Bijlage 2: Ontwerp omgevingsvisie Roerdalen 2050

Omgevingsvisie Roerdalen 2050 Verbindend Roerdalen

Versie: Ontwe r p 1.0 Dat um: 15-03-2021 C ode: N L .IM RO.1669. V I S I E RO E R DA L E N2 0 5 0 - OW 0 1

2

Voorwoord Voor u ligt de Omgevingsvisie Roerdalen 2050. De visie voor onze fysieke leefomgeving. Het begrip ‘verbinden’ heeft een centrale rol in deze omgevingsvisie. Dit is logisch wanneer je kijkt naar het gedachtengoed van de Omgevingswet daar waar het gaat over integraliteit. We werken gebiedsgericht aan onze opgaves en ambities én doen dit, nog nadrukkelijker dan voorheen, samen. Samen zoeken we naar verbindingen balans zodat Roerdalen in 2050 nog altijd een levendige en leefbare gemeente is. Hoe ziet Roerdalen er dan uit in 2050? Hoe gaat het in mijn eigen dorp? Kan ik nog altijd prettig wonen en recreëren in Roerdalen? En is er nog altijd voldoende draagvlak voor onze voorzieningen? Dit zijn vragen die ons allemaal aangaan. Deze omgevingsvisie is gericht op onze gehele gemeente, zowel de zes dorpen en de verschillende buurtschappen alsook ons prachtige landelijke en natuurlijke buitengebied. Deze visie is opgesteld met inbreng van inwoners, ondernemers, bezoekers, ketenpartners, stakeholders, ambtenaren, raad en college. Gezamenlijk is in verschillende stappen toegewerkt naar de visie die nu voorligt. Een gedeelde visie op de toekomst is belangrijk om de juiste koers te kunnen varen. Ontwikkelingen zoals klimaatverandering, de energietransitie en vergrijzing hebben invloed op onze gemeente.

Vanzelfsprekend zijn er meer opgaves en thema’s die de komende decennia onze aandacht gaan vragen.

Allemaal uitdagingen die we zeker niet uit de weg gaan. Tegelijkertijd willen we niet, dat met deze veranderingen onze dorpen en het landschap hun identiteit, hun eigenheid verliezen. In deze omgevingsvisie belichten we zeven hoofdthema’s die gezamenlijk de koers bepalen voor onze visie op de fysieke leefomgeving. Het werk stopt natuurlijk niet bij het opstellen van een omgevingsvisie, het begint nu pas! Graag wil ik u uitnodigen om met initiatieven en ideeën te komen. Mee te denken over de toekomst van Roerdalen. Heeft u een idee of initiatief dat bijdraagt aan onze toekomst, laat het ons vooral weten! Samen gaan we de toekomst van Roerdalen vormgeven. Dat vraagt om een positieve, constructieve opstelling van ons allemaal. Inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, verenigingen én de gemeente. Uiteraard zijn er beleidskaders en wettelijke regels. Maar als gemeente willen we niet in regels en belemmeringen denken, maar juist in mogelijkheden en oplossingen. Alle initiatieven die passen binnen onze koers én bijdragen aan een gezonde, duurzame toekomst en aan het geluk van onze inwoners, zijn van harte welkom! Jan Smits – Wethouder Roerdalen

Deze vraagstukken zijn allemaal geadresseerd en uitgebreid besproken in de vele bijeenkomsten die ten behoeve van deze omgevingsvisie zijn georganiseerd. Bijeenkomsten die, vanwege de bijzondere periode waarbinnen dit proces heeft plaatsgevonden, veelal via de digitale weg hebben plaatsgevonden. Gezamenlijk hebben we de ’stip op de horizon’ geplaatst voor wat betreft het gewenste toekomstperspectief. We zijn met recht trots op onze gemeenschap. De identiteit van onze dorpen, het afwisselende landschap, rust en ruimte om te wonen, werken en recreëren. Saamhorigheid en gemeenschapszin zijn hierin belangrijke kenmerken. Je ziet dit terug in het rijke culturele en verenigingsleven in Roerdalen. We zien verschillende functies die ruimte vragen. Het is en blijft hierbij continue zoeken naar balans. Dit is niet vreemd, er komt immers veel op ons af. Hoe houden we de leefbaarheid in onze kernen op niveau, terwijl onze samenleving verder vergrijst en jongeren wegtrekken naar de stad? Is er straks nog voldoende draagvlak voor voorzieningen en winkels? Hoe geven we invulling aan de klimaatopgave én welke impact heeft de energietransitie op ons landschap? Hoe faciliteren we ondernemers die in onze gemeente willen blijven ondernemen en hoe borgen we gelijktijdig een goed woon- en leefklimaat.

Hoe ontwikkelt de agrarische sector zich en hoe kunnen we de sector ondersteunen op weg naar een duurzame toekomst? Hoe stimuleren we toerisme en recreatie, maar behouden we gelijktijdig de rust en ruimte voor natuurontwikkeling?

3

De Meinweg in bloei De overgang van het midden Plateau naar hoog plateau op de Meinweg in de bloeiperiode van de heide (aug 2019) Winnaar foto wedstrijd - enquête Omgevingsvisie mei 2020 - mevrouw J. Hendrikx 4

Inhoudsopgave Voorwoord Hoofdstuk 1: Introductie 6

Hoofdstuk 2: Waar komen we vandaan?

- Historie 7 - Roerdalen anno 2021 14 - Opgaves 18

Hoofdstuk 3: Waar willen we naartoe? - Stip op de horizon

22

Hoofdstuk 4: Hoe gaan we hier komen?

- Koers omgevingsvisie 24 - Thema Samen Roerdalen 25 - Thema Wonen in Roerdalen 26 - Thema Landelijk en natuurlijk Roerdalen 32 - Thema Toeristisch Roerdalen 38 - Thema Ondernemend Roerdalen 42 - Thema Duurzaam Roerdalen 46 - Thema Gezond en veilig Roerdalen 50

Hoofdstuk 5: Onze visie

- De visie 52 - De visiekaart 54

Hoofdstuk 6: Werken met de omgevingsvisie

- De omgevingswet 56 - De omgevingsvisie: Een dynamisch document 57 - Sturing door College van B&W en de gemeenteraad 58 - Samenwerking (regio) 58 - Milieueffecten 59 - Actueel beleid 59 - Kwaliteitskader 59 - Stappenplan nieuwe initiatieven 60

Hoofdstuk 7: Proces omgevingsvisie Roerdalen

62

Bronnenlijst 64 Bijlagen

I Begrippenlijst II Kwaliteitskader Roerdalen III Beleidsinventarisatie IV Kernenkaarten

5

1. Introductie 1

Veranderingen vragen om nieuwe visie

De Omgevingswet, die naar verwachting op 1 januari 2022 in werking treedt, verplicht elke gemeente een omgevingsvisie op te opstellen. Het huidige strategische beleidsdocument voor de fysieke leefomgeving is de gemeentelijke Structuurvisie ’Roerdalen 2030’ uit 2013. Sinds het gereedkomen van deze structuurvisie is er het een en ander veranderd. Zo hebben we te maken met een aantal opgaven die destijds niet of nauwelijks de beleidsagenda bepaalden. Denk hierbij aan thema’s zoals klimaatverandering, een CO² neutrale samenleving, gezondheid en veiligheid. Op andere vlakken beschreef de structuurvisie trends en ontwikkelingen die zich inmiddels verder hebben doorgezet. Deze veranderende context én de nieuwe Omgevingswet maken het noodzakelijk om de huidige structuurvisie aan te passen. Daarnaast vinden we het als gemeente ook belangrijk om periodiek onze visie bij te stellen op de veranderende maatschappij. Een visie is namelijk geen blauwdruk voor de toekomst, maar een document gericht op ontwikkelingen. De goede elementen uit de structuurvisie 2030 zijn uiteraard meegenomen in dit nieuwe strategische beleidsdocument.

6

Eén visie voor onze leefomgeving

Dit nieuwe strategische document is de Omgevingsvisie Roerdalen 2050. Deze visie is gericht op de kwaliteit en ontwikkeling buiten (onze fysieke leefomgeving) voor de lange termijn. De omgevingsvisie heeft betrekking op alle terreinen van de leefomgeving en gaat in op de samenhang tussen ruimte, water, milieu, natuur, landschap, verkeer en vervoer, infrastructuur (wegen, sporen etc.) en cultureel erfgoed. De toekomst van de fysieke leefomgeving vanuit een integraal (samenhangend) perspectief benaderd. De opgaves vormen hierbij het uitgangspunt. Het motto van de Omgevingswet ‘ruimte voor ontwikkeling’, sluit hierbij aan.

