RA 26 081 Bijlage B - Regionaal Risicoprofiel Bijlagen
Tekst van het document
Regionaal Risicoprofiel Bijlagen BIJLAGE 1 BETROKKENEN REGIONAAL RISICOPROFIEL HAAGLANDEN 3 BIJLAGE 2 OVERZICHT MAATSCHAPPELIJKE THEMA’S, CRISISTYPEN EN INCIDENTTYPEN 4 BIJLAGE 3 RISICO’S NADER TOEGELICHT 6 Bijlage 1 Betrokken organisaties Regionaal Risicoprofiel Haaglanden Het Regionaal Risicoprofiel Haaglanden is tot stand gekomen met medewerking van vele organisaties door onder andere deelname aan bijeenkomsten, uitvraag naar en interviews met experts en organisaties. Hieronder een overzicht van de deelnemende organisaties: Brandweer Haaglanden Bureau Gemeentelijke Crisisbeheersing Gemeente Delft Gemeente Den Haag Gemeente Leidschendam-Voorburg Gemeente Midden-Delfland Gemeente Pijnacker-Nootdorp Gemeente Rijswijk Gemeente Wassenaar Gemeente Westland Gemeente Zoetermeer GHOR Haaglanden Politie eenheid Den Haag Alliander Defensie Delft Reactor Institute Dunea Evides GasUnie GGD Haaglanden Havenbedrijf Den Haag HTM Hoogheemraadschappen van Delfland, Rijnland en van Schieland en de Krimpenerwaard (vertegenwoordigd door Delfland) Luchthavenbrandweer Rotterdam The Hague Airport OM ProRail Provincie Zuid-Holland Rijkswaterstaat Stedin Tennet Odido TU Delft Veiligheidsregio Hollands Midden Veiligheidsregio Rotterdam-Rijnmond Veiligheidsregio Zuid- Holland Zuid Bijlage 2 Overzicht maatschappelijke thema’s, crisistypen en incidenttypen De risico’s in de regio Haaglanden zijn conform
de landelijke handreiking geïnventariseerd langs 23 crisistypen, die zijn verdeeld over zeven maatschappelijke thema’s. Ieder crisistype kent diverse incidenttypen. Crisistypen Incidenttypen (aanvulling Haaglanden op handreiking in cursief) Natuurlijke omgeving Overstromingen Overstroming uit zee Overstroming door hoge rivierwaterstanden Vollopen van een polder / dijkdoorbaak Natuurbranden Bosbrand Heide, (hoog)veen- en duinbranden Extreme weersomstandigheden Koude golf, sneeuw en ijzel Hitte golf Storm en windhozen Droogte Aanhoudende laaghangende mist en smog Langdurige en extreme regenval Zware clusterbuien Aardbevingen Aardbeving Plagen Ongedierte Dierziekten Ziektegolf Gebouwde omgeving Branden en instorting kwetsbare objecten (o.b.v.
landelijke crisistypen ‘Branden in kwetsbare objecten’ en ‘Instortingen in grote gebouwen en kunstwerken’) Grote brand in gebouwen met niet of verminderd zelfredzame personen Grote brand in gebouwen met grootschalige publieksfunctie Grote brand in bijzondere en/of hoge gebouwen of ondergrondse bebouwing Brand in dichte binnensteden Instorting door explosie Instorting door gebreken constructie of fundering Technologische omgeving Ongevallen met brandbare / explosieve stof in open lucht Incident vervoer weg Incident vervoer water Incident spoorvervoer Incident transport buisleiding Incident stationaire inrichting Ongevallen met giftige stof in open lucht Incident vervoer weg Incident vervoer water Incident spoorvervoer Incident transport buisleiding Incident stationaire inrichting Kernongevallen Incident A-objecten: nabije centrales grensoverschrijdend Incident A-objecten: scheepvaart met kernenergie en nucleair defensiemateriaal Incident B-object: vervoer grote aantallen radio actief materiaal Incident B-objecten: overige nucleaire faciliteiten brandklasse I Incident B-objecten: nucleaire faciliteiten brandklasse II Incident B-objecten: overig vervoer en gebruik nucleaire materialen Incident militair terrein en transporten nucleaire materiaal Vitale infrastructuur en voorzieningen Verstoring energievoorziening Uitval olievoorziening Uitval gasvoorziening Uitval
elektriciteitsvoorziening Verstoring drinkwatervoorziening Uitval drinkwatervoorziening Problemen waterinname Verontreiniging in drinkwaternet Verstoring rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering Uitval rioleringssysteem Uitval afvalwaterzuivering Verstoring telecommunicatie en ICT Uitval voorziening voor spraak- en datacommunicatie Verstoring afvalverwerking Uitval afvalverwerking Verstoring voedselvoorziening Uitval distributie Verkeer en vervoer Luchtvaartincidenten Incident bij start of landing op of om een luchtvaartterrein Incident vliegtoestel bij vliegshows Incidenten op water Incident waterrecreatie en pleziervaart Incident beroepsvaart (anders dan met gevaarlijke stoffen) Incident op ruim water Grootschalig duikincident Verkeersincidenten op land Incident wegverkeer Incident treinverkeer Incidenten in tunnels Incident in treintunnels en ondergrondse stations Incident in wegtunnels Incident in tram- en metrotunnel en ondergrondse station G e z o n d h e i d Bedreiging volksgezondheid Besmettingsgevaar via contactmedia (o.b.v.
landelijke crisistypen ‘Bedreiging volksgezondheid’ en ‘Ziektegolf’) Feitelijke grootschalige besmetting (nog) zonder ziekteverschijnselen Besmettingsgevaar vanuit buitenland Besmettingsgevaar in eigen regio Dierziekte overdraagbaar op mens Ziektegolf besmettelijke ziekte Ziektegolf niet besmettelijke ziekte Sociaal maatschappe- lijke omgeving Verstoring openbare orde (o.b.v. landelijke crisistypen ‘Verstoring openbare orde’ en ‘Paniek in menigte’) Paniek tijdens grote festiviteiten, concerten en demonstraties Rel rondom demonstraties en andere manifestaties Gewelddadigheden rondom voetbalwedstrijden Maatschappelijke onrust en buurtrellen Jaarwisseling Terrorisme Dreiging ‘Eenvoudige’ aanslag door eenling Geplande aanslag op soft target Gelijktijdige aanslagen op meerdere plekken in Nederland Bijlage 3 Risico’s nader toegelicht Sociaal- Maatschappelijke omgeving Haaglanden is het bestuurlijke centrum van Nederland. Hierdoor zijn er een groot aantal politieke- en diplomatieke objecten en internationale instellingen in de regio aanwezig. De aanwezigheid van deze organisaties brengt een grote aantrekkingskracht voor (politieke) demonstraties met zich mee. Ook vinden in de regio veel (nationale) evenementen plaats, waar grote aantallen bezoekers op afkomen en die kunnen uitmonden in een verstoring van de openbare orde.
Als laatste zorgt de sociale disbalans in de samenleving voor een toegenomen kans op uitsluiting of conflict. Deze polarisatie wordt versterkt door het gebruik van sociale media, wat kan bijdragen aan maatschappelijke onrust. Deze maatschappelijke onrust kan vervolgens resulteren in een verstoring van de openbare orde. Het risico op een terroristische aanslag in de regio is nog steeds aanwezig. In de afgelopen jaren is het dreigingsniveau gestegen van aanzienlijk naar substantieel. Daarnaast is er ook een toename zichtbaar van rechtsextremisme, online radicalisering en de statelijke dreiging. Terrorisme “Het uit ideologische motieven plegen van op mensenlevens gericht geweld, dan wel het aanrichten van maatschappij- ontwrichtende zaakschade, met als doel maatschappelijke ondermijning en destabilisatie te bewerkstelligen, de bevolking ernstige vrees aan te jagen of politieke besluitvorming te beïnvloeden1.” In 2023 is het dreigingsniveau door de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) van ‘aanzienlijk’ (niveau 3) naar “substantieel’ (niveau 4 van de 5). Dit niveau is in 2025 opnieuw bevestigd2. Dit betekent dat er een reële kans bestaat dat een aanslag in Nederland zal plaatsvinden.
