Rapport Rekenkamer: de bestaanszekerheid en sociale participatie van Rijswijkers

REKENKAMER RIJSWIJK DE BESTAANSZEKERHEID EN SOCIALE PARTICIPATIE VAN RIJSWIJKERS

Hille Hoogland en Erik van Marissing Januari 2026

Inhoud Inhoud ............................................................................................................................................................. 1 Managementsamenvatting ............................................................................................................................. 3 Conclusies en aanbevelingen .......................................................................................................................... 4 Hoofdconclusie ............................................................................................................................................ 4 Deelconclusies ............................................................................................................................................. 4 Aanbevelingen voor het College.................................................................................................................. 5 Aanbevelingen voor de Gemeenteraad ...................................................................................................... 6 Bestuurlijke reactie ......................................................................................................................................... 8 1.

Inleiding ..................................................................................................................................................... 10 1.1 Aanleiding ............................................................................................................................................ 10 1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen ...................................................................................................... 11 1.3 Onderzoeksaanpak .............................................................................................................................. 11 1.4 Werving, selectie en respons............................................................................................................... 13 2. Bevolkingssamenstelling ........................................................................................................................... 15 2.1 Cijfers over de inwoners van Rijswijk .................................................................................................. 15 2.2 Duiding van de cijfers .......................................................................................................................... 17 3. Regelingen, voorzieningen en ontwikkelingen..........................................................................................

18 3.1 Landelijke en lokale regelingen en voorzieningen............................................................................... 18 3.2 Overlap ................................................................................................................................................ 25 3.3 Drie regelingen en voorzieningen nader bekeken............................................................................... 26 3.4 Ontwikkelingen .................................................................................................................................... 29 3.5 Samengevat beeld ............................................................................................................................... 31 4. Aansluiting van regelingen en voorzieningen op de behoefte van de inwoners ...................................... 32 4.1 Doelgroepen in beeld .......................................................................................................................... 32 4.2 Niet of beperkt bereikte doelgroepen................................................................................................. 32 4.3 Ervaringen en behoeften vanuit inwonersperspectief ........................................................................

34 4.4 Samengevat beeld ............................................................................................................................... 38 Bijlage 1: Cijfers over de inwoners ................................................................................................................ 39 Bijlage 2: Geraadpleegde bronnen ................................................................................................................ 42

1

“Geldzorgen betekent er dagelijks mee opstaan en er altijd mee bezig zijn. Opgeven is geen optie. Je doet het voor je kind.” Inwoner Rijswijk

COLOFON Het onderzoek is uitgevoerd door Hille Hoogland en Erik van Marissing en met medewerking van Saloua Charif van Het Onderzoekerscollectief. Foto op de omslag: voorkant van de Papieren Sociale Kaart. Met dank aan alle inwoners en professionals uit Rijswijk voor de openhartige en verhelderende gesprekken. Een bijzonder woord van dank aan de medewerkers van Don Bosco, de Voedselbank en de Gemeente Rijswijk voor hun gastvrijheid, betrokkenheid en behulpzaamheid. ©2026 Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

2

Managementsamenvatting Om de bestaanszekerheid van inwoners te vergroten, armoede te doorbreken en schulden aan te pakken, biedt de gemeente Rijswijk inkomensondersteunende voorzieningen. De Rekenkamer wil de gemeenteraad ondersteunen door een onderzoek dat overzicht geeft van de lokale regelingen, de beoogde doelgroepen en de aansluiting op de ondersteuningsbehoeften. In deze nota van bevindingen presenteren we de bevindingen van een inventariserend onderzoek. Rijswijk is een diverse gemeente met ruim 61.000 inwoners, gekenmerkt door een relatief hoog aandeel inwoners dat moeite heeft met rondkomen. De armoedeproblematiek concentreert zich in een aantal wijken. De komende jaren zal de stad nog verder groeien en daarmee naar verwachting ook de armoedeproblematiek. De gemeente voert een breed scala aan landelijke en lokale inkomensondersteunende regelingen uit, variërend van uitkeringen en toeslagen tot voorzieningen als de Ooievaarspas, kindregelingen en initiatieven als de Voedselbank en Weggeefwinkel. Deze voorzieningen zijn vooral gericht op huishoudens met een inkomen tot 130% van het sociaal minimum. Hoewel de gemeente deze doelgroep goed in beeld heeft, blijkt uit het onderzoek dat bepaalde groepen, zoals werkende armen, ZZP’ers, jongeren en nieuwkomers met een Europese achtergrond, minder goed worden bereikt.

Oorzaken hiervoor zijn onder andere onbekendheid met regelingen, complexe aanvraagprocedures en het feit dat beleid vooral op inkomen is gericht en niet op besteedbaar inkomen. Vanuit inwonersperspectief is er beperkt overzicht en spelen persoonlijke afwegingen en belemmeringen, zoals schaamte en stress mee om gebruik te maken van regelingen en voorzieningen. Het rapport laat zien dat de bestaande regelingen redelijk goed aansluiten bij de behoeften van minima, maar minder bij mensen die net boven de inkomensgrens zitten. Er is behoefte aan meer maatwerk, betere communicatie en toegankelijkheid, en snellere procedures. De gemeente werkt aan verbeteringen, onder andere door het ontwikkelen van nieuwe initiatieven en het betrekken van inwoners bij het beleid. Dit onderzoek biedt inzicht in de huidige stand van zaken en vormt de basis voor aanbevelingen om het armoedebeleid en de ondersteuning van kwetsbare groepen in Rijswijk verder te versterken.

3

Conclusies en aanbevelingen De centrale hoofdvraag van dit onderzoek is: ‘Welke regelingen en voorzieningen kent de gemeente Rijswijk om ervoor te zorgen dat mensen voldoende bestaanszekerheid hebben en daardoor niet in een sociaal isolement raken?’

Hoofdconclusie De gemeente Rijswijk beschikt over een uitgebreid aanbod van landelijke en lokale regelingen en voorzieningen, aangevuld met informele netwerken, die gericht zijn op het vergroten van bestaanszekerheid, het doorbreken van (generatie)armoede en het voorkomen van sociaal isolement. De focus van het aanbod ligt op minima, maar er zijn signalen dat bepaalde groepen die ook moeite hebben met rondkomen minder goed worden bereikt. Om het bereik en gebruik te vergroten werkt de gemeente aan het verbeteren van de dienstverlening.

Deelconclusies Bevolkingssamenstelling (deelvraag 1) Rijswijk is een snel groeiende en diverse gemeente met relatief veel eenpersoonshuishoudens, alleenstaande ouderen en eenoudergezinnen. Een groot deel van de inwoners heeft een migratieachtergrond en een aanzienlijk deel van de bevolking leeft (tijdelijk) van een laag inkomen of heeft schulden. Het gaat niet alleen om mensen die gebruik maken van regelingen, maar ook om huishoudens die daar geen recht op hebben en/of gebruik van maken, maar wel moeite hebben met rondkomen en kwetsbaar zijn. Het percentage inwoners dat een bijstandsuitkering ontvangt, ligt hoger dan het landelijk gemiddelde. De cijfers laten zien dat armoede zich concentreert in een aantal wijken.

Regelingen en voorzieningen (deelvragen 2, 3 en 4) De gemeente voert diverse landelijke regelingen uit die gericht zijn op het vergroten van bestaanszekerheid. Hiernaast heeft Rijswijk een breed palet aan lokale regelingen en voorzieningen: minimaregelingen, lokale initiatieven en voorzieningen, ondersteuning bij geldzaken en een netwerk van informele hulp. De gemeente heeft geen concrete plannen om bestaande regelingen af te bouwen. Wel zijn er ontwikkelingen gericht op het verbeteren van de dienstverlening, het verruimen van enkele regelingen en het beter betrekken van inwoners bij beleid. De focus ligt daarbij op het versterken van bestaanszekerheid en het voorkomen van armoede.