Indeling Omgevingsvisie Roerdalen 2050

De Omgevingsvisie Roerdalen 2050 start met het scherpstellen waar we vandaan komen (hoofdstuk 2). Vervolgens wordt beschreven waar we met elkaar naartoe willen. Kortom wat ’onze stip op de horizon’ is (hoofdstuk 3). Het daaropvolgende hoofdstuk (4) geeft inzicht in de route, ’de koers’ van de Omgevingsvisie. De ’oogst’ van deze drie hoofdstukken is kernachtig samengevat in hoofdstuk 5; ’Omgevingsvisie Roerdalen 2050’. Vervolgens wordt toegelicht hoe we, met elkaar, gaan werken met deze Omgevingsvisie (hoofdstuk 6). Tot slot wordt het intensieve participatieproces, waarbinnen deze Omgevingsvisie tot stand is gekomen toegelicht (hoofdstuk 7).

Historische kaart 1850

2. Waar komen we vandaan? Historie Om de gemeenschap van Roerdalen goed te begrijpen en zo een goede visie te kunnen vormgeven is het belangrijk de geschiedenis en de belangrijkste kenmerken te kennen. Daarom beginnen we met het beschrijven van de geschiedenis en de gebiedstyperingen.

Landbouw was lang de belangrijkste bron van inkomsten

Ambt Monftort

Montfort, Sint Odiliënberg, Posterholt en Vlodrop hoorden in de 14e eeuw bij het Ambt Montfort. Dit was het meest zuidelijke district van het Overkwartier: één van de vier kwartieren van het hertogdom Gelder. De drossaard, de vertegenwoordiger van de Hertog van Gelder, werkte vanuit het kasteel van Montfort. In het Ambt Montfort zat in die tijd ook het centrum van de rechtspraak van het hertogdom.

Hertogdom Gulik

Roerdalen is van oorsprong een gebied van zand, bossen, heidevelden en moerassen. Vanaf het jaar 1100 probeerden boeren in het gebied hun toekomst op te bouwen. Het ontstaan van de dorpen in gemeente Roerdalen gebeurde op verschillende manieren:

De plaatsen Melick en Herkenbosch werden ook van buitenaf bestuurd. In de 14e eeuw waren deze plaatsen in bezit van de Wassenbergse leenheer Godfried van Heinsberg. Hij werd de grondlegger van het machtige kasteel Daelenbroeck in Herkenbosch. Na de Franse tijd hoorden Melick en Herkenbosch bij het Hertogdom Gulik (Jülich).

- bij een oversteekplaats aan de Roer; - bij het kasteel te Montfort of; - door woeste gronden geschikt te maken voor bewoning en agrarisch gebruik.

Roerdalen: één gemeente

De mensen die in deze kernen wonen leefden tot in het midden van de 20e eeuw vooral van de landbouw. Pas in de tweede helft van de 20e eeuw veranderde de samenstelling van de bevolking en de manier waarop mensen hun brood verdienden.

Onrustige bestuur

Bewoners van de Roerstreek werden eeuwenlang bestuurd door verschillende machthebbers van buitenaf. Inwoners kregen daardoor te maken met oorlogsgeweld en schatheffingen door Pruisische, Hollandse, Oostenrijkse en Franse legers.

Bij de eerste gemeentelijke herindeling op 1 januari 1991 kozen Montfort, Sint Odiliënberg en Posterholt de gemeentenaam Ambt Montfort. Deze herinnerde aan de oude indeling van vóór de Franse tijd. De woonkernen Melick, Herkenbosch en Vlodrop gingen op hetzelfde moment samen verder onder de naam Roerdalen.

2

De tweede gemeentelijke herindeling van 1 januari 2007 bracht uiteindelijk alle zes de kernen samen. Dit is de gemeente Roerdalen zoals we die nu kennen. In de volgende paragrafen beschrijven we de kenmerken van deze zes dorpen, de buurtschappen, het landschap en de voorzieningen.

7

Roerdalen: kernen en landschap

Lerop

Melick Herkenbosch

Waterschei r Roe

Paarlo Sint Odiliënberg Holst

Vlodrop Montfort

‘t Reutje Posterholt Vl o

otb e

ek

Borg

Varsten

8

Verklaring Bos- en mozaïek-landschap

Beekdallandschap

Open cultuurlandschap Meinweg

Elmpterwald

Gemeentegrens Kernen Buurtschappen

Meinweg

Etsberg Schaagbachtal

p

2

Duitsland

N

9

Dorpen

2

De zes dorpen van Roerdalen liggen verspreid binnen het veelzijdige landschap. Doordat elk dorp een sterke relatie heeft met het ommeland heeft het een eigen identiteit waar het gaat om uitstraling, sfeer en karakter. Naast deze meer fysieke eigenschappen wordt de identiteit van de dorpen ook vormgegeven door de aanwezige voorzieningen en het rijke culturele en verenigingsleven. De eigenheid van de dorpen wordt door de inwoners bijzonder gewaardeerd.

Herkenbosch

De historie van Herkenbosch gaat terug tot de prehistorie. In de 15e eeuw ontstaan, met de bouw van kasteel Daelenbroeck, de eerste contouren van het huidige Herkenbosch. Het kasteel is, net als het dorp, gelegen aan de rand van het rivierdal van de Roer op een dekzandrug (een verhoging van zand). De overgang van de dekzandrug naar het rivierdal is goed zichtbaar in het dorp. Omstreeks 1890 nam de kern in omvang toe, maar pas in de begin jaren ‘60 vinden de eerste planmatige dorpsuitbreidingen plaats. In de daaropvolgende decennia hebben verschillende uitbreidingsplannen het dorp haar huidige vorm en omvang gegeven. Aan de noordrand van Herkenbosch ligt het huidige Nouryon Functional Chemicals bv (voorheen Akzo Nobel Herkenbosch), dat ontstaan is uit de circa 100 jaar geleden ter plaatse opgerichte Limburgsche Spiritus Industrie. Ten noorden van Herkenbosch ligt bedrijventerrein Roerstreek en Oosttangent. Dit intergemeentelijk bedrijventerrein is het grootste bedrijventerrein van Roerdalen.

Melick

Tijdens de Romeinse tijd is voor het eerst gesproken over de nederzetting Mederiacum, gelegen aan de route tussen Heerlen en Xanten. Melick is gelegen aan de rand van het rivierdal van de Roer op het Middenterras van de Roer. De overgang van het Middenterras naar het rivierdal is goed zichtbaar aan de zuidrand van het dorp. De bebouwing van het dorp volgt keurig het bochtige verloop van deze steilrand (hoge rand van een paar meter in het landschap). Rond 1900 vormt Melick samen met Waterschei één langgerekt bebouwingslint, met verspreid liggende bebouwing (Dorpsstraat, Groenstraat, Waterschei), gelegen aan de verbindingsroute tussen Roermond, Wassenberg en Heinsberg. De eerste planmatige dorpsuitbreidingen dateren uit de 60-er jaren. In de daaropvolgende decennia zorgen uitbreidingplannen voor de groei van het dorp in noordelijke richting. De kern Melick heeft door haar ligging een sterke relatie met Roermond.

10

Vlodrop

De naam Vlodrop duikt omstreeks het jaar 1000 voor het eerst op in de geschiedenisboeken. Het dorp is gelegen op een dekzandrug aan de zuidwestzijde van het rivierdal van de Roer. Aan de westzijde van het dorp gaat de dekzandrug over in het Middenterras (een vlakker deel in de rivier) van de Roer. In de 13e eeuw wordt aan de Walstraat het huis Oedenrade gebouwd. Aan het eind van de 14e eeuw ontstaat ook het Stenen Huis, het kasteel van Vlodrop. Het Stenen Huis bestaat nog altijd, al is de slotgracht vervangen door een tuin in landschapsstijl. Vlodrop is van oudsher een lintdorp, gevormd door de Grootestraat, Kerkstraat, Kleine Wal en de Walstraat. De Markt heeft het kenmerk van een dries, met een bomenweide voor het stallen van vee. Vanaf 1900 tot begin jaren ‘50 blijft Vlodrop compact van omvang. Dit ondanks dat het dorp tot eind jaren ‘30 het eindstation vormde van de tramlijn Roermond - Vlodrop. Pas aan het eind van de jaren ‘50 ontstonden de eerste uitlegplannen in Vlodrop. Gevolgd door latere uitbreidingsplannen in de jaren ’70, ’80 en ‘90. Het laatste uitbreidingsgebied betreft het plan Holsterveld.

