Jaarstukken 2023

Omdat de aantallen inburgeraars lager zijn dan waar het Rijk vanuit gaat, zijn de bestedingen hiervoor lager dan begroot. 6230 Re-integratie- en participatievoorzieningen Participatiewet Lasten nadeel € 150.000 Baten voordeel € 100.000 Het Europees Sociaal Fonds (ESF) verleent subsidies voor re-integratie activiteiten, welke doorgaans pas achteraf wordt toegekend. De aanvraagprocedure voor ESF-subsidies zijn complex en daardoor is er vaak onzekerheid over wanneer en voor hoeveel een subsidie wordt toegekend. Samen met de arbeidsmarktregio Haaglanden vragen alle individuele gemeenten subsidie aan voor ingezette re-integratie- voorzieningen.

Sociaal Domein 65

In 2022 is er een bedrag ontvangen van € 621.000 m.b.t. de ESF subsidie Haaglanden REACT 2020-2022. Dit bedrag is in de jaarrekening 2022 volledig als baat opgenomen. In 2023 heeft er uiteindelijk nog een afrekening plaatsgevonden waardoor een bedrag van € 183.000 moest worden terugbetaald. Hiernaast zijn er nog diverse kleine voordelen. Het voordeel op de baten van € 100.000 betreft een ontvangen ESF-subsidie arbeidsmarktbeleid Haaglanden 2023. 6610 Maatwerkvoorzieningen materieel Wmo Lasten nadeel € 397.000 Tijdens het samenstellen van de begroting 2023 wordt op basis van de verwachte salarislasten de doorbelasting berekend voor de directe salarislasten vanuit de overhead naar de beleidsproducten. In de realisatie is de doorbelasting hoger dan geraamd, dit wordt veroorzaakt door hogere salarislasten en het doorbelasten van overige overheadkosten welke tijdens de begroting niet inzichtelijk waren. Hierdoor wordt een lasten nadeel veroorzaakt op het betreffende beleidsproduct van € 592.000 Daarnaast is er een voordeel van € 195.000. Dit voordeel wordt vooral veroorzaakt door lagere uitgaven op de woonvoorzieningen. Ten opzichte van de voorgaande jaren zijn er minder duurdere woningaanpassingen toegekend. 6620 Maatwerkvoorzieningen immaterieel Wmo Lasten nadeel € 508.000 Baten voordeel € 219.000 Hogere lasten als gevolg van de doorbelasting van de personeelskosten (nadeel € 623.000).

Het restant betreft een voordeel op het beleidsproduct van € 115.000. De hoogte van dit positieve resultaat wordt veroorzaakt door zowel mee- als tegenvallers. De grootste meevaller is te vinden bij Bemoeizorg. Dit komt omdat de gemeente Den Haag als subsidieverstrekker in de afrekening een ander proces hanteert dan voorheen. De afrekening vindt nu plaats op basis van de verleningsbeschikking van Rijswijk en niet op basis van de vaststellingsbeschikking. Voor 2023 betekent dit een voordeel door vrijval van een opgenomen terugbetaling aan Den Haag en de terugvordering op basis van de vaststellingsbeschikking met de subsidieontvanger over de jaren 2021 en 2022. De grootste tegenvaller daarentegen heeft te maken met incidentele situaties die zich voorgedaan hebben rondom het product huishoudelijke hulp. Gedeeltelijk was dit al voorzien en opgenomen in de 2e halfjaarrapportage. Door het niet starten van de was-en strijkservice en een achterstand in het beoordelen en overzetten van de oude treden 3 en 4 naar de nieuwe treden (het tarief van de oude treden ligt een stuk hoger dan de nieuwe tarieven) blijkt het budget ontoereikend. Het voordeel op de baten van €219.000 is grotendeels te verklaren door Overbruggingszorg Wmo. Voor cliënten die op de wachtlijst staan voor Beschermd wonen en een Wmo-voorziening hebben, heeft de gemeente een aanvraag ingediend voor overbruggingszorg bij Den Haag.

Deze aanvraag is goedgekeurd, waardoor de baten voordelig uitvallen. Verder deelt de gemeente met de H5 de regionale kosten. Omdat de gemeente kosten heeft voorgeschoten, heeft de gemeente bij de eindafrekening geld ontvangen. Hiernaast zijn nog verschillende kleinere voordelen. 6700 Algemene voorzieningen Wmo en Jeugd Lasten voordeel € 543.000

Sociaal Domein 66

De gemeente heeft met de oude Brede Regeling Combinatiefuncties (BRC) regeling 2020-2022 € 179.273 (40%) ontvangen van het Rijk, per 2023 is de rijksbijdrage voor de BRC regeling 2023-2026 verhoogt naar € 278.445 (40%). Het totale budget voor de BRC voor 2023 bedroeg € 696.110 (incl. 60% cofinanciering). De bijdrage van het rijk voor 2023 is in het tweede half jaar 2023 verhoogd waardoor de middelen niet volledig genut zijn. De intentie van de verhoging was een stimulans voor de BRC-regeling als geheel. Er zijn in 2023 nog een aantal extra activiteiten opgezet van het verhoogde bedrag, maar het is door de beperkte tijd niet gelukt om het budget volledig te besteden. Dit heeft geresulteerd in een lasten voordeel van 207.000 euro. Onder dit beleidsproduct valt ook een groot aantal voorzieningen en incidentele specifieke uitkeringen in het welzijnswerk. De onderbesteding bij deze voorzieningen is opgebouwd uit veel verschillende kleine meevallers. Voorbeelden hiervan zijn wijk- en bewonersorganisaties, organisatie ouderen, mantelzorgvergoeding en vrijwilligersdag. Tijdens het samenstellen van de begroting 2023 wordt op basis van de verwachte salarislasten de doorbelasting berekend voor de directe salarislasten vanuit de overhead naar de beleidsproducten. In de realisatie is de doorbelasting hoger dan geraamd.

6710 Eerstelijnsloket Wmo en Jeugd Lasten nadeel € 127.000 Hogere lasten als gevolg van de doorbelasting van de personeelskosten (nadeel € 238.000). Tijdens het samenstellen van de begroting 2023 werd op basis van de verwachte salarislasten de doorbelasting berekend voor de directe salarislasten vanuit de overhead naar de beleidsproducten. In de realisatie is de doorbelasting hoger dan geraamd, dit wordt veroorzaakt door hogere salarislasten en het doorbelasten van overige overheadkosten welke tijdens de begroting niet inzichtelijk waren. Hierdoor wordt een lasten nadeel veroorzaakt op het betreffende beleidsproduct Het restant betreft een voordeel van € 111.000. Dit voordeel is ontstaan door meevallende kosten rondom de onafhankelijke clientondersteuning en de overheadkosten voor het sociaal wijkteam. 6820 Individuele voorzieningen natura Jeugd Lasten nadeel € 1.375.000 Baten voordeel € 276.000 Op 1 september 2023 bent u geïnformeerd over de stijgende kosten in de jeugdhulp in Rijswijk van € 3,3 miljoen voor 2023 (kenmerk IB 23 086). Dit heeft geleid tot een bijstelling van de begroting in de 2e halfjaarrapportage en een intensief onderzoek naar de kosten en ontwikkelingen binnen de jeugdzorg. Tijdens de forumvergadering van 27 februari 2024 hebben we u medegedeeld dat de kosten voor jeugdzorg in 2023 verder zijn gestegen tot 5 miljoen euro, dus een verwacht nadeel van € 1,5 miljoen.

De toename zit, zoals gedeeld in het rapport Grip en sturing op de jeugdkosten, vooral in stijgende tarieven door indexatie (5,85%), stijging aantal jeugdigen in zorg, en verzwaring en/of intensivering van zorg, met name in de dagbehandeling, verblijf inclusief behandeling, jeugdhulp ambulant, en jeugd-GGZ. Lasten nadeel overig Tijdens het samenstellen van de begroting 2023 wordt op basis van de verwachte salarislasten de doorbelasting berekend voor de directe salarislasten vanuit de overhead naar de beleidsproducten. In de realisatie is de doorbelasting hoger dan geraamd, dit wordt veroorzaakt door hogere salarislasten en het doorbelasten van overige overheadkosten welke tijdens de begroting niet inzichtelijk waren. Hierdoor wordt een lasten nadeel veroorzaakt op het betreffende beleidsproduct.