4

Bereik en aansluiting op de doelgroep (deelvragen 5, 6, 7 en 8) De gemeente Rijswijk heeft de belangrijkste doelgroepen goed in beeld, maar mist zicht op enkele kwetsbare doelgroepen. Een eerste verklaring ligt in de beleidsfocus op inkomen en niet op besteedbaar inkomen, waardoor sommige financieel kwetsbare groepen buiten de regelingen vallen. Hiernaast is er bij inwoners onbekendheid over de regelingen en voorzieningen en ervaren zij aanvraagprocedures en toelatingseisen als complex en streng. Tenslotte spelen persoonlijke belemmeringen zoals schaamte, stress, angst, taalvaardigheid en digitale vaardigheid een rol bij de mate waarin inwoners aanspraak maken op regelingen en voorzieningen. De gemeente zet vroegsignalering in om eerder signalen op te vangen van beginnende armoede en schuldenproblematiek, bijvoorbeeld bij beginnende betalingsachterstanden. De volgende aanbevelingen sluiten aan bij de belangrijkste knelpunten en kansen die uit het onderzoek naar voren komen. Ze dragen bij aan een effectiever, toegankelijker en mensgerichter armoedebeleid in Rijswijk.

Aanbevelingen voor het College 1. Maak aanvraagprocedures eenvoudiger en toegankelijker Inwoners ervaren belemmeringen bij het aanvragen van regelingen en voorzieningen. Vereenvoudig aanvraagprocedures en toetsingscriteria van regelingen en voorzieningen, zodat deze toegankelijker worden. Verminder het aantal benodigde bewijsstukken en zo mogelijk de daarmee gemoeide kosten en verkort de wachttijden bij aanvragen. Zorg voor voldoende ondersteuning bij het aanvragen van regelingen, bijvoorbeeld via laagdrempelige loketten en hulp bij formulieren.

2. Zet in op maatwerk, preventie en vroegsignalering Ontwikkel maatwerkoplossingen voor kwetsbare groepen die nu buiten de boot vallen, zoals werkende armen, ZZP’ers, jongeren en nieuwkomers met een Europese achtergrond. Een inspirerend voorbeeld is het maatwerkbudget (Maatschappelijk Meedoen Budget) waar diverse gemeenten mee experimenteren. Maak het makkelijker en aantrekkelijker om vanuit een uitkering te gaan werken. Zet in op preventie en vroegtijdig signaleren om te voorkomen dat financiële problemen oplopen. → Inspirerend voorbeeld: Maatschappelijk Meedoen Budget Wageningen.

3. Versterk de zachte kant: bejegening, gastvrijheid en vertrouwen Investeer in een gastvrije, respectvolle en persoonlijke benadering van inwoners, waarbij aandacht is voor schaamte, stress en privacy. Besteed aandacht aan de impact van financiële problemen, het herkennen van persoonlijke belemmeringen en werk stress sensitief. Het werken vanuit vertrouwen, met ruimte voor een persoonlijke benadering en maatwerk draagt bij aan betere ondersteuning.

5

4. Verbeter de communicatie en informatievoorziening Zorg voor actuele, toegankelijke en begrijpelijke informatie over regelingen en voorzieningen, zowel digitaal als op papier en op locaties in de wijk. Bied informatie aan in meerdere talen en met een duidelijke sociale kaart, zodat ook inwoners met beperkte digitale vaardigheden of taalbeheersing de weg kunnen vinden. Zet in op proactieve communicatie, bijvoorbeeld door inwoners actief te benaderen. → Inspirerend voorbeeld: Geldboom Rotterdam.

5. Versterk de onderlinge bekendheid tussen partijen en initiatieven Zorg voor een structuur die voorziet in meer onderlinge bekendheid tussen professionals die werken aan armoedebeleid, bijvoorbeeld door het organiseren van netwerkbijeenkomsten of een jaarlijks symposium. Hou de partners in het veld actief op de hoogte van ontwikkelingen in het beleid en organisatie en stimuleer wederzijdse kennisuitwisseling. Streef naar zoveel mogelijk directe en persoonlijke communicatie en vermijd algemene nummers. Stimuleer samenwerking tussen formele en informele netwerken, zodat inwoners zich ondersteund voelen en niet het gevoel hebben er alleen voor te staan.

6. Versterk de bestaanszekerheid van groepen die (nog) geen gebruik maken van het aanbod Creëer meer ruimte binnen het huidige armoedebeleid voor groepen die geen gebruik kunnen maken van het huidige aanbod. Denk hierbij aan inwoners die net boven de norm van 130% boven het sociaal minimum komen; jongeren met schulden; werkende armen of zzp'ers. Breng de groepen in beeld die financiële problemen ervaren, maar geen beroep doen op regelingen en voorzieningen en onderzoek welke mogelijkheden er zijn om het niet-gebruik terug te dringen. Breng in kaart wat de behoeften zijn van deze groepen en hoe zij beter kunnen worden bereikt.

7. Monitor bereik, gebruik en impact Monitor het bereik, gebruik en impact van het armoedebeleid, lopende pilots en dienstverlening en stel een periodieke rapportage op. Hierbij gaat het om zowel het gemeentelijk beleid als om lokale initiatieven die ondersteuning bieden. Dit biedt informatie om het armoedebeleid beter te laten aansluiten op de behoeften van de doelgroepen.

Aanbevelingen voor de Gemeenteraad 1. Stuur op preventie en vroegsignalering Vraag het college om blijvend aandacht te hebben voor het tijdig signaleren en benaderen van inwoners met betalingsachterstanden. Dit is met name belangrijk voor het bereiken van groepen inwoners die belemmeringen ervaren om hulp te vragen. Preventie en vroegtijdig signaleren voorkomt dat financiële problemen oplopen.

2. Vraag het college om niet-bereik en niet-gebruik in kaart te brengen 6

Vraag het college om groepen in beeld te brengen die financiële problemen ervaren, maar niet in aanmerking komen of geen beroep doen op regelingen en voorzieningen. Denk hierbij aan inwoners die net boven de norm van 130% boven het sociaal minimum komen; jongeren met schulden; werkende armen of zzp'ers. Vraag het college om in kaart te brengen wat de behoeften zijn van deze groepen en hoe zij beter kunnen worden bereikt.

3. Stuur op actuele en volledige informatievoorziening Stuur op actuele en volledige informatievoorziening, zowel online als offline. Zorg dat inwoners weten wat de mogelijkheden zijn en waar zij terecht kunnen. Het ontbreekt in Rijswijk aan een helder en compleet overzicht van de mogelijkheden voor hulp en ondersteuning. Goede informatievoorziening kan het ‘nietgebruik’ verkleinen en voorkomt vertraging door bij een ‘verkeerd loket’ aan te kloppen.

4. Stuur op periodiek informeren van de raad Stuur op periodiek informeren van de raad. Vraag het college om twee keer per jaar een rapportage uit te brengen over het bereik en gebruik en de impact van het armoedebeleid. Hierbij gaat het om zowel het gemeentelijk beleid als om lokale initiatieven die ondersteuning bieden.

7

Bestuurlijke reactie

8

9

1. Inleiding 1.1 Aanleiding In 2024 leefde ruim 15% van de Rijswijkse huishoudens ten minste een jaar van een laag inkomen onder de 130% van het sociaal minimum (Rijswijk in Cijfers, 2025). Ruim 10% van de huishoudens heeft langer dan vier jaar een inkomen tot het sociaal minimum. Deze groep is kwetsbaar indien de vaste lasten stijgen en er onvoorziene uitgaven komen. Dit geldt tevens voor de groep die net boven de norm van 130% uitkomt, omdat deze niet in aanmerking komt voor een groot aantal voorzieningen. In de visie ‘Armoedevrij Rijswijk’ stelt de gemeente: “Hoewel de eerste verantwoordelijkheid bij het Rijk ligt om te voorzien in een toereikend bestaansminimum, voelt de gemeente Rijswijk de noodzaak en verantwoordelijkheid om haar inwoners de mogelijkheid te bieden om volwaardig deel te nemen aan de samenleving” (Gemeente Rijswijk, 2024, p.4). Om de bestaanszekerheid van inwoners te vergroten, armoede te doorbreken en schulden aan te pakken, biedt de gemeente Rijswijk inkomensondersteunende voorzieningen. Deze zijn gericht op huishoudens die leven van een inkomen tot 130% van de bijstandsnorm. De regelingen zijn niet alleen gericht op de financiële positie van huishoudens, maar zijn ook belangrijk voor het bevorderen van deelname aan het sociale, culturele en maatschappelijke leven.

