontvangen. Gelet op zijn reactie op de aanslag voor grondbelasting had hij ongetwijfeld protest aangetekend tegen zo’n heffing.
Niet één document in zijn nalatenschap wijst daarop.
Rijksbelastingen ‘Kennisgeving van verleende afschrijving’ 18 februari 1948 Foto GAR
75
Telegram 15 mei 1944 Foto GAR
76
Hoofdstuk 5
SINTI
Over deze groep slachtoffers van de Holocaust is tot op heden vrijwel niets geschreven. Omdat het om een relatief kleine groep gaat waarvan weinig bekend is, wordt ook wel gesproken van de ‘Vergeten Holocaust’. Reden om er hier bij stil te staan als eerbetoon aan deze slachtoffers. Vanaf 27 oktober 1941 werden alle woonwagenbewoners in Nederland geconcentreerd in 27 verzamelkampen. Op dat moment stonden er in Roermond meer dan vijftig Sinti ingeschreven. In het najaar van 1941 verhuisden de meesten gedwongen naar verzamelkampen in Eindhoven, Den Haag, Helmond en Den Bosch. Sommigen lieten het niet zo ver komen en staken de grens met België over in de hoop daar veilig te zijn. Op 14 mei 1944 bereikte de gemeente Roermond een bevel om alle Sinti aan te houden: “alle in Uw bewakingsgebied verblijvende zigeuners, ook kinderen, aanhouden”. Burgemeester Jozef Lensing antwoordde dat er in Roermond geen zigeuners (meer) aanwezig waren. Hij verzocht om toelichting “wie als zigeuner moet worden beschouwd”. Twee dagen later, op 16 mei volgde de grote landelijke ‘zigeunerrazzia’. Het resultaat was vernietigend. 245 Sinti, Roma en hun partners werden die dag opgepakt en gevangen gezet in Westerbork. Drie dagen later gingen ze op transport naar Auschwitz.
In België waren enkele maanden tevoren, op 15 januari 1944 al 354 ongelukkigen uit België, Noord-Frankrijk en Nederland vanuit Mechelen naar Auschwitz gedeporteerd. In antwoord op een eerdere eis van juni 1943 om opgave van de in Roermond aanwezige Sinti en in woonwagens levende ‘reizigers’, gaf de gemeente pas op 10 augustus 1944
de namen door van vier ‘reizigers’ en hun gezinnen. Het ging om de families van Johannes Schlicher, Henri Selder, Jan Lutgens en Herman Guenne. Sinti waren er sinds het najaar van 1941 al niet meer in Roermond. (186) Van de 245 Nederlandse Sinti en Roma overleefden maar zo’n dertig personen de vernietigings- en werkkampen. Slechts een klein deel van deze dwangarbeiders en -arbeidsters overleefde deze ‘Vernichtung durch Arbeit’. Het merendeel, vooral vrouwen, kinderen en ouden van dagen, kwam terecht in het ‘Zigeunerlager’ in Auschwitz, door de Duitsers ook wel cynisch als Familienlager aangeduid. Op 1 augustus 1944 vond de laatste selectie van Arbeitsfähigen plaats. De volgende ochtend omsingelden SSeenheden het Zigeunerlager en sloegen en sleepten de mensen naar buiten. Sommigen verzetten zich en werden doodgeslagen of doodgeschoten. Geschreeuw, gehuil en geweeklaag resoneerde door het kamp. Gedurende de nacht vergasten de bewakers iedereen. De volgende ochtend werden de laatsten die zich hadden verstopt, opgespoord en vermoord. Slachtofferlijst Roermond Het onderzoek naar de vervolgingsslachtoffers van de nazi’s moet voor wat de Sinti en Roma betreft als afgesloten worden beschouwd. In de archieven is vrijwel niets te vinden over deze bevolkingsgroep.
Meer dan een voorlopige namenlijst van Roermondse Sinti die door het naziregime om het leven zijn gebracht bevat het Roermonds gemeentearchief niet. Roma-slachtoffers uit Roermond zijn niet bekend.
77
Brief burgemeester Lensing 16 mei 1944 ‘Geen zigeuners aanwezig’ Foto GAR
78
Aquarel Sheila Meinhardt 2019 gemaakt als eerbetoon aan haar familie naar aanleiding opening expositie Sinti Weert en Limburg mei 2019
79
Slachtoffers die in Roermond gewoond hebben: Onderstaande namenlijst is gebaseerd op de Burgerlijke Stand en de Persoonskaarten. Meer gegevens zijn helaas niet beschikbaar.
Joseph Willebrordus Bamberger (* Ammerzoden 10- of 16-06-1896, † Midden-Europa 31-03-1944), 2. zijn vrouw Elisa Weiss (* Aken (D) 12-12-1908, † Ravensbrück?) 3. en hun zoon Josef Peter Bamberger (* Roermond 30-08-1931, † Midden-Europa 1944/1945). De vader was (met het gezin van zijn ouders) gevestigd in Maasniel vanaf 12-12-1925 (woonwagenstaanplaats Gebroek) en in Roermond vanaf 27-08-1929 (woonwagenstaanplaats Gebroek) tot 15-11-1941. De ouders en hun zoon werden gearresteerd in België, de twee dochters ontkwamen aan vervolging. 4. Louisa Meinhardt-Grasmuk (* Immighausen (D) 12-12-1874 of 12-01-1877, † Auschwitz tussen 31-07- en 03-08-1944) 5. en haar kinderen Eva Meinhardt (* Hitzkirchen (D) 11-, 12- of 17-11-1898, † Auschwitz 03-07-1944; zie hierna), 6. Ludawicus Baptizatum Meinhardt (Ludwig) (* Orsbach bij Laurensberg (D) 02-10-1909, † Midden-Europa 01-10-1944), 7. Caspar Melchior Balthazar Meinhardt (* Echt 06-01-1912, † Mittelbau-Dora 15-10-1944), 8. Willem Meinhardt (* Nibbixwoud 12-03-1913, † Auschwitz tussen 31-07- en 03-08-1944) 1.
80
en Barbara (Labora) Meinhardt (* Noord-Scharwoude 09-06-1918, † Midden-Europa 1944/1945). De familie Meinhardt was gevestigd in Maasniel van 3012-1920 tot 1930. Twee zonen van Ludwig overleefden de kampen, drie of vier andere kwamen om, net als de man en dochter van Labora. Een andere broer van Ludwig, Caspar, Willem en Labora werd zelf niet gedeporteerd, maar zijn vrouw en één of twee kinderen kwamen om. 10. Friedrich Steinbach (* Amsterdam 30-12-1883, † Auschwitz tussen 31-07- en 03-08-1944), muzikant, 11. zijn vrouw Rosa Bemer (* Breslau, nu Wrocław (PL) 22-12-1887, † Auschwitz tussen 31-07- en 03-08-1944) 12. en hun kinderen Maria Steinbach (* Kerkrade 10-05-1916, † Auschwitz tussen 31-07- en 03-08-1944) 13. en Friedrich Steinbach (* Leyenbroek/Sittard 20-06-1918, † Duitsland 27-03-1945). Het gezin was gevestigd op het woonwagenkamp van Roermond van 29-06-1938 tot 12-12-1939. Ook een kleinzoon (geboren na de Roermondse tijd van de familie) kwam om. Twee andere kinderen ontkwamen aan vervolging. 14. Anna Steinbach (* Langensalza (D) of Amsterdam 24-3-1916, † Auschwitz tussen 31-07- en 03-08-1944) 9.
en haar dochtertje Anna Steinbach (* Roermond 11-02-1943, † Auschwitz tussen 31-07- en 03-08-1944). Anna was (met het gezin van haar ouders) ingeschreven in Roermond van 10-04-1942 tot 10-08-1942. Haar dochtertje werd geboren in de woning van haar ouders, Kruisherenstraat 12. 16. Karolina Weiss alias Bamberger (* Jessen (D) 02-05-1867, † Auschwitz 16-05-1944), koopvrouw. 17. Karolina’s dochter Liesebetha Weiss (* Hochstetten (D) 22-03-1898, † Midden-Europa 1944/1945). 18. Karolina’s zoon Wilhelm Weiss (* Oberkalbach (D) 26-08-1899, † Midden-Europa 1944/1945), muzikant, diens vrouw Eva Meinhardt (hiervoor al vermeld) 19. en hun kinderen Heinrich Weiss (* Bussum 01-05-1928, † Ellrich 16-03-1945), 20. Elisa Weiss (* Roermond 20-04-1930, † Midden-Europa 1944/1945), 21. Peter Weiss (* Eindhoven 08- of 09-03-1932, † Midden-Europa 1944/1945), 22. Victoria Weiss (* Sittard 14-12-1933, † Midden-Europa 1944/1945) 23. en Adam Weiss (* ’s-Hertogenbosch 05-07-1937, † Midden-Europa 1944/1945). 15.