Sociaal Domein 67

7100 Volksgezondheid Lasten voordeel € 141.000 Baten nadeel € 139.000 Vanuit het Rijk is in 2021 geld beschikbaar gesteld voor 3 jaren in het kader van de Specifieke Uitkering (SPUK) voor Gezonde leefstijlinterventies. Het deel van de specifieke uitkering dat niet wordt uitgegeven betalen we terug aan het Rijk. In 2023 zijn deze middelen voor 65% benut. 20% van de middelen gaan mee naar 2024. Het resterende verschil tussen lasten en baten betreft de doorbelasting van personeel. 9650 Oekraïne Lasten nadeel € 465.000 Het Kabinet heeft vanaf begin 2022 aan gemeenten gevraagd om opvangplekken voor ontheemden uit Oekraïne te realiseren. Het Rijk heeft aangegeven deze kosten te vergoeden. De overschrijding wordt veroorzaakt doordat er meer opvang / andere opvang gerealiseerd is als tijdens het opmaken van de 2e halfjaarsrapportage bekend was. Baten voordeel € 613.000 De toegenomen opvang c.q. gewijzigde opvang resulteert in extra opbrengsten in 2023. Tot nu toe blijven eventuele incidentele voordelen bij gemeenten op dit moment is nog niet met zekerheid te zeggen of dit onveranderd blijft.

Sociaal Domein 68

Wonen en Leven Wat wilden we bereiken? Visie op het programma De ontwikkeling van Rijswijk tot een moderne duurzame groene stad waar het voor iedereen prettig werken en wonen is, vraagt een aanpak waarbij de bevolkingsgroei wordt gefaciliteerd en gelijktijdig de kwaliteit van de leefomgeving wordt behouden en daar waar mogelijk versterkt. Dit is de ambitie, vastgelegd in de Stadsvisie en de Woonvisie, en deze is doorvertaald in de visies en plannen voor de verschillende gebiedsontwikkelingen. Naast de realisatie van Rijswijk Buiten vormen de grote transformatieopgaven van Bogaard stadscentrum, het Havenkwartier, Kessler Park en Te Werve Oost een omvangrijke uitdaging voor de komende tijd. Omdat het zwaartepunt van de herontwikkeling plaatsheeft in gebieden die nu al verstedelijkt en bebouwd zijn, kunnen de overige delen van de stad grotendeels gevrijwaard blijven van nieuwe bebouwing. Een belangrijke reden om woningen toe te voegen is de bestrijding van de omvangrijke kantorenen winkelleegstand en het bijdragen aan een gezonde balans in vraag en aanbod in huisvesting. Daarbij hebben we oog voor alle inkomensdoelgroepen in de stad. Door de sterk toegenomen koopen huurprijzen hebben met name lagere inkomens, starters en aandachtsgroepen veel moeite om passende woonruimte te vinden.

Om hen te helpen zullen we, samen met de woningcorporaties en ontwikkelaars, moeten werken aan de realisatie van sociale huurwoningen, betaalbare koop- en huurwoningen in het middensegment en flexwoningen. De groei van Rijswijk vraagt om oplossingen en maatregelen om de stad ook leefbaar, bereikbaar en toekomstbestendig te maken en houden. Zodat het voor iedereen in Rijswijk prettig wonen, werken en verblijven is. Woningbouw biedt kansen om de leefomgeving te verbeteren en het ondersteunt het hoge voorzieningenniveau in Rijswijk. Ook draagt het bij aan het verbeteren van het vestigingsklimaat voor bedrijven. Immers, monotone, eenzijdige bedrijventerreinen of winkelcentra zijn niet langer gewenst. Het is juist menging van functies wat de stad aantrekkelijk maakt voor bedrijven en ondernemingen. Tenslotte biedt woningbouw in diverse categorieën een kans om te bouwen aan een gemêleerde samenleving waar inwoners betaalbare woningen kunnen vinden die aan hun eisen voldoen. De gebiedsontwikkelingen grijpen we ook aan om deze gebieden gezonder te maken, bijvoorbeeld door het toevoegen van groen en door natuurinclusief te bouwen. Het doel is bovendien om meer sociale cohesie, betrokkenheid en levendigheid in de buurt te realiseren en, specifiek voor ouderen, de mogelijkheid te bieden om langer zelfstandig te wonen.

In de actualisatie van de Woonvisie is ingezet op het bouwen voor het middensegment en de ontwikkeling van een woonfonds. Vanuit de Woonzorgvisie heeft daarbij ook ‘Wonen met een plus’ de aandacht. Aangezien de ontwikkelpotentie in Rijswijk enorm groot is, zullen we keuzes moeten maken in prioritering en fasering. Dat doen we om de leefbaarheid van de stad te waarborgen gedurende de ‘verbouwing’ en omdat onze capaciteit om te investeren en om de processen ambtelijk te begeleiden (van ruimte tot verkeer, van economie tot groen) ook zijn grenzen kent. De komende vier jaar willen we meer de nadruk leggen op de betaalbaarheid van woningbouwontwikkelingen en daarmee voorkomen dat de sociale woningvoorraad achterblijft bij de groei van de totale woningvoorraad. We willen daarbij niet onder de 30% komen waar het gaat om de sociale woningvoorraad (DAEB) afgezet tegen de gehele woningvoorraad. Wonen is meer dan stenen. Goed wonen is belangrijk voor het welbevinden van mensen. Vandaar ook het belang van wijkontwikkeling waar naast de aanpak van de woningvoorraad wordt ingezet op het realiseren van verbeteringen op het gebied van bereikbaarheid, duurzaamheid, openbare ruimte, welzijn, leefbaarheid en sociale cohesie. Daarnaast is de aanwezigheid van parken, water en groen in de wijken de sleutel tot een gezonde leefomgeving voor mens en dier en het belang daarvan neemt alleen maar toe.

Parken, tuinen en groenstroken zorgen voor stikstofopname, nemen het meest effectief het water op van de steeds heviger wordende regenbuien, laten de temperatuur dalen in heter wordende zomers, zijn een plek om te sporten en te ontspannen en vormen daardoor de sleutel tot een gezonde leefomgeving voor mens en dier. Het Rijswijkse groen moeten we daarom

Wonen en Leven 69

koesteren. Door groen langs singels en in parken en de landgoederenzone goed te onderhouden en in samenhang door te ontwikkelen, zorgen we voor gebieden die uitnodigen tot wandelen, fietsen, sporten, spelen, beleven en ontmoeten. Dat vraagt ook iets op het gebied van beheer en onderhoud. Er wordt een basis kwaliteitsniveau gehandhaafd waarbij verrommeling en zwerfafval actief worden bestreden en eventuele achterstanden in beheer en onderhoud worden weggewerkt. Differentiatie van groen vormt een belangrijk uitgangspunt; meer kleur en variëteit is de wens van onze inwoners en goed voor de biodiversiteit. Gemeenten voeren lokaal de regie op de warmtetransitie. In december 2021 heeft de gemeenteraad de Transitievisie Warmte Rijswijk vastgesteld. In dit document staat dat de gemeente Rijswijk in 2050 aardgasvrij wil zijn. Dit is in overeenstemming met de afspraken die in het klimaatakoord met onder andere het Rijk zijn gemaakt. De gemeente zet in eerste instantie in op no-regret maatregelen zoals isoleren. Dit beperkt niet alleen de vraag naar warmte, maar bespaart ook jaar in jaar uit geld, en verbetert ook het wooncomfort. In de Transitievisie warmte staat beschreven dat grote delen van Rijswijk het best op een warmtenet zouden kunnen aansluiten om van het aardgas af te gaan. De warmte zou kunnen komen uit een mix van warmte uit WarmtelinQ en geothermie.

Voor 2030 wil de gemeente aan de slag met de wijken die aan de westkant van de Prinses Beatrixlaan liggen. De kosten om woningen op een warmtenet aan te sluiten zijn hoog. In de Transitievisie Warmte is daarom gesteld dat de gemeente pas aan de slag gaat als er uitzicht is op een bijdrage die een warmtenet haalbaar maken. Het Rijk werkt op dit moment aan diverse regelingen om te komen tot een versnelling van de aanleg van warmtenetten. Ook is er nieuwe wetgeving in de maak die betere kaders meegeeft als het gaat om de ontwikkeling van warmtenetten. Dit betekent dat de gemeente op de achtergrond aan de slag kan gaan met de voorbereidende werkzaamheden. Ook op regionaal niveau wordt gewerkt aan de klimaatdoelstellingen. Iedere regio moet hiervoor een Regionale Energiestrategie vaststellen. Samen met 22 gemeenten, de provincie Zuid-Holland, de netbeheerders, vier waterschappen en maatschappelijke organisaties heeft Rijswijk een strategie uitgezet voor de regionale energietransitie. Deze strategie heet de Regionale Energiestrategie Rotterdam - Den Haag en wordt eens per twee jaar herzien. Op 15 juni 2021 is door de gemeenteraad ingestemd met de Regionale EnergieStrategie Rotterdam-Den Haag (RES 1.0). De RES 1.0 kent drie inhoudelijke hoofdlijnen: warmte, elektriciteit en duurzame brandstoffen.