Sint Odiliënberg

De oude kern van Sint Odiliënberg is gelegen in de punt van de Roer, op het hoogste gedeelte van het middenterras van de Roer. Het dorp is ontstaan rondom twee vroegmiddeleeuwse kerken. Gedurende de 17e eeuw ontstaan in de directe omgeving van het dorp twee landgoederen, buiten Hoosden en landgoed Overen. Overen was destijds een riddergoed van het Gelders Overkwartier. Oostelijk van Sint Odiliënberg staat het eveneens riddermatige huis Bergh (landgoed Freymerson). Begin 19e eeuw bestaat het dorp Sint Odiliënberg uit de omgeving van de kerk, het patronaat en het gebied bestaande uit de Raadhuisstraat, de Sint Wirostraat, de Pastoor Siebenstraat, de Hoofdstraat en het Houtkempke. Tot in de jaren ‘50 kent Sint Odiliënberg nauwelijks groei. Deze groei bleef beperkt tot verdichting binnen het dorpshart en de dorpscontouren. Uitzondering hierop is de bouw van enkele solitaire woningen in het buitengebied. Vanaf eind jaren ‘50 volgen de eerste planmatige uitbreidingen en groeit het dorp in de daaropvolgende decennia, via verschillende uitbreidingsplannen, toe naar haar huidige vorm. w

Posterholt

Historische kaart 1900

Montfort

Historische kaart 1950

Posterholt is van oudsher een boshoevenederzetting, gelegen aan de noordrand van het beekdal van de Vlootbeek, deels op een dekzandrug en deels op het middenterras van de Roer. Het dorp kenmerkt zich door haar langgerekte lintstructuur, die in de vroege middeleeuwen is ontstaan, vanuit verschillende buurtschappen, gelegen aan de doorgaande verbinding tussen Roermond en Heinsberg. De groei van het dorp, eind 19e eeuw zorgt ervoor dat de buurtschappen Posterholt en Donk in elkaar overlopen. In de jaren ‘60 van de vorige eeuw kende het dorp haar sterke groei, parallel aan de groei van de industrie verdubbelde het dorp in omvang. Deze omvang nam verder toe als gevolg van uitbreidingsplannen in de jaren ‘70 en ‘80. Het meest recente uitbreidingsplan betreft het Borgerpark. Door haar historische opbouw kent Posterholt ook een grote spreiding tussen voorzieningen. Van één centraal dorpshart is geen sprake. Aan het begin van de 21e eeuw zijn de doorgaande wegen door het dorp noordelijk en oostelijk omgelegd (respectievelijk de N293 en de N274). De omgeving van het dorp vormt onderdeel van het cultuurlandschap met afwisselend agrarische percelen en bosgebied.

Geografisch gezien ligt Montfort op afstand van de vijf dorpen in Roerdalen. Eigenlijk is Montfort ook geen dorp maar een stad. Al in de vroege middeleeuwen, omstreeks 1263, kreeg Montfort stadsrechten (deze heeft ze nog altijd). De kern Montfort is gelegen op de punt van een dekzandrug en is in de loop der jaren uitgebreid op een landduin noordelijk van het Vlootbeekdal. Aan de westzijde grenst Montfort aan de depressies van het ontveende broekgebied. Karakteristiek is het hoogteverschil tussen het beekdal en de dekzandrug dat enkele meters bedraagt. Als gevolg van haar strategische ligging aan de Vlootbeek lag Montfort in de middeleeuwen geregeld aan de fontlinie. In 1590 werd Montfort als gevolg van gevechtshandelingen geheel verwoest. Tot aan het eind van de 19e eeuw groeit Montfort nauwelijks en is het in omvang vergelijkbaar met de andere dorpen in de omgeving. In de periode tot de jaren ‘50 van de vorige eeuw is de kern als gevolg van verschillende uitbreidingsplannen gegroeid en verder verdicht. Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog is het dorp, door geallieerde luchtbombardementen zwaar beschadigd. Als gevolg hiervan is veel van de historische bebouwing verloren gegaan. Veel bebouwing in het historische hart van het dorp dateert daarmee uit de wederopbouwperiode, uit de jaren ‘50.

Gelukkig zijn met de ruïnes van Kasteel Montfort (13e eeuw), de pastorie en boerderij Voorhof nog elementen vanuit het rijke verleden zichtbaar. Als gevolg van verschillende uitbreidingsplannen is Montfort in de daaropvolgende decennia uitgegroeid tot haar huidige omvang.

1

Historische kaart 2000

2

11

Buurtschappen

Roerdalen kent buiten de zes kernen van oudsher ook nog een achttal buurtschappen. Buurtschappen zijn van oudsher kleine plaatsen met een eigen naam maar veelal zonder duidelijk middelpunt. Een aantal buurtschappen ligt op zichzelf terwijl andere buurtschappen ontstaan zijn in de nabijheid van dorpen.

2

Varst

Het buurtschap Varst is gelegen op de hogere zandgronden ten zuiden van het dorp Posterholt. Aan de Duitse grens, rond de Voorsterstraatweg. Omstreeks 1840 is het buurtschap ontstaan vanuit agrarische activiteit. Het buurtschap telt circa 20 woningen.

Waterschei

Tussen de dorpen Melick en Herkenbosch ligt het buurtschap Waterschei. Het buurtschap is gelegen op hoge zandgronden. Kenmerkend voor het buurtschap is de aanwezigheid van de Prins Bernhard molen. Het buurtschap bestaat uit circa 60 huizen.

’t Reutje

Ten zuiden van het dorp Sint Odiliënberg ligt ‘t Reutje. Ook dit buurtschap is van oorsprong een kleine agrarische nederzetting, gunstig gelegen aan de rand van het dal van de Vlootbeek. Historisch gezien is de kern verbonden met het nabij gelegen landgoed Aerwinkel. Tegenwoordig is hier vrijwel geen sprake meer van agrarisch gebruik. In het buurtschap staan ongeveer 100 woningen.

Paarlo

Paarlo ligt in het Roerdal en is ontstaan aan de oever van de Roer op de splitsing tussen de Paarloweg en de Paalderweg. De Paarloweg vormt de verbinding tussen de dorpen Sint Odiliënberg en Vlodrop. Het buurtschap telt circa 40 woningen.

12

Holst

Holst is gelegen op de hogere zandgronden ten noorden van Posterholt. Het buurtschap is ontstaan vanuit agrarische activiteiten op de splitsing tussen de Holsterweg en de Paalderweg. Momenteel bestaat het buurtschap uit circa 15 woningen.

Etsberg

Het buurtschap Etsberg is ontstaan ter plaatse van een iets verhoogde splitsing van twee wegen (Etsberg - Bröggelderweg). Het ligt ten noorden van Vlodrop. Ten oosten van Etsberg staat de Gitstappermolen. Dit is een watermolen uit 1377. Het van oudsher agrarische karakter van het gehucht is nu nog te herkennen aan de architectuur. Het buurtschap telt circa 40 woningen.

Lerop

Het buurtschap Lerop is, vanuit agrarische activiteiten, ontstaan aan de oever van de Roer. De lintstructuur van het buurtschap volgt de Roer. Het circa 25 woningen tellende buurtschap is gelegen tussen de kernen Sint Odiliënberg en Roermond/ Herten.

Borg

Het buurtschap Borg ligt ten zuidoosten van het dorp Posterholt, aan de grens met Duitsland. Het buurtschap is gelegen op hoge zandgronden en ontstaan vanuit agrarische activiteiten. Momenteel zijn deze agrarische activiteiten nog maar ten dele aanwezig. Naast de circa 40 woningen zijn in het buurtschap ook toeristisch recreatieve voorzieningen aanwezig, zoals Manege de Borg en Speeldorp Pee Wee.

Landschap

Roerdalen kenmerkt zich door haar aantrekkelijke en afwisselende landschap. De aanwezigheid van de Roer is in hoge mate bepalend geweest voor het hedendaagse afwisselende landschap. Niet gek dus dat de gemeente ook haar naam ontleent aan de Roer en haar landschap. Binnen de gemeente delen we het landschap graag op in vier verschillende delen: 1. Het Roerdal met hogere gronden, lagere weilanden, de huidige en de en oude stroomgeulen; 2. De hogere zandgronden, met oude bouwlanden en beekdalen, maar ook jonge ontginningen met landbouwgrond of naaldbos; 3. De zandgronden, vroegere vengebieden aan de voet van het hoogterras die meestal ontgonnen zijn tot weiland; 4. Het hooggelegen plateaugebied (hoogterras), de Meinweg. Dit gebied is voor een beperkt deel ontgonnen tot landbouwgebied en voor het overgrote deel ingeplant met naaldbos. Een deel van de heide is hierbij behouden. Het gebruik van gronden is (cultuur)historisch gezien gebaseerd op bodem- en waterhuishouding. De kenmerken van het landschap zijn in het kader van deze omgevingsvisie vertaald in vier gebiedstypen.