De basis voor het huidige beleid is vastgelegd in de Kadernota Samen Kans-Rijk 2021 en verder (Gemeente Rijswijk, 2021). De Rekenkamer wil de gemeenteraad ondersteunen in zijn kaderstellende en controlerende rol door een onderzoek dat overzicht geeft van de lokale regelingen, de beoogde doelgroepen en de aansluiting op de ondersteuningsbehoeften. Ook wil de rekenkamer de raad ondersteunen met handvatten voor het maken van keuzes in de verdere beleidsontwikkeling op dit terrein. In deze nota van bevindingen presenteren we inzichten die zijn opgehaald in de periode van juli tot november 2025 tijdens een inventariserend onderzoek naar armoederegelingen en -voorzieningen, de beoogde doelgroepen en de aansluiting van het aanbod op de vraag van de doelgroepen.

Leeswijzer De nota van bevindingen is als volgt opgebouwd. In het volgende hoofdstuk geven we een beknopt beeld van de demografische kenmerken van de inwoners van Rijswijk en de belangrijkste cijfers op het gebied van bestaanszekerheid. Vervolgens bespreken we in Hoofdstuk 3 de regelingen en voorzieningen. Daarbij kijken we ook naar recente ontwikkelingen, zoals het afbouwen van regelingen of het opzetten van nieuwe initiatieven. In Hoofstuk 4 hebben we aandacht voor ervaringen vanuit het inwonersperspectief en de aansluiting van de regelingen en voorzieningen op de behoefte van de inwoners. In Bijlage 1 geven we een uitgebreid overzicht van cijfers over de bevolking.

10

1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen Doel van het onderzoek Het doel van dit onderzoek is het bieden van inzicht in de regelingen en voorzieningen op het gebied van armoede en bestaanszekerheid, in de beoogde doelgroepen van beleid en in de aansluiting van het aanbod op de vraag van de doelgroepen.

Centrale onderzoeksvraag ‘Welke regelingen en voorzieningen kent de gemeente Rijswijk om ervoor te zorgen dat mensen voldoende bestaanszekerheid hebben en daardoor niet in een sociaal isolement raken?’

Deelvragen We leggen de hoofdvraag uiteen in de volgende deelvragen, vrij naar de deelvragen zoals verwoord in de uitvraag door de opdrachtgever: 1.

Welke bevolkingssamenstelling kent de gemeente Rijswijk?

2.

Aan welke landelijke regelingen geeft de gemeente Rijswijk uitvoering?

3.

Welke lokale regelingen en voorzieningen kent de gemeente Rijswijk?

4.

Heeft de gemeente voornemens om regelingen af te bouwen?

5.

Heeft de gemeente de doelgroepen van landelijke en lokale regelingen en voorzieningen in beeld?

6.

Heeft de gemeente inzicht in rechthebbenden die zij niet bereikt?

7.

Heeft de gemeente daarvoor een verklaring?

8.

Hoe sluiten lokale regelingen aan op de samenstelling en de behoefte van de bevolking?

1.3 Onderzoeksaanpak Het onderzoek is gefaseerd uitgevoerd in de periode juli tot november 2025. In de verkenningsfase zijn interviews gehouden met sleutelpersonen binnen het veld van armoedebestrijding. In de verdiepende fase is veldwerk uitgevoerd en zijn gesprekken gevoerd met inwoners. In de laatste fase is een analyse gemaakt van een selectie van regelingen en voorzieningen aan de hand van een toetsingskader. Aan sleutelpersonen is gevraagd welke regelingen en voorzieningen zij relevant vonden om nader te toetsen. De meeste genoemde waren: de Ooievaarspas, de Voedselbank en het Financieel Servicepunt. De uiteindelijke selectie is afgestemd met de Rekenkamer. Tenslotte is op basis van gegevens uit het deskresearch, de interviews en observaties een analyse gemaakt ter beantwoording van de deelvragen. Er is regelmatig overleg geweest met de Rekenkamer over de stand van zaken en de tussentijdse bevindingen.

11

Voor dit onderzoek zijn verschillende onderzoeksmethoden gebruikt (zie Tabel 1.1). Tabel 1.1 Onderzoeksmethoden Onderdeel

Toelichting

Desk research

▪

Analyse van cijfers (CBS Statline, Rijswijk In Cijfers) over de inwoners en specifieke doelgroepen, aangevuld met data aangereikt door de opdrachtgever en door een data-analist van gemeente Rijswijk.

▪

Analyse van beleidsdocumenten, deels aangereikt door de opdrachtgever, deels door respondenten en deels zelf opgevraagd/opgezocht.

Interviews

met

▪

sleutelpersonen

In totaal 10 semi gestructureerde interviews met 14 sleutelpersonen, waarvan 7 face-to-face met 10 sleutelpersonen plaatsvonden op verschillende locaties in Rijswijk en 3 via MS Teams met in totaal 4 sleutelpersonen.

▪

De gesprekken zijn gevoerd aan de hand van een topiclijst.

▪

De gesprekken zijn met toestemming van de respondenten opgenomen t.b.v. verslaglegging.

▪

De conceptverslagen hebben we aan de respondenten voorgelegd met het verzoek ze te controleren op omissies en feitelijke onjuistheden. Alle respondenten hebben hier (soms na meerdere herinneringen) gehoor aan gegeven.

Interviews

met

▪

inwoners

Van de in totaal 14 semi-gestructureerde interviews vonden er 12 face-to-face plaats op verschillende locaties in Rijswijk: Huis van de Stad, Don Bosco, Voedselbank en Wijkcentrum Stervoorde. De overige twee respondenten zijn telefonisch geïnterviewd.

▪

De gesprekken zijn gevoerd aan de hand van een topiclijst. Daarin besteedden we specifiek aandacht aan de bekendheid van en ervaringen met de Ooievaarspas, het Financieel Servicepunt en de Voedselbank.

▪

Naarmate we meer interviews hadden afgenomen, nam de hoeveelheid nieuwe informatie die de respondenten ons verstrekten af.

Focusgroep

▪

Een verdiepend gesprek met twee inwoners en twee professionals uit Rijswijk vond plaats in het Huis van de Stad, in aanwezigheid van een van de leden van de Rekenkamer.

Observaties

▪

Observaties tijdens bezoeken aan het Huis van de Stad, een bezoek aan de Voedselbank, een bezoek aan Don Bosco tijdens de uitgifte van lunchpakketten en meerdere bezoeken aan wijkcentrum Stervoorde.

12

De inzichten uit de interviews zijn bedoeld als duiding van de gevonden data en de beleidsdocumenten. Vanwege de kwalitatieve benadering kunnen we op basis van dit onderzoek geen uitspraken doen over de totale populatie van inwoners die moeite hebben met rondkomen. Het bleek dat er in beperkte mate cijfers beschikbaar waren over het gebruik van regelingen en voorzieningen. We hebben binnen de mogelijkheden en beperkingen van tijd en aantallen interviews een zo divers mogelijke vertegenwoordiging van zowel sleutelpersonen als inwoners gerealiseerd.

1.4 Werving, selectie en respons Voor de verkennende fase hebben we in overleg met de opdrachtgever een selectie van te interviewen sleutelpersonen gemaakt. Het betreft zowel medewerkers van de gemeente als vertegenwoordigers van gemeentelijke partners, zoals Don Bosco, Stichting KEI, Welzijn Rijswijk en de Voedselbank. Er zijn veel acties uitgevoerd om een zo divers mogelijke groep inwoners te kunnen bereiken. Voor de werving van inwoners die we konden interviewen, zochten we contact met o.a. Gemeente Rijswijk, Don Bosco, Stichting KEI, de Voedselbank, Krijg de kleertjes, Financieel Servicepunt (FSP; nu: Steunpunt), Weggeefwinkel, Sociaal Raadsvrouw, Stichting Urgente Noden (SUN), Prettig in de Plus en SchuldHulpMaatje Rijswijk. Daarnaast gingen we op verschillende plekken langs, waaronder Don Bosco, de Voedselbank en Wijkcentrum Stervoorde. Tot slot hebben we organisaties en gemeenteambtenaren nagebeld.

13

De kenmerken van de veertien inwoners die wij gesproken hebben staan in Tabel 1.2. Vijf respondenten zijn klant van de Voedselbank. Tabel 1.2: Kenmerken van respondenten Nr.