Bij warmte richt het vraagstuk zich op de (regionale) infrastructuur die nodig is om de bebouwde omgeving te verwarmen en de regionale afstemming van de vraag en het aanbod van warmte. In de Transitievisie Warmte wordt op gemeentelijk niveau beschreven welke stappen we zetten om de bebouwde omgeving in de toekomst duurzaam te verwarmen. Bij de ontwikkeling van stad en groen is een integrale aanpak het uitgangspunt. Meekoppelkansen om hittestress tegen te gaan, klimaatbestendigheid te versterken, duurzaamheid te verbeteren en biodiversiteit te vergroten worden benut. Herinrichting van straten en gebied wordt, waar mogelijk, integraal opgepakt. Hierbij proberen we steeds bij te dragen aan de circulaire economie. Samen zijn wij Rijswijk! Het realiseren van een aantrekkelijke, betaalbare, groene, veilige en gezonde woon-, leefen werkomgeving is een gedeelde verantwoordelijk. We verbeteren de luchtkwaliteit, beperken geluidshinder en hebben aandacht voor de externe veiligheid van onze inwoners. Daarnaast bevorderen we duurzaamheid, onder meer via hergebruik en recycling van afval. Het Huis van de Stad wordt de ontmoetingsplek om gezamenlijk met alle betrokkenen in Rijswijk te werken aan een betere leefomgeving aan versterking van de identiteit van onze stad. De gemeente speelt actief in op wensen en initiatieven van inwoners, bedrijven, woningbouwcorporaties en maatschappelijke organisaties.

De mogelijkheden van de nieuwe Omgevingswet voor participatieve werkwijzen worden, waar mogelijk, benut.

Wonen en Leven 70

Op regionaal niveau maakt Rijswijk afspraken met andere gemeenten, de provincie en het Rijk over gezamenlijke ambities, inspanningen en prestaties voor de (verstedelijkings)opgaven. Doelstellingen 1. Stedelijke ontwikkeling: Rijswijk ontwikkelen tot een moderne duurzame groene stad waar het prettig werken, wonen en recreëren is. 2. Wonen: Toename, differentiatie en verduurzaming van de woningvoorraad door verdichting, transformatie en nieuwbouw. 3. Groen en onderhoud: Behoud, ontwikkeling en differentiatie van singels, parken en landgoederen. 4. Openbare ruimte: Basis op orde: schoon, heel en veilig en een beeldkwaliteitsniveau op B (conform de kwaliteitscatalogus van het kennisplatform CROW). 5. Energie, verduurzamings- en klimaatambities: Doorbouwen aan een duurzame, klimaatadaptieve, gezonde stad die in de toekomst klimaatneutraal is en een circulaire economie heeft 6. Gedeelde verantwoordelijkheid voor de leefomgeving: Bewoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties zijn medeverantwoordelijk voor de kwaliteit van de leefomgeving. Indicatoren Indicator (Nummers verwijzen naar doelstellingen) 5. Scheidings-percentage huishoudelijk afval 5. Omvang huishoudelijk restafval kg/inwoner p/jaar 2. Oplevering nieuwe woningen per 1000, tussen haakjes totaal aantal opgeleverde woningen* VERPLICHT 2.

% (zelfstandige) sociale huurwoningen in bezit van een toegelaten instelling (corporatie) als aandeel van de totale woningvoorraad 2 . % geprogrammeerde (zelfstandige) sociale huurwoningen in bezit van een toegelaten instelling als aandeel van het totale woningbouwprogramma 2. Aantal toegevoegde tijdelijke wooneenheden (flexwoningen) en wooneenheden met een sociale huurprijs in bezit van overige partijen (geen toegelaten instelling) 5. Hernieuwbare elektriciteit (%) VERPLICHT 2. Gemiddelde WOZ waarde (duizend euro) VERPLICHT 1. Gebieds(deel)visies en bestemmings-plannen Demografische druk** 5a Overschrijding jaargemiddelde NO2 EU norm

Begroting 2023 45% 240 18,2 (529)

Realisatie 2023 43,7% 223 18,2 (529)

30

30

PM

PM

PM

PM

5 Zie Paragraaf Lokale lasten 2/8 Zie Paragraaf Lokale lasten 40g/µm3

5 Zie Paragraaf Lokale lasten 2/8 Zie Paragraaf Lokale lasten De EU-norm voor NO2 is niet overschreden De WHO norm 2015 voor NO2 is niet overschreden De WHO norm 2021 voor NO2 is overschreden De EU-norm voor PM10 is niet overschreden. De WHO-norm 2015 voor PM10 is niet overschreden. De WHO-norm 2021voor PM10 is overschreden. De EU norm voor PM2,5 isniet overschreden. De EU norm voor PM2,5 isniet overschreden. De EU norm voor PM2,5 is overschreden. 1 529

5a Overschrijding jaargemiddelde NO2 WHO norm 2015

40g/µm3

5a Overschrijding jaargemiddelde NO2 WHO norm 2021

25g/µm3

5b Overschrijding PM10 jaargemiddelde EU norm

EU norm 40µg/m3

5b Overschrijding PM10 jaargemiddelde WHO norm 2015

20µg/m3

5b Overschrijding PM10 jaargemiddelde WHO norm 2021

15µg/m3

Overschrijding PM 2,5 EU norm

25µg/m3

Overschrijding PM 2,5 WHO norm 2015

10µg/m3

Overschrijding PM 2,5 WHO norm 2021

5µg/m3

5d Aantallen wegen of wegvakken voorzien van stilasfalt 5d Aantal gasloze/ Nul op de meter (NoM) woningen (jaarlijks toegevoegde aantal

1 529

Wonen en Leven 71

Wat hebben we er voor gedaan? Stedelijke ontwikkeling Rijswijk ontwikkelen tot een moderne duurzame groene stad waar het prettig werken, wonen en recreëren is. Regionale samenhang In 2023 heeft het Rijk de provincie en regio gevraagd om de doelen en opgaven uit de Nationale Omgevingsvisie te vertalen naar provinciaal en regionaal niveau. Dit is ondergebracht in het Programma NOVEX. NOVEX staat voor Nationale Omgevingsvisie Extra. Op provinciaal niveau heeft de provincie hiervoor een Ruimtelijk Voorstel opgesteld en aangenomen. Samen met de andere gemeentes in de Haagse regio hebben we gewerkt aan een handreiking om dit Ruimtelijk Voorstel van inbreng te voorzien. In deze handreiking worden de kwaliteiten van de regio omschreven, geven we een doorkijk naar de ontwikkelopgaven voor de toekomst en wordt aandacht gevraagd voor 10 dilemma's (onder andere energievoorziening, bestaande wijken toekomstbestendig maken, ruimte voor werk, kustverdediging en een gebiedsdekkend multimodaal mobiliteitsnetwerk). Voor deze dilemma's hebben we in beeld gebracht wat wij als gemeentes zelf kunnen oppakken en waar hulp nodig is van het Rijk en de provincie. Op regionaal niveau hebben we samen met de Verstedelijkingsalliantie en het Rijk aan een ontwikkelperspectief voor het NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad gewerkt.

In dit NOVEX-gebied staat de verstedelijkingsopgave van het gebied langs het spoor van Leiden tot Dordrecht centraal. Het ontwikkelperspectief is een toekomstvisie van deze regio op het gebied van wonen, werken, groen in en om de stad, klimaat, energie en mobiliteit. In 2023 hebben we ook verder gewerkt aan de MIRT-verkenning Oude Lijn. Enerzijds onderzoekt deze MIRT-verkenning een intensivering van het aantal treinen. Anderzijds wordt ook de aanleg van nieuwe stations onderzocht, waaronder ook een station in Rijswijk Buiten. Voor station Rijswijk Buiten is inmiddels een werkgroep gestart waarin een inpassing van het station verder wordt uitgewerkt. Stadsontwikkeling In 2023 hebben we verder gewerkt aan nieuw- en verbouw van Rijswijk. We concentreren nieuwbouw, naast RijswijkBuiten, voornamelijk in de ontwikkelgebieden nabij het station Rijswijk. In 2023 hebben we een dedicated team ‘Gebiedsontwikkelingen’ opgericht. Dit team houdt zich bezig met de projecten procesmatige aanpak van de binnenstedelijke gebiedsontwikkelingen binnen de “stadsas”. Bogaard stadscentrum We ontwikkelen het winkelcentrum Bogaard en omgeving -conform het vastgestelde Masterplan- tot Bogaard stadscentrum: een levendig gebied in een groene omgeving.