De familie van Karolina Weiss (nummers 16 t/m 23) was van 05-04-1931 tot 15-11-1941 gevestigd op het woonwagenkamp van Roermond. Ze werden opgepakt in België. Twee zonen van Wilhelm zagen dit vanuit de verte gebeuren en konden vluchten. Twee getrouwde dochters ontkwamen aan vervolging, net als Wilhelms oudste broer en zijn gezin. Slachtoffers die alleen in Roermond geboren zijn. 24.
25.
Karel Hendrik Grünholz, bij geboorte aangegeven met de achternaam Groenhout (* Roermond 08-03-1914, † Ellrich 10- of 11-01-1945) en Albert Grünholz (* Roermond 02-08-1920, † Ellrich 19-02-1945)
81
Beantwoording vragen opdracht
1 Is er los van de zogeheten Verkaufsbücher -registratielijsten
Over onteigeningen van andere groepen als verzetsstrijders
van geroofd en doorverkocht Joods onroerend goed- andere
en Sinti zijn geen gegevens aangetroffen in de onderzochte
relevante informatie over deze kwestie in de archieven te
archieven van Roermond en Den Haag. Er is wél een overzicht
vinden, zo mogelijk per woning?
samengesteld van de Sinti-slachtoffers in Roermond door het
Zowel het gemeentearchief van Roermond als de archieven van
gemeentearchief en hier wordt een aparte paragraaf aan besteed
het Nederlands Beheers Instituut en de Raad voor het Rechts-
in dit rapport.
herstel in het Nationaal Archief in Den Haag, bevatten veel waardevolle aanvullende informatie.
3 Welke woningen en inboedels zijn onteigend die niet in Verkaufsbücher vermeld staan?
2 Hoe heeft de onteigening en doorverkoop van de in de
n
Brugstraat 2: bebouwd perceel van Sallie Goudsmit
Verkaufsbücher vermelde woningen en andere onteigende
n
Brugstraat 3: bebouwd perceel van Sallie Goudsmit
woningen en inboedels (Joods onteigend eigendom dat niet
n
Brugstraat 5: bebouwd perceel van Sallie Goudsmit
in de Verkaufsbücher genoemd wordt maar ook eigendom
n
Godsweerdeersstraat 20: bebouwd perceel van Sallie Goudsmit
van andere groepen als opgepakte verzetsstrijders of Sinti)
n
Godsweerderstraat 24: bebouwd perceel van Oscar Goudsmit
in Roermond plaatsgevonden?
n
Neerstraat 4: bebouwd perceel van Sallie Goudsmit
De onteigening vond plaats door een Duitse rooforganisatie, de
n
Godsweerdersingel 13: grond bij de woning van
Niederländische Grundstückverwaltung (NGV) en het daaraan
verbonden Algemeen Nederlands Beheer van Onroerende
n
goederen (ANBO). Beide organisaties namen het beheer van de
mevrouw Josina Andriesse-Sanders Meinweg (Herkenbosch): een van de twee percelen grond van Alexander Sternfeld
onroerende goederen op zich op grond van de Verordeningen
n
102/1941 (onbebouwde grond) en 154/1941 (bebouwde
Voor een overzicht van het onroerend goed in Joods eigendom: zie Bijlage 3
Acht percelen grond in Roermond van Charles Strauss
grond). De onteigening van bedrijven geschiedde op grond van Verordening 48/1941. De doorverkoop vond plaats via
4 Heeft het toenmalige gemeentebestuur hierover besluiten
de beheer-organisaties NGV en ANBO met medewerking van
genomen?
notarissen en makelaars. Voor Roermond waren de belangrijkste
Het gemeentebestuur had geen bemoeienis met de onteigeningen.
notarissen Charles Russel uit Eijsden en Frederic Hoefer uit Beek/Maastricht die onder de naam van zijn voorganger Louis
82
5 Welke rol heeft het toenmalige gemeentebestuur,
van Konijnenburg optrad. Inboedels werden opgeslagen, door-
de plaatselijke ambtenarij en de politie hierbij gespeeld?
verkocht aan oorlogskopers of ter beschikking gesteld van door
In opdracht van het gemeentebestuur en de korpsleiding
bombardementen dakloos geworden Nederlanders en Duitsers.
ontvingen de Duitsers desgevraagd alle informatie om de roof
en deportaties te kunnen uitvoeren. Met de woningroof als
zodanig, had de gemeente geen bemoeienis. Die bleef beperkt
tot ontruiming en het overbrengen van de inboedel naar een
n
Het Joodse verleden van de stad wordt niet vergeten. Hein van der Bruggen heeft deze taak op zich genomen. De gemeente Roermond heeft gefaciliteerd met het leggen
opslagruimte en tijdelijk toezicht door een, speciaal daarvoor
van Stolpersteine en alle slachtofferinformatie staat op de
aangewezen politierechercheur, Mathias Schmitz.
website van het gemeentearchief Roermond: https://www.archiefroermond.nl/nl/roermonds-verleden/
6. Zijn er aanwijzingen dat door de gemeente tijdens en na de oorlog belastingen of andere heffingen zijn opgelegd aan de voormalige (i.c. de rechtmatige) eigenaren over de jaren
stolpersteine-roermond/ n
In 2024 wordt een namenlijst aangebracht op de muur van het Joodse kerkhof bij de Kapel in ’t Zand.
waarin zij geen gebruik konden maken van hun eigendom? Mochten die er geweest zijn, dan bevatten de archieven hierover
9. Is er andere relevante informatie over deze kwestie in de
geen gegevens meer wegens een beperking van de bewaarplicht
archieven te vinden, zo mogelijk per woning?
van dergelijke documenten tot vijf jaar op grond van archief-
Zowel in de archieven van de gemeente als in de rechtsherstel-
wetten uit de jaren 1960. Uit de dossiers met betrekking tot
dossiers op het Nationaal Archief in Den Haag zijn hierover
het naoorlogs rechtsherstel is niets gebleken van gemeentelijke
gegevens te vinden, met name per woning. Daarbij gaat het
naheffingen. De gemeentelijke heffingen waren gedurende de
nooit om compensatie, maar om restitutie of tegemoetkoming
bezettingsjaren betaald door de oorlogskopers en erfpachtcanon
in de herstelkosten van oorlogsschade.
was niet geheven. 10. Wat zou de gemeente Roermond nu kunnen betekenen op het 7. Is er sprake geweest van een financiële compensatieregeling?
gebied van compensatie, niet enkel in financieel opzicht maar
Op landelijk niveau is dat in latere jaren het geval geweest, maar
vooral in de zin van vormgeving aan hedendaags duurzaam
niét op gemeentelijk niveau. In het Roermonds stadsarchief
herdenken om ervoor te zorgen dat zo’n drama zich nooit
zijn althans geen documenten aangetroffen die wijzen op
meer kan voordoen?
compensatie van gemeentewege op enig moment die specifiek
Om deze morele compensatie vorm te geven is er een
bedoeld was voor de plaatselijke Joodse oorlogsslachtoffers/
begeleidingscommissie samengesteld: wethouder Jos van Rey
gemeenschap.
(vz), Ernst de Reus (vz Joodse Gemeente Limburg), Hein van der Bruggen (historicus), Erik Caris (historicus)
8. Is er ooit een andersoortige compensatieregeling aangeboden.
en Jac Lemmens (historicus en gemeentearchivaris).