Jihadisme en radicale islam, rechts-terrorisme en -extremisme, anti-institutioneel terrorisme en -extremisme, links-extremisme, toenemende Russische statelijke- en de snelle online radicalisering van jongeren vormen hierbij een gevaar voor de nationale veiligheid. Het jihadisme geldt als de grootste terroristische dreiging voor Europa. Net als in de tweede helft van 2024 waren er de afgelopen maanden tientallen aanslagen en verstoorde aanslagplannen in Europa. Veel daders handelen alleen, maar waren geïnspireerd door de terroristische organisatie Islamitische Staat (ISIS). De aanslagen werden vaak op eenvoudige wijze gepleegd, bijvoorbeeld door een mesaanval of door het inrijden op een menigte met veel slachtoffers als gevolg. De doelwitten waren met name Joodse of Israëlische locaties of personen die werden beschuldigd van de ontheiliging van de islam. De dreiging van traditionele fysieke jihadistische netwerken neemt af. Daartegenover staat een nieuwe generatie jihadisten die onderdeel zijn van online groepen, waar zij in contact komen met gelijkgestemden. Deze online netwerken bestaan voor het overgrote deel uit tieners en jongvolwassenen die jihadistische content maken, bewerken en verspreiden. Er bestaat een risico dat individuen of groepen, geïnspireerd door deze online propaganda, overgaan tot geweld in Nederland.
Het aantal minderjarigen dat de afgelopen jaren in Nederland is aangehouden op verdenking van terrorisme is gestegen. Ook binnen rechts terroristische online netwerken ziet de NCTV een snelle radicalisering van jongeren. Het gaat óók bij deze groep veelal om jongeren die op zoek zijn naar hun identiteit en betekenis willen geven aan hun leven, vaak in combinatie met psychiatrische of psychosociale problemen. Online komen deze jongeren makkelijk in contact met rechts- extremistische groepen. In deze online groepen kan radicalisering snel plaatsvinden, doordat extremistische taal wordt aangemoedigd. Deze jongeren komen sporadisch fysiek samen en zijn online lid van meerdere chatgroepen, waarbij er geregeld nieuwe groepen ontstaan. Dit maakt het lastig om de omvang van deze netwerken vast te stellen. Via sociale media en deelname aan online netwerken komen zij in aanraking met gewelddadige en terroristisch inhoud. Hierdoor is er een reële kans dat personen binnen deze groepen in hoog tempo radicaliseren en uiteindelijk overgaan tot terroristisch geweld. De snelheid waarmee tieners en jongvolwassenen in zowel jihadistische als rechts-terroristische milieus online radicaliseren geeft reden tot zorg. Jongeren kunnen op den duur overgaan tot een terroristische geweldsdaad. Ook vanuit een rechts-extremistische hoek is een aanslag voorstelbaar.
Er zijn aanwijzingen dat een dergelijke aanslag kan leiden tot meer activiteit binnen links-extremistische groeperingen in de EU. 1 Definities gebruikt in het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid 2 NCTV Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland | Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid Daarnaast is sprake van een toenemende statelijke dreiging vanuit Rusland. Russische desinformatie vindt in Nederland weerklank bij anti-institutioneel- en rechts-extremistische groepen. Interacties tussen de Russische staat of aanverwante actoren en westerse anti-institutioneel- en rechts-extremistische groepen maken deel uit van die dreiging, maar komen in ons land minder vaak voor dan in andere westerse landen. Vooralsnog blijft de impact van die interacties op de extremistische- en terroristische dreiging in Nederland beperkt. Verstoring openbare orde Het risico dat de openbare orde (het ordentelijk verloop van het maatschappelijke verkeer in de openbare ruimte) wordt verstoord, is groot in de regio Haaglanden. Dit hangt samen met het bijzondere karakter van de regio, waarin Den Haag fungeert als regeringsstad en internationale stad van vrede en recht. Hierdoor zijn er in de regio tal van overheidsinstellingen en internationale organisaties, en zijn spanningen in binnen- en buitenland extra voelbaar.
Bij de verstoring van de openbare orde gaat het om zowel zichtbare crises, zoals demonstraties, rellen en paniek in menigten als in eerste instantie onzichtbare crises, zoals groeiende maatschappelijke onrust onder delen van de bevolking. Er is een toename van burgerlijke ongehoorzaamheid, waarbij burgers openlijk en bewust de wet overtreden om aandacht te vragen voor een politiek of sociaal punt, zoals onrechtvaardige wetten of beleid. Het is een vorm van protest die kenmerkend is door de geweldloze en zichtbare aard van de acties, waarbij actievoerders de gevolgen van hun daden accepteren. De maatschappelijke discussie over grondrechten, zoals het demonstratierecht, neemt toe. Hierdoor is een toename van disruptieve acties (zoals acties van, maar ook tegen XR) waarneembaar. De meeste demonstraties in onze regio verliepen over het algemeen ordentelijk en vreedzaam. Toch kunnen demonstraties een behoorlijke impact hebben op het maatschappelijke verkeer in de openbare ruimte. Dit vraagt om inzet van gemeenten en verhoogt de druk op de hulpdiensten. Aan maatschappelijke onrust liggen veelal één of meerdere incidenten ten grondslag die leiden tot heftige reacties onder burgers, in de (sociale) media of in de politiek. Deze reacties kunnen zich richten op een persoon, op een object, op zowel private als publieke instanties en op ‘fenomenen’, zoals besluiten van de overheid.
Denk hierbij aan de aanwezigheid van een pyromaan of zedendelinquent, spanningen binnen bepaalde bevolkingsgroepen, de komst van een (tijdelijk) asielzoekerscentrum en de wijze waarop de overheid omgaat met demonstranten op de A12. Deze reacties worden versterkt door onderliggende maatschappelijke problemen waarvoor de incidenten symbool staan. De regio Haaglanden wordt gekenmerkt door een grote culturele en sociaal-maatschappelijke diversiteit in een relatief klein en dichtbevolkt gebied., Hierdoor worden mensen dagelijks geconfronteerd met verschillen in waarden, normen en levensovertuigingen. De demografische ontwikkelingen laten zien dat de samenleving steeds diverser wordt, terwijl er tegelijkertijd een groeiende kloof tussen bevolkingsgroepen zichtbaar is. Het kan gaan om een groot incident, overheidsoptreden of een relatief klein voorval dat de spreekwoordelijke druppel vormt die de emmer doet overlopen. Deze onrust kan uiteindelijk leiden tot het optreden van massale dan wel ernstige aantastingen van de openbare orde (blokkades, demonstraties en uiteindelijk rellen). Sociale media vervullen daarbij een verbindende en aanjagende rol. Er zijn zorgen over een verdere verharding van de samenleving door het vervagen van de grens tussen activisme en extremisme en het gebruik van contrastrategieën, bijvoorbeeld gericht tegen de overheid.
Naast maatschappelijke onrust bestaat het risico op grootschalige ordeverstoringen (crisis) wanneer grote groepen mensen samenkomen, zoals bij evenementen, festiviteiten (zoals de jaarwisseling) en de eerdergenoemde demonstraties. Hierbij spelen aspecten zoals crowd control, het risico op verdrukkingen bij paniek, mogelijke gewelddadigheden en uiteindelijk zware rellen, mogelijk met extreem geweld, een rol. In dit verband baart de toenemende agressie tegen hulpverleners de laatste jaren extra zorgen. Gezondheid Bedreiging volksgezondheid Bedreigingen van de volksgezondheid is al jarenlang een van de meest waarschijnlijke en ernstige risico’s in het Regionaal Risicoprofiel Haaglanden. Gezondheid raakt de kern van ons bestaan en wordt door de WHO omschreven als een toestand van fysiek, psychisch en sociaal welbevinden. Het begrip gezondheid kan ook breder worden geïnterpreteerd, bijvoorbeeld in relatie tot de leefomgeving en maatschappelijke factoren. Infectieziekten, zoals zoönose, kunnen zich snel verspreiden door mondiale mobiliteit en intensieve veeteelt. De ernst van een infectie hangt onder meer af van besmettelijkheid, overdrachtswijze en de behandelbaarheid. Naast terugkomende infectieziekten, kunnen nieuwe infectieziekten, zoals COVID-19 een aantal jaar terug, grote fysieke, psychische en sociale impact hebben.