1. Het Roerdal en Vlootbeekdal

Het Roerdal kenmerkt zich door de grotendeels vrij meanderende Roer, vanouds begeleid door populieren en broekbossen (natte bossen) in oude afgesneden armen (oude delen van de rivier). In het landschap, ter plaatse van de oude Roerarmen, kenmerkt zich door de aanwezigheid van laagtes en stuifduinen. Dit gebied is in de voorlaatste IJstijd gevormd. Belangrijke karakteristiek is het ontbreken van bebouwing, uitgezonderd enkele kastelen en op zichzelf staande hoeven op hogere plekken aan de rand. In het dal komen ook meer uitgestrekte verhogingen voor. Deze vruchtbare open bouwlandgebieden, “ohé’s” genoemd, overstromen alleen bij zeer hoge waterstanden en vormen mede de karakteristiek van het Roerdal. Het dal van de Vlootbeek is een Roerdal uit vroegere tijd, grotendeels vrij van bebouwing met langs één rand de ontginningsweg. Bijzonder zijn ook het Leropper- en Linnerveld. Deze bezitten voor Nederlandse begrippen unieke geomorfologische waarden.

2. Bos- en mozaïeklandschap

De hoge en laaggelegen zandgronden kenmerken zich door enerzijds het open karakter, afgewisseld met een meer kleinschalig landschap met een meer gesloten karakter en bossen. Het kleinschalige landschap is aangeduid als het bos- en mozaïeklandschap. Dit gebied kent apart herkenbare landschapskamers en kleinschalige landschapselementen (zoals houtwallen, pestbosjes en griften (gegraven vaarwegen)). De landschapskamers kennen grotendeels een agrarisch gebruik.

3. Open cultuurlandschap

Als tegenhanger van dit meer kleinschalige landschap wordt het open cultuurlandschap aangeduid. Dit gebied kenmerkt zich door de meer grootschalige (agrarische) activiteiten en zichtlijnen. In dit landschap zijn minder kleinschalige landschapselementen aanwezig.

4. Nationaal park de Meinweg

De Meinweg is een plateaugebied. Het grotendeels bebost gebied loopt in drie terrassen circa 50 meter omhoog. Op het plateau bevindt zich een laat ontgonnen grootschalig open landbouwgebied op lössachtige grond. Het bosgebied bestaat vrijwel geheel uit naaldhout. Tegenwoordig wordt hier in het kader van natuurontwikkeling meer variatie in aangebracht met loofhout en open ruimtes. Ook zijn hier nog twee grote heideterreinen met originele vennen aanwezig. In deze vennen werd vroeger plaatselijk turf (organisch materiaal gebruikt als brandstof) gewonnen. Deze vennen zijn nu van grote betekenis voor reptielen en amfibieën. De heide wordt getooid met prachtig doorgegroeide veelstammige eikenhakhoutstobben (boomstronken). De dalen van Rode Beek en Boschbeek zijn de navelstrengen waarmee het Meinweggebied verbinding heeft met het oude cultuurlandschap.

2

13

Roerdalen anno 2021 Verbinding verleden met het heden

Het verleden heeft geleid tot de huidige indeling van Roerdalen. Roerdalen is een gemeente waar, naast de welbekende landschappelijke parels als Nationaal Park de Meinweg, het natuurrijke Roerdal en het Vlootbeekdal is in Roerdalen nog zo veel meer te beleven is. Genieten van rust en ruimte in een afwisselend landschap met bijzonder mooie ‘geluksplekken.’ Een rijke historie die door de eeuwen heen niet alleen het landschap, maar ook onze gemeenschap heeft gevormd. Daarbij helpt het dat veel belangrijke plekken uit het verleden in de kernen bewaard zijn gebleven. Denk aan de kerken, kastelen, edele huizen en boerderijen. Een tastbare herinnering aan de rijke historie en belangrijk voor de identiteit. Onderdeel van die identiteit is het echte nabuurschap, het; ’ons kent ons’, iets dat je ook terugziet in het rijke culturele en verenigingsleven binnen de gemeente. Het maakt Roerdalen met zes dorpen en buurtschappen voor onze 20.573 inwoners (per 1 januari 2021) tot een aantrekkelijke plek.

2

Een aantrekkelijke plattelandsgemeente

Dat Roerdalen een landelijke en natuurlijke gemeente is zien we ook duidelijk terug in de cijfers van het grondgebruik. De totale oppervlakte van de gemeente beslaat circa 88 vierkante kilometer. Daarvan is 35% bestemd als natuur (Natura2000 gebied) en 50% heeft een agrarische functie. Dat is samen 85% van het oppervlakte. Op deze gronden gelden bijna overal restricties. Die restricties hebben te maken met het behoud, de versterking en ontwikkeling van de landschappelijke, natuurlijke, cultuurhistorische en visueel-landschappelijke waarden. De zes kernen en verschillende buurtschappen, met de daarbij behorende voorzieningen beslaan circa 10% van het gemeentelijk grondgebied. De overige 5% krijgt vorm door bedrijvigheid en toeristisch-recreatieve functies in het buitengebied en infrastructuur.

14

Wonen in een aantrekkelijk landschap

Het landelijke, natuurlijke en kleinschalige karakter van de gemeente maakt dat het hier fijn wonen is voor onze inwoners. Daarbij zien we wel een verandering in de woonbehoefte. Dat is een gevolg van onze veranderende bevolkingsopbouw. We zien steeds meer ouderen (vergrijzing) en minder jongeren (die verlaten onze gemeente voor studie of werk). Daarnaast zien we ook dat een aantal wijken, die in de jaren ’50 als eerste planmatige uitbreidingen van onze kernen vormden, nu 70 jaar later niet meer voldoen aan de huidige woonwensen. In deze wijken liggen opgaves op het gebied van verduurzaming, klimaatadaptatie, inrichting openbare ruimte en het realiseren van een passend woningaanbod.

Agrarische sector en industrie zijn belangrijk voor ons

We zijn een ondernemende gemeente. Veel agrariërs verdienen, vaak al generaties lang, hun boterham met akkerbouw, tuinbouw en veeteelt (het houden en fokken van dieren). Parallel aan de schaalvergroting in de agrarische sector groeide vanaf de jaren ‘50 van de vorige eeuw, ook de industrie en de beoogde mijnbouw (Staatsmijn Beatrix). Tegenwoordig vormen de industrie en agrarische sector nog altijd belangrijke pijlers van onze economie. Dit willen we naar de toekomst toe graag zo houden. Grenzen tussen de plek waar we wonen en werken vervagen. Zo verdient een groeiend aantal inwoners hun inkomen buiten de grenzen van onze gemeente.

Een recreatieve gemeente

De aantrekkingskracht van ons landschap en de aanwezige natuur maakt ook dat het in Roerdalen prettig recreëren is. Dit geldt zowel voor onze inwoners als voor toeristen die onze gemeente of de regio bezoeken. Toerisme vormt daarmee een belangrijke economische pijler in de Roerdalense economie. Het wordt de komende decennia alleen maar belangrijker om een goede balans te vinden tussen het beleven van en recreëren in ons landschap en het behouden van de aanwezigen natuurwaarden.

Verbonden met de regio

Wanneer je in breder perspectief onze euregio kijkt dan wonen er vele miljoenen mensen in de directe omgeving (<25 km) van onze gemeente. Roerdalen is dan ook nadrukkelijk verbonden met de regio. We werken op verschillende vlakken intensief samen met onze buurgemeenten, zowel in Nederland als Duitsland. Zie hiertoe ook hoofdstuk 6. Dit is noodzakelijk want het leven van mensen trekt zich niks aan van gemeentegrenzen. We werken bijvoorbeeld net zo makkelijk in Roermond of Echt-Susteren en doen onze boodschappen over de grens in Heinsberg. Maar ook in tegengestelde richting vinden mensen hun weg. Ontwikkelingen van buiten onze gemeentegrens kunnen daarmee wel degelijk van invloed zijn op onze inwoners en onze leefomgeving. Dit gaat verder dan werkgelegenheid, recreatie en toerisme. Ook ontwikkelingen op het gebied van milieu, veiligheid en gezondheid vragen om samenwerking in regioverband. Verbondenheid met de regio gaat ook over onze infrastructuur. Zowel de fysieke infrastructuur met rijkswegen (A73) provinciale wegen (N274, N293 en N570) alsmede het onderliggende wegennet en de ontsluiting van openbaar vervoer. Tenslotte speelt ook de digitale infrastructuur in toenemende mate een belangrijke rol in de verbondenheid met ons ommeland.