Zo ja, wanneer en voor welk bedrag of in welke andere vorm is
De begeleidingsgroep zal haar aanbevelingen voorleggen aan
er compensatie aangeboden na de Tweede Wereldoorlog?
het college van B&W en de gemeenteraad van Roermond.
n
De gemeente Roermond heeft een subsidierelatie met de
beheerder van de synagoge in de Hamstraat, de Stichting Rura. Sinds 2007 staat er een monument met 133 namen op
het binnenterrein van de synagoge, ontworpen door de
Maastrichtse beeldhouwer Appie Drielsma (1937-2014).
n
Sinds 2006 zijn meerdere artikelen verschenen in het Jaarboek van Rura, “Spiegel van Roermond”.
83
Conclusie
Evenals de meeste gemeenten in ons land voerde ook Roermond alle anti-Joodse maatregelen zonder een spoor van protest uit. Van tegenwerking of sabotage was geen sprake. Een eenzame ambtenaar of politieman daargelaten, verleenden alle, bij de vervolging betrokken gemeentelijke diensten, medewerking. Hetzelfde gold voor de hoofdverantwoordelijke voor de uitvoering en het ongestoord verloop ervan, burgemeester Paul Reijmer. Ofschoon precieze cijfers ontbreken, slaagden de Duitsers er met gemeentelijke ondersteuning in om een ruime meerderheid van de Roermondse Joden uit te roeien. Door roof op ongekende schaal verloren alle Joods-Roermondse bedrijfseigenaren en huisbezitters hun eigendom. Oorlogskopers, incompetente Duitse aasgieren, NSB’ers en meelopers van allerlei pluimage ontfermden zich erover met soms desastreuze gevolgen. Het handjevol overlevenden van de Holocaust onderging na de oorlog een veelal kille, harteloze bejegening. Instanties die in het leven waren geroepen om de rechtspositie van de slachtoffers van het immense onrecht te herstellen, spanden wat dat betreft de kroon. Hoogste tijd kortom om de balans op te maken. Niet alleen vanuit moreel perspectief, maar ook vanuit bittere noodzaak.
84
Geraadpleegde archieven, digitale bronnen en literatuur
n
Gemeentearchief Roermond (GAR): diverse collecties
n
Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het kadaster
MMKB18B:060300000 n
Nationaal Archief Den Haag (NA): archieven van het Nederlands n
https://www.delpher.nl/nl/boeken/view?coll=boeken&identifier= https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&identifier=ABCDDD:010936750:mpeg21:a0024 (Trouw, 22-07-1946)
Beheers Instituut (NBI) en Raad voor het Rechtsherstel (RvR)
n
https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/prijzen-toen-en-nu
https://www.archiefroermond.nl/nl/roermonds-verleden/
n
https://nl.wikipedia.org/wiki/Verkaufsb%C3%BCcher
stolpersteine-roermond/
n
https://historiek.net/het-geweten-van-de-ambtenaar-in-crisis-enoorlogstijd/134292/
n
https://bertt112.wixsite.com/familiethomassen/gustel-moses
n
https://www.historieroermond.nl/vellen-huiden/vellen-huiden.htm
n
https://rijksoverheid.sitearchief.nl/ zoekterm: Het rechtsherstel gewogen
n
https://www.nationaalarchief.nl/sites/default/files/field-file/
n
https://verbum.nl/wp-content/uploads/2020/03/Side-boekje_
Verkaufsbucher_NBI%20Archief-mei-2019.zip n
n
Landoorlogreglement-en-Aanwijzingen.pdf
(Excel bestandVerkaufsbücher)
n
https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/195-IHL-19-EN.pdf
https://www.tweedewereldoorlog.nl/onderzoekuitgelicht/
n
https://nl.wikipedia.org/wiki/Notaris
omgaan-met-historisch-onrecht/
n
https://nl.wikipedia.org/wiki/Johannes_Petrus_Everout
https://www.annefrank.org/nl/anne-frank/verdieping/
n
https://www.historischnieuwsblad.nl/crimineel-vastgoedcircuit-
nederland-het-hoogste-aantal-joodse-slachtoffers-west-europa/ n
https://www.annefrank.org/nl/anne-frank/verdieping/
verdiende-grof-geld-aan-jodenvervolging/ n
https://www.joodsamsterdam.nl/johannes-petrus-everout/
de-on-mogelijkheden-om-te-vluchten-joodse-emigratie-1933-1942/ n
https://www.niod.nl/nl/veelgestelde-vragen/gedeporteerde-joden-cijfers
n
https://vijfeeuwenmigratie.nl/migratiebeweging/duits-joodse-vluchtelingennazi-regime
n
https://www.jck.nl/nl/longread/chronologie-van-de-jodenvervolging
n
https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_Jodentransporten_vanuit_ Nederland
n
https://nl.wikipedia.org/wiki/Dirk_Hidde_de_Vries
n
https://nl.wikipedia.org/wiki/Algemeen_Nederlandsch_Beheer_van_ Onroerende_Goederen
BIJSTERVELD, ARNOUD-JAN Ons Huis. Op zoek naar een Joodse familie in Tilburg. Hilversum, 2020 BECKERS, THEO Reijmers keus. De pijnlijke neergang van een burgemeester in oorlogstijd. In: Spiegel van Roermond nr. 17 (z.p., 2009), pag. 6-85 BRUGGEN, HEIN VAN DER Aspecten van Joods leven in Roermond en Midden-Limburg 1275-2018. Hilversum, 2021 BLAUW, MAILI Roof en rechtsherstel in Eindhoven. Vastgoed uit joods
n
https://nl.wikipedia.org/wiki/Administratiekantoor_Nobiscum
n
https://nl.wikipedia.org/wiki/Niederl%C3%A4ndische_
bezit en de rol van de gemeente tijdens de bezetting en de naoorlogse
Grundst%C3%BCcksverwaltung
jaren. Eindhoven, 2020
85
BLAUW, MAILI Roof en rechtsherstel in Haarlem. Vastgoed uit joods bezit en de rol van de gemeente tijdens de bezetting en de naoorlogse jaren. z.p., 2021 BLAUW, MAILI Verschil maken? Gemeente, belastingen en rechtsherstel in naoorlogs Utrecht. z.p., 2020 BOCKXMEER J.M.L. ET. AL. Archieven Joodse oorlogsgetroffenen:
Maastricht, 1990 LIPSCHITS, ISAAC De kleine sjoa. Joden in naoorlogs Nederland. Amsterdam, 2001 MUNNICKS, ERIC Van kazemat tot kelderleven. z.p. 2007 NEDERVEEN, FOOK Van bisschopsstad tot frontstad. Roermond 1978
overzicht van archieven met gegevens over roof, recuperatie,
NUSSBAUM, AUGUSTE Reise mit zwei Koffern. Tel Aviv, 1987
rechtsherstel en schadevergoeding van vermogens van Joden in
PAPING, RICHARD, BENDERS, JEROEN, BROERSMA,
Nederland in de periode 1942-1987. Den Haag, 1998
DANIËL, BUURSMA, ALBERT, DUIJVENDAK, OWEN EN
CAMMAERT, FRED Het verborgen front. 2 delen. Leeuwarden, 1994 CAMMAERT, FRED EN ‘Eindelijk een echte burgemeester.’ Feiten en
GRÄPER, KOOS Vermoord en bestolen: Joden, hun overlevingskansen en hun onroerende eigendommen in en na de
fabels over Marcel Put, Marcel van Grunsven. Roermond, 2014
Tweede Wereldoorlog op het Groninger platteland: Oldambt,
CITROEN, MICHAL U wordt door niemand verwacht. Nederlandse
Veendam, Midden-Groningen, Westerkwartier en Het Hogeland.