De coronapandemie heeft duidelijk gemaakt hoe ontwrichtend een virus kan zijn voor de samenleving met beperkingen in bewegingsvrijheid, economische schade en sociale isolatie. Multiresistente bacteriën en muterende virussen vormen toekomstige risico’s. Demografische en maatschappelijke trends zoals vergrijzing, zorgmijding, individualisering en klimaatverandering vergroten de kwetsbaarheid. De GHOR en GGD Haaglanden hebben draaiboeken en plannen geactualiseerd op basis van ervaringen met COVID-19 en eerdere griepgolven. Volksgezondheid blijft een complex en urgent thema met potentieel grote maatschappelijke gevolgen. Haaglanden is extra kwetsbaar voor bedreigingen van de volksgezondheid door haar hoge bevolkingsdichtheid en de diverse bevolkingssamenstelling. Infectieziekten kunnen zich snel verspreiden door de vele reisbewegingen van forenzen, toeristen en expats. De toenemende vergrijzing, groeiende sociaaleconomische gezondheidsverschillen, maatschappelijke overtuigingen en toenemend aantal verminderd zelfredzamen versterken deze kwetsbaarheid. Met name kinderen en mensen met een verminderde weerstand (ouderen en personen in een ongezonde leefsituatie) zijn vatbaar. Een infectieziektecrisis kan daarnaast de continuïteit van zorg onder druk zetten. Het is niet uitgesloten dat de regio de komende jaren te maken krijgt met een nieuwe pandemie.
Het Zorgrisicoprofiel3 geeft inzicht op welke manier dit consequenties heeft voor de continuïteit van zorg. De ernst van een infectie wordt voornamelijk bepaald door de eigenschappen van de bacterie of het virus. Dit hangt af van bijvoorbeeld de mate van besmettelijkheid, de manier van overdracht (via lucht of contact), de virulentie en de beschikbaarheid van therapieën. Meestal gaat het dan om milde varianten waarbij de samenleving niet direct wordt ontwricht, maar waarbij wel relatief veel mensen ziek worden en kwetsbare groepen, zoals ouderen, jonge kinderen, chronisch zieken, een verhoogde kans hebben om te overlijden. Hierbij kan worden gedacht aan salmonella-infecties, de jaarlijkse griepepidemieën en de NORO- en ROTA-virussen. Soms verschijnen echter gevaarlijke of onbekende varianten die zich wereldwijd snel verspreiden, zoals de influenza H1N1uitbraak in 2009, de MERS-uitbraak in 2012, de ebola-uitbraak in 2014 en de recentere COVID19-pandemie. Kenmerkend voor een dergelijke pandemie is de grote en brede sociale impact. Het komt zelden voor dat een overheid besluit om de beweging van burgers te beperken. Bijvoorbeeld door het treffen van vergaande contactbeperkende maatregelen, waaronder het sluiten van diverse sectoren, zoals de horeca, niet-essentiële winkels, sport- en evenementenlocaties en het onderwijs.
Als dat toch gebeurt om de impact van het virus te beperken, kan dat leiden tot woede en isolement. Daarnaast worden veel mensen ook economisch getroffen door deze crisis. De maatschappelijke zekerheden worden geraakt. Deze pandemie geeft aan wat de impact is van een virus dat zich in deze tijd snel over de wereld verplaatst, vele slachtoffers maakt en daarbij disruptief werkt in de samenleving. Bij een pandemie bestaat het risico dat onvoldoende gezonde mensen beschikbaar zijn om essentiële maatschappelijke functies te vervullen. Daarnaast zorgt een pandemie voor angst, rouw en onzekerheid bij grote groepen mensen. De maatschappelijke impact wordt verder gekenmerkt door sociaaleconomische dilemma’s en ethische vraagstukken. Diverse trends beïnvloeden de balans tussen risico’s en kwetsbaarheden, waaronder: • Vergrijzing en de toenemende vraag naar zorg; • Personeelstekort in de zorg; • Mobiliteit en migratie; • Zorgdrempel (bijv. vermijdingsgedrag door dak- en thuislozen); • Financiële druk op ziekenhuizen; • Weigering (van zorg) op religieuze gronden of op basis van maatschappelijke overtuigingen (desinformatie en anti-overheid); • Toegenomen verplaatsing van bevolkingsgroepen; • Klimaatverandering en effecten daarvan op de leefomgeving. De afgelopen jaren hebben echter ook geleid tot nieuwe inzichten en verbeterde samenwerking in de zorg.
Het Zorgrisicoprofiel, waarin knelpunten, afhankelijkheden en risico’s in de zorgketen worden geanalyseerd, is daar een voorbeeld van. Ook de grotere aandacht voor digitale weerbaarheid, datagebruik en de algemene continuïteit van zorginstellingen zijn positieve ontwikkelingen. De hoge bevolkingsdichtheid en de bevolkingssamenstelling (o.a. met toegenomen vergrijzing en culturele samenstelling) maakt regio Haaglanden kwetsbaar voor bedreigingen van de volksgezondheid. Dit wordt versterkt door de dynamiek binnen de regio; dagelijks reizen vele forensen, studenten en toeristen van en naar Haaglanden. Bovendien zorgen de multiculturele populatie en de aanwezigheid van internationale instellingen en het nationaal bestuur voor veel internationale reisbewegingen, waardoor infecties sneller kunnen worden geïmporteerd. Bij de GHOR, de GGD Haaglanden en het Netwerk Acute Zorg is al jaren veel aandacht voor planvorming. Sinds covid is er extra aandacht voor draaiboeken gerelateerd aan infectieziekten en het regionale griepplan. De beschreven scenario’s in deze plannen, zoals dat van een grieppandemie, laten zien waar de grenzen van de zorgcapaciteit liggen. De lessen uit de coronacrisis zijn verwerkt en de plannen worden geactualiseerd waar nodig.
3 Zorgrisicoprofiel Haaglanden 2021 Bijzondere aandacht gaat uit naar de mogelijkheid van een gemuteerd influenzavirus en toenemende antibioticaresistentie. Multiresistentie is in Nederland nog geen wijdverspreid probleem, maar de wetenschappelijke wereld volgt deze ontwikkeling nauwlettend. Natuurlijke omgeving Extreem weer Onstuimig weer komt de laatste jaren regelmatig voor in Nederland. In de meeste gevallen leidt dit niet tot problemen, maar het weer kan ook omslaan in extreem weer. Zware stormen met wind- en waterhozen, hevige sneeuwval, strenge vorst of juist langdurige hitte en droogte kunnen gevaarlijk zijn en het openbare leven verstoren. Extreme weersomstandigheden kunnen bijvoorbeeld leiden tot korte, hevige buien, waardoor gebieden tijdelijk met wateroverlast te maken krijgen. Ook kan het openbaar vervoer uitvallen, kunnen verkeersstromen stagneren en kan (zeer) zware storm voor aanzienlijke schade zorgen. Daarnaast kan extreme hitte leiden tot overbelasting van het elektriciteitsnet en tot een verhoogde vraag naar drinkwater. Recente stresstesten4 laten zien dat vooral verstedelijkte gebieden te maken krijgen met hittestress. Extreme weersomstandigheden kunnen het hele jaar door voorkomen en de gevolgen zijn sterk afhankelijk van de situatie.
Een belangrijke maatstaf voor dit crisistype is het aantal inwoners in een regio, omdat dit een indicatie geeft van het aantal mensen dat bij extreme weersomstandigheden in de problemen kunnen komen. Met name ouderen en mensen met chronische aandoeningen zijn extra kwetsbaar, bijvoorbeeld tijdens een hittegolf. Door het grote aantal inwoners en de hoge bevolkingsdichtheid is de regio Haaglanden hiervoor relatief kwetsbaar. Daarnaast is het van belang om zich te realiseren dat op werkdagen tienduizenden forensen van buiten de regio in Haaglanden werken. Op zomerse dagen trekken bovendien duizenden bezoekers naar de stranden van Wassenaar, Scheveningen, Kijkduin, Monster en ’s-Gravenzande. De piek in het zomerse toerisme kan samenvallen met een hittegolf, waarbij het weer plotseling kan omslaan in hevig noodweer. Zomerse buien gaan vaak gepaard met windstoten en onweer. In combinatie met grote aantallen mensen, bijvoorbeeld tijdens evenementen of op drukbezochte recreatiegebieden en stranden, vormt dit een relevant risico voor de regio. De grootste toename van extreme weersomstandigheden vindt plaats in de kustgebieden. In Haaglanden komen in de nazomer en herfst vaker zware clusterbuien voor dan elders in Nederland. Door de ligging aan de kust kan de regio in het najaar bovendien worden getroffen door krachtige zuidwesterstormen.
