Eindrapport en bestuurlijke samenvatting onderzoek voorzieningen en bevolkingsgroei Rekenkamer Rijswijk

Stel daar de kaders voor vast, bijvoorbeeld in de vorm van een motie of ander verzoek aan het college. Geef vervolgens het college de ruimte om de raadsprioriteiten uitvoering te geven en die te vertalen naar een passende aanpak.

18.

Reactie van college van B&W Voorzitter en leden van de Rekenkamer Rijswijk Postbus 5305 2280 HH Rijswijk

Betreft: Bestuurlijke reactie rekenkameronderzoek “Voorzieningenniveau en bevolkingsgroei in Rijswijk” 5 november 2024 Geachte heer/mevrouw,

Met dank en waardering voor het door u geleverde werk hebben wij kennisgenomen van uw verkennend onderzoek met als titel “Voorzieningenniveau en bevolkingsgroei in Rijswijk”. Het College is blij met het onderzoek en hecht er daarom aan zo concreet mogelijk te reageren op uw conclusies en aanbevelingen. Het college neemt de conclusies en aanbevelingen uit dit rapport ter harte. Het college erkent de noodzaak meer integraal te sturen op het voorzieningenniveau in relatie tot de groei van de stad. Wij zijn hier al mee gestart door de oprichting en doorstart van het Programma Stadsontwikkeling en de uitvoering van het project Voorzieningenniveau. Met de doorstart van het Programma Stadsontwikkeling wordt de uitvoeringsagenda van de omgevingsvisie bij dit programma ondergebracht. Voor de uitvoering van het programma zal een programmaplan worden opgesteld. Aanbeveling: Expliciteer welk niveau voorzieningen wenselijk is bij groei van de stad: Er loopt een project Voorzieningenniveau wat als doel heeft om concreter in beeld te brengen welke voorzieningen waar en wanneer nodig zijn, zodat we hier beter op kunnen sturen. Het realiseren van een goed voorzieningenniveau vraagt wel om scherpe bestuurlijke keuzes. Niet overal heeft de gemeente dezelfde mogelijkheden en dezelfde rol en niet alles kan tegelijkertijd.

Het vaststellen van referentienormen voor voorzieningen gaat ons ondersteunen in het sturen op een goed voorzieningenniveau. Belangrijk blijft wel dat, naast referentienormen, maatwerk mogelijk blijft. In februari 2025 is er een themabijeenkomst met de raad gepland over de te maken keuzes tan aanzien van het voorzieningenniveau. Opgemerkt dient te worden dat de gemeente op verschillende beleidsterreinen wel al op structuurniveau heeft bepaald wat het ambitieniveau is voor voldoende voorzieningen. Om deze reden zullen deze onderwerpen dan ook niet worden meegenomen in het project Voorzieningenniveau. Zo is het beleid voor horeca en detailhandel in 2023 geactualiseerd. Dit beleid biedt voldoende houvast voor de ontwikkeling van deze voorzieningen in de stad. Ditzelfde geldt ook voor de thema’s groene inrichting van de buitenruimte, mobiliteitsvoorzieningen en bedrijvigheid. Voor deze thema’s sturen wij meer op kwalitatieve doelen. Het kwantificeren van doelen kan daarbij soms een hulpmiddel zijn maar is nooit het doel op zich. Bij groenvoorzieningen bijvoorbeeld, vinden wij het belangrijker om verbindingen aan te leggen tussen de Landgoederenzone en de Stadsparkenzone. Daarbij is het doel niet om een specifiek aantal m2 groen toe te voegen.

19.

Aanbeveling: Maak duidelijk hoe de raad te betrekken bij integraal sturen voorzieningenniveau Vanuit het Programma Stadsontwikkeling sturen wij op het maken van integrale keuzes. Op basis van de resultaten van het project Voorzieningenniveau en de gestelde beleidsdoelen die zijn samengevoegd in onze nieuwe omgevingsvisie, worden keuzes uitgewerkt over welke voorzieningen gerealiseerd moeten worden om de groei van Rijswijk te kunnen opvangen. Deze keuzes zullen voor worden gelegd aan de raad en waar relevant worden verwerkt in het Langetermijninvesteringsplan (LTIP). Aanbeveling: Aandachtspunten expliciet meenemen in de vormgeving integrale sturing Aanbeveling: Koppel de uitvoering aan de aanbevelingen en rapporteer de raad Wij herkennen ons in de onderliggende conclusie dat de samenwerking op diverse beleidsterreinen scherper kan. Zo onderschrijven wij dat er een meer integrale afweging moet komen tussen Wonen, Economie, Maatschappelijk voorzieningen en Vrijetijdsbesteding. Hoewel er op projectbasis zeker goede voorbeelden van deze samenwerking zijn, zorgt o.a. het ontbreken van een afwegingskader/ c.q. referentienormen voor onduidelijkheid. Ook kan het soms lastig zijn in samenwerking met partners de geschikte ruimte te vinden voor hun activiteit.