joden na kampen en onderduik. Utrecht, 2021
z.p. 2022
DUIJVENDAK, MAARTEN EN VAN DER POEL, STEFAN
PIERSMA, HINKE EN VAN DEN BERG, MARLEEN Ontrechting en
Ontvreemding van Joods vastgoed en rechtsherstel in de
rechtsherstel. Het Rotterdams gemeentebeleid inzake ontrechting
gemeente Groningen (1940-1955). Groningen, 2021
en rechtsherstel van Joodse slachtoffers 1940-1955. z.p., 2020
ELIËNS, FRANK Voor Joden verboden. Hoe de Joodse gemeenschap uit Nijmegen verdween 1940-1945. Amsterdam, 2021 GANS, EVELIEN “Vandaag hebben ze niets maar morgen bezitten ze weer tien gulden.” Antisemitische stereotypen in bevrijd Nederland In: Kristel Conny (red.), Polderschouw. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Regionale verschillen. Amsterdam, 2002 (pag. 313-353) HEYNENS, LOU Geconfisqueerd als ‘vijandelijk vermogen’. Het dossier Limburgse kastelen. Valkenburg, 2013 KNOPP, GUIDO Hitler. Een balans. Aartselaar (ZNU), 2000 JANSEN, HANS Een synagoge in de Hamstraat. In: Spiegel van Roermond jrg. 1999, pag. 94-109. z.p., 1999 JONG, LOE DE De bezetting (vijf delen), deel 3 (De Jodenvervolging) Amsterdam, 1963 JONG, LOE DE Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog 1939-1945 (14 delen), ’s-Gravenhage 1969-1994 (niet geannoteerde editie)
PRESSER, JACOB Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945, 2 delen. ’s-Gravenhage 1965 RENS, HERMAN VAN Vervolgd in Limburg. Joden en Sinti in Nederlands-Limburg tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hilversum, 2013 RIJSSELT, RENÉ EN ERIC VAN EN VLIEKS, MARJOLEIN Onvoltooid Verleden. Ontrechting en Rechtsherstel van Joodse inwoners in de gemeenten Maastricht, Amby en Heer. z.p., 2023 SCHÜTZ, RAYMOND Kille mist. Het Nederlandse notariaat en de erfenis van de oorlog. Amsterdam, 2016 SCHÜTZ, RAYMOND recensie van Hinke Piersma en Jeroen Kemperman, Openstaande rekeningen. De gemeente Amsterdam en de gevolgen van roof en rechtsherstel, 1940-1950. Amsterdam, 2015 in: Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis. vol. 13, nr. 4) SLAA, ROBIN TE De houding van de gemeente Den Haag tegenover Joodse eigenaren van onroerend goed 1940-1955. z.p., 2016 SPANJAARD, PAUL Het handelen van het gemeentebestuur van Oss
LEMMENS, JAC Joods leven Maastricht. Geschiedenis van de Joodse
bij de onteigening en vervreemding van panden van joodse inwoners
gemeente sedert 1250, opgetekend bij gelegenheid van het 150-jarig
tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Onderzoek in opdracht van
bestaan van de synagoge in Maastricht (1840-1990).
de gemeente Oss. z.p., 2021
86
VERAART, WOUTER JAN Sanders contra Lieftinck. De ongelijke strijd om het rechtsherstel in de jaren van wederopbouw. In: Kristel, Conny (red.), Binnenskamers. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Besluitvorming. Amsterdam, 2002 (pag. 173-208) VERAART, WOUTER JAN Ontrechting en rechtsherstel in Nederland en Frankrijk in de jaren van bezetting en wederopbouw. Deventer, 2005 VOS, MAARTEN-JAN EN BRAAKE, SERGE Rechtsherstel na de Tweede Wereldoorlog van geroofd Joods ter onroerend goed. Inzicht in een administratief proces. Amsterdam, 2013 VOS, MAARTEN-JAN Joods vastgoed in Winterswijk. Rapport over de roof en gedwongen verkoop van vastgoedbezit van Joden en de rol van de gemeente Winterswijk bij roof en rechtsherstel tijdens en de Tweede Wereldoorlog en de jaren daarna. z.p., 2022 BRAAKE, SERGE TER onroerend goed. Inzicht in een administratief proces. Amsterdam, 2013 VORST, GERRIT VAN DER Een diepzwarte sluier. De grensplaats Venlo en de Jodenvervolging. z.p. 2014 VOSSEN, HÉLÈNE Integratie en uitsluiting. Terugkeer en opvang van joden in Zuid-Limburg. In: Kristel Conny (red.), Polderschouw. Terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog. Regionale verschillen. Amsterdam, 2002 (pag. 19-38) WARMBRUNN, WERRNER De Nederlanders onder Duitse bezetting 1940-1945. Amsterdam, 1964
87
88
Noten
1.
Opdracht College van B & W Roermond, inzake onderzoek vastgoedboeken Joods bezit (20 december 2021; zaaknummer
2.
lisaties/prijzen-toen-en-nu 3b.
153750-2021)
pag. 81-92; Vorst, pag. 210, 216-217, 237, 277-281, 283, 338-
De meest recente vondst dateert van 2013 en hing samen met
339, 404-409,
het lichten van dossiers op het gemeentearchief van Amsterdam die voor digitalisering in aanmerking kwamen. (Plicht, Elias van
Cammaert en Put, pag. 33, 158-159, 168, 175-177; Rens, pag. 362 4.
Warmbrunn, pag. 162; Presser II, pag. 509-510; Piersma, pag.10;
der, Institutionele wandaden en de zoektocht naar rechtsherstel.
Rijsselt, pag. 26-28, 34, 65; Jong, Koninkrijk, deel 4, pag. 691
https://www.tweedewereldoorlog.nl/onderzoekuitgelicht/omgaan
https://www.annefrank.org/nl/anne-frank/verdieping/nederland-
-met-historisch-onrecht/)
het-hoogste-aantal-joodse-slachtoffers-west-europa/
Tien jaar eerder had de werkstudente Charlotte van den Bergh in
https://www.annefrank.org/nl/anne-frank/verdieping/
het archief van het Ontwikkelingsbedrijf van de gemeente
de-on-mogelijkheden-om-te-vluchten-joodse-emigratie-1933-1942/
Amsterdam al correspondentie aangetroffen waaruit naar voren
https://www.niod.nl/nl/veelgestelde-vragen/gedeporteerde-joden
kwam dat Joodse huiseigenaren die de oorlog hadden overleefd
-cijfers
door de gemeente waren aangeslagen en beboet wegens het niet
https://vijfeeuwenmigratie.nl/migratiebeweging/duits-joodse-
betalen van erfpacht tijdens de bezettingsjaren. (recensie door Raymond Schütz van Hinke Piersma en Jeroen
3a.
De passage is gebaseerd op: Beckers, pag. 6-85; Rijsselt,
vluchtelingen-nazi-regime 5.
Warmbrunn, pag. 164-175; Blauw (Haarlem), pag 14; Presser I,
Kemperman, Openstaande rekeningen. De gemeente Amsterdam
pag. 16-54; Veraart (Sanders), 176-177; Rijsselt, pag. 26;
en de gevolgen van roof en rechtsherstel, 1940-1950. Amsterdam,
Jong, Bezetting, deel 3, pag. 10-13
2015 in: Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis.
https://www.jck.nl/nl/longread/chronologie-van-de-jodenvervolging
vol. 13, nr. 4, pag. 174)
Hoewel Hitler in zijn brief van september 1919 nog niet over
De passage is gebaseerd op: Slaa, pag. 94-97; Piersma, pag. 6-7;
uitroeiing sprak, kan er geen misverstand bestaan over zijn plannen:
Blauw (Haarlem),
“Het uiteindelijke doel moet onvermijdelijk de verwijdering van
pag. 1-6; Blauw (Utrecht), pag. 6; Blauw (Eindhoven, pag. 6),
de joden zijn”. (Knopp, Hitler. Een balans. Aartselaar (ZNU),
Vos (Rechtsherstel),
2000. pag. 138)
pag. 7, 97-98; Plicht, Elias van der, Institutionele wandaden en de
Zonder Joden expliciet te noemen, zinspeelde Seyss-Inquart al
zoektocht naar rechtsherstel. (https://www.tweedewereldoorlog.nl/
bij zijn eerste redevoering van 29 mei 1940 op het ‘bloed’.
onderzoekuitgelicht/omgaan-met-historisch-onrecht/) en
Presser citeert hem: “aan het bloed gebonden en aan en door het
https://www.maror.nl/over-ons/oorsprong-maror-gelden Voor de omrekening van gulden naar euro is gebruik gemaakt van de omrekencalculator van het CBS: https://www.cbs.nl/nl-nl/visua-
bloed bepaalde waarden eens volks.” (Presser I, pag. 16) 6.
Presser II, pag. 509-510; Warmbrunn, pag. 164 https://www.annefrank.org/nl/anne-frank/verdieping/
89
nederland-het-hoogste-aantal-joodse-slachtoffers-west-europa/
7.
8.
16.