Geslacht

Leeftijdscategorie

Kenmerk

1

vrouw

40-50

Alleenstaande moeder, chronisch ziek

2

vrouw

40-50

Alleenstaande moeder

3

man

20-30

Alleenstaand, Nieuwkomer

4

vrouw

40-50

Gezin, Nieuwkomer

5

vrouw

60-70

Alleenstaand, Chronisch ziek

6

vrouw

40-50

Alleenstaande moeder

7

man

70 +

Alleenstaand

8

vrouw

50-60

Alleenstaande, Chronisch ziek

9

vrouw

30-40

Alleenstaande

10

vrouw

40-50

Alleenstaande moeder, werkend

11

man

40-50

Alleenstaand, kinderen

12

vrouw

50-60

Alleenstaande, Chronisch ziek

13

vrouw

50-60

Alleenstaande, Chronisch ziek

14

vrouw

40-50

Alleenstaande moeder, Chronisch ziek

Voor de focusgroep waren dertien mensen uitgenodigd, waarvan er zes op het allerlaatst lieten weten door ziekte of andere verplichtingen verhinderd te zijn (twee inwoners en vier professionals). Drie inwoners die we hadden uitgenodigd kwamen niet opdagen zonder afmelding. De respons bij informele organisaties en de gemeente was in het algemeen goed. Een van de benaderde sleutelpersonen gaf aan geen tijd te hebben en een andere organisatie wenste niet mee te werken. Een enkele keer bleken conctactgegevens op een website of een flyer niet meer actueel. Hierdoor duurde het even voor we de juiste persoon (soms per toeval, door het vinden van een flyer in het wijkcentrum) gevonden hadden. Met een organisatie kregen we binnen de periode van dataverzameling helemaal geen contact.

14

2. Bevolkingssamenstelling 2.1 Cijfers over de inwoners van Rijswijk In deze paragraaf beantwoorden we Deelvraag 1: Welke bevolkingssamenstelling kent de gemeente Rijswijk? We maken hiervoor gebruik van de meest recente gegevens die op websites Rijswijk in Cijfers en CBS Statline (Kerncijfers Buurten en Wijken). Een volledig overzicht is opgenomen in Bijlage 1. In Tabel 2.1 zijn de belangrijkste demografische kengetallen weergegeven. Het aantal inwoners neemt toe. In vergelijking met Nederland als geheel kent Rijswijk iets meer eenpersoonshuishoudens, alleenstaande 65-plussers en eenoudergezinnen (zie Bijlage 1). Tabel 2.1: Demografische kengetallen Kenmerk

Kengetal

Aantal inwoners

61.112

Geschat aantal inwoners in 2050

81.000

Aantal huishoudens

29.579

Geschat aantal huishoudens in 2050

40.010

Aandeel eenpersoonshuishoudens

43,5%

Aandeel alleenstaande 65-plussers

16,0%

Aandeel eenoudergezinnen

9,5%

Gemiddelde leeftijd

41,9

Aandeel inwoners met een migratieachtergrond

43,8

Aandeel inwoners met herkomst binnen Europa

11,8

Aandeel inwoners met herkomst buiten Europa

32,0

In de wijken Stervoorde, de Muziekbuurt, Te Werve en Ministerbuurt wonen de meeste inwoners met een migratieachtergrond (zie Bijlage 1). Naast de traditionele landen gaat het om onder meer arbeidsmigranten uit Oost-Europa, expats die bij internationale bedrijven in de regio werken en vluchtelingen uit bijvoorbeeld Oekraïne, Eritrea en Syrië. Rijswijk kent met 5,1% huishoudens een bijstandsuitkering (zie Tabel 2.2). Dat aandeel ligt iets hoger dan Nederland als geheel (4,7%). Het aantal huishoudens met een bijstandsuitkering schommelde de afgelopen tien jaar en is licht toegenomen. De hoogste aantallen werden bereikt in maart en mei 2021 (1.590) en weerspiegelen vermoedelijk de invloed van de Covid-19 Pandemie.

15

Tabel 2.2: Uitkeringen Kenmerk

Kengetal

Aandeel huishoudens met een bijstandsuitkering

5,1%

Aantal huishoudens met een bijstandsuitkering in 2015

1.340

Aantal huishoudens met een bijstandsuitkering in 2025

1.500

Aantal alleenstaande ouders met een bijstandsuitkering

300

Aantal personen met een WW-uitkering

430

Aantal personen met een WAO-uitkering

380

Aantal personen met een WIA-uitkering/WGA-regeling

910

Aantal personen met een WAJONG-uitkering

660

Ten opzichte van eerdere jaren zien we geen grote verschillen in de aantallen inwoners met een uitkering. Een groot deel van de inwoners met een bijstandsuitkering concentreert zich in de wijken Stervoorde, Muziekbuurt, Ministerbuurt, Te Werve en Artiestenbuurt (zie Bijlage 1). In Tabel 2.3 zijn de belangrijkste kengetallen weergegeven voor de inkomenssituatie van de inwoners van Rijswijk. Tabel 2.3: Inkomens Kenmerk

Kengetal

Gemiddeld besteedbaar huishoudensinkomen

€56.600

Aandeel lage inkomens (aandeel personen in particuliere huishoudens die

36%

behoren tot de landelijke 40% personen met het laagst persoonlijk inkomen) Aandeel dat onder of rond het sociaal minimum leeft (een inkomen tot 101%

7,0%

van het wettelijk sociaal minimum) Aandeel huishoudens dat tenminste een jaar van een laag inkomen leefde

15,6%

Aandeel huishoudens dat langer dan vier jaar van een laag inkomen leefde

10,1%

Aandeel huishoudens met een negatief vermogen (schulden)

13,6%

Aandeel huishoudens met een positief vermogen tot €1.000,-

9,1%

De buurten met de hoogste percentages huishoudens dat op of rond het sociaal minimum leeft zijn het Havenkwartier, de Muziekbuurt, de Ministerbuurt en de Plaspoelpolder (zie Bijlage 1). Dezelfde buurten springen er ook uit als we kijken naar huishoudens tot 110% van het sociaal minimum en huishoudens tot 120% van het sociaal minimum.

16

2.2 Duiding van de cijfers De cijfers laten zien dat een aanzienlijk deel van de inwoners van Rijswijk voor korte of langere tijd met een laag inkomen en/of schulden te maken heeft en dat in Rijswijk relatief veel mensen in armoede leven, in vergelijking tot het landelijk gemiddelde. Dit wordt ook wordt benoemd in het visiedocument ‘Armoedevrij Rijswijk’ (gemeente Rijswijk, 2024). Zowel voor de huishoudens rond het sociaal minimum als de huishoudens met een beperkt eigen vermogen (ze zullen deels overlappen) geldt dat ze kwetsbaar zijn indien de vaste lasten stijgen en er onvoorziene uitgaven komen, zoals een kapotte wasmachine of een autoreparatie. Inwoners zijn kwetsbaar als hun inkomen licht stijgt, bijvoorbeeld wanneer zij vanuit de bijstand gaan werken (Van Grinsven & Van Nuland, 2024). Naarmate het inkomen stijgt, nemen de landelijke toeslagen af, waardoor de groei van het besteedbaar inkomen wordt geremd. Op het moment dat inwoners net boven de gemeentelijke inkomensgrens van de regelingen uitkomen, verliezen zij hun recht op gemeentelijke toeslagen en daalt het besteedbaar inkomen. In de gemeente Rijswijk daalt het besteedbaar inkomen in een aantal gevallen zover dat het leidt tot een ‘armoedeval’ wanneer de inwoner net meer dan bijstandsniveau verdient (ibid.).

In aanvulling op de cijfers blijkt uit de interviews dat inwoners met een inkomen dat net boven de norm van 130% uitkomt, moeite hebben met rondkomen. Dat komt omdat deze inwoners niet in aanmerking komen voor een groot aantal inkomensondersteunende voorzieningen. Daarmee zijn ze een relatief groot deel van hun inkomen kwijt aan vaste lasten, de kosten voor levensonderhoud en sociaal-culturele activiteiten (zwemles, muziekles, bibliotheek). De cijfers laten bovendien zien dat er binnen de gemeente Rijswijk een aantal buurten is waar de armoede zich concentreert, te weten de Muziekbuurt, de Ministerbuurt, Stervoorde en Te Werve. Deze wijken zijn in gesprekken met inwoners en sleutelpersonen van de gemeente en organisaties in de stad veelvuldig genoemd als de meest kwetsbare wijken. De stad groeit sneller dan gemiddeld en heeft een enorm diverse bevolking, als het gaat om land van herkomst en daarmee ook qua talen en culturen. Dat maakt de problematiek extra complex, onder meer omdat het voor anderstaligen doorgaans ingewikkelder is om de juiste informatie te vinden en om te weten waar ze naartoe moeten voor hulp of ondersteuning. Ook het aanleveren van de juiste bewijsstukken kan soms meer vragen van inwoners met een herkomst buiten Nederland. De complexiteit wordt versterkt door de stapeling van problemen. In de interviews zijn veel voorbeelden van multiproblematiek benoemd.