Met het vaststellen van een integraal voorzieningenbeleid komt er voor een groot aantal voorzieningen helderheid over de te realiseren doelen. Het eerdergenoemde programmaplan Stadsontwikkeling leent zich bij uitstek om integraal te sturen op de vertaling van beleid naar uitvoering. Bij het opstellen van het programmaplan zal expliciet rekening worden gehouden met de aandachtspunten uit dit rekenkamerrapport. Het programmaplan zal gedeeld worden met de raad. Tot slot Zoals hierboven weergegeven wordt er al gewerkt aan diverse aanbevelingen binnen de diverse lopende projecten. Dit betekent ook dat de raad in 2025 op diverse momenten zal worden meegenomen in de voortgang van de ontwikkelingen rondom voorzieningen.

Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders, de secretaris,

de burgemeester,

P.M. Schuit

H. Sahin

20.

Nawoord rekenkamer Geacht college, Wij danken u voor de positieve en uitgebreide reactie op onze conclusies en aanbevelingen. Samen met de beschrijving van de inspanningen die nu al verricht (zullen) worden om het voorzieningenniveau in lijn te brengen met de groei van Rijswijk bevat uw reactie veel nuttige informatie voor raadsleden. Wellicht ten overvloede wijzen wij op de laatste aanbeveling aan u als college: “Koppel de uitvoering van deze aanbevelingen aan de geplande acties naar aanleiding van het gemeentelijk onderzoek en rapporteer aan de raad binnen een jaar over de voortgang”. We adviseren u om naast de opvolging van de aanbevelingen en de geplande acties naar aanleiding van het gemeentelijk onderzoek, ook deze bestuurlijke reactie mee te nemen, zodat er voor de Raad een compleet beeld ontstaat van alle inspanningen die al geleverd worden en die gepland zijn.

21.

Nota van Bevindingen

22.

1. Vooraf: de Rijswijkse opgave De opgave van bevolkingsgroei in relatie tot lokale voorzieningen Een veranderende bevolking heeft impact op het lokale voorzieningenniveau De bevolking van Nederland blijft volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) tot 2050 doorgroeien. In hun regionale bevolkings- en huishoudingsprognose uit 2022 komt naar voren dat de bevolkingsgroei in Nederland zich met name concentreert in de Randstad en andere stedelijke gebieden. De gemeente Rijswijk bevindt zich volgens de prognose van PBL en CBS in de top vijftien van gemeenten die tot 2050 haar inwoneraantal het meest ziet toenemen. Volgens de prognose zal de bevolking van Rijswijk tot 2035 met 27 procent toenemen ten opzichte van 2021, en tot 2050 nog eens met 17 procent ten opzichte van 2035.6 De bevolkingsgroei staat niet op zichzelf. Er zijn meer demografische ontwikkelingen die leiden tot een flinke verandering in de omvang en samenstelling van de bevolking. Denk aan de verdere verstedelijking van de Randstad, de trek van inwoners van het platteland naar stedelijke gebieden, de (dubbele7) vergrijzing en migratie. Deze sociaaleconomische ontwikkelingen leiden samen tot een flinke verandering in de omvang en samenstelling van de bevolking. En dat heeft grote gevolgen voor de publieke voorzieningen.

De staatscommissie demografische ontwikkelingen 2050 ging daar in haar eindrapport van maart 2024 uitvoerig op in en constateerde dat er keuzes moeten worden gemaakt om de kwaliteit van het voorzieningenniveau in Nederland op peil te houden.8 Net als andere gemeenten moet de gemeente Rijswijk hier op anticiperen in haar gevoerde beleid en waar nodig dit beleid aanpassen. De gemeente Rijswijk staat in het voorzieningenbeleid niet op zichzelf, maar werkt intensief samen met andere gemeenten, met de provincie en eveneens met inwoners, maatschappelijke partners, ondernemers en bedrijven. Voor veel voorzieningen is in eerste instantie niet de gemeente zelf aan zet, maar zijn één of meer van deze partners direct verantwoordelijk voor de kwaliteit en toegankelijkheid van de betreffende voorziening. Tegelijkertijd heeft de gemeente Rijswijk als lokale overheid wel vaak een eindverantwoordelijkheid voor bepaalde voorzieningen, denk bijvoorbeeld aan de kwaliteit van de openbare ruimte.9