Deze passage is gebaseerd op: Slaa, pag. 11-20; Duijvendak, pag. 7,
https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_Jodentransporten_vanuit_
15; Spanjaard, pag. 10; Blauw (Haarlem), pag. 15; Bockxmeer,
Nederland
pag. 26, 87; Schütz, pag. 247-251 en Eliëns, pag. 60
Recensie Raymond Schütz van Rob Bakker, Boekhouders van de
https://nl.wikipedia.org/wiki/Dirk_Hidde_de_Vries
Holocaust. Nederlandse ambtenaren en de collaboratie.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Algemeen_Nederlandsch_Beheer_van_
Almere, 2020 (in: Historiek.net).
Onroerende_Goederen
https://historiek.net/het-geweten-van-de-ambtenaar-in-crisis-en-
https://nl.wikipedia.org/wiki/Administratiekantoor_Nobiscum htt-
oorlogstijd/134292/
ps://nl.wikipedia.org/wiki/Niederl%C3%A4ndische_
Slaa, pag. 7, 8; Veraart (Sanders), pag. 177; Veraart (Ontrechting),
Grundst%C3%BCcksverwaltung
pag. 29, 49-53
Na de oorlog veroordeelde het Bijzonder Gerechtshof in Den Haag
9.
Veraart (Sanders), pag. 175; Veraart (Ontrechting), pag. 49-51
ANBO-voorman Dirk Hidde Vries tot een gevangenisstraf van
10.
Veraart (Sanders), pag. 178
11.
Slaa, pag. 10
17.
Blauw (Utrecht), pag. 13; Duijvendak, pag. 7
12.
Veraart (Sanders), pag. 176-177; Veraart (Ontrechting) pag. 49-51
18.
Deze passage is gebaseerd op: Blauw (Haarlem), pag. 16-17;
13.
Citroen, pag.117; Slaa, pag. 11; Bockxmeer, pag. 26; Vos
Blauw (Utrecht), pag. 14-15; Duijvendak, pag. 94-96; Rijsselt,
Rechtsherstel), pag. 13-16; Veraart (Ontrechting), pag. 149
pag. 191; Eliëns, pag. 60; Slaa, pag. 13, 24-25;
Opmerking: De door Maarten Jan Vos genoemde cijfers
Schütz, pag. 239, 246; Vos (Rechtsherstel), pag. 22, 49-50
(6.000 hectare met een verkoopwaarde van 10 miljoen gulden)
https://nl.wikipedia.org/wiki/Verkaufsb%C3%BCcher
wijken af van de door Veraart en Te Slaa vermelde.
Over het aantal aangemelde percelen en de verkoopcijfers bestaat
Voor de omrekening van gulden naar euro is gebruik gemaakt van
geen eenstemmigheid (zie noot 15). Robin te Slaa wijst erop
de omrekencalculator van het CBS: https://www.cbs.nl/nl-nl/
(pag 24-25) dat uit recente berekeningen van Raymond Schütz en
visualisaties/prijzen-toen-en-nu
het online gepubliceerde “Het rechtsherstel gewogen; vragen mét
Schütz, pag. 271
en zónder antwoord” van P.W. Klein naar voren komt dat er tussen
Na de bekendmaking van de verordening schreef mr. M. de Kort
de 11.000 en 12.000 panden verkocht zijn (https://rijksoverheid.
een “Verhandeling over de verordening betreffende het Joodsche
sitearchief.nl/ zoekterm: Het rechtsherstel gewogen)
14.
7 jaar. (Slaa, pag. 18, 20)
grondbezit” van 136 pagina’s.
19.
Zie: https://www.delpher.nl/nl/boeken/view?coll=boeken& identifier=MMKB18B:0603000 15.
00
https://nl.wikipedia.org/wiki/Verkaufsb%C3%BCcher 20.
Veraart (Ontrechting), pag. 52; Presser II, pag. 197; Vossen,
Veraart (Ontrechting), pag. 149
pag. 339-350; Rijsselt, pag. 268-269
Opmerking: De door Veraart genoemde cijfers (19.000 bebouwde
https://nl.wikipedia.org/wiki/Bewari%C3%ABr
percelen en circa 8.000 hypothecaire vorderingen) wijken af van de
Marga Minco beschrijft wat haar familie in dit verband is
door Te Slaa en Eliëns (20.000 bebouwde percelen en 5.600
overkomen in “Het adres” (Amsterdam, 1957 en heruitgegeven in
hypothecaire vorderingen) en Bockxmeer (16.000 bebouwde
2019). Een verhaal dat in 2019 een ontluisterend staartje kreeg.
percelen en 6.000 hypothecaire vorderingen) vermelde cijfers.
Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 5059
Voor de omrekening van gulden naar euro is gebruik gemaakt van de omrekencalculator van het CBS: https://www.cbs.nl/nl-nl/ visualisaties/prijzen-toen-en-nu
90
Bockxmeer, pag. 87
(Collectie Goudsmit, brief 7 maart 1950) 21.
Recensie Raymond Schütz van Rob Bakker, Boekhouders van de Holocaust. Nederlandse ambtenaren en de collaboratie. Almere,
2020 (in: Historiek.net).
22.
https://www.historischnieuwsblad.nl/crimineel-vastgoedcircuit-
oorlogstijd/134292/
verdiende-grof-geld-aan-jodenvervolging/;
Ibidem; Duijvendak, pag. VI, 89; Slaa, pag.6-7; Rijsselt, pag. 33
https://www.joodsamsterdam.nl/johannes-petrus-everout/
https://verbum.nl/wp-content/uploads/2020/03/Side-boekje_
Dagblad Trouw, 22-07-1946 38.
https://www.ru.nl/publish/pages/1029388/winterswijk_rapport_
https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/195-IHL-19-EN.pdf
joods_vastgoed.pdf
https://verbum.nl/wp-content/uploads/2020/03/Side-boekje_
Eliën, pag. 61 39.
Nationaal Archief: Verkaufsbücher (zie digitale bronnen) https://www.1limburg.nl/nieuws/2180644/in-kaart-de-geroofde-
Spanjaard, pag. 13; Duijvendak, pag. VI, 89; Rijsselt, pag. 15-16;
joodse-panden-in-limburg
Bijlage: gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, 25.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Ben_Claase
Slaa, pag. 6-7; Schütz, pag. 42-43
Landoorlogreglement-en-Aanwijzingen.pdf 24.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Johannes_Petrus_Everout;
https://historiek.net/het-geweten-van-de-ambtenaar-in-crisis-en-
Landoorlogreglement-en-Aanwijzingen.pdf 23.
37.
inv. nrs. 1167 en 1175
40.
Nationaal Archief: Verkaufsbücher (zie digitale bronnen)
Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 1259
41.
Rijsselt, pag. 172-173
Rondschrijven departement van Binnenlandse Zaken nr. 14234
Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van
(22-10-1943)
het kadaster (07.J21,
https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/prijzen-toen-en-nu
Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond.
26.
Slaa, pag. 32; Blauw (Utrecht), pag. 17-19, Duijvendak, pag. VI
Register van akten van overschrijving 1842-1949)
27.
Schütz, pag. 246, 254, 257; Veraart (Ontrechting), pag. 56-58; Veraart (Sanders), pag. 182-183; Blauw (Haarlem), pag 21-22
28. 29. 30.
Nationaal Archief: Verkaufsbücher (zie digitale bronnen) 42.
van Justitie en de Broederschap der Notarissen zouden de
Schütz, pag. 261, 267, 269
collaborateurs onder de notarissen een deel van hun foute
Slaa, pag. 21; Veraart (Ontrechting), pag. 151; Rijsselt, pag 172
verdiensten terugbetalen. Zo ook Russel, maar omdat het om een
https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/prijzen-toen-en-nu
aanzienlijk bedrag ging dat hij niet in één keer kon ophoesten,
Slaa, pag. 23; Veraart (Sanders), pag. 184; Veraart (Ontrechting),
stelde hij een betalingsregeling voor. De broederschap en de minister stemden ermee in. (Schütz, pag. 350)
pag. 152 31.
32.
Schütz, 326-328, 338. Conform de afspraak tussen de minister
Vos (Rechtsherstel), pag. 21; Veraart (Ontrechting), pag. 151-152;
Slaa, pag. 24; Veraart (Ontrechting), pag. 151-155; Vos
43.