Gezinnen hebben bijvoorbeeld niet alleen een minimuminkomen, maar ook een of meerdere gezinsleden met een cognitieve en/of fysieke beperking, chronische ziekten, scheidingsproblematieken en achterstanden op het gebied van taal.

17

3. Regelingen, voorzieningen en ontwikkelingen 3.1 Landelijke en lokale regelingen en voorzieningen In deze paragraaf beantwoorden we Deelvraag 2: Aan welke landelijke regelingen geeft de gemeente Rijswijk uitvoering? en Deelvraag 3: Welke lokale regelingen en voorzieningen kent de gemeente Rijswijk? We beantwoorden deze vragen op basis van bekende gegevens uit beleidsdocumenten en interviews met inwoners en sleutelpersonen. De focus ligt hierbij op bestaanszekerheid, armoede en schulden. Tevens komen enkele voorzieningen aan bod die ook activiteiten ter bevordering van de sociale participatie bieden. Onder regelingen verstaan we inkomensondersteunende regelingen. Met voorzieningen bedoelen we het geheel aan organisaties in de gemeente waar inwoners terecht kunnen voor hulp, materiële zaken of activiteiten. We kijken in de eerste plaats naar landelijke regelingen waar minima van Rijswijk aanspraak op kunnen maken, zoals uitkeringen en toeslagen. Deze regelingen verlopen via de landelijke overheid, en organisaties zoals het UWV en de Belastingdienst. Ten tweede besteden we aandacht aan lokale regelingen en voorzieningen.

Het betreft regelingen en voorzieningen in de gemeente Rijswijk die door de gemeente, samenwerkingspartners en particuliere initiatieven worden uitgevoerd, beschreven in de kadernota Armoede 2021-2025 ‘Samen Kans-Rijk’ (Gemeente Rijswijk, 2021) en de Uitvoeringsagenda ‘Samen werken aan een zeker bestaan 2025-2026’ (Gemeente Rijswijk, 2025d). Deze regelingen staan in Tabel 3.1, alsmede de wettelijk verplichte inkomensondersteunende regelingen.

18

Tabel 3.1: Overzicht van regelingen en voorzieningen Type regeling

Kenmerken

Regelingen

Landelijke regelingen

Uitkeringen

▪

AOW

▪

WAO

▪

WIA/WGA

▪

WW

▪

Bijstandsuitkering

inkomensondersteunende

▪

Bijstand voor zelfstandigen

regelingen

▪

Bijstand voor jongeren

▪

Bijzondere bijstand

▪

Individuele inkomenstoeslag

▪

Studietoeslag

▪

Huurtoeslag

▪

Zorgtoeslag

▪

Kinderopvangtoeslag

▪

Kindgebonden Budget

▪

Gemeentelijke belastingen

▪

Regionale belastingen

▪

Kindregelingen

▪

Gemeentepolis (collectieve

Wettelijk verplichte

Bijstandsuitkeringen

Toeslagen

Kwijtscheldingen

Lokale regelingen en

Minimaregelingen

voorzieningen

aanvullende verzekering) ▪

De Ooievaarspas

▪

Leenbijstand

▪

Langdurigheidstoeslag

▪

Vergoeding dierenzorgkosten

▪

Vrij Reizen HTM AOW Gerechtigden in combinatie met Ooievaarspas

▪

Fietsregeling Stichting KEI

▪

Tijdelijke regeling alleenverdienersproblematiek (Wtrap)

In de gemeente Rijswijk zijn verschillende organisaties en initiatieven die zich richten op het bevorderen van bestaanszekerheid en sociale participatie (zie Tabel 3.2). Tabel 3.2: Overzicht van organisaties en initiatieven

19

Kenmerk

Organisaties en initiatieven

Kindregelingen en activiteiten

▪

Stichting KEI

▪

Don Bosco

▪

Jeugd Educatiefonds

▪

Welzijn Rijswijk

▪

Prettig in de plus

▪

Schuldhulpmaajte

▪

Stichting Urgente Noden (SUN)

Voorzieningen voor levensmiddelen en

▪

Voedselbank

goederen

▪

Weggeefwinkel

▪

Krijg de Kleertjes

▪

Menstruatie Uitgifte Punten (MUP’s)

▪

Stichting Babyspullen

▪

Voedsel

▪

Kleding

▪

Spullen

▪

Informele hulp

Voorzieningen voor steun bij geldzaken

Het informele hulpcircuit

Kindregelingen en activiteiten Een belangrijk aandachtspunt van het huidige armoedebeleid in Rijswijk is het doorbreken van generatiearmoede en aandacht voor de situatie van kinderen. De gemeente wil daarom “investeren in een stevig armoedebeleid en het doorbreken van armoede die van generatie op generatie wordt overgedragen” (Gemeente Rijswijk, 2024, p.4). Daarvoor is investeren in het onderwijs ook van belang (Gemeente Rijswijk, 2025d, p.2).

“[Onderwijs] heeft een sterk en duurzaam effect op het doorbreken van generatiearmoede, omdat goed onderwijs kinderen de kennis, vaardigheden en kansen biedt om een stabiele baan te vinden, financieel zelfstandig te worden en zelfredzaamheid te bevorderen.”

“Kinderen die opgroeien in armoede [hebben] minder kans op een succesvolle toekomst. Ze kunnen moeite hebben om zich te concentreren op school en lopen vaker leerachterstanden op. Ook is de kans groter dat ze zonder diploma de school verlaten.”

Gemeente Rijswijk (2025d, p.2)

Gemeente Rijswijk (2024,p.4) 20

In Rijswijk zijn twee organisaties actief op het vlak van uitvoeren van regelingen en activiteiten voor kinderen. De eerste is Stichting KEI. Deze stichting is uitvoerend partner van de kindregelingen in Rijswijk, daar waar veel andere gemeenten hiervoor een samenwerking hebben met Stichting Leergeld. De doelgroep betreft kinderen van 4 t/m 17 jaar. Voor de financiering van verschillende kindregelingen ontvangt de stichting subsidie van de gemeente Rijswijk (Stichting KEI, 2025). Daarnaast doet Stichting KEI een beroep op verschillende landelijke en lokale fondsen en ontvangt zij giften en donaties van particulieren en bedrijven. Tabel 3.3: Kerncijfers Kindregelingen Stichting KEI (Stichting KEI, 2025) Kenmerk

Cijfers 2024

Aantal verstrekte Participassen

1.073

Bijdragen voor schoolreisjes

185

Aantal verstrekte computers

20

Aantal uitgegeven leenlaptops

21

Aantal uitgegeven leenfietsen

50

Totaal uitgeven bedrag

€136.3140

Bron: Stichting KEI (2025)

Stichting KEI verstrekt jaarlijks ruim 1.000 Participassen, waarvan schoolspullen en sport- en winterkleding kunnen worden aangeschaft. Ook levert de stichting bijdragen voor schoolreisjes en worden er computers en leenlaptops verstrekt voor kinderen vanaf 8 jaar in het basisonderwijs. Om in aanmerking te komen voor deze regelingen is het hebben van een geldige Ooievaarspas vereist. De leenfietsenregeling is is gericht op kinderen van 6 tot 17 jaar. De verstrekte fietsen blijven eigendom van Stichting KEI en haar partners. Ook daarbij geldt een geldige Ooievaarspas als voorwaarde. Stichting KEI verzorgt in samenwerking met welzijnspartners en Stichting Jarige Job ook verjaardagscadeaus en Decembercadeaus. Het jaarverslag van Stichting KEI biedt geen inzicht in het aantal regelingen waar gezinnen met kinderen aanspraak op maken en of ze dat meerdere jaren achtereen doen. Uit de interviews weten we dat inwoners vaak meerdere voorzieningen aanvragen, zoals een fiets en een laptop, sportkleding, winterkleding en schoolspullen. Ook maken inwoners vaak meerdere jaren gebruik van de regelingen. Omdat het te besteden bedrag beperkt is, kunnen ze bijvoorbeeld het ene jaar een winterjas voor hun kind aanschaffen en het jaar erop sportkleding.