De Agenda Stadsontwikkeling als leidraad voor het voorzieningenbeleid? De gemeente Rijswijk heeft geen integraal beleidskader voor voorzieningen opgesteld. Het gemeentelijk beleid op het gebied van voorzieningen is vervat in een veelvoud aan beleidskaders, nota’s en visiedocumenten over thema’s als de openbare ruimte, woningbouw en het sociaal domein. Wel kent de gemeente Rijswijk een zogeheten Agenda Stadsontwikkeling. Dit document biedt een overzicht in beleidsdoelstellingen en maatregelen uit alle gemeentelijke domeinen. De Agenda is 6 Planbureau voor de Leefomgeving en Centraal Bureau voor de Statistiek (2022). PBL/CBS regionale bevolkings- en

huishoudensprognose 2022: link. 7 Dubbele vergrijzing houdt in dat binnen de groter wordende groep van 65-plussers het aandeel toeneemt van 80-plussers, die

gemiddeld een grotere zorgbehoefte hebben. 8 Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 (2024). Eindrapport: link.

Zie verder ook o.a. VNG/Divosa (2023). De waarde van het sociaal domein: link; en Sociaal en Cultureel Planbureau (2020). De sociale staat van Nederland: link. 9 Onder de Omgevingswet heeft de gemeente samen met bedrijven en inwoners een algemene zorgplicht voor een veilige en

gezonde leefomgeving, zie: Informatiepunt Leefomgeving (geen datering). Zorgplicht in de Omgevingswet: link.

23.

blijkens de voor dit onderzoek gevoerde gesprekken opgesteld om inzicht te bieden in de knelpunten en uitdagingen die voortkomen uit de groei van Rijswijk. De Agenda Stadsontwikkeling is niet opgesteld met enkel het oog op de voorzieningen, maar gaat daar wel op in. De belangrijkste inhoudelijke aanleiding van de Agenda is namelijk dat er zorgen waren dat het voorzieningenaanbod achterblijft bij diverse gebiedsontwikkelingen. Voor accommodaties waar de gemeente verantwoordelijk is ontstaat onder meer een tekort bij basisscholen en in mindere mate binnensportaccommodaties. Bij voorzieningen waar de gemeente niet verantwoordelijk is, ontstaat een tekort aan huisartsen en andere eerstelijnszorg alsook aan kinderopvang. Verder zijn er een paar knelpunten die niet toenemen in omvang vanwege de groei van de stad, maar waarvoor wel aandacht is om de stad toekomstbestendig en leefbaar te houden. Dit zijn natuurverbindingszones, kwaliteit van de openbare ruimte, de klimaatbestendigheid en het aantal ruimtes om te ontmoeten.10 De Agenda bevat geen nieuw beleid, maar richt zich op de uitvoering van bestaand beleid. De Agenda biedt wel een belangrijk overzicht van maatregelen voor de korte tot middellange termijn, gecentreerd rond een vijftal thema’s.

Het Programma Stadsontwikkeling, waar de Agenda het startdocument voor vormt, heeft als doel om een prioritering aan te brengen in de maatregelen die de Agenda benoemt. Uit de gevoerde gesprekken komt naar voren dat in het Programma Stadsontwikkeling met name aandacht is voor de ruimtelijke ontwikkeling van Rijswijk en in mindere mate voor de diverse typen voorzieningen waar bij een groeiende stad beroep op wordt gedaan. Het Programma is er ook niet op gericht om alle typen voorzieningen te dekken. Zoals in de onderzoeksverantwoording is toegelicht, is de Agenda Stadsontwikkeling voor dit onderzoek als startpunt gehanteerd om inzicht te krijgen in de aard en omvang van het voorzieningenbeleid. Uit de documentanalyse en de gevoerde gesprekken bleek echter dat de Agenda voor veel betrokken medewerkers uit verschillende domeinen onbekend is en dat de thematische indeling in de Agenda in de praktijk niet door Rijswijk wordt gehanteerd. Om die reden hebben de onderzoekers een eigen thematische indeling gemaakt om de verschillende bevindingen over het voorzieningenbeleid te clusteren. In paragraaf 1.2 wordt hier nader op ingegaan.