Naast reguliere stormschade kunnen deze omstandigheden ook overstromingsrisico’s met zich meebrengen. Door de ligging onder NAP kunnen clusterbuien daarnaast met name in het Westland en in de omgeving van Delft en Pijnacker-Nootdorp tot aanzienlijke economische schade leiden. Tegelijkertijd zorgt de kustligging van Haaglanden voor een gematigder zeeklimaat. Daardoor komen extreme kou, sneeuw en ijzel in deze regio relatief minder vaak voor dan in andere delen van Nederland. Overstromingen De regio Haaglanden ligt grotendeels in het gebied dat bekend staat als dijkring 14. Dit is het gebied met de grootste potentiële schade als waterkeringen falen: tot drie miljoen inwoners kunnen worden getroffen en circa 65% van het bruto nationaal product (BNP) wordt in dit gebied verdiend. Het gebied strekt zich uit over drie provincies, vijf waterschappen, vier veiligheidsregio’s en 59 gemeenten. Binnen Haaglanden kennen de gemeente Midden-Delfland, delen van het Westland, het gebied tussen Wassenaar en Zoetermeer en de omgeving van Delfgauw en Pijnacker de grootste maximale overstromingsdiepte. In een extreem scenario vanuit zee kan de waterdiepte hier variëren van 50 cm tot maximaal 5 meter. In de dichtbevolkte gebieden met het grootste aantal potentiële getroffenen blijft de maximale waterdiepte meestal beperkt tot ongeveer 0,8 meter.
In Haaglanden is de afgelopen jaren geïnvesteerd in het versterken van de kustverdediging. Door onder andere het verbreden en verhogen van de duinen en de vernieuwing van boulevards is de kans op een overstroming vanuit zee bij Scheveningen en Ter Heijde kleiner geworden. Naast het risico op een overstroming vanuit zee bestaat ook het risico op een doorbraak van een regionale kering. Met name de combinatie van droogte en daaropvolgende hevige neerslag kan de kans op een dijkdoorbraak vergroten. Dit kan bijvoorbeeld optreden bij het bezwijken van een boezemkade, wat lokaal kan leiden tot wateroverlast van enkele decimeters. Ook kan het wegvallen van waterdruk de stabiliteit van een kering aantasten. Daarnaast kan een dijkdoorbraak in omliggende regio’s, bijvoorbeeld langs een regionale rivier, gevolgen hebben voor het grondgebied van Haaglanden. Klimaatverandering en de toename van extreme neerslag versterken deze risico’s. Gezien de ligging van Haaglanden ten opzichte van de kust en de grote rivieren is een overstroming vanuit zee het meest relevante scenario voor de regio. Om 4 Monitorkaart Stresstesten | Kennisportaal Klimaatadaptatie deze reden is bij de beoordeling van dit crisistype primair uitgegaan van dit risico. Voor de mogelijke gevolgen kan daarnaast worden aangesloten bij de scenario’s uit de Rijksbrede Risicoanalyse Nationale Veiligheid.
Aardbevingen Nederland ligt op de Euraziatische plaat. Waar platen tegen elkaar liggen, vinden we breuken diep in de aarde: de breuklijnen. Gebieden boven breuklijnen hebben de grootste kans op aardbevingen en vulkaanuitbarstingen. De Noordzee behoort tot het Noordzeebekken, een gebied waar de aardkorst relatief dun en jong is door bewegingen van de platen. Hoewel Nederland niet op een actieve breuklijn ligt, is ook de Nederlandse aardkorst niet volledig aaneengesloten, maar bevat het allerlei breuken. Platentektoniek zorgt ervoor dat de aardkorst op plekken in Nederland langs breuken omhoog of omlaag beweegt. Zuid-Holland ligt ver van actieve tektonische breuklijnen vandaan (die bevinden zich in Nederland vooral in Limburg). Natuurlijke bevingen met merkbare kracht komen in deze provincie vrijwel niet voor. Eventuele schokken die hier van buitenaf voelbaar zijn, komen meestal van bevingen ver weg of uit nabijgelegen grensgebieden5. In het Westland wordt op relatief kleine schaal naar aardgas geboord. Hoewel aardgaswinning hier op kleinere schaal plaatsvindt dan in Groningen, geeft Staatstoezicht op de Mijnen aan dat hierdoor bodemtrillingen kunnen optreden. Afhankelijk van de intensiteit van de beving en de kwetsbaarheid van de bovengrondse bebouwing kan daarbij matige constructieve schade optreden.
De gevolgen van bodemdaling door de gaswinning zijn geëvalueerd als verwaarloosbaar. In toenemende mate wordt er in Haaglanden geboord voor geothermie. Dit is een vorm van warmtewinning op grote diepte. Er wordt warm water opgepompt om bovengronds te gebruiken. Daarna wordt het afgekoelde water terug geïnjecteerd in dezelfde waterlaag. De technologie die wordt gebruikt voor deze geothermie is hetzelfde als gaswinning en kent dezelfde risico’s. Het verschil is dat er niet alleen water gewonnen wordt, maar ook geretourneerd wordt. Bij geothermie worden echter hogere normen (lagere waarden als grens) voor seismische activiteiten gehanteerd. Hiermee is de kans op aardbevingen bij geothermie lager. Door verschillende instanties wordt hier verder onderzoek naar gedaan. Gezien de ligging en activiteiten binnen Haaglanden zijn aardbevingen zeer onwaarschijnlijk en zal de schade zeer beperkt zijn. Aardbevingen worden dan ook niet als een relevant risico op rampen en crises beschouwd en zijn daarom op dit moment niet opgenomen in het risicoprofiel. Als onderdeel van de energietransitie worden de ontwikkelingen op het gebied van geothermie gevolgd. Plagen Een plaag wordt gekenmerkt door wijdverspreid ongemak of een fysieke bedreiging, veroorzaakt door een buitensporig optreden van organismen zoals insecten, bacteriën en knaagdieren.
Grote aantallen van een diersoort kunnen zorgen voor maatschappelijke overlast, ziekte of economisch verlies. Zowel de plaag zelf als de maatregelen die de overheid treft (bijv. ruimingen) kunnen maatschappelijk onrust veroorzaken. In Haaglanden hebben zich de afgelopen jaren geen recente plagen voorgedaan die geleid hebben tot een ramp of crisis van regionale omvang. Wel zijn er een aantal incidenten geweest met voornamelijk lokale impact. In de zomermaanden kunnen in eikenbomen nesten zitten van de eikenprocessierups. De brandharen van deze rups kunnen vervelende klachten veroorzaken voor zowel mens als dier. Daarnaast is er sprake van jaarlijks terugkerend probleem met blauwalgen, die vooral in recreatieplassen een risico kunnen vormen voor de volksgezondheid. Door globalisering (mensen/reizen/handel) en milieueffecten wordt de kans op het ontstaan van een (exotische) plaag met maatschappelijke- of gezondheidseffecten voor Haaglanden groter. Het meest recente voorbeeld is de besmetting van esdoorns in het Westland met de Oost-Aziatische boktor. Dit had met name een economisch gevolg doordat alle loofbomen en struiken binnen een straal van 100 meter zijn verwijderd. Daarnaast heeft het verantwoordelijke ministerie destijds een bufferzone ingesteld binnen een straal van twee kilometer.