Met elkaar antwoorden formuleren

De waarden die maken dat het in Roerdalen fijn wonen, ondernemen en recreëren is, willen we graag ook richting de toekomst behouden. Maar onze samenleving voortdurend in beweging. We staan met elkaar voor grote uitdagingen. Denk bijvoorbeeld aan het klimaatvraagstuk, de energietransitie of de manier waarop we omgaan met grondstoffen. Maar ook andere thema’s zoals, de individualisering, gezondheid, veiligheid en inclusiviteit (kan iedereen meedoen) vragen veel van onze aandacht. Vraagstukken die we niet alleen kunnen beantwoorden, maar waarvoor we verbinding zoeken. Deze verbinding gaat over samenwerking met elkaar, inwoners, ondernemers, verenigingen en overheid. Maar ook over het verbinden van opgaves aan de vormgeving en inrichting van onze leefomgeving. Om deze opgaves goed duidelijk in beeld te hebben, beschrijven we deze in de volgende paragraaf.

15

Grondgebruik Roerdalen 2

Verklaring agrarisch agrarisch met waarden bedrijf/bedrijventerrein detailhandel overig maatschappelijk natuur recreatie verkeer water wonen

16

2

17

Opgaves Algemeen

Met het opstellen van de Omgevingsvisie Roerdalen 2050 blikken we vooruit. We zetten ‘een stip op de horizon’ voor wat betreft onze ambities. Hoe willen wij dat onze samenleving er over dertig jaar uitziet? Belangrijk bij het bepalen van deze stip en de daarbij horende koers zijn de opgaves, maatschappelijke trends en ontwikkelingen die op ons afkomen. Navolgend brengen we belangrijke trends en ontwikkelingen die invloed hebben op de gemeente Roerdalen in kaart.

2

Individualisering

Ook in Roerdalen zien we in de afgelopen decennia de individualisering toenemen. We worden zelfstandiger, mondiger en komen meer uit voor onze eigen identiteit. We conformeren ons nog altijd aan een groep, en nog meer, aan meerdere groepen. Binnen die groep(en) blijven we meer dan voorheen nog onszelf. We zien dat mensen vaker alleen zijn, op latere leeftijd gaan samenwonen en op latere leeftijd kinderen krijgen (CBS, Leeftijd moeder bij eerste kind stijgt naar 29,9 jaar, 2019). Wanneer we ouder worden blijven we langer zelfstandig wonen (CBS, 2020). Ook in ons verenigingsleven en bij sport en bewegen zien we deze individualisering. We hebben het met z’n allen drukker. De lijn tussen privé en werk wordt dunner en we zijn door technologische innovaties 24 uur per dag en 7 dagen per week bereikbaar. Juist hierdoor hebben we behoefte aan flexibiliteit, waarbij we onze eigen keuzes kunnen maken. Het zelf keuzes willen maken zien we ook terug bij de manier waarop we willen sporten en bewegen. We willen zelf bepalen hoe, wanneer, waar en met wie we sporten. Hierdoor neemt het aantal lidmaatschappen bij verenigingen af. Een vereniging brengt verplichtingen met zich mee.

Dit maakt het, ook in een gemeente met een rijk verenigingsleven, voor verenigingen steeds lastiger om voldoende leden en vrijwilligers te hebben en financieel alles rond te krijgen (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2021). Daar tegenover zien we dat zelfgeorganiseerde sportclubjes, opbloeien. Deze groepjes, bieden namelijk meer flexibiliteit. In plaats van een eigen voorziening maken ze gebruik van de openbare ruimte. In diezelfde openbare ruimte zien we ook meer mensen die zelf gaan sporten en bewegen. Fitness, hardlopen, fietsen, wielrennen, mountainbiken en wandelen zijn de afgelopen vijftien jaar toegenomen in populariteit (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, 2021). In het kader van die individuele vrijheid wordt ook steeds vaker een beroep gedaan op onze verantwoordelijkheid. Zo zien we bijvoorbeeld in de zorg een verschuiving waarbij in sommige gevallen eerst een beroep wordt gedaan op het individu en de omgeving. Een sterk netwerk wordt daardoor steeds belangrijker (Planbureau voor de Leefomgeving, 2019). Het nabuurschap wat we in Roerdalen kennen speelt daarin een belangrijk rol.

18

Ook de gemeente neemt een andere rol aan, minder sturen en meer faciliteren (VNG, 2020). Dit gaat geleidelijk. Toch zie je dat we wel al op weg zijn. Denk maar eens aan de vele initiatieven van inwoners die ontstaan en de ruimte krijgen en hoe de gemeente vaker vraagt om de mening van haar inwoners over bijvoorbeeld veranderingen binnen de (fysieke) leefomgeving (Omgevingswet, 2020). Hierbij moet de gemeente ook altijd goed oog houden voor inwoners die in dit soort processen niet mee kunnen komen en dient de gemeente het algemeen belang ook goed in de gaten te houden. Tegelijkertijd willen we ook nog steeds bij een groep horen. We sluiten ons graag aan en omringen ons met mensen met dezelfde (maatschappelijke) inzichten, mensen met dezelfde normen en waarden. Dat doen we ook steeds meer met producten en bedrijven. Die groepen kunnen we doorvertalen naar leefstijlen. In de gemeente Roerdalen wonen vooral mensen met een groene leefstijl gemixt met mensen met een gele leefstijl (Limburg, 2015) komt naar voren dat in de gemeente Roerdalen vooral veel mensen met een groene leefstijl wonen, gemixt met mensen met een gele leefstijl. Dit zijn sociaal gerichte mensen die houden van zekerheid, veiligheid en tradities. Mensen met een gele leefstijl richten zich meer op onderlinge harmonie dan op zekerheid.

Inzicht in overheersende leefstijlen helpt bij het scherpstellen van behoeftes die spelen én bij de wijze waarop inwoners het beste bereikt kunnen worden.

Inclusiviteit

In Roerdalen nemen, net als in de rest van Nederland, de (sociaaleconomische) verschillen tussen mensen steeds meer toe. Het gaan niet alleen om verschil tussen rijk en arm, maar bijvoorbeeld ook om verschillen in geloof, geaardheid en/of nationaliteit. Op uiteenlopende onderwerpen zien we discussies verruwen tussen voor- en tegenstanders. We zien groepen die niet helemaal kunnen meekomen in onze samenleving, door onder andere de digitalisering en snelheid van veranderingen. Soms zijn dit mensen met lage inkomens, tijdelijke banen, een (fysieke of mentale) beperking, een migratieachtergrond, weinig sociale zekerheid, het ontbreken van een politieke stem, schulden, laaggeletterdheid en dergelijke, maar lang niet altijd en dat maakt dat deze groep mensen lastig te vinden is. We zien graag dat iedereen volwaardig meedoet in Roerdalen. Dat in inwoners op een op een prettige, gezonde en veilige wijze kunnen leven, hier spannen we ons dan ook voor in. Inclusiviteit vormt ook op andere vlakken een uitdaging in onze gemeente. Denk bijvoorbeeld aan natuur inclusief bouwen of natuur inclusieve landbouw. Deze vorm van Inclusiviteit legt verbinding met thema’s als biodiversiteit, klimaatadaptatie en een gezonde leefomgeving.