De tweede organisatie die zich richt op kinderen is Don Bosco Rijswijk, een jeugdcentrum, dat activiteiten uitvoert voor jeugd en jongeren in Rijswijk. Een van de activiteiten is het uitreiken van lunchpakketten aan ouders van kinderen in het basisonderwijs. De aanmeldingen verlopen via doorverwijzing van partners (20%), op eigen signalering vanuit Don Bosco. De overige 60% komt zelf en hebben over Don Bosco via via 21

of via school vernomen. Het aantal uitgedeelde pakketten is iets gedaald ten opzichte van 2024 vanwege de beperkte capaciteit van Don Bosco (zie Tabel 3.4). Tabel 3.4: Kerncijfers Don Bosco Lunchloket (Don Bosco Rijswijk, 2024; 2025) Kenmerk

Cijfer

Aantal wekelijks uitgedeelde lunchpakketten in 2024

50

Aantal wekelijks uitgedeelde lunchpakketten in 2025

40

Aantal klanten (gezinnen) in 2025

17

Aantal kinderen voor wie een lunch werd verzorgd in 2023*

350

* = Meest recente cijfer dat beschikbaar is De behoefte aan lunchpakketten is groot en er is een wachtlijst van ongeveer vijf tot twaalf gezinnen, waarbij de organisatie probeert te rouleren. Don Bosco hanteert geen strikte voorwaarden, zoals een inkomenstoets, maar bepaalt op basis van een intakegesprek of een gezin in aanmerking komt. Don Bosco is ook een belangrijke ‘vindplaats’. Wanneer medewerkers hulpvragen signaleren bij de afnemers van de lunchpakketten of bij de kinderen die deelnemen aan hun activiteiten, bieden zij hulp met doorverwijzen. Daarnaast zetten ze zich in om op informele wijze hulp te bieden. Zo helpen ze inwoners soms met het vinden van een fiets of het aanschaffen van een laptop. Naast de samenwerking met Stichting KEI en Don Bosco geeft de gemeente Rijswijk met ingang van 2025 een financiële bijdrage aan het Jeugd Educatie Fonds (JEF), die deze bijdrage verdubbelt. Met deze bijdrage kunnen zes basisscholen in de gemeente extra activiteiten organiseren die anders niet mogelijk zouden zijn, met als doel om de ontwikkelingskansen van kinderen te vergroten. De gemeente Rijswijk doet op dit moment niet mee aan het Rijksprogramma Schoolmaaltijden van Min OCW. Het is niet bekend waarom.

Voorzieningen voor steun bij geldzaken Welzijn Rijswijk is de lokale welzijnsorganisatie en biedt onder andere ondersteuning op het gebied van geldzaken, administratie en hulp bij het aanvragen van gemeentelijke regelingen. De organisatie geeft inwoners advies en verwijst hen waar nodig door naar andere voorzieningen in de stad. Voor hulp bij het aanvragen van toeslagen of andere formulieren, kunnen vrijwilligers van de De Formulierenhulp inwoners bijstaan. Bij de gemeente Rijswijk is het Financieel Servicepunt een belangrijke ingang voor inwoners. Prettig in de plus is een initiatief in Rijswijk die jongeren tussen 18 en 27 jaar helpt bij schulden en financiële administratie. Jongeren kunnen via Whatsapp contact opnemen met een trajectbegeleider die hen begeleidt op basis van de methodiek van het Jongeren Perspectief Fonds. Na een intake wordt gekeken of jongeren bij de coach een traject ingaan of dat ze wellicht verwezen worden naar andere instanties. Er zijn acht tot tien lopende trajecten met jongeren. Deze jongeren zijn aangemeld door het Financieel Servicepunt (FSP; nu: Steunpunt), de gemeente Rijswijk en Welzijn Rijswijk. Tijdens de interviews en in het focusgesprek 22

is aangegeven dat jongeren zich niet zelf aanmelden. Dit kan deels te maken hebben met een website die verouderd is en uit de lucht gaat, omdat het sinds kort onderdeel is van de gemeentelijke website. Het initiatief is twee jaar geleden als pilot gestart en de coach is werkzaam voor 2,5 dag per week. Begin 2026 (Q1) vindt er een evaluatie van de pilot plaats. SchuldHulpMaatje is een landelijke organisatie die ook in Rijswijk actief is. Het aantal aangemelde hulpvragen schommelt de laatste jaren. In 2024 bedroeg het aantal aangemelde hulpvragen 95 (SchuldHulpMaatje Rijswijk, 2025). Het merendeel van de vragen gaat over betalingsachterstanden en begeleiding bij de administratie. Een deel van de inwoners meldt zichzelf aan en een deel komt via partijen in het veld, zoals de gemeente, maatschappelijk werk, bewindvoering en de diaconie (SchuldHulpMaatje Rijswijk, 2024). Als inwoners , maar wel acuut geld of spullen nodig hebben, kunnen zij een beroep doen op Stichting Urgente Noden. Voorwaarde is een afwijzing voor Bijzondere Bijstand. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om tandarts- en orthodontiekosten, huur, woninginrichting, medische kosten, kleding en gas en elektra. In 2024 werd in totaal voor €28.076,71 aan ondersteuning geboden (Stichting Urgente Noden Rijswijk, 2025).

Voorzieningen voor levensmiddelen en goederen In de interviews met sleutelpersonen en inwoners zijn diverse organisaties en initiatieven benoemd die voorzien in levensmiddelen of andere goederen. Hieronder zijn deze beschreven, met de kanttekening dat dit geen volledig beeld geeft van het aanbod in de gemeente Rijswijk. Een aantal initiatieven is te karakteriseren als lokale initiatieven, anderen lopen via landelijke fondsen. Voor sommige voorzieningen is het hebben van een geldige Ooievaarspas een voorwaarde voor toegang of toekenning. De Voedselbank bedient rond de 50 huishoudens (Voedselbank Haaglanden, 2025). In tabel 3.5 staan de huishoudenstypes en leeftijdscategorieën. Het betreft cijfers over 2022, het laatste jaar waarin in het jaarverslag het profiel van de klanten van Voedselbank Haaglanden is uitgesplitst per uitgiftepunt. De intake wordt verzorgd door het Sociaal Wijkteam en Welzijn Rijswijk. De Voedselbank is bezig met het opzetten van een winkelconcept, naar voorbeeld van andere gemeenten. Deze ontwikkeling kan belangrijk zijn voor de gemeente als er in dit nieuwe concept bijvoorbeeld meer ruimte komt om klanten van de Voedselbank te informeren, zowel actief (aanspreken) als passief (flyers verspreiden) en om een spreekuur te starten.

23

Tabel 3.5: Kerncijfers Voedselbank Haaglanden, locatie Rijswijk (Voedselbank Haaglanden, 2023) Kenmerk

Kengetallen

Huishoudenstypes

▪

Eenpersoonshuishouden: 46%

▪

Eenoudergezinnen: 21%

▪

Gezinnen en stellen: 33%

▪

<30: 8,7%

▪

30-50 jaar: 46,2%

▪

50-65: 26,9%

▪

65>: 18,3

Leeftijdscategorieën

De Weggeefwinkel is gericht op het ter beschikking stellen van huishoudelijke artikelen aan inwoners die in armoede leven. In 2023 heeft de Weggeefwinkel circa 400 gezinnen geholpen. Ook werkt de Weggeefwinkel mee aan de Winterjassenactie van Stichting KEI (een groot deel van de circa 500 jassen wordt hier ingezameld) en aan de actie voor Wintercadeaus (Weggeefwinkel Rijswijk, 2024). De klanten komen uit de doelgroep van de Voedselbank, Ooievaarspas of Asielzoekerscentrum. Zij kunnen zichzelf aanmelden of worden via hulpverleners aangemeld (Stichting Rijswijk voor elkander, 2020). Krijg de kleertjes is een landelijk initiatief dat zich niet uitsluitend richt op armoede, maar zich inzet voor een meer circulaire economie. Via deze organisatie kunnen inwoners kinderkleding en speelgoed ruilen. Deelname is niet gekoppeld aan het hebben van een geldige Ooievaarspas of het ontvangen van een Bijstandsuitkering (Krijg de Kleertjes Rijswijk, 2025). Via het Armoedefonds zijn in heel Nederland zogeheten MUP’s (menstruatie-uitgiftepunten) opgezet. Doel is om menstruatie armoede aan te pakken (Armoedefonds, 2025). De gemeente Rijswijk heeft zich op initiatief van een inwoner als samenwerkingspartner aangemeld.