Bedrijven binnen deze bufferzone mochten planten en bomen die gevoelig zijn voor aantasting door de boktor niet in de handel brengen voordat op het bedrijf een intensieve inspectie naar de aanwezigheid van de boktor was uitgevoerd. Het ging om enkele bedrijven. Plagen, en in zekere mate ook gewasziekten, vormen een risico voor de glastuinbouw in de regio en voor Royal Flora Holland in het bijzonder. De uitbraak van een gewasziekte of plaag die een bepaalde teelt bedreigt, kan uiteindelijk leiden tot ernstige economische schade, met name in het Westland. De verwachting is daarbij dat het risico op plagen en de opkomst van gewasziekten door globalisering en milieueffecten in de toekomst relevanter zal worden voor Haaglanden. De NVWA rapporteert en onderzoekt vondsten van schadelijke organismen op planten die beperkt of (nog) niet in Nederland voorkomen. Op basis van een risicobeoordeling worden preventieve (quarantaine)maatregelen ingesteld om verspreiding binnen Nederland en de EU te voorkomen. Aan de andere kant kent deze regio een grote verscheidenheid aan soorten 5 Aardbeving - Risicokaart teelt, zoals snijbloemen, planten en groenten(teelt). Deze verscheidenheid zorgt ervoor dat uitbraken beperkt blijven tot een bepaalde soort.
Ook het feit dat de teelt van gewassen veelal plaatsvindt in besloten ruimten, zoals kassen, vermindert de kans op verspreiding buiten de kas en versterkt het bestrijden van plagen en gewasziekten. Vooralsnog worden plagen en gewasziekten niet gezien als een risico dat kan leiden tot een ramp of crisis van regionale omvang. Natuurbranden Het crisistype ‘natuurbranden’ kent de volgende incidenttypen: • Bosbrand; • Heide, (hoog)veen- en duinbranden. Dit crisistype omvat alle grote tot zeer grote branden in natuurlijke vegetatie, waaronder bos- en duinbranden, maar ook de kleinere natuurbranden met gevolgen voor de omgeving (zoals bos of duinen die dicht tegen de bebouwing aan liggen). Natuurbranden kunnen zich vooral tijdens droge periodes snel en onvoorspelbaar ontwikkelen. De bestrijding is vaak complex door de beperkte beschikbaarheid van bluswater en het risico dat (zee)wind het vuur verder aanwakkert. In de regio Haaglanden ligt een uitgestrekt duingebied langs de kust waar in de zomer intensieve recreatie plaatsvindt. Bosgebieden zijn schaars; alleen het Abtswoudegebied in Delft is groter dan 100 hectare. Dit loofbos, dat van nature minder brandbaar is, grenst plaatselijk direct aan bebouwing en wordt doorsneden door de spoorlijn Rotterdam–Den Haag. Door de hoge stedelijke dichtheid grenzen natuurgebieden vrijwel altijd aan bebouwd gebied.
Door toename van recreatie, mede als gevolg van vergrijzing en het gebruik van elektrische fietsen, worden beginnende branden doorgaans snel ontdekt, met name in de duingebieden. Hoewel de weersomstandigheden door de jaren heen veranderen, zijn er nog geen signalen dat de toenemende droogte leidt tot een toename van het aantal duinbranden. Dierziekten Dierziekten kunnen gevolgen hebben voor het dierenwelzijn, de volksgezondheid en de economie. Het gaat hierbij vooral om besmettelijke ziektes, zoals vogelgriep, Q-koorts of varkenspest. Veehouders, dierenartsen en de overheid werken samen om deze ziektes zoveel mogelijk te voorkomen en te bestrijden. Sommige ziekten komen alleen bij dieren voor, terwijl andere overdraagbaar zijn op mensen, zoals zoönose. Het crisistype ‘dierziekten' richt zich hoofdzakelijk op dierziekten die een bedreiging vormen voor de dierpopulatie. De risico’s voor de volksgezondheid worden behandeld als risico bij het crisistype ‘bedreiging volksgezondheid’. De mate van overdraagbaarheid van de dierziekten op mensen bepaalt veelal de urgentie tot het treffen van maatregelen. Wanneer een besmettelijke ziekte uitbreekt onder een populatie kan dat gevolgen hebben voor andere veehouders, de economie en de volksgezondheid. De verantwoordelijkheid voor het voorkomen en bestrijden van dergelijke ziektes ligt bij het Ministerie van LNV en de NVWA.
Daarnaast hebben de landen van de Europese Unie (EU) met elkaar afgesproken welke dierziektes zij altijd bestrijden. Dit zijn de ‘bestrijding plichtige dierziektes’. De EU stelt minimumeisen op voor de aanpak en op basis daarvan zijn nationale beleidsdraaiboeken opgesteld. Daarin staat per dierziekte beschreven wat er moet gebeuren en wie daarvoor verantwoordelijk is. Bestrijdingsmaatregelen kunnen bijvoorbeeld bestaan uit: • het instellen van gebieden met een vervoersbeperking; • het monitoren van bedrijven; • het doden van besmette dieren; • de inzet van vaccinatie. In de beleidsdraaiboeken dierziekten staat beschreven wanneer dierenartsen en veehouders mogen of moeten vaccineren. Dit crisistype zal naar verwachting altijd een bovenregionaal karakter hebben, omdat een dierziekte zich niet zal houden aan de geografische grenzen van een veiligheidsregio. Landelijk hebben zich de afgelopen jaren enkele uitbraken van dierziekten voorgedaan, te weten: BSE, mond-en-klauwzeer, blauwtong, Q-koorts en vogelpest/vogelgriep (H5N8). In Haaglanden liggen enkele belangrijke rustplekken voor broed- en trekvogels, maar het aantal dieren in de regio is beperkt. Daarom wordt Haaglanden voornamelijk gezien als risico-ontvanger en niet als risicobron. Wel kan de uitbraak van een dierziekte, en dan met name de getroffen maatregelen, effect hebben op het optreden van de hulpdiensten.
Het gaat hier dan bijvoorbeeld om het treffen van hygiënemaatregelen. Het optreden van bovenregionale effecten vanuit Haaglanden is minder waarschijnlijk. Vitale infrastructuur Verstoring energievoorziening Binnen de regio Haaglanden is een uitgebreide infrastructuur aanwezig voor de levering van energie aan eindgebruikers via het distributienet. Hieronder wordt het distributienet per energiesoort (elektriciteit, gas en olie) op hoofdlijnen toegelicht, voor zover deze energiesoorten relevant zijn voor en aanwezig zijn in de regio Haaglanden. Ook wordt er aandacht geschonken aan nieuwe energiesystemen, zoals warmtenet. De leveringszekerheid van elektriciteit en gas is de taak en verantwoordelijkheid van de netbeheerders. De energienetwerken bestaan uit een transportnet en een distributienet. Het landelijke transportnet voor elektriciteit is in beheer bij de landelijke netbeheerder TenneT. Gasunie onderhoudt en beheert de infrastructuur voor grootschalig transport en opslag van gas. De regionale netbeheerders zijn verantwoordelijk voor de distributie van zowel gas als elektriciteit naar de gebruikers. In Haaglanden zijn dat Stedin, Liander en Westland Infra. Energietransitie Wereldwijd wordt ingezet op een zo efficiënt en duurzaam mogelijk gebruik van energie om de mondiale klimaatdoelen te behalen.
Met de energietransitie is de overgang van fossiele brandstoffen naar meer duurzame energiebronnen ingezet. Schonere energie moet betrouwbaar worden geproduceerd, duurzaam worden opgeslagen en betrouwbaar kunnen worden gebruikt. Hiervoor worden nieuwe manieren van opwekking, opslag en transport van energie aangewend. Denk hierbij aan boringen naar aardwarmte (geothermie) en aan het gebruik van biomassa en waterstof. Ook het aansluiten van alternatieve warmtesystemen, zoals WarmtelinQ, maakt hier deel van uit. Daarnaast neemt het gebruik van batterijen, accu’s en andere energieopslagsystemen in gebouwen, voertuigen en andere apparatuur toe als gevolg van elektrificatie. Deze ontwikkelingen brengen nieuwe risico’s met zich mee voor de steeds intensiever gebruikte fysieke leefomgeving. Het installeren van zonnepanelen, het aanbrengen van elektrische huisinstallaties (waaronder grote energieopslagsystemen) en de toename van voertuigen die rijden op elektriciteit of waterstof brengen nieuwe risico's met zich mee. Deze ontwikkelingen hebben gevolgen voor de hulpverlening door de hulpdiensten, met name bij ongevallen en incidenten met voertuigen in (ondergrondse) parkeergarages. Door de hoge snelheid waarmee deze ontwikkelingen worden uitgerold, loopt wet- en regelgeving vaak achter. Hierdoor kunnen (tijdelijke) situaties ontstaan die aanzienlijke risico’s met zich meebrengen.