Dit doen we door transformatie van kantoren en winkels naar woningen, door horeca toe te voegen aan het beperkte aantal m2 winkelruimte en door een kwaliteitsverbetering en vergroening van de openbare ruimte. In 2023 hebben we de volgende mijlpalen behaald: • Langs de Prinses Beatrixlaan is The Minister opgeleverd en zijn we gestart met de transformatie van The Beatrix (Van Markenlaan 5). • Rond de zomer van 2023 zijn we gestart met de bouw van The Orchard (ruim 500 appartementen), op de plek van de voormalige Sterpassage. Hiervoor hebben we in 2023 een subsidie van1,85 miljoen euro ontvangen van het ministerie van Economische Zaken. De raad heeft ingestemd met de benodigde co-financiering. • Eind van het jaar hebben we het ontwerp bestemmingsplan voor het ING-blok ter inzage gelegd. • Voor de HBG- locatie hebben we in 2023 de planvorming opnieuw opgepakt. • Voor de realisatie van Hof van Rijswijk (voorheen: De Terp) hebben we in 2023 een Startbouwimpuls van 3,7 miljoen euro ontvangen van het ministerie van BZK. Hiermee is de bouwstart van dit deelproject gegarandeerd.

Wonen en Leven 72

Havengebied We ontwikkelen het Havengebied tot een gemengd woon-werk- en recreatiegebied volgens de richtlijnen uit het door de raad vastgestelde ontwikkelkader. Voor de deellocaties Harbourpark, Urban Parks en De Havenmeester hebben we in 2023 de bestemmingsplannen in procedure gebracht. Dit zijn in totaal zo’n 1.100 appartementen en 8.500m2 bedrijvigheid.De kantoortransformatie van The Harbour House is opgeleverd. Kessler Park We ontwikkelingen het Kessler Park en omgeving tot een campus, waar wonen, werken en verblijven samenkomen, ook vanuit de richtlijnen van het door de raad vastgestelde ontwikkelkader. In 2023 is een omgevingsvergunning verleend voor de transformatie van vier kantoortorens naar 244 woningen (hoek Sir Winston Churchilllaan-Volmerlaan). De werkzaamheden zijn inmiddels gestart. Het bestemmingsplan Campus At the Park (goed voor zo’n 1.370 wooneenheden) isin procedure gebracht. Hier hebben we gebruik gemaakt van een coördinatieregeling. Te Werve Bij de herontwikkeling van Te Werve pakken we de wijk integraal aan op openbare ruimte, woningvoorraad, groen, leefbaarheid en sociale cohesie. We besteden bijzondere aandacht aan de herontwikkeling van Te Werve Oost. We trekken hiervoor op met woningcorporatie Rijswijk Wonen en ontwikkelaar Synchroon. In 2023 hebben we een vervolg gegeven aan het participatietraject met bewoners en belanghebbenden.

In april 2023 is de Nota van Uitgangpunten vastgesteld. In 2023 is een Samenwerkingsovereenkomst met ontwikkelkader vastgesteld tussen de gemeente en Rijswijk Wonen en hebben we het bestemmingsplan voor Te Werve Oost in procedure gebracht. We koppelen onze ontwikkelingssopgaven doorlopend aan maatschappelijke doelen voor verduurzaming van het energienetwerk, klimaatadaptatie, innovatie van de economie en behoud van landschappelijke kwaliteiten. In Te Werve worden 330 sociale woningen van overwegend slechte kwaliteit gesloopt. Hier komen maximaal 630 woningen voor diverse doelgroepen voor terug. Programma Stadsontwikkeling Het programma Stadsontwikkeling is projectoverstijgend en richt zich op het inzichtelijk maken en adresseren van integrale maatregelen die nodig zijn om de stad leefbaar, bereikbaar en toekomstbestendig te ontwikkelen. De groei van de stad betekent dat ook het (meegroeien van het) voorzieningenniveau in Rijswijk kritisch beschouwd moet worden. Om goed in beeld te brengen welke maatschappelijke voorzieningen waar, wanneer nodig zijn, heeft het Programma Stadsontwikkeling een opdracht geformuleerd om hier nader onderzoek naar te doen. Voor 2023 hadden we gepland om dit ook voor andere thema's concreter inzichtelijk te maken. Dit onderzoek is gestart, maar is in de loop van 2023 on hold gezet vanwege onvoldoende capaciteit.

Samenwerking private partijen en andere overheden • De samenwerking met de Verstedelijkingsalliantie (8 gemeenten, de provincie en de MRDH) stond in 2023 in het teken van het werken aan het Ontwikkelperspectief van het NOVEX-gebied (zie ook ‘Regionale Samenhang’). De Verstedelijkingsalliantie is daarnaast ook primair aanspreekpunt voor het deelonderzoek ‘6e spoor’ van de MIRT verkenning. Dit 6e spoor heeft als doel om verdere afspraken te maken over de wederkerigheid tussen verstedelijking en mobiliteit. Dat gaat enerzijds over de snelheid waarin er woningen en arbeidsplaatsen bijkomen langs de Oude Lijn en anderzijds over de mobiliteitsmaatregelen die nodig zijn om die groei te faciliteren. In 2023 hebben we voor het 6e spoor een opdracht en aanpak geformuleerd. Ook hebben we een coördinator aangetrokken die de opdracht gaat uitvoeren. • Het Rijk heeft in 2023 een financiële bijdrage toegezegd aan de gemeentes van de Verstedelijkingsalliantie. Het gaat hier om de zogenaamde Gebiedsbudgetten en

Wonen en Leven 73

Mobiliteitspakketten. Rijswijk heeft projecten aangeleverd die in aanmerking kwamen voor een bijdrage en heeft meegewerkt aan afspraken over de verdeling van het geld tussen de alliantiegemeentes. Rijswijk heeft ca. € 7 mln. ontvangen. • Vanuit de ambitie om het aandeel van 30% sociale huurwoningen (DAEB) op de totale woningvoorraad te behouden hebben we samen met de corporaties een aanpak uitgewerkt. Deze aanpak is aan de hand van 5 sporen opgesteld en door het college vastgelegd in de notitie “5 Sporen; op weg naar 30% sociale woningvoorraad”. De 5 sporen zien toe op: de realisatie van lopende projecten van de corporaties, het toevoegen van sociale huurwoningen in lopende gebiedsontwikkelingen, het benutten van gemeentelijke locaties voor sociale woningbouw en herstructurering en verdichting van bestaand bezit corporaties. De afspraken die voortvloeien uit deze gezamenlijke 5-sporen aanpak zijn eind 2023 in een allonge aan de in 2022 herziene prestatieafspraken met de corporaties toegevoegd en ondertekend. De bestaande prestatieafspraken zien daarnaast toe op betaalbaarheid en beschikbaarheid, wonen en zorg, leefbaarheid en duurzaamheid. • In 2023 zijn ook prestatieafspraken vastgelegd met woningcorporatie Habion. Deze is na overname van een complex van Staedion aan het Van Vredenburchplantsoen actief geworden. Deze corporatie richt zich op de huisvesting van (kwetsbare) senioren.

Wonen Toename, differentiatie en verduurzaming van de woningvoorraad door verdichting, transformatie en nieuwbouw. Woonvisie • In 2023 is de Regionale Realisatieagenda regio Haaglanden vastgesteld, deze vormt een leidraad voor de toekomstige nieuwbouw voor de bouw van betaalbare woningen (sociaal en middelduur). • In 2023 is een doelgroepenverordening door de gemeenteraad vastgesteld. Hiermee worden in toekomstige woningbouwontwikkelingen de woningbouwcategorieën sociale huur en middeldure huur planologisch vastgelegd en zorgen we ervoor dat die woningen voor de doelgroep behouden blijven. • In 2023 is flexwoonlocatie Hof van Elsenburg (‘flexwonen fase 1’) in gebruik genomen, deze locatie biedt plek aan statushouders en mensen die met spoed een woning nodig hebben. Hierbij is gebruik gemaakt van de eind 2022 toegekende subsidie ‘stimuleringsregeling flexen transformatiewoningen’. Voor een opvolgende locatie, flexwonen fase 2, is in 2023 de planvorming gestart. • In het kader van de herstructurering is Te Werve-Oost in 2023 aangewezen als actiegebied. Inmiddels is een flink aantal bewoners met hulp van een herstructureringsurgentie uit verhuisd. (geplande sloop in 2024 door woningcorporatie Rijswijk Wonen).