In 2023 heeft de gemeenteraad van Rijswijk de motie ‘verbreding en verduurzamen uitgiftepunten menstruatie artikelen’ aangenomen, waarin een groei van drie naar tien tot vijftien uitgiftepunten werd beoogd (Gemeente Rijswijk, 2023). Verspreid over de gemeente zijn er nu vijftien ‘buurtkastjes’, waar behalve hygieneproducten ook voedsel in wordt aangeboden. Stichting Babyspullen is een landelijke organisatie, die zich inzet om de negatieve gevolgen voor kinderen die opgroeien in armoede te verminderen, met extra liefde voor hun nieuwe leven (Stichting Babyspullen, 2025). De stichting zamelt landelijk gebruikte en nieuwe babyspullen in en maakt daar baby startpakketten van. Deze pakketten schenkt de stichting op aanvraag van hulpverleners via diverse instanties aan (aanstaande) ouders in Nederland die het financieel moeilijk hebben. De stichting is ook actief in Rijswijk en ontvangt een financiële bijdrage van de gemeente.

24

Het informele hulpcircuit Naast de hierboven genoemde regelingen en voorzieningen, blijkt uit de observaties en interviews dat er sprake is van een netwerk van inwoners die elkaar helpen en steunen. Ze richten zich onder meer op het verschaffen van kleding, voedsel en spullen of op het bieden van hulp bij bijvoorbeeld administratie. Ook zien we dat kerken een belangrijke rol spelen. Zo doneert de Protestantse Gemeente soms fietsen en organiseert de Nieuwe Kerk een maaltijd. Een voorbeeld van informele hulp is de ‘Voedselbank aan huis’. De initiatiefnemer gaat wekelijks met een bakfiets naar de markt om afgekeurde groente op te halen en deze vervolgens aan huis uit te delen. Ook is in de interviews gesproken over inwoners die brood bij de bakker ophalen en herverdelen. En zo zijn er nog meer vormen van ondersteuning genoemd die vrijwel geheel onder de radar plaatsvinden. De initiatiefnemers willen hier zelf niet te veel bekendheid aan geven, vanwege angst voor korting op hun Bijstandsuitkering. Hetzelfde zien we op het gebied van kleding en spullen. Er is onder meer gesproken over Speelgoedruil, Ruilwinkel SamSam en de eerder genoemde buurtkastjes met o.a. hygiëneproducten. Daarnaast blijkt uit interviews dat sommige inwoners ook als een onbedoeld voorportaal voor de officiële instanties fungeren.

Buurtbewoners komen bij hen aan de deur met vragen, bijvoorbeeld als zij een brief ontvangen van de gemeente of een andere instantie: ‘wat is de bedoeling, moet ik nu betalen of niet?’. Soms kan de medebewoner de vraag zelf beantwoorden, andere keren wordt de vragensteller warm doorverwezen naar de Formulierenhulp of het Financieel Servicepunt (FSP; nu: Steunpunt).

3.2 Overlap We hebben gevraagd naar overlap tussen verschillende voorzieningen tijdens de gesprekken met inwoners en sleutelpersonen. Hier blijkt in zeer beperkte mate sprake van. Ten eerste zien we dat inwoners voor het aanvragen van een fiets voor een kind in principe aanspraak kunnen maken van de regeling van Stichting KEI, maar soms lukt dat niet (bijvoorbeeld omdat de inwoner geen geldige Ooievaarspas heeft). In sommige gevallen wordt dan gekeken of de fiets uit de Bijzondere Bijstand kan worden vergoed, maar ook het informele circuit biedt soms uitkomst, bijvoorbeeld de kerken. Ten tweede zijn er diverse mogelijkheden voor verstrekking van voedsel. De gemeente Rijswijk neemt op dit moment niet deel aan het Rijksprogramma Schoolmaaltijden. In het verleden was dit wel het geval en was er daarmee een extra mogelijkheid voor inwoners om voedsel te verkrijgen via de vanuit dit programma verstrekte boodschappenpassen. Deze mogelijkheid bestond toen naast het Lunchloket van Don Bosco en de Voedselbank. Zoals eerder benoemd, zijn er wel verschillende particuliere initiatieven op het gebied van voedsel, waarbij niet de ingangseisen gelden die Don Bosco en de Voedselbank hanteren.

25

Ten derde is er op het gebied van mobiliteit in november 2025 een nieuw initiatief gestart, namelijk een tweejarige pilot met deelscootmobielen voor bewoners van Hof van Kerstanje in de wijk Rijswijk Buiten, zo wist een van de sleutelpersonen ons te vertellen. Mogelijk kunnen op een later moment ook buurtbewoners gebruik maken van de deelscootmobielen (Mooiman, 2025). De gemeente wil met dit initiatief niet alleen de mobiliteit vergroten, maar ook het contact tussen buurtgenoten stimuleren. Het is niet bekend in hoeverre het gebruik van de deelscootmobielen van invloed is op de aanvragen voor HTM Vrij Reizen voor senioren, maar het zou in theorie kunnen dat de vraag naar dat product op termijn iets afneemt.

3.3 Drie regelingen en voorzieningen nader bekeken In deze paragraaf gaan we nader in op drie specifieke regelingen en voorzieningen: de Ooievaarspas (Tabel 3.6), het Financieel Servicepunt (Tabel 3.7) en de Voedselbank (Tabel 3.8). We hebben deze regelingen en voorzieningen bij inwoners getoetst aan de hand van vier criteria: de behoefte, de bekendheid, de toegankelijkheid en de ervaren baat. In Hoofdstuk 4 gaan we nader in op ervaringen van inwoners.

26

Tabel 3.6: Ooievaarspas Criterium

Bevindingen

Behoefte

▪

De behoefte is duidelijk aanwezig. Zonder deze pas zouden inwoners belangrijke activiteiten als zwemles of sport voor zichzelf of hun kind niet kunnen betalen, evenals lidmaatschap van de bibliotheek of toegang tot culturele voorzieningen.

▪

Er is behoefte aan meer mogelijkheden om de pas te besteden, zoals vrij reizen of reizen met korting.

▪

Ook inwoners die net boven de lage inkomensgrens vallen, maar wel moeite hebben met rondkomen, hebben behoefte aan deze pas, maar komen hier niet voor in aanmerking. Zij zouden de pas willen, al dan niet met korting. Als voorbeeld is de Rotterdampas genoemd.1

Bekendheid

▪

De pas is goed bekend bij inwoners van Rijswijk. Dat heeft mede te maken met het feit dat het hebben van deze pas als voorwaarde geldt voor gebruik van andere voorzieningen, zoals de Weggeefwinkel en de kindregelingen van Stichting KEI.

▪

Minder bekend zijn de doelen waar de pas voor kan worden ingezet, doordat aanbieders geregeld wisselen en contact met aanbieders soms als lastig wordt ervaren.

Toegankelijkheid

▪

De mate waarin de pas als toegankelijk wordt ervaren, verschilt per persoon. Het moeten aanleveren van bewijsstukken wordt als belastend ervaren, zowel bij de eerste keer als bij vervolgaanvragen. Het is voor sommigen zelfs een reden om geen aanvraag te doen, zelfs al hebben ze wel concrete doelen waarvoor ze de pas zouden kunnen inzetten.

▪

De Ooievaarspas wordt volgens gebruikers niet gecorrigeerd voor inflatie, waar dat wel gebeurt voor bepaalde uitkeringen. Hierdoor raken sommige inwoners het recht op deze pas kwijt.

Ervaren baat

▪

Met name ouders waarderen de pas, omdat het hun kinderen in staat stelt ‘mee te doen’, bijvoorbeeld via de kindregelingen van Stichting KEI. Ook wordt de pas ingezet om toegang te krijgen tot voorzieningen als de Weggeefwinkel.

1 De Rotterdampas is een pas waarmee je gratis of met korting leuke dingen kunt doen in en om Rotterdam.

Mensen met een laag inkomen kunnen de pas voor een kleine vergoeding aanschaffen. Anderen, ook mensen van buiten Rotterdam, kunnen deze pas kopen. De pas fungeert dan als kortingspas. Daarbij worden verschillende tarieven gehanteerd. De berekening voor het tarief is gekoppeld aan het nettomaandinkomen, exclusief toeslagen. 27

Tabel 3.7: FSP Criterium

Bevindingen

Behoefte

▪

De behoefte bij inwoners aan de hulp van het FSP is wisselend. Een aantal geeft aan het zelf zonder te redden en de administratie op orde te hebben. Voor ingewikkelde zaken komen inwoners graag langs, zoals met vragen over belastingen en toeslagen.