Demografie, vergrijzing en ontgroening

De verwachting is dat de komende jaren het aantal inwoners in alle leeftijdsgroepen in Roerdalen afneemt. Alleen het aantal inwoners van 80 jaar of ouder neemt toe. In totaal neemt tot 2050 vanaf 1995 het aantal inwoners af van 21.400 naar 17.100. Van deze 17.100 inwoners is circa 20% dan 80 jaar of ouder (Provincie Limburg, 2020). We worden dus steeds ouder (vergrijzing). De ouderen van nu zijn fitter en energieker dan ooit. Ouderen hebben doorgaans veel vrije tijd én meestal genoeg te besteden in financiële zin. Dit biedt kansen voor de vrijetijdssector. Naast deze actieve ouderen, is er een aantal ouderen dat eenzaamheid ervaart. Deze ouderen willen we graag bij de samenleving (blijven) betrekken. Om dit te bereiken kunnen we activiteiten programmeren die hen aanspreken of plekken creëren waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Naast vergrijzing hebben we ook te maken met ontgroening. Veel jongeren vertrekken op enig moment uit onze gemeente. Het moment van vertrek hangt vaak samen met het volgen van een studie of in het vinden van werk. Wat hierbij meespeelt is de aantrekkingskracht van steden op jongeren. Jongeren verhuizen in hun studententijd vaak naar de stad waar ze studeren en creëren daar hun nieuwe leven. Dat jongeren die gaan studeren wegtrekken uit Roerdalen is iets dat we niet kunnen voorkomen.

Waar we wél op in kunnen spelen is het aantrekkelijk maken van Roerdalen voor de jongeren na hun studietijd zodat ze op latere leeftijd graag weer terugkomen naar gemeente Roerdalen. Ontwikkelingen zoals vergrijzing en ontgroening zijn ook van invloed op huishoudensamenstelling. Zo zien we een trend waarbij het aantal huishoudens in totaliteit afneemt terwijl het aantal éénpersoonshuishoudens de komende 20 jaar nog zal toenemen. De gemiddelde leeftijd per huishouden stijgt tenslotte ook.

Rode wereld: Vitaliteit

Gele wereld: Harmonie

Energieke, relatief jonge mensen. Leven met passie en ‘gaan ervoor’. Zijn eigenzinnig en soms tegendraads. Willen vooral vrijheid.

Gericht op gezelligheid in sociale omgeving. ‘Bewust genieten’. Actief levend, aandacht moet worden verdeeld.

Blauwe wereld: Controle

Groene wereld: Zekerheid

Dynamische mensen, gericht op controle. Materialistisch en manifestatief ingesteld. Intelligent en met een wat zakelijke houding.

Sociaal gerichte mensen. Op zoek naar zekerheid en veiligheid in omgeving. Handelen routineus, conservatief en traditioneel.

Leefstijlen (Leefstijlvinder, 2020)

2

19

2

Gezondheid

Ook op het thema gezondheid zien we de verschillen toenemen. Aan de ene kant zien we een groep mensen waarvoor een gezonde leefstijl een kernwaarde is. Deze groep sport en beweegt genoeg en let op hun voeding. Ze maken bewuste keuzes in hun leefstijl. Sterker nog, ze verlenen steeds meer identiteit aan hun gezonde levensstijl. Daar tegenover staat een groeiende groep mensen met overgewicht en andere (vaak) leefstijl gerelateerde gezondheidsklachten. Waarbij het, om uiteenlopende redenen, niet lukt om er een gezonde levensstijl op na te houden. Dit zien we ook bij kinderen. Zo zien we dat kinderen van 4 tot 11 jaar in 2016 steeds minder uren per week buiten spelen en dat daarmee ook de bewegingsvaardigheid afneemt (Sportakkoord, 2019). Bij gezondheid is het belangrijk dat we niet alleen kijken naar fysieke gezondheid, maar ook kijken naar het mentale en sociale welzijn van mensen. Ook hier kan bewegen aan bijdragen. We zetten daarom graag onze openbare ruimte graag in voor preventieve maatregelen die een gezonde leefstijl bevorderen en daarmee de zorgkosten beperkt. De Covid-19 pandemie die de wereld ten tijde van het schrijven van deze omgevingsvisie treft, onderschrijft de waarde van een toegankelijke openbare ruimte die uitnodigt om te verblijven en te bewegen.

Zelfstandig wonen (met zorg)

De ontwikkeling dat mensen steeds ouder worden gaat helaas ook vaak gepaard met chronische ziekten (CBS-Stateline, 2020). De behoefte aan zorg en de toegankelijkheid en veiligheid hiervan spelen dan ook belangrijke rol. De verzorgingsstaat staat, als gevolg van groeiende vergrijzing, onder druk. Als antwoord hierop ontstaan steeds meer verschillende zorginitiatieven, maar komt er ook steeds meer gedeelde verantwoordelijkheid om voor elkaar te zorgen bij onze inwoners te liggen. Vergrijzing (ouderen die langer zelfstandig thuis wonen) en ontgroening (jongeren gaan op kamers). De vraag naar gezinswoningen neemt af terwijl de behoefte aan passende eenpersoonshuishoudens (of kleine huishoudens) groeit (Volksgezondheid, 2018). De vraag ligt hierbij met name bij levensloopbestendige woonvormen. Voor ouderen

20

zijn dit bijvoorbeeld woningen die gelijkvloers zijn, dichtbij voorzieningen als een supermarkt liggen en zijn gevestigd in een dorp met goede verbindingen rondom het openbaar vervoer. Voor ouderen is zelfstandigheid erg belangrijk. Ze willen dan ook vaak zolang mogelijk zelfstandig blijven wonen. De locatie van woningen, in de nabijheid van voorzieningen en dichtbij anderen is hierbij van belang. Hierdoor ontstaan er nieuwe initiatieven in woonvormen. Vanuit de zorg wordt er steeds meer geleund op mantelzorgers die vaak moeite hebben om de zorgtaken te combineren met hun werk en gezin (Planbureau, 2019). Hierdoor wordt de zelfstandigheid voor de ouderen nóg belangrijker.

Veranderend consumentengedrag

Winkelen in een winkel (fysiek winkelen) omdat het moet doen we steeds minder. Boodschappen afkomstig uit de hele wereld worden tot de deur bezorgd. Fysiek winkelen wordt steeds meer een uitje, een ‘leuk moment’ (Funda Business, 2019). Dat verandert onze verwachting van winkels. We wensen klantvriendelijkheid, persoonlijk advies én een totaalbeleving die moet kloppen. Het takenpakket van winkeliers wordt groter. Alleen kunnen verkopen is niet meer genoeg: communiceren, positioneren en marketing is belangrijker dan ooit. Kortom: we willen speciale belevingen, maatwerk en onze identiteit bevestigen met hetgeen dat we kopen. Juist deze bevestiging van identiteit zorgt ook voor een tegengestelde beweging waarbij we lokale initiateven hoger waarderen ( Wageningen universiteit, 2020). Denk bijvoorbeeld aan speciaalzaken (bakker, slager). We gaan daar niet alleen heen omdat ze specialist zijn, maar ook omdat we lokale initiatieven willen ondersteunen. Een consument wil namelijk zijn eigen identiteit ontlenen aan bedrijven en producten. Denk hierbij aan gezond leven of het klimaat. Vooral duurzaamheid speelt in toenemende mate een belangrijkere rol. Daarbij vinden we het als consument belangrijk dat bedrijven niet alleen hun hoofdtaak uitvoeren, maar willen we ook zien dat ze bijdragen aan de maatschappij. Daarnaast vinden we ‘uniek’ en ‘persoonlijk’ erg belangrijk.

Klimaatadaptatie

Het veranderende klimaat vraagt dat we ons hieraan aanpassen (klimaatadaptatie). Door ons hierop aan te passen proberen we de schadelijke gevolgen van bijvoorbeeld toenemende wateroverlast, droogte en hitte te beperken (Klimaatakkoord, 2020). Het is een maatschappelijke opgave van Roerdalen om, samen met ketenpartners, stakeholders en inwoners toe te werken naar een leefomgeving die klimaatbestendig is.

Verduurzamingsopgave

Nederland werkt aan een energiesysteem waarbij er in 2050 nog nauwelijks CO2 vrij komt (Rijksoverheid, Rijksoverheid stimuleert duurzame energie, 2020). Een overgang naar een duurzame energievoorziening is belangrijk om klimaatverandering tegen te gaan. Daarnaast is deze overstap ook nodig omdat in Nederland steeds minder fossiele brandstoffen, vooral aardgas, beschikbaar zijn. Wil Nederland niet volledig afhankelijk zijn van energie afkomstig uit andere landen dan moeten we naar een ander systeem. De landelijke stappen om deze doelstelling te behalen zijn: - Zuiniger omgaan met energie; - Van elektriciteit uit kolen naar elektriciteit uit zon en wind; - Van warmte uit aardgas naar duurzame warmte, zoals aardwarmte, restwarmte en groene waterstof; - Omwonenden betrekken door ze de kans te bieden om mee te denken over of mede-eigenaar te worden van lokale energieprojecten; - Energieprojecten op een slimme manier inpassen in de omgeving en het landschap.