Presser I, pag. 506-507
(Rechtsherstel), pag. 21-22;
44.
Veraart (Ontrechting), pag. 48, 71-72; Veraart (Sanders), 174, 192
Schütz, pag. 261, 287
45.
Vos (Rechtsherstel), pag. 7, 31; Bossenbroek, pag. 594-596
Schütz, pag. 403, 431, 434
46.
Presser II, pag. 512
https://nl.wikipedia.org/wiki/Notaris
47.
Veraart, (Sanders), 184
https://www.advocatie.nl/nieuws/het-notariaat-in-de-oorlog-
48.
Vos (Winterswijk), pag 34
was-nog-een-gat-in-de-geschiedenis/
49.
Veraart (Sanders), pag. 186-187; Veraart (Ontrechting), pag. 62-63
33.
Schütz, pag. 240, 254, 257, 262-263, 272-273
34.
Ibidem pag. 324, 332-337, 368, 434
50.
Duijvendak, pag. 16; Blauw (Haarlem), pag. 31
35.
Ibidem pag. 350, 356-357, 370, 386-393, 402
51.
Bossenbroek, pag. 383; Slaa, pag. 43-44
36.
Ibidem pag. 434-435
52.
Veraart (Ontrechting), pag. 59-61; Veraart (Sanders),
91
pag. 384; Bijsterveld, pag. 336; Blauw (Haarlem), pag. 25;
pag. 184-185; Rijsselt, pag. 38
Schütz, pag. 372, 413-416
53.
Citroen, 251
54.
Bossenbroek, pag. 383; Veraart (Sanders), pag. 389 (noot 34);
70.
Slaa, pag. 53-55
Bockxmeer, pag. 212
71.
Veraart (Ontrechting), pag. 69; Slaa, pag. 56; Veraart (Sanders),
55.
pag 190
Bossenbroek, pag. 383; Bijsterveld, pag. 335; Bockxmeer, pag. 212-213
56.
72.
pag. 10; Slaa, pag. 40-41; Schütz, pag. 376 57.
58.
73.
pag. 324-325, 353; Vos
Paping, pag. 61;
(Rechtsherstel), pag. 31; Veraart (Ontrechting), pag. 74-78, 80-81;
Vos (Rechtsherstel), pag. 29
Blauw (Haarlem),
Paping, pag. 60;
60. 61.
Lipschits, (tekst omslag); Citroen, pag. 180-185, 193; Vossen,
Bockxmeer, pag. 243-251; Bossenbroek, pag. 383; Slaa, pag. 38-39;
pag. 25; Rijsselt, pag. 236-242, 270-276, 279
Bockxmeer, pag. 240; Slaa, pag. 50; Vos (Rechtsherstel), pag. 29;
59.
Veraart (Sanders), pag. 190; Vos (Rechtsherstel), pag. 97-98; Bijsterveld, pag. 327; Veraart (Ontrechting), pag. 69
Bossenbroek, pag. 383; Paping, pag. 59; Vos (Winterswijk),
74.
Citroen, pag. 117, 281, 415, 419; Vos (Winterswijk), pag. 34;
Schütz, pag. 376; Veraart (Ontrechting), pag. 158; Rijsselt, pag. 18
Duijvendak, pag. 87;
Duijvendak, pag. 15; Piersma, pag. 17; Bockxmeer, pag. 26;
Blauw (Eindhoven), pag. 34; Vos (Rechtsherstel), pag. 52, 102;
Rijsselt, pag 185
Slaa, pag. 96-97; Bijsterveld, pag. 335-336; Rijsselt, pag. 30, 34,
Piersma, pag. 17; Vos (Winterswijk), pag. 10-11, 29; Slaa, pag. 55,
278
57; Rijsselt, pag. 41
75.
Bruggen, pag. 107-108, 143-146, 157, 230-231
Paping, pag. 61; Slaa, pag. 57; Blauw (Eindhoven), pag. 31;
76.
Rijsselt, pag. 48
Van Rijsselt noemt een percentage van dat naderhand door de
77.
Bruggen, pag. 109, 190, 226-227, 229-230; Munnicks,
regering tot 100% werd aangevuld waardoor de oorlogskoper
pag. 593-594; gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 2002,
alsnog volledig schadeloos werd gesteld. pag. 41
inv. nr. 271
62.
Bockxmeer, pag. 240; Vos (Winterswijk), pag. 11
(rapporten, verslagen en inlichtingen door Odekerken) en 276
63.
Schütz, pag. 63, 379-381; Slaa, pag. 39, 55; Veraart (Ontrechting),
(verslag Odekerken); toegangsnummer 7005, inv. nr. 1180
pag. 165-168; Citroen, pag. 263-264
(opgave Afdeling Bevolking dd. 18-12-1939 vermeldde 14 mannen
Bockxmeer, pag. 214-215; Bossenbroek, pag. 383; Slaa, pag. 57-58;
en 21 vrouwen; daarnaast was in twee andere mededelingen sprake
Vos (Rechtsherstel) pag. 43; Blauw (Haarlem), 26
van vier personen zodat het totale aantal geregistreerde Joodse
64. 65.
vluchtelingen 39 bedroeg)
Bockxmeer, pag. 212-213; Bijsterveld, pag. 335; Citroen, pag. 251,
66.
67. 68.
267; Slaa, pag. 96
78.
Bruggen, pag. 236
Veraart (Ontrechting, pag. 69, 214, 216; Veraart (Sanders),
79.
Bruggen, pag. 266; Munnicks, pag. 614; gemeentearchief
pag. 205; Vos (Rechtsherstel), pag. 11; Piersma, pag. 17;
Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 959
Rijsselt, pag. 40, 277-278; Duijvendak, pag. 87
(persoons- en zuiveringsdossier H.J.M. van Keeken)
Piersma, pag. 17; Veraart (Sanders), pag. 198; Vos (Winterswijk),
Voor meer informatie over burgemeester Paul Reijmer: Beckers,
pag. 11; Blauw (Haarlem), pag. 25
Th., Reijmers keus. De pijnlijke neergang van een burgemeester in oorlogstijd. In: Spiegel van Roermond nr. 17 (z.p., 2009), pag. 6-85
Veraart (Sanders), pag. 174, 190, 192-194, 201-204, 207-208;
69.
92
Veraart (Ontrechting), pag. 48, 70-74; Slaa, pag. 94-94
80.
Bruggen, pag. 27; Munnicks, pag. 614
Vos (Winterswijk), pag. 11; Slaa, pag. 40, 96; Bossenbroek,
81.
Bruggen, pag. 241, 252; gemeentearchief Roermond,
toegangsnummer 7005, inv. nrs. 1171 en 1175 alsook toegangs-
91.
nummer 1006, inv. nr. 1259 (opgaven door de commissaris van
toegangsnummer 1006, inv. nr. 1259 (opgave door M.H. Schmitz
politie aan de burgemeester van verzegelde panden en mededeling
dd. 12-4-1943); toegangsnummer 7005, inv. nr. 1166 (opgave
van 10-8-1943 betr. beheer door M.H. Schmitz)
Odekerken dd. 10-4-1943 van in Roermond verblijvende Joden)
Betr. verdenking van diefstal door Mathieu Schmitz:
en inv. nr. 213 (niet gedateerde opgave van zieke en vrijgestelde
gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 2003, inv. nr. 158C
Joden); toegangsnummer 4211, inv. nr. 1 (brief Sallie Goudsmit aan gemeentearchivaris Mart Smeets, 14-8-1946)
(persoonsdossier M.H. Schmitz) en toegangsnummer 2008, inv. nr. 134 (onderzoek naar M.H. Schmitz) 82.
Munnicks, pag. 607; gemeentearchief Roermond,
92.
verdwijningen van januari, februari en maart 1943)
Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 171 (opgave 30-4-1942) en inv. nr 1175 (opgave van 18 en 19-11-1940)
Munnicks, pag. 608-610; Bruggen, pag. 257; gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr 1166 (meldingen betr.
Rijsselt, pag. 101-103; Bruggen, pag. 254; gemeentearchief 93.
gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 1171
83.
Bruggen, pag. 254, 313-314
(correspondentie betr. beschikbare woonruimte); toegangsnummer
84.
Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 1175
1006, inv. nr. 1259 (correspondentie betr. beschikbare woonruimte)
(registraties dd. 27-9-1941, 27-4-1942, 1-5-1942, 6-7-1942,
94.
Bruggen, pag. 249-250 , 272; gemeentearchief Roermond,
10-9-1942) en inv. nr. 1166 (registratie dd. 1-4-1943)
toegangsnummer 5092 (?): het betreft twee processen verbaal uit
85.
Bruggen, pag. 273, 294
de collectie van Gerard van Appeven met de nummers 963 en 971,
86.
Rens, database Joden in Limburg
opgemaakt door de politieke recherche afd. Roermond
87.
Bruggen, pag. 273; Munnicks, pag. 594
88.
Rijsselt, pag. 56-57; Bruggen, pag. 243-244; Munnicks,
5092 (?): het betreft drie processen verbaal uit de collectie van
pag. 601-602; Lemmens: https://www.archiefroermond.nl/nl/
Gerard van Appeven met de nummers 636, 963 en 1052,
roermonds-verleden/stolpersteine-roermond/roermond-en-de-shoah
opgemaakt door de politieke recherche afd. Roermond
Auschwitz omvatte meerdere kampen: het basiskamp
89.
90.
95.
96.
Cammaert, pag. 620; gemeentearchief Roermond, toegangsnummer
Bruggen, pag. 310-311; Munnicks 614; Vossen, pag. 35;
(Auschwitz I), het vernietigingskamp Birkenau (Auschwitz II),
gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr 1809
het werkkamp Monowitz (Auschwitz III) en een groot aantal
(brief Afd. Sociale Zaken aan burgemeester dd. 3-11-1945)
subkampen. De eerste grote vergassing vond in december 1941
Uit dank voor de geboden hulp liet mevrouw Carola Marx-
plaats in Auschwitz I; de vergassingen in Birkenau begonnen in
Basnizki na haar overlijden in 1993 een bedrag van fl. 200.000,=
maart 1943.
na aan de stad Roermond, bestemd voor de probleemjeugd van alle gezindten (Bruggen, pag. 311)
Bruggen, pag. 244-245; Munnicks 603-604; https://www.archiefroermond.nl/nl/roermonds-verleden/
97.
Blauw (Utrecht), pag. 24-27; Slaa, pag. 5
stolpersteine-roermond/roermond-en-de-shoah; gemeentearchief
98.
Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het
Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 213
Rechtsherstel), inv. nr. 912 (P. 16287) en toegangsnummer
(opgave Odekerken van 23 gedeporteerde Joden) en toegangsnum-
2.09.16.01 (NBI), inv. nr. 28482; Gemeentearchief Roermond,
mer 4211, inv. nr. 1 (brief Sallie Goudsmit aan gemeentearchivaris
toegangsnummer 1006, inv. nr. 1819 (Vergoeding Oorlogsschade:
Mart Smeets, 14-8-1946)
Muyres-Maessen); Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL):
Bruggen, pag. 245-247; Munnicks pag. 604-606; gemeentearchief
archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvings-
Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 1166 (opgave
hypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van akten van
Odekerken dd. 10-4-1943 van in Roermond verblijvende Joden)
overschrijving 1842-1949), deel 802, nr. 181 (aankoop door
93
Abraham Andriesse), deel 1165, nr. 130 (aankoop door H. Maessen), deel 1167, nr. 1 (aankoop door F. Wevers)
106. Bruggen, pag. 238
(tuin/erf) dat kadastraal geregistreerd stond onder nummer D3083.
107. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. 17-3-1943
zijn geen sporen teruggevonden in de archieven van het kadaster, de Verkaufsbücher, het NBI of de Raad voor het Rechtsherstel.
(brief burgemeester 17-3-1943); idem in toegangsnummer 1006, inv. nr. 1259 108. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het
Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7010 (documentatie
kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
R. Bromberg. Memoires “Data uit den tijd der bezetting”);
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving
Bruggen, pag. 236, 242, 245, 247, 250-251 100. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): volgnummer 6, Correspondentie WOII kadaster kantoor Roermond; HCL: archieven
1842-1949), deel 1184, nr. 29 109. Bruggen, pag. 244, 258; Cammaert, pag. 287 110. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het Rechts-
van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken
herstel), inv. nr. 823 en toegangsnummer 2.09.16.05 (NBI),
no.4, kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving
inv. nr. 63632; Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006,
1842-1949), deel 1138, nr. 82 (koopakte januari 1941) en deel 1226, nr. 75 (verkoop juli 1948) 101. Bruggen, pag. 106, 146, 149; Historisch Centrum Limburg,
inv. nr. 1262 (benoeming René Goedhart als bewindvoerder door NBI) 111. https://jorge.home.xs4all.nl/gen/trees/text_simons_2.htm 112. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het
Maastricht (HCL): archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/
kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving
akten van overschrijving 1842-1949), deel 756, nr. 116 102. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 18421949), deel 928, nr. 4 103. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 1180 (bericht Ministerie van BiZa, 21-7-1939) 104. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 2128 (brief burgemeester 15-7-1941)
1842-1949), deel 696, nr. 12 en deel 928, nr. 4 113. Bruggen, pag 190 114. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 2128 (brief 5-8-1942) 115. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 2132 (brief burgemeester 1-9-1942) 116. Bruggen, pag. 245; Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.16.05 (NBI), inv. nr. 63622 (Jacques en Max Goedhart) 117. Rens, pag. 79; Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.16.02
De gemeente vergoedde Sylvain Goedhart in totaal fl. 1740,= over
(NBI), inv. nr. 4355, PE 675021 (Wüster); Historisch Centrum
de periode juli 1941 tot november 1942. Het bedrag werd
Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het kadaster (07.J21,
gedeclareerd bij het ANBO. (Gemeentearchief Roermond, toegangs-
Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond.
nummer 1006, inv. nr. 2124: brieven burgemeester van 22-4-1948,
Register van akten van overschrijving 1842-1949), deel 1180, nr.
26-1-1949 en 11-1-1944; brief ANBO 23-12-1943)
47; Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 2008, inv. nr. 90
105. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het
(nationaalsocialistische lidmaatschappen Hans Wüster);
kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
idem inv. nr. 14 (niet gedateerde brief 1943; brief 16-6-1942 en
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-
brief Hans Wüster aan NAGU 18-8-1942)
1949), deel 1184, nr. 29; Gemeentearchief Roermond, toegangsnum-
94
inv. nr. 2128 (brieven burgemeester van 17-8-1942 en 5-11-1942)
N.B. Bij het pand Godsweerdersingel 13 hoorde een perceel grond Het werd tegelijkertijd met de woning onteigend, maar daarvan
99.
mer 1006, inv. nr. 1259 (brief burgemeester van 9-1-1943) en
118. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 2008, inv. nr 90 (niet
gedateerde overzichten betr. dassenfabriek Corona); Nationaal
128. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 2008, inv. nr. 79
Archief: toegangsnummer 2.09.16.02 (NBI), inv. nr. 4355, PE
129. Bruggen, pag. 249
675021 (Wüster); Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer
130. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 2003, inv. nr. 293
1006, inv. nr. 1262 (berichten augustus en september 1944) 119. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.16.02 (NBI), inv. nr. 4355, PE 675021
(rapport Arnold Kaanenen, 1947) en toegangsnummer 1006, inv. nr. 1262 131. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van
(Wüster); Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 2008,
het kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
inv. nr 90 (brief
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-
M. Verheijden aan Hans Wüster 11-9-1944 en door geallieerden
1949), deel 1239, nr. 46; Nationaal Archief: toegangsnummer
onderschepte brief van Hans Wüster 9-9-1944) 120. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.16.05 (NBI), inv. nr.