Gezonde groei heeft politieke en bestuurlijke aandacht De groei van de stad heeft de aandacht van politiek en bestuur in Rijswijk, zo blijkt alleen al uit de titel van coalitieakkoord 2022-2026: Gezonde Groei. De coalitie benoemt dat Rijswijk een groeiende stad is, wat invloed heeft op onder andere stadsontwikkeling, woningbouw en mobiliteit. Dit betekent volgens de coalitie dat er maatregelen genomen moeten worden om de stad leefbaar, bereikbaar en toekomstbestendig te houden. In het coalitieakkoord is bij een aantal thema’s expliciet aandacht voor de gevolgen van de bevolkingsgroei voor het voorzieningenniveau. De afspraken hierover zijn hieronder beknopt weergeven. 

Sociale kwaliteit van de stad. De coalitie spreekt de ambitie uit om in te zetten op toegankelijke zorg- en welzijnsvoorzieningen om hiermee de zelfredzaamheid van inwoners te versterken en de behoefte aan zwaardere en duurdere vormen van zorg te verminderen. De coalitie signaleert dat de kwaliteit van de leefomgeving in de gemeente onder druk staat vanwege het stijgende inwoneraantal, een stijgend aantal ouderen, meer eenzaamheid en uitdagingen rondom geluid en luchtkwaliteit. Om het aanbod op het gebied van zorg, welzijn, sport en bewegen op peil te houden voor een groeiend aantal inwoners, zet de coalitie in op:

10 Gemeente Rijswijk (2022). Agenda Stadsontwikkeling, p. 4.

24.

o





Aanbod verspreid over de stad met aandacht voor breed gebruik van accommodaties de hele dag door het hele jaar heen o Stimuleren van vorming en exploitatie van eerstelijns zorgaanbod, waar nodig door het reserveren van ruimte in ontwikkelplannen en het stimuleren van ruimte voor gezondheidsfuncties in overleg met zorgverzekeraars o Inzet voor spreiding van voorzieningen in regionaal verband. Dit is van belang voor breedtesporten die binnen de gemeente niet ruimtelijk gefaciliteerd kunnen worden, maar waar samenwerking met buurgemeenten loont. Tevens doet de gemeente mee aan discussies over de beschikbaarheid van ziekenhuiscapaciteit in de regio. o Verlenging en uitbreiding van de pilot praktijkondersteuners jeugd bij huisartsen Stadsontwikkeling. De coalitie wil tegen de achtergrond van de groei van de stad het kleinschalige karakter van Rijswijk behouden. De coalitie kondigt een pakket aan maatregelen aan om de stad op lange termijn leefbaar te houden. Een aantal maatregelen die raken aan voorzieningen zijn: o Vooruitlopend op de omgevingsvisie wordt samen met inwoners, projectontwikkelaars en corporaties een visie ontwikkeld op sociale samenhang en leefbaarheid inzake de verdichting van de stad. o Aan de raad wordt een retailvisie voorgelegd.

o Er wordt een eenduidige huurprijs voor maatschappelijke organisaties vastgelegd o Bij de ontwikkeling van parken wordt gezorgd voor differentiatie waarbij per park wordt gekozen voor een meer recreatieve bestemming of een bestemming waarbij rust en cultuurhistorische waarde centraal staat. o De gemeente kan op strategische locaties grondposities verwerven om een bijdrage te leveren aan onder andere het aanbieden van maatschappelijke voorzieningen. Openbare ruimte en leefbaarheid. De coalitie ziet de openbare ruimte als visitekaartje van de stad, die zou moeten uitnodigen tot ontspannen, bewegen en ontmoeten. Zo draagt de openbare ruimte bij aan een gezonde leefomgeving. Deze gezonde leefomgeving is des te belangrijker voor een groeiende stad. Daarom moet volgens de coalitie een balans worden gevonden tussen zaken als schone lucht, omgaan met hittestress en verdroging enerzijds en economische en maatschappelijke activiteiten anderzijds.