Gebruik van grondstoffen

Op de hele wereld gebruiken we dagelijks zoveel (bouw) materialen dat een groot tekort hieraan dreigt. We gebruiken meer dan beschikbaar is. Ook hierin is een aanpassing in ons huidige systeem noodzakelijk anders zijn onze fossiele brandstoffen binnenkort op. Deze constatering dwingt ons tot een ander economisch model: een circulaire economie economie (Rijksoverheid, 2020). Een circulaire economie is een economie waarbij de kringloop gesloten is. Dit werkt fundamenteel anders dan onze huidige ‘traditionele’ (lineaire) economie. Simpel gezegd gebruiken we in een lineaire economie grondstoffen die we verwerken tot een product, dat product gooien we na gebruik weg. In een circulaire economie sluiten we de kringlopen van alle producten. We hebben geen afval. Alles kan opnieuw gebruikt worden. Het verandert de manier waarop we waarde creëren en behouden, hoe we de productie verduurzamen en welke businessmodellen we daarvoor gebruiken. Voor de gemeente Roerdalen is het zaak om aan deze uitdagingen bij te dragen. Concrete stappen worden al gezet door in te zetten op recycling waardoor de totale hoeveelheid afval afneemt (Gemeente Roerdalen, 2020). Vervolgstappen dienen gezet te worden bij (bouw) projecten en projecten in de openbare, zodat we steeds minder restafval hebben en kostbare grondstoffen hun waarden ook in Roerdalen blijven houden.

2

In het vervolg van deze visie gaan we concreter in op de wijze waarop we deze doelstellingen vertalen naar een aanpak voor Roerdalen.

21

3. Waar willen we naartoe? Stip op de horizon

Hoe zien we Roerdalen in 2050? Op basis van een brede inventarisatie hebben we met elkaar de stip op de horizon geplaatst. De stip op de horizon is het “leidende principe” daar waar het gaat daar waar over de strategische richting van ontwikkelingen in onze fysieke leefomgeving. Deze stip is opgebouwd rondom een aantal kernwaarden. Kernwaarden die we graag willen behouden en versterken, maar ook nieuwe waarden die belangrijk zijn voor onze toekomst. Ons streven naar balans en verbinding vormt hierbij de rode draad.

3

Landelijke en natuurlijke omgeving

Het landelijke en natuurlijke karakter van Roerdalen is zonder twijfel een van de belangrijkste kenmerken van onze gemeente. Op een beperkte oppervlakte zijn verschillende landschapstypen aanwezig. Het behoud van dit afwisselende landschap vormt een van de belangrijkste opgaves voor de toekomst. Zeker gezien de vele opgaves die in dit gebied om ruimte vragen. Denk hierbij aan het gebruik van gronden voor natuurontwikkeling en agrarische doeleinden. De impact van klimaatverandering en de energietransitie of het toeristisch recreatieve gebruik. Het is noodzakelijk om verbinding te leggen tussen verschillende opgaves zodat we gebiedsgericht werken aan integrale opgaves waarbij behoud van het landelijke en natuurlijke karakter centraal staat.

Cultuurhistorie

Roerdalen heeft een rijke historie. We voelen ons als inwoners over het algemeen sterk verbonden met deze historie. Heden ten dage zijn er nog vele cultuurhistorische waardevolle objecten en elementen te vinden in onze gemeente. Denk hierbij aan de landgoederen, molens en andere monumenten. Het is een verplichting om deze rijke historie op een zorgvuldige wijze door te geven aan toekomstige generaties. Hierbij is het belangrijk om deze waardevolle elementen te bezien vanuit de ruimtelijke context waarin ze staan. Hierdoor verbinden we deze cultuurhistorie met zijn verhaal tot een beleefbare en integrale leefomgeving. Beleefbaar voor inwoners en bezoekers.

22

Dorpse karakter

Roerdalen is een levendige plattelandsgemeente. De dorpen zijn de leefgemeenschappen. Zij hebben ieder een eigen identiteit en kennen een gezellige sfeer. Het dorpse karakter wordt door velen als onderscheidend vermogen gezien van Roerdalen. Voor iedereen die rust, ruimte én onze dorpse maat en schaal waardeert, is Roerdalen een ideale plek om te wonen. Woonbehoeftes zijn aan verandering onderhevig, demografische ontwikkelingen spelen hierin een belangrijke rol. Het is naar de toekomst toe belangrijk om te blijven zorgen voor een passend woningaanbod en leegstand en verloedering te voorkomen. Behoud van dorpse karakter staat hierbij centraal.

Gezonde, veilige en leefbare kernen

Saamhorigheid en “samen doen” zijn belangrijke pijlers in onze gemeenschap, we zijn met elkaar verbonden. Dit zie je terug in het rijke culturele en verenigingsleven in onze gemeente. Toch is behoud hiervan niet vanzelfsprekend. Algemene trends en demografische ontwikkelingen zetten druk op deze kernwaarden. We staan met elkaar voor de uitdaging om deze kernwaarden vast te houden en door te geven aan toekomstige generaties. Naast kernwaarden gaat het hierbij ook om sociale, maatschappelijke en economische voorzieningen, waarbij ook de bereikbaarheid van voorzieningen een belangrijke rol speelt. Leefbaarheid gaat ook over een gezond en veilig woonen leefklimaat. Een aantrekkelijke woonomgeving waarin je prettig kunt verblijven, die uitnodigt om elkaar te ontmoeten en te bewegen draagt bij aan het welbevinden van inwoners, zowel fysiek als mentaal. Specifiek voor Roerdalen geldt hierbij de interactie met, en de toegankelijkheid van, het buitengebied. Juist dit maakt het wonen in Roerdalen zo bijzonder!

Duurzame toekomst

Er ontstaat steeds meer inzicht in de effecten van menselijk handelen op de verandering van ons klimaat en ecosysteem. Het besef groeit dat een andere benaderingswijze nodig is. Het gaat hierbij over de wijze waarop we omgaan met effecten van een veranderd klimaat. Over de verduurzaming van onze energie- en warmtevoorziening. Over de hoeveelheid CO2 die we produceren én over de wijze waarop we omgaan met onze fossiele grondstoffen. Voor 2050 werken we toe naar een circulaire economie en een klimaatbestendige leefomgeving.

Economische ontwikkeling

Agrarische bedrijven vormen een belangrijk onderdeel van de economie. De sector staat echter voor uitdagingen. De focus ligt dan ook op duurzame, innovatieve en toekomstbestendige agrarische familiebedrijven. Waar nodig en mogelijk wordt ruimte geboden om functies om te vormen en/of activiteiten te verbreden. De gemeente faciliteert bedrijvigheid, hierbij ligt het accent op kleinschalige en ambachtelijke bedrijven. Ontwikkeling van bestaande solitaire bedrijfslocaties kan enkel indien deze ontwikkelingen ook op lange termijn (blijven) passen in de omgeving. Ruimte voor nieuwe grootschalige industriële bedrijvigheid is er vooralsnog niet. In de toekomst zijn dergelijke ontwikkelingen alleen mogelijk indien dit ook op lange termijn een duidelijke meerwaarde oplevert voor onze gemeenschap. Daarnaast vraagt een dergelijke ontwikkeling om een vormt een robuuste landschappelijke inpassing.

Recreatie en toerisme

Het afwisselende landschap en de daarbinnen aanwezige cultuurhistorie maakt Roerdalen tot een uitstekende plek om te recreëren. Enerzijds gaat het hierbij om recreatief gebruik van het landschap en de daarbinnen gelegen routenetwerken, door inwoners uit de gemeente en de directe regio. Anderzijds heeft het landschap ook een aantrekkingskracht op bezoekers vanuit een meer toeristisch perspectief. Toerisme vormt dan ook een belangrijke economische pijler voor Roerdalen. Kijkend naar het aanbod van dag- en verblijfsrecreatieve voorzieningen dan ligt de focus op een kwalitatief goed en onderscheidend aanbod. Er is veel concurrentie, dus innoveren is en blijft belangrijk, net als het vinden van een goede balans tussen beleving van natuur en landschap en het behoud hiervan.