Daarnaast leidt de energietransitie tot perioden van piekvraag en piekaanbod, waardoor sterkere fluctuaties ontstaan op een steeds zwaarder belast elektriciteitsnet. Op meerdere plekken in de regio dreigt het elektriciteitsnet “vol” te raken en komen aansluitingen moeizaam tot stand. In combinatie met een toename in het aantal grondroeringen, achterstallig onderhoud door tekort aan deskundig personeel en ondermijnende activiteiten, neemt de kans op verstoring van de energievoorziening toe. Tegelijkertijd groeit de afhankelijkheid van energie, waardoor de impact van schaarste of uitval steeds groter worden. Veel mensen zijn echter slecht voorbereid op elektriciteitsuitval, mede vanwege de hoge betrouwbaarheid van de huidige voorzieningen. Dit verschijnsel staat bekend als de beschikbaarheidsparadox. Elektriciteit In de regio Haaglanden is het transportnet redundant uitgevoerd. Dit betekent dat Haaglanden altijd vanuit ten minste twee verschillende punten in het netstroom geleverd krijgt op het niveau van het transportnet. Een kanttekening hierbij is dat wanneer een station binnen deze ring volledig uitvalt, de stations die ‘hieronder’ liggen ook uitvallen. Vanaf het transportnet wordt de stroom stapsgewijs in spanning gereduceerd tot het niveau waarop eindgebruikers elektriciteit kunnen afnemen. Afname is mogelijk op verschillende spanningsniveaus.
Naast dit netwerk is in Haaglanden ook een lokale stroomproducent aanwezig, te weten de (gasgestookte) Uniper Stadcentrale in Den Haag. Ook kent de regio elektriciteit producerende tuinbouwbedrijven. Er wordt in toenemende mate lokaal energie opgewekt, opgeslagen en teruggeleverd. Ondanks deze toenemende decentrale opwekking blijft de netbeheerder verantwoordelijk voor de leveringszekerheid. Door elektrificatie en de toenemende variatie in manieren van opwekken, (terug)leveren en gebruiken van energie, wordt het een grotere uitdaging voor netbeheerders om het elektriciteitsnet sterk en flexibel genoeg te houden om de fluctuatie tussen vraag en aanbod op te kunnen vangen. Elektriciteit is een basisvoorziening en is verweven met vrijwel alle maatschappelijke processen. De oorzaken van uitval van de elektriciteitsvoorziening zijn divers en kunnen technisch, natuurlijk, menselijk of opzettelijk van aard zijn. De uitval van elektriciteit kent veel keteneffecten, zoals de verstoring van de telecommunicatie en ICT. Daarmee raakt de uitval van elektriciteit ook de continuïteit van het (nationale) bestuur en de regionale hulpverlening, met name wanneer deze van langere duur is.
Uiteindelijk kan uitval van elektriciteit leiden tot andere crises of rampen, zoals verstoring van de openbare orde en uitval van andere vitale infrastructuur, waaronder drinkwater, rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering. Dit maakt de beschikbaarheid van elektriciteit noodzakelijk. Door ontwikkelingen op het gebied van cyberterrorisme, cybercriminaliteit en hacktivisme6 komt de sector steeds meer onder de aandacht. Netbeheerders beschikken over systeembeschermings- en herstelplannen. In deze plannen wordt omschreven op welke wijze de systeembalans en de transporten in het net worden beschermd7. Gas Naast elektra is gas een belangrijke energiebron. Het transportnet, bestaande uit buisleidingen onder een druk van 40, 60 en 80 bar, wordt verder beschreven in de uitwerking van incidenttype ‘transport gevaarlijke stoffen’. Het distributienet kent een vergelijkbare opbouw als het elektriciteitsnet en beschikt over reduceerstations en meet- en regelstations, die ervoor zorgen dat het gas met de juiste druk bij de eindgebruikers aankomt. In onze regio zijn 34 meet- en regelstations aanwezig als reduceerstations van 66 naar 40 bar of van 40 naar 8 bar. Het gebruik zal de komende decennia als onderdeel van de energietransitie geleidelijk afnemen. In plaats daarvan zal gebruik worden gemaakt van geothermie, met name voor de verwarming van woningen en gebouwen.
De hiervoor benodigde boringen zijn niet geheel zonder risico (zie paragraaf ‘Aardbevingen’). Zo kunnen bij de winning ook andere grondstoffen meekomen, zoals aardolie en aardgas. Aangezien het een ‘jonge’ industrie betreft, wordt wet- en regelgeving continu aangepast op basis van nieuwe inzichten. Ondanks de opkomst van deze nieuwe energiebronnen is het merendeel van de huishoudens in Haaglanden voor warm water, het verwarming en koken nog afhankelijk van gas. Olie De distributie van olie in de regio Haaglanden betreft voornamelijk de distributie van geraffineerde producten, waaronder motorbrandstoffen voor motorvoertuigen en schepen. Verstoring rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering Riolering en afvalwaterzuivering zijn vitale onderdelen van de samenleving. Bij (langdurige) uitval van deze systemen ontstaat er een situatie waarbij al snel sprake is van verstoring van het dagelijks leven. Oorzaken van een verstoring kunnen liggen in het transportstelsel (pompstoring of persleidingbreuk), uitval van de afvalwaterzuivering of door een lozing van (gevaarlijke) stoffen op het riool. Uitval van rioolwaterafvoer kan geïsoleerd voorkomen. Het effect daarvan is daarom meestal lokaal. Uitval van een afvalwaterzuiveringsinstallatie heeft een veel grotere impact. Bij uitval wordt het hele aanvoerende rioleringsstelsel gestremd.
Verder kan ook verstoring optreden als cascade effect, bij uitval van andere vitale structuren zoals elektriciteit. Verder kan de werking van een zuiveringsinstallatie ontregeld raken wanneer de aangevoerde vuilvracht groter is dan wat het systeem aankan of wanneer chemicaliën in het riool worden geloosd. Vanaf het transportnet wordt de stroom stapsgewijs in spanning gereduceerd tot het niveau waarop eindgebruikers elektriciteit kunnen afnemen. Afname is mogelijk op verschillende spanningsniveaus. Klimaatverandering en bodemdaling zijn belangrijke oorzaken, maar ook de verstedelijking speelt een rol. Door de toename van het verharde oppervlak kan minder water in de bodem infiltreren en neemt de beschikbare ruimte voor waterberging af. Bij hevige regen kan het riool helemaal vollopen, waardoor er water op straat kan blijven staan. Wel is het van belang dat de schade als gevolg van hevige buien zoveel mogelijk wordt beperkt. Als gevolg van een verstoring kunnen pompstations uitvallen en riolen overstromen. Indien de uitval veroorzaakt wordt door een overstroming zal er vermenging plaatsvinden met het rioolwater. Dit verontreinigde water vergroot de kans op het ontstaan van epidemieën en vormt een bedreiging voor de volksgezondheid. De maatschappelijke gevolgen kunnen groot zijn en zich, bij grootschalige uitval, uitstrekken voorbij de regiogrenzen.
Hierbij moet worden gedacht aan gezondheids- en ecologische risico’s en extra kosten om het afval op andere wijze te verwerken. Behalve de hoeveelheid water is ook de kwaliteit van het water essentieel. Deze hangt nauw samen met gebiedsinrichting, hemelwaterafvoer en het rioleringssysteem. Een belangrijke bron van watervervuiling is de agrarische sector, onder meer door het gebruik van meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen. Daarnaast dragen ook medicijnresten en zware metalen bij aan de vervuiling. Ook zijn er diverse kleinere vervuilingsbronnen, zoals riool overstorten en afstromend wegwater, die lokaal problemen kunnen veroorzaken, zoals zuurstofloosheid en stank. Zowel een goed werkende rioolwaterafvoer als afvalwateringzuivering zijn van essentieel belang, zeker gezien de hoge bevolkingsdichtheid in Haaglanden. Door klimaatverandering neemt de kans toe dat de gemeentelijke rioolstelsels het toenemende volume aan hemelwater niet meer voldoende kunnen verwerken. Uit onderzoek van Stichting RIONED8 onder 278 gemeenten blijkt dat vrijwel alle gemeenten steeds meer maatregelen treffen om het water van steeds heviger wordende zomerse buien op te vangen. Dit geldt ook voor de gemeenten in onze veiligheidsregio.