• Ook is een gebied aan de Plataanstraat, Abeelstraat en Sir Winston Churchillaan n kader van herstructurering aangewezen als actiegebied (geplande sloop in 2025 door woningcorporatie Rijswijk Wonen). • Begin 2023 is de vergunningplicht voor onttrekking, omzetting, samenvoeging, vorming en splitsing van woonruimte in de Huisvestingsverordening 2019 aangescherpt, en is een WOZ-waarde bepaald tot waartoe eigenaren van een koopwoning vergunningplichtig als zij bijvoorbeeld kamers willen gaan verhuren (dit gaat om hoofdstuk 5 Woonruimtevoorraad). • Begin juli 2023 is een nieuwe Huisvestingsverordening Rijswijk 2023 vastgesteld. Hier zijn enkele beperkte wijzigingen in de regels voor woonruimteverdeling (oftewel de toewijzing van sociale huurwoningen) in doorgevoerd. • In oktober 2023 zijn de beleidsregels “Wijzigen samenstelling woonruimtevoorraad gemeente Rijswijk 2023” vastgesteld. Dit is een verdere uitwerking van Hoofdstuk 5 van de Huisvestingsverordening en geheel in lijn met het eveneens vastgestelde Paraplubestemmingsplan Wonen en de Paraplubeheersverordening Wonen. • Er is in 2023 een adhesieverklaring afgegeven voor het project ‘Bouwstroom’ van de corporaties in de regio Haaglanden. In Rijswijk zal samen met de corporaties gekeken worden of er in projecten gebruik gemaakt kan worden van de conceptwoningen die op grond van het project Bouwstroom door de corporaties zijn ingekocht.

• Eind 2023 zijn we gestart met de voorbereiding van een nieuwe Woonvisie, Dit wordt de opvolger van de in mei 2021 vastgestelde Actualisatie van de Woonvisie. Centraal staat het bouwen van

Wonen en Leven 74

betaalbare koop- en huurwoningen in het sociale en middeldure segment voor verschillende doelen aandachtsgroepen zoals starters, jonge gezinnen, doorstromers en senioren. Doorlopende acties woningbouw en woon gerelateerde zaken • Voor de ontwikkeling van project Hofstede in de landgoederenzone is een omgevingsvergunning verleend en de uitvoering gestart. • Voor fase 9 van Eikelenburgh is in 2023 een herziening van het bestemmingsplan vastgesteld en de uitvoering gestart. • We geven uitvoering aan de lokale prestatieafspraken met de woningcorporaties: Nieuwbouwprojecten: bestemmingplan vastgesteld voor De Entree, Our House, G. Bomanslocatie • Vervolg gegeven aan de herontwikkeling kantoor Admiraal Helfrichsingel 51 en gestart met planvorming Sammersweg • Verduurzaming van de bestaande woningvoorraad. Een belangrijk uitgangspunt voor het verduurzamen van de bestaande woningvoorraad, is het verder uitwerken en uitvoeren van de Transitievisie Warmte. We willen Rijswijk, net als omliggende gemeenten, mee laten profiteren van WarmtelinQ (Gasunie) of op termijn aansluiten op nog te boren geothermische bronnen of andere lokale warmtebronnen. Daarnaast is de inzet dat vastgoedeigenaren hun warmtevraag verder beperken door bijvoorbeeld te isoleren. We ondersteunen lokale initiatieven om woningen of VvE’s van het aardgas af te halen.

• We werken aan de ontwikkeling van specifieke woon-zorg concepten, zoals Our House, de Blauwe Parel, de zorgwoningen in de Buitenpoort in RijswijkBuiten en de zorgwoningen in het ING-blok (Bogaard stadcentrum). • Samen met de corporaties hebben we in 2023 een doorstroommakelaar / doorstroomteam aangesteld. Dit is een pilot voor 2 jaar. • We voegen goed toegankelijke appartementen toe aan de gebiedsontwikkelingen in Bogaard stadscentrum, Havenkwartier, Kessler Park en diverse locaties in Rijswijk-Buiten. Groen en onderhoud Behoud, ontwikkeling en differentiatie van openbaar groen, singels, parken en landgoederen Groen en natuur • In ons groenbeheerplan hebben we vastgelegd hoe we ons groen onderhouden en welke werkzaamheden nodig zijn om beeldkwaliteit B (woonwijken) en beeldkwaliteit A (winkelcentra In de Bogaard en Oud-Rijswijk) te behalen en te behouden. Met dit beheer versterken we de kwaliteit van het bestaande groen,zodat dit voor mens en dier aantrekkelijk is. • Binnen de groene ruimte streven we naar een breed palet aan vrijetijdsmogelijkheden. Dit draagt bij aan de gezondheid van inwoners: ouderen, maar zeker ook jongeren en kinderen. Bomen • In 2023 hebben we gekapte bomen vervangen door nieuwe. Waar mogelijk hebben we extra bomen geplant om de oorspronkelijke laanstructuren in Rijswijk te herstellen. Daarmee borgen we de groene kwaliteit in de gemeente Rijswijk.

• We hebben ziekten en plagen in het groen actief bestreden. Het gaat hierbij om Iepziekte, de Reuzenberenklauw en de Eikenprocessierups. Daarnaast hebben we de Japanse duizendknoop in beeld gebracht zodat we deze ook kunnen gaan bestrijden. Wilhelminapark • De komende jaren transformeren we het Wilhelminapark naar een stadspark dat voldoet aan de behoeften van onze inwoners. We investeren in recreatieve verbindingen, sport- en spelvoorzieningen, gedifferentieerd groen, kunst, cultuur en evenementen. Daarnaast willen we de realisatie van een horecavoorziening faciliteren. • De natuurtuin in het Wilhelminapark is onze parel voor natuur- en milieueducatie. Het bijbehorende educatieve centrum werd ook in 2023 goed gebruikt door de vrijwilligers, scholen en verenigingen.

Wonen en Leven 75

• De aanbesteding van de horeca is nog niet gelukt. We zijn wel een onderzoek gestart naar de haalbaarheid van een tijdelijke horecavoorziening (bijvoorbeeld een foodtruck). Landgoederenzone Rijswijk Onze Landgoederenzone is erg belangrijk voor een gezonde leefomgeving in een verstedelijkt gebied. Het cultuurhistorisch gebied is belangrijk voor mens en natuur. Voor de gehele zone is een integrale gebiedsvisie opgesteld. In 2023 zijn we gestart met het uitvoeringsprogramma fase 1; de deelprojecten in het deel van de Landgoederzone dat zich uitstrekt van Oud Rijswijk tot aan de Huis te Landelaan. Begin 2023 zijn we gestart met een ontwerp- en participatieproces voor een inrichtingsplan voor de Van Vredenburchweg en het Julialaantje. We hebben het proces voor de verkoop en ontwikkeling van buitenplaats De Voorde in 2023 doorgezet. Van belang hierbij is de inpassing in de structuur van de Landgoederenzone en het herstel van de monumentale waarde. Op dit moment zijn wij bezig met het voorbereiden van de restauratiewerkzaamheden aan het casco. Eind 2023 is gestart met de woningbouw van Buitenplaats Hofstede. Dierenwelzijn • Dierenwelzijn is onderdeel van ons duurzaam handelen. Op deze manier willen we ook de bewustwording over dierenwelzijn bij onze inwoners versterken.

In 2023 hebben we onderzocht of we in onze APV een artikel op kunnen nemen met het uitgangspunt; geen evenementen met levende dieren tenzij…. Dit bleek niet mogelijk vanwege de hogere wetgeving (Wet Dieren en Wet Natuurbescherming) die bepalend is. Wel kunnen we bij vergunningverlening aan evenementen met levende dieren wijzen op deze hogere wetgeving. Begin 2023 zijn in tal van sloten met hoge oevers eenden trappetjes en eenden korven geplaatst. Bij het meldpunt Dierenwelzijn zijn in 2023 in totaal 21 meldingen binnengekomen van inwoners met vragen, opmerkingen of zorgen over dieren. We hebben diverse artikelen over dierenwelzijn gepubliceerd in (sociale) media • We hebben overeenkomsten met dierenasiel ‘t Julialaantje en Dierenambulance Den Haag e.o. om aan onze wettelijke plicht voor vervoer en opvang van zwerfdieren te voldoen. In 2023 hebben we een nieuwe overeenkomst afgesloten met dierenasiel ’t Julialaantje. Hierin werd de financiële constructie met het Knaaghof (opvang voor knaagdieren en konijnen) geschrapt. Daarom hebben we in 2023 een aparte overeenkomst gesloten met het Knaaghof. De overeenkomst met Dierenambulance DenHaag e.o. is ongewijzigd verlengd. • In nauwe samenwerking met de dierenklinieken stimuleren we het chippen van katten. Dierenkliniek Leeuwendaal is hier in 2023 mee gestopt. Daarmee is Dierenkliniek Eisenhower de enige waarmee we de chipactie nog uitvoeren.