Mobiliteit

Verbinding gaat ook over mobiliteit. Veel van onze inwoners werken buiten onze gemeente en maken dagelijks gebruik van onze infrastructuur, direct of via het openbaar vervoer. Met een bevolking die vergrijst ontstaan ook andere behoeftes daar waar het gaat over toegankelijk van de openbare ruimte in de dorpen en met name de verbindingen met voorzieningen. Deze toegankelijkheid geldt voor alle inwoners maar specifiek voor kwetsbare doelgroepen zoals ouderen en mensen met een beperking. Specifiek voor het buitengebied bestaat de behoefte om het routenetwerk, voor verschillende gebruikersgroepen (fietsers, wandelaars, mountainbikers en ruiterroutes) op peil te houden. Naast deze routenetwerken gaat het ook over het faciliteren van toerisme. Roerdalen staat hierbij natuurlijk niet op zichzelf, maar is verbonden met de regio. Zowel binnen Nederland als met Duitsland. Effecten op mobiliteit kunnen dan ook beïnvloed worden door ontwikkelingen van buiten onze directe invloedssfeer. In algemeenheid geldt dat we continue moeten blijven anticiperen op veranderingen in de mobiliteitsbehoefte om de strategische richting te bewaken.

De Stip op de horizon van Roerdalen: “Roerdalen is een landelijke, groene en duurzame gemeente waar het prettig wonen, werken en recreëren is en waar iedereen gelukkig, gezond en veilig kan verblijven. Kortom: Roerdalen is in balans.”

3

23

4. Hoe gaan we hier komen? Koers omgevingsvisie

Voorliggend hoofdstuk gaat over de koers van deze omgevingsvisie. We beschrijven hoe we toewerken naar onze stip op de horizon uit het vorige hoofdstuk. Hoe we omgaan met ontwikkelingen en opgaves die op ons af komen en welke prioriteiten we daarbij stellen. De koers is uitgewerkt op basis van zeven leidende thema’s: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

4

Samen Roerdalen Wonen in Roerdalen Landelijk en natuurlijk Roerdalen Recreatief Roerdalen Ondernemend Roerdalen Duurzaam Roerdalen Gezond en veilig Roerdalen

Deze thema’s vormen de basis voor toekomstig omgevingsbeleid. Natuurlijk hangen de thema’s nauw met elkaar samen, deze kunnen niet los van elkaar gezien worden. Zo draagt het verdunnen van oudere naoorlogse wijken enerzijds bij aan het in balans brengen van vraag en aanbod op de woningmarkt (voorkomen van leegstand). Anderzijds biedt het kansen voor verduurzaming, de energietransitie en klimaatadaptatie van zowel vastgoed als de leefomgeving. Een ander voorbeeld is het stimuleren van recreatie en toerisme. Dit geeft een stimulans aan onze economie, maar zorgt gelijktijdig ook voor een toename aan mobiliteit én voor druk op ons buitengebied en de daarin aanwezige natuur. Het buitengebied krijgt daarnaast de komende jaren te maken met meerdere ruimteclaims vanuit verschillende invalshoeken, daar waar het gaat over natuurontwikkeling, de energietransititie en klimaatadaptatie.

24

De zeven thema’s worden navolgend toegelicht en waar nodig verbeeld in kaartbeelden. Per thema worden de uitspraken, richtlijnen en keuzes van belang voor de toekomst van Roerdalen aangeduid en worden verbindingen gelegd met andere thema’s. Per thema zijn een aantal concrete focuspunten gedefinieerd. De focuspunten vormen tevens ijkpunten waarop beoordeeld wordt of toekomstige initiatieven en ontwikkelingen bijdragen aan de leidende principes van deze omgevingsvisie.

Thema Samen Roerdalen Roerdalen heeft een rijk cultureel en verenigingsleven. Saamhorigheid, gemeenschapszin en ‘samen doen’ zijn hierbij kernbegrippen. Deze sociale structuur zorgt ervoor dat veel mensen hun geluk vinden in Roerdalen en zich hier thuis voelen. Dit draagt aan de leefbaarheid van onze wijken. Naast een actief en bloeiend verenigingsleven zijn in onze dorpen de alledaagse voorzieningen aanwezig. Voor de overige voorzieningen die niet in Roerdalen aanwezig zijn, wordt de verbinding gezocht met het nabijgelegen stedelijke gebied zowel in Nederland als Duitsland. De aanwezigheid van voorzieningen (commercieel en maatschappelijk) en het verenigingsleven is echter géén vanzelfsprekendheid wanneer je kijkt naar de opgaves, trends en ontwikkelingen die op ons af komen (hoofdstuk 2). Deze trends en ontwikkelingen zorgen voor een spanningsveld. Als gemeenschap wil je natuurlijk de bestaande voorzieningen in alle kernen behouden. Het behoud van deze voorzieningen staat of valt natuurlijk ook met de mensen die hier gebruik van maken. Voor commerciële functies is deze lijn vanzelfsprekend scherper dan bij sociaal maatschappelijke voorzieningen.

In Roerdalen hanteren we voor maatschappelijke voorzieningen zoals scholen, sportaccommodaties en gemeenschapshuizen de afweging dat er balans moet zijn tussen de maatschappelijke gelden die geïnvesteerd worden in een voorziening én het maatschappelijk draagvlak, de gebruikers, voor deze voorziening. Wanneer dit niet meer in verhouding is vraagt dit om het maken van een nieuwe afweging. Die afweging moet altijd gebaseerd zijn op maatwerk.

Keuzes worden niet enkel door de het systeem gemaakt, maar in gesprekken met mensen en op basis van de feitelijke situatie. Zo doen we dat in Roerdalen. De belangrijkste maatschappelijke voorzieningen staan per kern weergegeven op de kernenkaarten (zie thema Wonen in Roerdalen). We zien trouwens ook veel veerkracht (het aanpassen aan veranderende omstandigheden) en initiatief (het starten van iets nieuws). Deze nieuwe initiatieven (commercieel en/ of maatschappelijk) omarmen we en krijgen ruimte om te groeien. Hetzelfde geldt uiteraard voor bestaande functies, voorzieningen die bijdragen aan de vitaliteit van onze gemeenschap. Maar ook aan een openbare ruimte die bijdraagt die uitnodigt tot verbinding, zoals speelplekken, parken en ontmoetingsplekken. In Roerdalen werken we aan geluk. We doen dit vanuit het programma ‘Klein Geluk uit Roerdalen’. Inmiddels ontstaan er uit de ‘klein geluk’ gedachte steeds meer mooie sociale en maatschappelijke initiatieven en verbindingen tussen mensen. Een aantal initiatieven, zoals de gelukplekken en de kinder(geluk)plekken is ook buiten zichtbaar. Dit soort verbindingen vinden we belangrijk. De mogelijkheid om elkaar te ontmoeten vormt de basis voor begrip en draagvlak. Het draagt daarmee bij aan een veerkrachtigere samenleving Kortom we zien de toekomst, gelukkig en met vertrouwen tegemoet!

Focuspunten thema Samen Roerdalen:

• Inzetten op ‘Klein Geluk uit Roerdalen’ (saamhorigheid, gemeenschapszin en ‘samen doen’). • Balans tussen draagvlak en investeringen in maatschappelijke voorzieningen. • Focus op bestaande commerciële- en maatschappelijke voorzieningen in de kernen én ruimte bieden aan nieuwe initiatieven.

4

25

4

Thema Wonen in Roerdalen Aantrekkelijk wonen en leven

Met zes dorpen en verschillende buurtschappen, ingebed in een landelijke- en groene omgeving, is het uitstekend wonen in Roerdalen. Naast het groene en landelijke karakter zijn de eigen identiteit, uitstraling en het dorpse karakter pijlers die zorgen dat het in Roerdalen voor iedereen prettig wonen is. De leefbaarheid wordt verder bepaald door de aanwezigheid van basisvoorzieningen en de fysieke bereikbaarheid van een breder aanbod in het nabij gelegen stedelijke gebied, zowel in Nederland als Duitsland. Naast deze fysieke bereikbaarheid groeit ook het belang van een goede digitale bereikbaarheid voor de inwoners van onze kernen en buurtschappen. Tot slot zijn ook aanwezige saamhorigheid en het rijke culturele en verenigingsleven bepalende factoren. Om te borgen dat het ook echt voor iedereen in Roerdalen prettig wonen is zetten we een kwalitatief goed woningaanbod en gemengde wijken met daarbinnen een gezonde diversiteit aan inwoners. We vinden het bovendien belangrijk dat iedereen een volwaardige plek heeft in onze maatschappij (zie ook het thema Samen Roerdalen) en hier gezond en veilig kan wonen (zie ook het thema gezond en veilig Roerdalen). Dit geldt voor alle inwoners ook voor mensen die hier tijdelijk wonen voor het verrichten van (seizoensgebonden)arbeid.