Gemeenten en het 6 het mogelijk moedwillig handelen gericht tegen de vitale sector 7 Systeembeschermings- en herstelplan van Stedin 2025 8 Kennisbank Stedelijk Water waterschap werken in onze regio samen aan maatregelen om de zwaardere belasting van riolering en afvalwaterzuivering als gevolg van klimaatverandering op te vangen. Verstoring drinkwatervoorziening Drinkwater is een primaire levensbehoefte en wordt gebruikt voor consumptie, huishoudelijke doeleinden, proceswater in bedrijven, bluswater en consumptiewater voor dieren. In Haaglanden zijn Dunea en Evides verantwoordelijk voor de drinkwatervoorziening. Beide bedrijven hebben een geheel eigen leidingnetwerk voor transport en distributie. De waterbronnen liggen buiten het gebied van Haaglanden. Dunea voorziet het grootste deel van Haaglanden van drinkwater dat wordt ingenomen uit de afgedamde Maas en geïnfiltreerd in de duinen tussen Den Haag en Katwijk. Evides onttrekt als primaire bronwater uit de Maas en slaat dit op in grote bekkens in de Biesbosch. Tussen de drinkwaterbedrijven bestaan verschillende koppelpunten, waarbij het leveringsgebied groter is dan alleen de regio Haaglanden. Een verstoring van de drinkwatervoorziening kan dus ook bovenregionale effecten hebben. Een verstoring of uitval van de drinkwatervoorziening kan leiden tot maatschappelijke ontwrichting.
De oorzaken van verstoringen zijn divers en kunnen ontstaan in het gehele proces van waterwinning, -zuivering, -opslag, -transport en - distributie. Problemen kunnen onder meer worden veroorzaakt door een grote leidingbreuk, een overstroming van een primaire waterkering, een (onbeheersbare) natuurbrand of brand in een zuiveringsstation. Ook opzettelijke verontreiniging (sabotage) kan niet worden uitgesloten. Zo kunnen ongewenste domino-effecten optreden, bijvoorbeeld bij ziekenhuizen, waar operaties door een tekort aan water moeten worden uitgesteld, en in de (voedingsmiddelen)industrie, waar productie moet worden gestaakt. Daarnaast kunnen sanitaire problemen ontstaan wanneer er geen water beschikbaar is voor het wassen van handen of het doorspoelen van toiletten. Ook kan bij uitval van de drinkwatervoorziening de brandveiligheid in het geding komen als blusvoorzieningen, zoals sprinklerinstallaties en brandslangen, die op het drinkwaternet aangesloten zijn niet meer naar behoren functioneren. Verontreiniging van het oppervlaktewater kan problemen veroorzaken bij de inname van het water, bijvoorbeeld tijdens perioden van droogte of bij piekvervuiling in de Maas. Denk bijvoorbeeld aan verontreiniging door medicijnresten of stoffen als PFAS en GenX/pyrazool.
Voor een goede oppervlaktewaterkwaliteit zijn drinkwaterbedrijven veelal afhankelijk van de inzet van andere partijen, zoals waterschappen, Rijkswaterstaat en andere lokale partijen, zoals boeren en tuinders. Met deze partijen werken de drinkwaterbedrijven nauw samen. Door water te bufferen in de duinen (Dunea) of in bekkens (Evides) kan een innamestop gedurende een bepaalde periode worden overbrugd. Er kan een drinkwatertekort ontstaan wanneer de vraag naar drinkwater groter is dan de productie- of transportcapaciteit, bijvoorbeeld tijdens langdurige hitte of droogte, wanneer veel mensen gelijktijdig hun tuin sproeien of particuliere zwembaden vullen. Door de groei van de bevolking, een hoog drinkwaterverbruik en klimaatverandering neemt de kans op dergelijke situaties toe. Daarom roepen drinkwaterbedrijven in de zomer op om minder drinkwater te gebruiken en voor het sproeien van de tuin zoveel mogelijk regenwater te gebruiken. Als laatste kan er verontreiniging in het drinkwaternet optreden. Over het algemeen gaat het om een (micro)biologische of chemische besmetting, die zowel onbedoeld als moedwillig kan worden veroorzaakt. Ook door drukverlies of een verstoring in het zuiveringsproces kan de drinkwaterkwaliteit onverwacht verslechteren. De Drinkwaterwet stelt hoge eisen aan de leveringszekerheid.
Hierdoor bezit het systeem een hoge mate van redundantie en kunnen onderdelen van het drinkwaterproces uitvallen zonder dat dit direct impact heeft op de drinkwaterlevering. Elk drinkwaterbedrijf moet voor tien dagen zelfvoorzienend kunnen functioneren. Dit betekent dat het hele systeem van drinkwaterlevering gedurende minimaal tien dagen moet blijven functioneren (op basis van een gemiddeld dagverbruik) bij uitval van bijvoorbeeld energie of telecommunicatie. De drinkwatersector is daarmee een weerbare sector. Een aandachtspunt bij stroomuitval zijn de hoge gebouwen waarbij drinkwaterlevering afhankelijk is van een (elektrisch) hydrofoor die onder de verantwoordelijkheid van de gebouweigenaar valt. Hoewel de continuïteit van drinkwater bij stroomuitval dus geborgd is, valt deze wel uit in hoogbouw. Bij uitval langer dan 24 uur in een groot gebied zijn drinkwaterbedrijven verplicht nooddrinkwater te verstrekken, namelijk minimaal drie liter per persoon per dag. Gemeenten en waterbedrijven zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor deze logistiek intensieve operatie. Burgers kunnen zichzelf voorbereiden door zelf een noodvoorraad drinkwater aan te leggen voor ten minste 72 uur9 De grootschalige uitrol van nooddrinkwater is een enorme logistieke uitdaging en kost daarmee tijd. Verstoring ICT en Telecom De maatschappij is afhankelijk van de telecommunicatie- en ICT-sector.
Daarnaast is deze sector vervlochten met de audiovisuele sector (radio en televisie). Dit vindt plaats op verschillende niveaus, zoals infrastructuur, apparatuur en inhoud. Hierdoor treden ook veranderingen op in de productie, distributie en het gebruik, zowel op nationaal als 9 zie: www.haaglandenveilig.nl. internationaal niveau, en neemt de onderlinge afhankelijkheid verder toe. Aan de andere kant is de beschikbaarheid van ICT en telecommunicatie ook toegenomen. Nederland is koploper op het gebied van het gebruik van sociale media en kent een zeer hoog aandeel inwoners dat over een mobiele telefoon beschikt. Meer dan 80% van de bevolking heeft een mobiele telefoon; onder jongeren ligt dat percentage zelfs op 95%. Het aandeel inwoners dat over een laptop beschikt, bedraagt eveneens circa 80%. Binnen de regio Haaglanden zijn drie grote commerciële aanbieders actief op het gebied van zowel spraak- als datacommunicatie. Zij hebben een uitgebreide infrastructuur aangelegd, die onder meer bestaat uit: • GSM- en andere zendmasten; • verdeelstations; • glasvezelkabels; • netwerkkasten en netwerkknooppunten p.m. Het wegvallen van deze voorzieningen heeft een grote impact op het maatschappelijk functioneren.