Zij hebben in de actiemaand juni in totaal 32 katten gechipt. • We realiseren en onderhouden veilige losloopgebieden voor honden. In 2023 hebben we drie keer schade aan het hekwerk rondom losloopgebieden voor honden hersteld. Op het losloopgebied op het voormalige TEDO terrein hebben we twee keer extra grond gestort. De hondenbezitters hebben zelf de diverse kuilen gedicht. Bij de ingang van dit losloopgebied is ook een bord geplaatst met het verzoek aan hondenbezitters om gegraven kuilen ook weer te dicht te gooien. • Met ons Ganzenbeheerplan dragen we bij aan het terugdringen van de ganzenpopulatie. We zijn in 2018 met het ganzenbeheer begonnen en zien een behoorlijke daling in broedactiviteit: 2018: 237 nesten, 1255 verwijderde eieren. In 2023 hebben we 153 nesten behandeld en 809 eieren verwijderd. Zie ook het evaluatierapport. • We zijn gestopt met het faciliteren van de Dierenvoedselbank. Dit omdat de Dierenvoedselbank aangegeven heeft dat ze van ons geen financiële ondersteuning meer nodig hebben. • Wij geven meer aandacht aan het bevorderen van het welzijn van wilde dieren en het vervoer en de opvang van wilde dieren in nood. Sinds 2023 verstrekken we subsidie aan Vogelopvang de Wulp voor de opvang van vogels in nood. Met de Dierenambulance hebben we de afspraak dat alle vogels in nood vanuit Rijswijk naar de

Wonen en Leven 76

Wulp worden gebracht. Zo voorkomen we spreiding over diverse opvangorganisaties. In 2023 heeft de Wulp 314 Rijswijkse vogels van 44 verschillende soorten opgevangen. In 2023 hebben we het nest van een broedende zwaan (Rembrandtkade) ter bescherming omheind. Dit leverde klachten op van omwonenden. De mannetjes zwaan ging in gevecht met zijn spiegelbeeld en bracht daarmee schade aan auto’s aan. Openbare Ruimte Basis op orde: schoon, heel en veilig en beeldkwaliteitsniveau B Integraal Beheerplan Openbare Ruimte • Met het uitvoeren van het integraal beheerplan openbare ruimte (2021 – 2025) houden we de basis op orde. In dit plan en de onderliggende beheerplannen is vastgelegd wat we aan beheer en onderhoud moeten doen om onze gewenste beeldkwaliteit te bereiken en te handhaven. Voor onze openbare ruimte hanteren we beeldkwaliteitsniveau B en voor de winkelcentra In de Boogaard en Oud-Rijswijk beeldkwaliteit A. Ook hebben we aangegeven welke middelen we hiervoor nodig hebben. • Ook in 2023 was het integraal beheerplan openbare ruimte de basis voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. • Door ieder kwartaal een objectieve kwaliteitsmeting uit te voeren, hebben we de beeldkwaliteit bewaakt en gemonitord. Groenbeheerplan 2024-2028 In 2023 hebben we een nieuw Groenbeheerplan opgesteld. Hierin hebben we duidelijk ons beheerbeleid geformuleerd, passend bij het groenbeleid.

We hebben aangegeven welke middelen we nodig hebben om het groenbeheer zo uit te voeren dat we in de woonwijken beeldkwaliteitsniveau B en in de winkelcentra (In de Bogaard en Oud-Rijswijk) beeldkwaliteit A behalen. Ook hebben we aangegeven hoe we de biodiversiteit in ons groen kunnen versterken en welke investeringen nodig zijn voor de nieuwe aanplant van bomen en beplanting. Ook is in het nieuwe Groenbeheerplan een planning van de integrale herinrichtingen opgenomen Beheerplan Wegen 2024-2028 In 2023 hebben we een nieuw Beheerplan Wegen opgesteld. Het doel is om de ontstane achterstand in te lopen zodat we voor het eind van de beheerperiode minimaal beeldkwaliteit C kunnen realiseren. Beheerplan civiele kunstwerken 2023-2026 Het Beheerplan Civiele Kunstwerken 2023-2026 is in januari 2023 vastgesteld door de raad. We hebben verder volgens planning uitvoering gegeven aan dit plan. Zo is de vervanging van 13 voetgangers- en fietsbruggen aanbesteed. Dit wordt in het voorjaar van 2024 uitgevoerd. Beheerplan Oevers 2024-2028 In het beheerplan Oevers staat dat de kwaliteit van onze oevers niet meer dan 10% onder het basisniveau mag liggen. Daarom hebben we In 2023 diverse reparaties uitgevoerd voor een betere stabiliteit (veiligheid). Ook zijn we gestart met de vervanging van de beschoeiing langs de Strijpwetering.

Gemeentelijk Riolerings- en Waterplan 2021-2025 In het Gemeentelijk Riolerings- en Waterplan staat hoe we voldoen aan onze zorgplicht voor afvalwater, hemelwater, grondwater en oppervlaktewater in onze stad. In 2023 hebben we in de Koopmanstraat het gemengde riool vervangen en een hemelwaterriool aangelegd. In het Rembrandtkwartier willen we de levensduur van een aantal riolen verlengen door ze van een kous te voorzien (relinen).

Wonen en Leven 77

Zwerfafval Met het actieplan “Rijswijk Schoon” zetten we in op het verminderen van zwerfafval in onze stad. Hiervoor organiseren we diverse publieksgerichte acties. Met de Afvalrace zetten we de educatie over zwerfafval en afvalscheiding op basisscholen voort. Op dit moment doen vier basisscholen mee en is de Afvalrace in volle gang. Om bijplaatsingen en illegale dumpingen te voorkomen, hebben we op verschillende locaties interventies ingezet. Denk hierbij aan (levende) containertuintjes, gedragsprikkels en slimme maatregelen. Integrale herinrichtingen en beheer buitenruimte Door een aantal straten opnieuw in te richten, verbeteren we de openbare ruimt (zie ook integrale herinrichtingen in paragraaf Onderhoud Kapitaalgoederen). Bewoners kunnen door middel van participatie meedenken. De komende jaren werken we verder aan de Lindenlaan, Steenlaan, Tulpstraat, Rembrandkade fase 2, en 't Haantje. Openbare speelvoorzieningen We zijn in de top drie geëindigd van meest speelvriendelijke gemeente 2023. Deze verkiezing is georganiseerd door Jantje Beton met een prijsuitreiking door prinses Beatrix. De renovaties van speeltuinen Rozenstraat (beheer Welzijn Rijswijk) en Penninglaan (beheer Sportief Onderwijs) zijn in 2023 afgerond met feestelijke openingen in april. De sportplek voor de winnaars van de Ommetje Challenge is in 2023 opgeleverd en feestelijk geopend.

De speelplek aan de Caan van Necklaan is opnieuw ingericht. Het kunstgras van het trapveld aan de Thierenskade is vervangen. Er zijn drie bewonersinitiatieven gehonoreerd in 2023. Verplaatsing van de schommelcombinatie aan de Generaal Vetterstraat. Eén schommel in het Wilhelminapark is vervangen door een peuterschommeltje. Schommelcombinatie is bijgeplaatst op de speelplek Lijsterbeslaan. Beheerplan openbare Speelplekken 2023-2026 is in 2023 opgesteld en is voor de jaarschijf 2023 uitgevoerd. Energie, verduurzamings- en klimaatambities Doorbouwen aan een duurzame, klimaat adaptieve, gezonde stad die in de toekomst klimaatneutraal is en een circulaire economie heeft. Energie • De Transitievisie Warmte is vastgesteld en we zijn bezig met het uitvoeren van acties die nodig zijn om de doelstellingen te halen. De Energietransitie is een bestuurlijke opdracht. De opdrachten en taken zijn belegd bij een team dat onderdeel is van de lijnorganisatie. Dit team is in 2023 flink uitgebreid. Zo krijgen we een bredere focus op de uitvoering. We vertalen de strategische visie naar concrete acties om inwoners en ondernemers te bereiken. Wat we in 2023 gedaan hebben: 1. Warmte

Wonen en Leven 78

A. Beleidsontwikkeling 1. In een regionale samenwerking hebben we input geleverd voor de verdere uitwerking van o.a. de regionale strategie warmte (vraag en aanbod). Er wordt voorlopig nog geen Regionale Energiestrategie Rotterdam-Den Haag 2.0 (RES) opgesteld. Wel zijn we gestart met een plan-MER op de RES 1.0. 2. Het bodemenergieplan is opgesteld en heeft ter inzage gelegen. 3. De Transitievisie Warmte is geborgd in de omgevingsvisie. 4. Het publiek warmtebedrijf HVC onderzoekt samen met de corporaties Rijswijk Wonen, Vidomes en de gemeente de haalbaarheid van een (betaalbaar) warmtenet in Rijswijk West. Deze samenwerking is vastgelegd in een intentieovereenkomst. 5. Samen met de wijken Hoekpolder en Strijp hebben we een onderzoek gedaan naar de kosten voor alternatieve warmteopties om deze wijken aardgasvrij te maken. 6. Grip op energie: we hebben alle gemeentelijke meters vervangen door slimme meters. Zo is het energieverbruik per meter inzichtelijk. B. Participatie en communicatie 1. Met onze nieuwsbrief Schakelt Over en de website rijswijk.nl/schakelt hebben we inwoners en ondernemers periodiek geïnformeerd over nieuwe ontwikkelingen, subsidiemogelijkheden, goede voorbeelden en praktische tips. 2.