2.09.48 (Raad voor het Rechtsherstel), inv. nr. 802 132. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 1838
63622 (Jacques en Max Goedhart); Gemeentearchief Roermond,
(toekenning 1953) en inv. nr. 1840 (toekenning 1958)
toegangsnummer 1006, inv. nr. 1262 en toegangsnummer 7005,
133. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het
inv. nr. 1174 121. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.16.02 (NBI), inv. nr. 4355 PE, 675021 (Wüster); idem toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het Rechtsherstel), inv. nr. 823 P 5151 (Alexander Goedhart 122. Bruggen, pag. 146; https://www.historieroermond.nl/vellen-huiden/
Rechtsherstel), inv. nr. 823 134. Bruggen, pag. 126, 226; https://www.historieroermond.nl/ vellen-huiden/vellen-huiden.htm 135. Bruggen, pag. 229; Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/
vellen-huiden.htm; Historisch Centrum Limburg, Maastricht
inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van
(HCL): archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrij-
akten van overschrijving 1842-1949), deel 959, nr. 5; deel 1001,
vingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van akten van
nr. 50; deel 1030, nr. 61; deel 1057, nr. 43; deel 1083, nr. 22 en
overschrijving 1842-1949), deel 1092, nr. 66 en deel 1066, nr. 97;
deel 1121, nr. 131; Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer
Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 213
7005, inv. nr. 1175 (opgave van Joodse inwoners van Roermond
123. Bruggen, pag. 236; Rens, pag. 81-82 124. Bruggen, pag. 254; Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 2008, inv. nr. 79 125. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 2008, inv. nr. 79 en toegangsnummer 7005, inv. nr. 1171 (brief Franz Kremer, 22-5-1941) 126. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 213 en toegangsnummer 2008, inv. nr. 79
9 juli 1942) 136. Rens, pag. 55, 56, 62; Bruggen, pag. 190, 192, 226 137. Bruggen, pag. 229 138. Bruggen, pag. 254; Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/ inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-1949), deel 1181, nr. 9
127. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): volgnummer 6,
139. Bruggen, pag. 241; Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer
Correspondentie WOII kadaster kantoor Roermond; Historisch
7005, inv. nr. 1175 (opgave van Joodse inwoners van Roermond
Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het kadaster
9 juli 1942)
(07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-1949), deel 1165, nr. 155 en 156; Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het Rechtsherstel), inv. nr. 802 en 823
140. Bruggen, pag. 244, 245, 260, 276; Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 1175 (opgave van Joodse inwoners van Roermond 9 juli 1942) 141. Bruggen, pag. 245, 246, 276; Munnicks, pag. 611
95
142. Bruggen, pag. 318 143. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 5059 (collectie Goudsmit) 144. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het Rechtsherstel), inv. nr. 5165. Mocht het bestaan dan is het niet uit te sluiten
(Raad voor het Rechtsherstel), inv. nr. 802 153. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 18421949), deel 1167, nr. 74
dat het NBI-dossier op naam van Franz Müller meer informatie over
154. Nationaal Archief: Verkaufsbücher (zie digitale bronnen)
het verloop van het rechtsherstel bevat.
155. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 1259
145. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 1816 146. Bruggen, pag. 252 147. Bruggen, pag. 26, 150, 160-164; https://www.archiefroermond.nl/nl/ roermonds-verleden/stolpersteine-roermond/roermond-en-de-shoah 148. Bruggen, pag. 146; https://www.archiefroermond.nl/nl/roermondsverleden/stolpersteine-roermond/roermond-en-de-shoah; Nationaal
(brief burgemeester 17-2-1943) 156. Bruggen, pag. 234, 276, 278-279; https://www.archiefroermond.nl/ nl/roermonds-verleden/stolpersteine-roermond/roermond-en-de-shoah; Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 1168 157. Bruggen, pag. 214; Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer
Archief: toegangsnummer 2.09.16.06 (NBI), inv. nr. 90208;
1006, inv. nr. 1262 en 1832; toegangsnummer 7005, inv. nr. 1174;
Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het
Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.16.06 (NBI), inv. nr.
kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
90211 en 90208; toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het Rechts-
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-
herstel), inv. nr. 897
1949), deel 1167, nr. 2 149. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-
158. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 1832; Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.16.06 (NBI), inv. nr. 90208 159. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het
1949), deel 1081, nr. 106; deel 1083, nr. 74; deel 1167, nr. 2
kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
150. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-
kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
1949), deel 1196, nr. 122; Nationaal Archief: toegangsnummer
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-
2.09.48 (Raad voor het Rechtsherstel), inv. nr. 803
1949), deel 1167, nr. 2; Nationaal Archief: toegangsnummer
160. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 1847
2.09.16.06 (NBI), inv. nr. 90208; toegangsnummer 2.09.48 (Raad
161. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het Rechts-
voor het Rechtsherstel), inv. nr. 897
herstel), inv. nr. 802
151. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het
162. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 1819
kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
163. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het Rechts-
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-
herstel), inv. nr. 802; Historisch Centrum Limburg, Maastricht
1949), deel 1165, nr. 152, 153 en 154
(HCL): archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/
152. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het
96
inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van
kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
akten van overschrijving 1842-1949), deel 1253, nr. 118
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-
164. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 306;
1949), deel 1167, nr. 9; Nationaal Archief: toegangsnummer
Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.16.06 (NBI),
2.09.16.06 (NBI), inv. nr. 90208; toegangsnummer 2.09.48
inv. nr. 90211
165. Bruggen, pag. 189, 212, 254; Rens, pag. 252; Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het Rechtsherstel), inv. nr. 895 (Leviticus) 166. Bruggen, pag. 146; Rens, pag. 79: Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-1949), deel 851,
Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 1832 174. Bruggen, pag. 158-159, 242; Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van het kadaster (07.J21, Hulpregisters/ inschrijvingshypotheken no.4, kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-1949), deel 1020, nr. 54; Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 213 175. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van
nr. 100; https://www.archiefroermond.nl/nl/roermonds-verleden/
het kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
stolpersteine-roermond/roermond-en-de-shoah
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-
167. Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): archieven van
1949), deel 1165, nr. 148; deel 1168, nr. 164 en 165; deel 1169,
het kadaster (07.J21, Hulpregisters/inschrijvingshypotheken no.4,
nr. 7 en deel 1170, nr. 23; Historisch Centrum Limburg,
kantoor Roermond. Register van akten van overschrijving 1842-
Maastricht (HCL): volgnummer 6, Correspondentie WOII
1949), deel 1035, nr. 132 en deel 1177, nr. 166;
kadaster kantoor Roermond
https://www.archiefroermond.nl/nl/roermonds-verleden/stolper-
176. Munnicks, pag. 605; Bruggen, pag. 247, 277
steine-roermond/roermond-en-de-shoah
177. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.48 (Raad voor het
168. Bruggen, pag. 190; https://www.archiefroermond.nl/nl/ roermonds-verleden/stolpersteine-roermond/roermond-en-de-shoah 169. Bruggen, pag. 254; Munnicks, pag. 599; Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 2008, inv. nr. 90 (Proces verbaal 1234 van 23-121946, verklaring Willem Wester) 170. https://www.archiefroermond.nl/nl/roermonds-verleden/
Rechtsherstel), inv. nr. 823 178. Jansen, pag. 100-102; Bruggen, pag. 79, 109 179. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 1175 (opgave van Joodse ondernemingen, 19-11-1940) 180. Bruggen, pag. 244, 246, 252 181. Munnicks, pag. 604-605; Bruggen, pag. 245-246;
stolpersteine-roermond/roermond-en-de-shoah; Gemeentearchief
Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 4211, inv. nr. 1
Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 1237
(o.a. brief van Sallie Goudsmit aan gemeentearchivaris M.K.J.
(brief Ortskommandant 3-9-1942)
Smeets, 14-8-1946)
171. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.16.02(NBI), inv. nr.
182. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1066, inv. nr. 166
4355, PE 675021 (Wüster); idem: Verkaufsbücher (zie digitale
183. Bruggen, pag. 314; Jansen, pag. 108; Gemeentearchief Roermond,
bronnen); Historisch Centrum Limburg, Maastricht (HCL): volgnummer 6, Correspondentie WOII kadaster kantoor Roermond 172. Bruggen, pag. 244-245, 277-278; Rens, 256;
toegangsnummer 1006, inv. nr. 1820 184. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 1006, inv. nr. 1820 en toegangsnummer 4211, inv. nr. 1
https://www.archiefroermond.nl/nl/roermonds-verleden/stolper-
185. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 4211, inv. nr. 1
steine-roermond/roermond-en-de-shoah
186. Gemeentearchief Roermond, toegangsnummer 7005, inv. nr. 1173
173. Nationaal Archief: toegangsnummer 2.09.16.13 (NBI),
(dossier Woonwagens en Woonwagenbewoners, 1940-1945)