Bekendheid

▪

Het FSP is als loket niet goed bekend bij inwoners, zo blijkt bij navraag. Soms komen mensen er per toeval achter dat het FSP bestaat, doordat ze ergens fysiek naar binnen lopen en erover horen of lezen. Inwoners die bij Wijkcentrum Stervoorde binnenlopen, worden vaak doorverwezen door de medewerkers van Welzijn Rijswijk.

▪

Inwoners weten bovendien niet goed bij welk loket ze voor welke vraag moeten aankloppen: het FSP, het Wijkteam, Welzijn Rijswijk of de Formulierenbrigade.

Toegankelijkheid

▪

Inwoners hebben wisselende ervaringen over de toegankelijkheid van het FSP. Sommigen worden snel geholpen, anderen moeten lang wachten.

▪

Toegang wordt veelal verstrekt door onderlinge verwijzingen, bijvoorbeeld vanuit Welzijn Rijswijk en Stichting KEI. Er is een goede samenwerking met de Sociaal Raadsvrouw van gemeente Rijswijk.

▪

Rechtstreeks contact is soms ook mogelijk. Een inwoner geeft aan contact te onderhouden via Whatsapp.

Ervaren baat

▪

Het aantal respondenten dat het FSP kent is zeer beperkt. Daarom kunnen we geen onderbouwde uitspraken doen over de ervaren baat.

28

Tabel 3.8: Voedselbank Criterium

Bevindingen

Behoefte

▪

Vooral bij inwoners die net boven de inkomensgrens zitten om in aanmerking te komen voor regelingen, is er behoefte aan voedsel en levensmiddelen.

Bekendheid

▪

De Voedselbank is goed bekend. Volgens de vrijwilligers van de Voedselbank staat het aantal aanvragen echter niet in verhouding tot de potentiële doelgroep. De landelijke actie ‘onder de radar’ is opgezet om meer mensen te bereiken, maar heeft in Rijswijk maar een beperkt aantal nieuwe klanten opgeleverd.

Toegankelijkheid

▪

Niet alle inwoners die moeite hebben met rondkomen, komen in aanmerking voor de Voedselbank. De criteria worden als streng ervaren. We hebben diverse inwoners gesproken die zijn afgewezen.

▪

De Voedselbank hanteert regels voor het niet ophalen van het voedselpakket. Na herhaaldelijk niet opdagen zonder afmelding, gaan mensen van de lijst.

▪

Het uitgiftepunt is fysiek goed toegankelijk. Mensen worden vriendelijk, gastvrij en met aandacht ontvangen.

Ervaren baat

▪

De klanten die we hebben gesproken zijn blij met het voedselpakket als tijdelijke ondersteuning, maar vonden het wel moeilijk om de stap te zetten vanwege schaamte. De samenstelling van het pakket sluit niet altijd even goed aan op persoonlijke wensen.

▪

De Voedselbank is voornemens een winkelconcept te starten. De voedselbankklanten die we spraken zouden dit waarderen, vanwege de keuze in producten die ze krijgen.

3.4 Ontwikkelingen In deze paragraaf beantwoorden we Deelvraag 4: Heeft de gemeente voornemens om regelingen af te bouwen? Met het oog op eventueel te maken beleidskeuzes bespreken we daarna ook voornemens of reeds genomen maatregelen t.b.v. nieuwe regelingen en voorzieningen.

Afbouw van regelingen De Uitvoeringsagenda ‘Samen werken aan een zeker bestaan 2025-2026’, waarin de gemeente de ambities en acties op het gebied van welzijn en armoedebestrijding samenbrengt (Gemeente Rijswijk, 2025) benoemt geen afbouw van regelingen. Ook uit de interviews komen geen concrete plannen naar voren om bestaande regelingen af te bouwen.

29

Voor een aantal regelingen geldt dat ze niet zomaar kunnen worden afgebouwd, omdat het samenwerkingsverbanden betreft die voor langere tijd zijn aangegaan, zoals met Stichting Jarige Job.

Nieuwe ontwikkelingen Een aantal ontwikkelingen moet bijdragen aan meer bestaanszekerheid van de inwoners van Rijswijk. Ten eerste zien we initiatieven die zijn gericht op de kwaliteit van dienstverlening en de toegang tot ondersteuning. Zo maakt het Financieel Servicepunt op dit moment een transformatie door van een apart loket naar een breder georganiseerd Steunpunt (het Sociaal Team), waarin ook andere voorzieningen worden ondergebracht. Daarmee geeft de gemeente invulling aan de zogeheten ‘Brede Toegang’ (Gemeente Rijswijk, 2025a). Doel is om meer systeemgericht te werken en het voor inwoners makkelijker te maken om hulp of steun te vragen. Ten tweede is in samenwerking met werkgevers in Rijswijk het project ‘Aanpak verborgen schulden’ gestart. Het doel is het vergroten van financiële weerbaarheid bij werknemers, door bij werkgevers bewustwording te creëren en werkgevers te leren om mogelijke financiële problematiek bij hun werknemers te signaleren. Dit doen ze bijvoorbeeld door het ontwikkelen van een ‘Toolbox’, het organiseren van voorlichtingsbijeenkomsten en het maken van een sociale kaart van financiële dienstverlening in Rijswijk (Gemeente Rijswijk, 2025b). Ten derde is om inwoners meer te betrekken bij armoedebeleid, een tweetal initiatieven genomen. Een daarvan is de invoering van de subsidieregeling Sociaal Kapitaal per september 2025 (Gemeente Rijswijk, 2025e).

In twee rondes kunnen inwoners aanspraak maken op een totaal budget van €75.000,- . Daarmee kunnen inwoners onder meer subsidie aanvragen voor lokale activiteiten die armoede bestrijden en schulden helpen voorkomen. Daarnaast heeft de gemeente een Ervaringsraad ingesteld, die is gestart in oktober 2025 (Schra, 2025). Dit is een groep ervaringsdeskundige inwoners die meedenkt met ontwikkelingen rondom armoede en bestaanszekerheid vanuit het inwonersperspectief. Deze maatregelen komen voort uit de visie van de Gemeente voor een focus op preventieve maatregelen. Samenwerking tussen verschillende thema's, zoals jeugd, onderwijs, gezondheid, werk en inkomen, is volgens de gemeente noodzakelijk (Gemeente Rijswijk, 2025d), zodat kan worden voorkomen dat inwoners in de schulden terechtkomen (Gemeente Rijswijk, 2024). Daarbij wordt onder meer ingezet op het benutten van ervaringskennis. Het afgelopen jaar zijn er al enkele initiatieven ontstaan vanuit de 'Inwonersraad Armoede Verlichting' (Gemeente Rijswijk, 2025d). Ten vierde zijn enkele regelingen verruimd of omgezet naar structurele maatregelen. Zo is de Ooievaarspas met ingang van 2025 ook beschikbaar voor Oekraïense ontheemden die de leefgeldregeling ontvangen en dus een laag inkomen hebben. Onder de noemer ‘Prettig in de Plus’ geeft de gemeente Rijswijk blijvend

30

invulling aan de samenwerking met het landelijk Jongeren Perspectief Fonds (JPF) (Gemeente Rijswijk, 2025c; Mooiman, 2024). De pilot wordt begin 2026 geëvalueerd. Tenslotte bevat de Uitvoeringsagenda Samen werken aan een zeker bestaan 2025-2026 ook een aantal activiteiten en inspanningen, gericht op het vergroten van bewustwording en bekendheid van gemeentelijke voorzieningen (zowel de doelgroep als de ambtenaren zelf). Voorbeelden zijn de Levende Bibliotheek, Serious Game en extra inzet op het communicatieplatform ‘Extraatje Rijswijk’. In het kader van deze uitvoeringsagenda is de gemeente Rijswijk in 2025 ook gestart met de Pilot Bijzondere Overheid, een regelvrij budget waarmee maatwerk kan worden geleverd. Circa twintig procent van de inwoners in Rijswijk die in armoede leven, bevinden zich in een zeer kwetsbare situatie (Gemeente Rijswijk, 2025d, p.14). Omdat reguliere voorzieningen voor deze groep niet altijd werken, is een pilot gestart waarbij de gemeente tien à twintig gezinnen met een bijstandsuitkering op een bijzondere manier behandelt. Zij doet dat door casussen individueel in beeld te brengen en middels maatwerk op te lossen.