In de dagelijkse praktijk wordt de burger dan bijvoorbeeld geconfronteerd met de directe gevolgen als uitval van 112, uitval van clouddiensten en media en nieuwsvoorziening, verstoring van betalingsverkeer en uitval van zorgcommunicatie. Uitval van telecommunicatie heeft ook impact op vitale sectoren. Door uitval van ICT en telecommunicatie kunnen mensen in extreme situaties gedurende enkele dagen verstoken raken van eerste levensbehoeften en kunnen ondernemingen worden geconfronteerd met inkomstenderving. Hierdoor kan het (openbaar) vervoer stagneren, kunnen (sociale) media en communicatiemiddelen, zoals radio, televisie, internet en sociale netwerken uitvallen, kan mobiel- en e-mailverkeer onmogelijk worden en kunnen verkeers- en straatverlichting uitvallen. Alle bedrijvigheid komt tot stilstand. In de meeste gevallen valt het opvangen van de uitval van systemen onder de eigen verantwoordelijkheid en is op basis van continuïteitsplannen voorzien in de beschikbaarheid van redundante systematiek. Toch komt het voor dat systemen onbedoeld naar elkaar verwijzen, waardoor voor de gebruiker onvoldoende zichtbaar is wat, waarnaar verwijst. Dat bemoeilijkt het waarborgen van continue beschikbaarheid en het schetsen van een overzichtelijk beeld van de omvang van de effecten bij uitval van één of meerdere systemen.
Het gebruik van just-in-timegegevens, onder andere in zorginstellingen, zorgt voor extra kwetsbaarheid. De betrouwbaarheid, beschikbaarheid en veiligheid van het gebruik van ICT en telecommunicatie komt steeds meer onder druk te staan doordat criminele activiteiten zich verplaatsen naar deze netwerken. Voorbeelden hiervan zijn het infiltreren in netwerken, datalekken door phishing en het misbruiken van digitale identiteiten. Dit treft niet alleen burgers maar ook vitale bedrijven en sectoren die gebruikmaken van ICT-netwerken. De uitval van communicatiemiddelen in onze regio heeft aangetoond dat verschillende communicatiemiddelen in sterke mate afhankelijk van elkaar zijn. Wanneer deze communicatiemiddelen niet meer beschikbaar zijn, hebben de hulpdiensten grote moeite om burgers hulp te bieden die zij nodig hebben. Telecomaanbieders geven aan dat de zendmasten dankzij batterijback-up bij stroomuitval nog ongeveer 0,5 tot 2 uur kunnen blijven functioneren. Topdiensten, die over het netwerk gaan, zullen niet kunnen functioneren zonder verbinding. Vrijwel alle (vitale) organisaties zijn afhankelijk van data en communicatie. Diverse veiligheidsregio’s hebben daarom een convenant gesloten met Dares, een amateurzendorganisatie waarop zij bij uitval van hun eigen communicatiesysteem kunnen terugvallen.
Daarnaast kan Defensie logistiek ondersteunen bij eventuele grootschalige uitval van systemen. Hulpdiensten en verschillende vitale bedrijven hebben bij overbelasting of uitval van het reguliere openbare telefoonnet de beschikking over een Noodcommunicatievoorziening. Verstoring voedselvoorziening De voedselvoorziening in Nederland is robuust en geografisch gespreid. Het uitvallen van afzonderlijke productielocaties leidt doorgaans niet tot directe tekorten. De kwetsbaarheid van de voedselsector ligt vooral in onveilig voedsel dat door veel mensen wordt gebruikt, waardoor in het ergste geval maatschappelijke ontwrichting kan ontstaan, als gevolg van aantasting van de volksgezondheid. Daarbij is de voedselvoorziening voor de continuïteit van andere vitale producten en diensten natuurlijk wel van groot belang. Uit onderzoek10 van Oxfam Novib blijkt dat Nederland wereldwijd hoog scoort op voedselbeschikbaarheid. Het scenario ‘voedselschaarste’ is uitgewerkt in de Rijksbrede Risicoanalyse en levert momenteel geen knelpunten op. Coördinatie vindt plaats op nationaal of Europees niveau. Verstoring afvalverwerking Verstoringen van de afvalverwerking worden tot op heden vooral op (inter-)gemeentelijk niveau opgelost.
Het niet ophalen van afval kan wel degelijk voor problemen zorgen, maar doorgaans is er voldoende tijd om een alternatieve voorziening te 10 Voedsel nergens beter dan in Nederland | Oxfam Novib - Strijd voor gelijkheid organiseren. Hierdoor leidt dit crisistype niet tot situaties waarvoor de veiligheidsregio aanvullend beleid of capaciteit moet voorbereiden. Een voorbeeld is de grote brand bij afvalverwerker Vliko in Leiderdorp (2013), waarbij er geen significante impact op de afvalverwerking in de regio ontstond, ondanks langdurige uitval. Technologische omgeving Incidenten met toxische of brandbare stof In Haaglanden kunnen incidenten met giftige of brandbare stoffen plaatsvinden via wegvervoer, buisleidingen of stationaire inrichtingen. Hoewel de regio sterk verstedelijkt is, liggen er ook meerdere industrie- en tuinbouwgebieden. Daarnaast grenst de regio aan het Haven Industrieel Complex van Mainport Rotterdam. De regio bevat diverse buisleidingen voor aardgas (onder hoge druk), brandbare vloeistoffen en CO₂, evenals voor nieuwe warmteleidingen zoals WarmtelinQ. Tot slot kent Haaglanden ongeveer 100 tot 150 bedrijven die onder de wet- en regelgeving voor externe veiligheid vallen, zoals LPG-tankstations en ammoniakinstallaties, plus honderden kleinere risicorelevante bedrijven.
De crisistypen ‘incident met giftige stof in open lucht’ en ‘incidenten met brandbare stof in de open lucht’ kennen de volgende incidenttypen: • incident vervoer weg; • incident vervoer water; • incident spoorvervoer; • incident transport buisleidingen; • incident stationaire inrichting. Haaglanden heeft een sterk verstedelijkt karakter, maar kent daarnaast ook natuurgebieden en gebieden met grootschalige tuinbouwcomplexen. In het zuidwesten wordt de regio begrensd door het Haven Industrieel Complex van Mainport Rotterdam. Mede door de ligging naast de regio Rotterdam-Rijnmond vindt langs de hoofdroutes in Haaglanden regelmatig transport van gevaarlijke stoffen plaats. Het aantal grootschalige risicovolle activiteiten binnen de regio zelf is beperkt. Wel bevinden zich in de regio veel kleinere en middelgrote risicorelevante bedrijven die veiligheidsknelpunten zich mee kunnen brengen in combinatie met nabijgelegen bebouwing. Vervoer (transport) gevaarlijke stoffen over de weg, het water en het spoor Gevaarlijke stoffen vervoeren is risicovol. Om gevaarlijke stoffen te vervoeren moeten vervoerders zich houden aan veiligheidseisen. Transportroutes en de omgeving van deze transportroutes moeten aan speciale eisen voldoen. Per 1 april 2015 geldt hiervoor het Basisnet11. Het Basisnet geeft aan over welke routes gevaarlijke stoffen worden vervoerd.
Het Basisnet stelt risicoplafonds vast voor het vervoer van gevaarlijke stoffen over weg, spoor en water. De omvang van het vervoer wordt in vervoerscijfers weergegeven en dient als input voor de berekening van deze risico’s. Het Basisnet maakt het mogelijk dat het vervoer van gevaarlijke stoffen plaatsvindt op een zo veilig mogelijke manier, het waarborgt veiligheid bij transport en biedt langetermijnzekerheid voor ruimtelijke ontwikkeling. Het beperkt de risico’s en biedt omwonenden een basisveiligheidsniveau. Het Basisnet is verankerd in de Wet vervoer gevaarlijke stoffen en de Omgevingswet en heeft betrekking op de Rijksinfrastructuur: hoofdwegen (snelwegen), hoofdwaterwegen (binnenwateren) en hoofdspoorwegen (enkele uitzonderingen daargelaten). Het transport binnen de regio past binnen het Basisnet. Het Basisnet is niet beperkend geweest op het transport van gevaarlijke stoffen in de regio. Doorgaand transport van gevaarlijke stoffen vindt plaats via de rijkswegen (met name A4, A12 en de A13), waarbij er beperkt transport plaatsvindt over het deel van de A4 van Delft naar Schiedam door de tunnel. Lokaal vindt transport over de weg plaats van onder meer LPG, LNG, propaan en vuurwerk. Door ontwikkelingen binnen de industrieën worden er steeds vaker andere stoffen dan de ‘conventionele stoffen’ vervoerd, zoals waterstof.