De tentoonstelling in de Energy Cave heeft de taken en uitdagingen in de energietransitie laten zien aan verschillende groepen, zoals scholieren en (internationale) studenten, energie- fixers, professionals vanuit Provincie, professionals vanuit het ministerie, etc. 3. De communicatiemomenten voor het jaar zijn in beeld gebracht in een communicatiekalender en uitgevoerd. 4. Samen met HVC, Rijswijk Wonen en Vidomes hebben we een communicatieplan opgesteld voor het haalbaarheidsonderzoek naar een warmtenet in Rijswijk West. C. Energie besparen 1. We hebben het Plan van aanpak Energiearmoede uitgevoerd. Zo hebben 24 VvE’s een professioneel advies gekregen over de verduurzamingmogelijkheden en -kosten voor hun pand. Daarnaast zijn de energie- fixers (energiecoaches) langs geweest bij woningeigenaren en huurders. Tijdens hun bezoek gaven ze de bewoners advies en tips over energie besparen (gedragsverandering). Ook hebben ze direct kleine energiebesparende maatregelen (zoals tochtstrip en radiatorfolie) aangebracht. 2. Samen met het Regionaal Energieloket hebben we collectieve inkoopactie georganiseerd voor zonnepanelen, glas en isolatie en een hybride warmtepomp. 3. We hebben begin 2023 een Woningisolatieprogramma opgesteld. Hiermee zetten we in op het stimuleren, adviseren en ondersteunen van woningeigenaren en VvE’s bij het nemen van isolatiemaatregelen.

Dit programma is medio 2023 vastgesteld door de raad. In de tweede helft van 2023 is ook de (subsidie)regeling vastgesteld en hebben we de uitvoeringsorganisatie ingericht. 4. Volgens de Wet natuurbescherming moeten de verblijfplaatsen van gebouwgebonden dieren beschermd worden. Daarom moeten gebouweigenaren onderzoek doen naar de aanwezigheid van deze diersoorten en maatregelen treffen om deze te beschermen, voordat ze dak- en spouwmuurisolatie (aan de buitenkant) aanbrengen. Dit vormt voor woningeigenaren vaak een grote drempel om hun woning te isoleren. Met een potentiescan hebben we in beeld gebracht welke gebouwgebonden diersoorten aanwezig kunnen zijn in het stedelijk gebied in Rijswijk. Dit is de eerste stap om een soortenmanagementplan (SMP)op te stellen voor de gehele gemeente. Hiermee kunnen we voor heel Rijswijk een gebiedsontheffing aanvragen om verduurzamingmaatregelen te treffen, zodat gebouweigenaren niet meer zelfstandig ecologisch onderzoek hoeven te doen.Het communicatietraject “Rijswijk schakelt over” hebben we uitgevoerd. D. Betaalbaarheid eindgebruiker borgen 1. Het Rijk heeft een handreiking gemaakt over hoe gemeenten het begrip betaalbaarheid mee kunnen nemen in hun plannen. Bij het vaststellen van het wijkuitvoeringsplan/omgevingsplan moeten gemeenten nu beschrijven hoe zij rekening gaan houden met de te verwachte betaalbaarheid van de maatregelen. 2.

Met ons Woningisolatieprogramma ondersteunen we inwoners ook financieel bij het isoleren van hun woning. In 2023 hebben we een subsidieregeling uitgewerkt en verschillende vormen van (proces)begeleiding ingericht om huiseigenaren te helpen bij het vinden van beschikbare (landelijke) subsidie- en financieringsmogelijkheden.

Wonen en Leven 79

E. Ondersteunen lokale initiatieven 1. Met het Woningisolatieprogramma ondersteunen en faciliteren we woningeigenaren en VvE’s bij het isoleren van hun woningen. Met persoonlijk advies helpen we woningeigenaren en VvE’s op maat om de beste verduurzamingopties voor hun woning in beeld te brengen. Daarnaast kijken we welke subsidiemogelijkheden daartegenover staan. Zo zijn lokale initiatieven gestimuleerd. 2. Samen met de Rabobank hebben we ondernemers een gratis energiescan aangeboden. 3. Het European patent office (EPO) heeft ons benaderd om te kijken hoe zij met hun kennis bedrijven in Rijswijk kunnen ondersteunen bij de energietransitie. F. Ontwikkelen van duurzame warmtenetten 1. Naar verwachting is pas medio 2024 duidelijk waaraan een uitvoeringsplan wettelijk gezien moet voldoen. Ook loopt het haalbaarheidsonderzoek naar het warmtenet nog. 2. We hebben voor een publiek warmtebedrijf (HVC) gekozen. 3. Met betrokken partijen hebben we een eerste aanzet gedaan voor een globaal plan van eisen voor het warmteoverdrachtsstation. 2. Elektriciteit A. Stimuleren meer zon op daken 1. Samen met Regionaal Energieloket hebben we een collectieve inkoopactie georganiseerd. Hierbij hebben we ook voorlichting en ondersteuning gegeven bij de aanschaf van zonnepanelen. 2.

Vanuit het programma verduurzaming gemeentelijk vastgoed hebben we voor 18 gemeentelijke panden in beeld gebracht wat de mogelijkheden zijn voor het opwekken van zonne-energie. Voor 2 panden – de Schilp en de Schouwburg – hebben we een verduurzamingplan opgesteld, waar zon op dak onderdeel van is. B. Zon op overige ruimtes 1. We hebben meegedaan aan het rijksproject Opwek Energie op Rijksgronden (OER) A4. Omdat de verbreding van de A4 stil is komen te liggen door de stikstofproblematiek, is ook dit project stil gelegd. C. Overige acties 1. We zijn begonnen met programma verduurzaming gemeentelijk vastgoed. In 2023 hebben voor 16 gemeentelijke panden de mogelijkheden voor verduurzaming in kaart gebracht. 2. We draaien mee in de Verkenning Aanlanding Wind op Zee (VAWOZ). Deze verkenning onderzoekt waar op het landelijke netwerk ruimte is voor de elektriciteit/waterstof die op zee is geproduceerd. Hier is veel ruimte voor nodig. Een van de te onderzoeken locaties is het 380 kV station in Wateringen. Hiermee komt de ruimte in Rijswijk automatisch ook in beeld. Afval en grondstoffen 1. Vanaf 1 januari is statiegeld ingevoerd op blikjes. Dit wordt via de supermarkten ingezameld. Voor voorlichting en communicatie zijn we aangesloten op de landelijke campagne. 2. Onze focus ligt op het beter scheiden van grondstoffen van afval. Alle inwoners moeten voorzieningen hebben om afval te kunnen scheiden.

In juni hebben we een motie uitgevoerd om de invoering van omgekeerd inzamelen en afvalscheiden via minicontainers aan huis stop te zetten. 3. In december is vastgesteld dat plastic, metaal en drankkartons (pmd) voortaan bij het restafval ingezameld mag worden (nascheiding). Zo halen we binnen de huidige situatie betere inzamelresultaten. Daarnaast is vastgesteld dat we bij alle laagbouwwoningen gft-en en brongescheiden blijven inzamelen. Dit wordt vanaf 2024 (2e half jaar) ingevoerd. 4. De taakstelling uit de dienstverleningsovereenkomst van Avalex (2021) is in 2023 behaald. De kosten die we normaliter maken voor het ophalen van grofvuil aan huis, zijn gedaald met € 280.000. Hierdoor is de taakstelling grotendeels behaald 5. Om de hoeveelheid illegale dumpingen te verminderen, plaatsen we sinds 2022 containertuintjes of maken we gebruik van andere overlast beperkende maatregelen. De overlast en dumpingen verminderen, zolang deze maatregelen er zijn. Als we de tuintjes en/of maatregelen verplaatsen naar een andere hotspot, keert de overlast weer terug. Het effect is dus maar tijdelijk. 6. Rijswijk klimaatproof Ook in de toekomst wil Rijswijk een prettige, gezonde gemeente zijn met een aantrekkelijke leefomgeving. Daarom willen we wateroverlast en hittestress voorkomen en dragen we bij aan een

Wonen en Leven 80

goede waterkwaliteit. In 2023 is de ‘Rijswijkse Adaptiestrategie en Aanpak voor Klimaatverandering (RAAK) vastgesteld en in uitvoering genomen. Verbeteren milieukwaliteit 1. We hebben de nota Bouwstenen Omgevingsveiligheid opgesteld. Deze is ambtelijk vastgesteld door de Omgevingsdienst Haaglanden (ODH), Veiligheidsregio Haaglanden en de Haaglanden gemeenten. In de nota staan keuzes en onderbouwingen voor regels die in het Omgevingsplan opgenomen kunnen worden. 2. In gesprekken met projectontwikkelaars en initiatiefnemers (in de Omgevingstafels) bespreken we kansen voor bijvoorbeeld geluidisolatie, energiebesparing en groene daken. In de omgevingtafels die tot nu toe zijn geweest, hebben we aandacht gevraagd voor deze aspecten. 3. We hebben een effectonderzoek naar milieuzones uitgevoerd. Op basis daarvan heeft de raad besloten voor de Prinses Beatrixlaan een milieuzone voor vrachtauto's en autobussen in te voeren. Daarnaast wordt de milieuzone Haagweg uitgebreid met autobussen. De voorbereidingen voor de invoering van milieuzones zijn in 2023 gestart. Ook zijn we in 2023 gestart met het onderzoek dat de gemeenteraad heeft gevraagd naar de invoering van een milieuzone voor scooter, bromen snorfietsen. 4. We hebben een sloopregeling voor scooters, brom- en snorfietsen uitgewerkt. 5.

In 2023 hebben we samen met het Stanislas-college en het Rijswijks Lyceum het project Samen luchtkwaliteit meten op scholen uitgevoerd. 6. Het doorlopen van de geluidsaneringsprogramma’s om geluidsoverlast door wegverkeer te verminderen is in 2023 nog niet afgerond. De saneringsprogramma’s zijn vanwege een wettelijke verplichting gekoppeld aan het beheerplan wegen. 7. In 2023 is de nota bodembeheer vastgesteld. Deze nota bevat gebiedsspecifiek beleid voor het faciliteren van grondverzet. De Omgevingsdienst Haaglanden hanteert deze nota om meldingen voor grondverzet te beoordelen. Met de Omgevingsdienst hebben we verdere werkafspraken gemaakt over het uitvoeren van de bodemtaken die -met inwerkingtreding Omgevingswet - van de provincie naar de gemeente zijn overgegaan. 8. We hebben bij de volkstuinen een onderzoek gedaan naar lood in de bodem. Een tuin op het volkstuincomplex Lommerijck had onvoldoende bodemkwaliteit en is gesaneerd. De provincie ZuidHolland gaat de tuinen met ernstige bodemverontreiniging op het complex Ons Ideaal saneren. Circulaire stad 1. We werken toe naar een circulaire economie, waarbij we duurzaam en toekomstbestendig inkopen. Hierbij moedigen we preventie van afval en het hergebruik van materialen aan. 2. In ons aanbestedingsbeleid wordt circulariteit -in elke zin des woords- uitgevraagd.

Gedeelde verantwoordelijkheid voor de leefomgeving Bewoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties zijn medeverantwoordelijk voor de kwaliteit van de leefomgeving. Gebiedsgericht werken 1. We werken gebiedsgericht. In de beleids- en uitvoeringsfase werken we van buiten naar binnen, we geven ruimte aan de inbreng van inwoners en werken constructief samen met bedrijven en maatschappelijke organisaties. 2. In 2023 hebben we vanuit gebiedsspecifieke thema’s integraal gewerkt aan de verbetering van de leefomgeving. Daar waar nodig hebben we een gebiedsprogramma of een plan van aanpak op maat ontwikkeld. We hebben 2 nieuwe Gebiedsregisseurs aangesteld die bekend zijn met de belangrijkste wijkontwikkelingen. Zij bouwen aan een vruchtbare werkrelatie met wijkpartners en inwoners. Vergunningen Team Vergunningen speelt een rol bij het realiseren van een prettige woon- en leefomgeving.

Wonen en Leven 81

Hier komen vergunningaanvragen en meldingen op grond van de Wet algemene bepalingen Omgevingswet (tot 1 januari 2024) en het Besluit Fysieke Leefomgeving binnen. Daarnaast komen hier vergunningsaanvragen, ontheffingsverzoeken en meldingen op grond van de APV en Bijzondere Wetten binnen. Als een aanvraag of melding voldoet aan de wetgeving en de lokaal vastgestelde kaders zoals bijvoorbeeld de welstandsnota, een bestemmingsplan of de APV, volgt er een positief besluit. We hebben ons voorbereid op de nieuwe Omgevingswet en zijn in 2023 gestart met het uitwerken van de werkprocessen. We staan klaar om begin 2024 zowel onder het oude als het nieuwe wettelijke stelsel te werken. Omgevingswet 1. De invoering van de Omgevingswet staat gepland op 1 januari 2024. Het proces voor vergunningverlening is in de basis gereed. De komende jaren gaan we verfijnen met de ontwikkelingen in bijvoorbeeld de jurisprudentie en opgedane ervaringen binnen het nieuwe stelsel. 2. In de Omgevingswet staat de balans tussen het benutten en het beschermen van de fysieke leefomgeving centraal. Daarom gebruiken we de mogelijkheden van de Omgevingswet voor het verbeteren van onze leefomgeving en de bescherming van de gezondheid en veiligheid van onze inwoners. Bijvoorbeeld bij gebiedsontwikkelingen. 3.

In 2023 hebben we een Plan van Aanpak voor de Omgevingsvisie vastgelegd en zijn we gestart met het werken aan een Rijswijkse Omgevingsvisie. Ook hebben we de uitgangspunten voor de transitiestrategie voor het Omgevingsplan Rijswijk vastgesteld. 4. In 2023 zijn we gestart met de Intake- en Omgevingstafel. Zo kunnen we het proces nog beter inrichten en de dienstverlening verder verbeteren binnen de Omgevingswetgedachte.

Wat heeft het gekost? Exploitatie (bedragen x € 1.000) Wonen en Leven 5600 Openbaar groen en openluchtrecreatie Saldo 7210 Afvalverwijdering en -verwerking Saldo 7220 Riolering en waterzuivering Saldo 7230 Milieubeheer Saldo 7260 Baten rioolheffing Saldo 7290 Huishoudelijk/bedrijfsafvalwater Saldo 7300 Hemelwater Saldo 7310 Grondwater Saldo 8100 Ruimtelijke ordening Saldo 8200 Woningexploitatie

Lasten Baten Lasten Baten Lasten Baten Lasten Baten Lasten Baten Lasten Baten Lasten Baten Lasten Baten Lasten Baten Lasten Baten

Realisatie 2022

Primitief 2023

6.857 84 -6.773 8.198 11.304 3.105 3.515

5.780 82 -5.698 8.576 10.926 2.350 2.988

-3.515 1.945 768 -1.177

-2.988 1.977

Gewijzigde Afwijking Realisatie raming (+ = 2023 2023 voordeel) 7.426 7.611 -184 82 94 12 -7.344 -7.516 -172 9.393 9.094 298 10.834 10.750 -84 1.442 1.656 214 2.988 3.059 -71

-1.977

-2.988 3.586 1.415 -2.171

-3.059 2.884 1.052 -1.832

-71 702 -363 339

6.010 6.010 857 51 -806 104

5.714 5.714 959

5.714 5.714 959

-959 202

-959 202

5.702 5.702 876 5 -871 186

-12 -12 83 5 88 17

-104 144

-202 168

-202 168

-186 157

17 11

-144 4.532 1.018 -3.514 28 92

-168 1.470

-168 5.441 3.255 -2.186 36 843

-157 2.632 1.393 -1.239 59 448

11 2.809 -1.862 947 -23 -395

-1.470 51 843

Wonen en Leven 82

Exploitatie (bedragen x € 1.000) Realisatie 2022

Wonen en Leven Saldo 8210 Wijkontwikkeling Saldo 8220 Volkshuisvesting Saldo 8300 Bouwgrondexploitatie Saldo 8320 Grondexploitatie RijswijkBuiten Saldo Programmatotalen

65 191

Lasten Baten

-191 2.832 3.018 186 490 794 304 30.210 12.963 -17.247 59.902 36.101 -23.801

Lasten Baten Lasten Baten Lasten Baten Lasten Baten

Saldo

Gewijzigde Afwijking Realisatie raming (+ = 2023 2023 voordeel) 791 807 389 -418 227 227 172 55

Primitief 2023