Het coalitieakkoord is uitgewerkt in een collegewerkprogramma 2022-2026, waarin per thema uit het coalitieakkoord is opgenomen hoe ambities worden uitgewerkt in acties, welke resultaten dit moet opleveren en wanneer deze resultaten moeten zijn bereikt (gespecificeerd per halfjaar in de collegeperiode). Het collegewerkprogramma is een document dat continue wordt geactualiseerd in lijn met de P&C-cyclus.11 De acties in het programma zijn in wisselende mate concreet uitgewerkt met een geoperationaliseerde resultaatomschrijving en een deadline of tijdsperiode – soms expliciet verbonden aan een (nog op te stellen) beleidskader. Zo geldt voor de aanleg van de skatebaan aan de Treubstraat dat deze is voorzien van een tijdsindicatie van realisatie in 2022. Voor een hieraan gerelateerde actie, het opstellen van een speeltuinbeleid in samenwerking met de speeltuinverenigingen, staat de periode 2023 – begin 2025 vermeld.12 In de voor dit onderzoek gevoerde gesprekken is veelvuldig verwezen naar de Kadernota van 2024. Deze Kadernota laat volgens gesprekspartners zien dat de gemeente Rijswijk ten aanzien van voorzieningen de komende periode keuzes zal moeten maken. De financiële positie van de gemeente staat namelijk onder druk door lagere inkomsten van het Rijk en hogere uitgaven voor de stad (onder meer in de jeugdzorg).

In de Kadernota zijn daarvoor verschillende scenario’s en mogelijkheden nader 11 Gemeente Rijswijk (2022). Collegewerkprogramma 2022-2026, p. 1. 12 Ibid., p. 13.

25.

uitgewerkt.13 Ten aanzien van voorzieningen heeft het college onder meer aan de raad voorgesteld om te korten op het welzijnsbudget en het beheer van de openbare ruimte. Tegelijkertijd geeft het college aan dat er ruimte blijft om (beperkt) te investeren, onder meer in diverse ruimtelijke projecten, de aanpak van armoede en het speeltuinenbeleid.14 Desondanks zijn er op de lange termijn nog diverse fundamentele keuzes te maken die ook hun weerslag zullen hebben op het voorzieningenniveau in Rijswijk, in de eerste plaats bij de gemeentebegroting voor 2025 en het daar te presenteren Lange Termijn Investeringsprogramma (LTIP).15 Dit LTIP zou aanvankelijk bij de Kadernota 2025 worden opgeleverd, maar dit is niet gelukt omdat er veel extra inzet moest worden gepleegd wegens de dynamiek rond de financiële verhouding met het Rijk.16 De planning is nu om het LTIP bij de begroting voor 2025 op te leveren. De bevindingen in dit rapport over de financiële dekking van voorzieningen in dit rapport geven een indicatie van de huidige stand van zaken, maar kunnen dus op een gegeven moment door de actualiteit worden ingehaald.

Verkenning langs vijf inhoudelijke thema’s In bovenstaande paragraaf is een toelichting gegeven op de algemene visie en doelstellingen van de gemeente Rijswijk ten aanzien van voorzieningen. In de volgende hoofdstukken wordt langs de onderstaande vijf inhoudelijke thema’s inzicht gegeven in het gemeentelijk voorzieningenbeleid. Per hoofdstuk wordt ingegaan op een viertal perspectieven: beleid, bestuur en samenleving, uitvoering en beheer en financiën. Ten slotte wordt per hoofdstuk ingegaan op de kansen en risico’s die voor de voorzieningen binnen dat thema zijn aan te wijzen. 1. Maatschappelijke voorzieningen: Dit betreft gemeentelijke voorzieningen op het gebied van welzijn, zorg en onderwijshuisvesting. 2. Vrijetijdsbesteding: Hier vallen voorzieningen onder op het gebied van sport en spelen, kunst, cultuur en recreatie. 3. Buitenruimte: Dit betreffen voorzieningen in de openbare ruimte van Rijswijk, denk aan het openbaar groen en voorzieningen op het gebied van mobiliteit, bereikbaarheid en klimaatadaptatie 4. Economie: Denk hierbij aan voorzieningen op het gebied van bedrijvigheid, detailhandel, horeca en toerisme. 5. Gebiedsontwikkeling: Bij dit thema wordt ingegaan op de wijze waarop bij gebiedsontwikkelingen aandacht is voor voorzieningen.

13 Gemeente Rijswijk (2024). Kadernota 2025, p. 3. 14 Ibid., pp. 6-7. 15 Gemeente Rijswijk (2024). Raadsinformatiebrief Kadernota 2025. 16 Gemeente Rijswijk (2024). Kadernota 2025, p. 43.

26.

De bevindingen per thema worden hieronder alvast op hoofdlijnen samengevat, zodat het mogelijk is om de thema’s te kunnen vergelijken en kansen en risico’s per thema te zien. Onderzoeksperspectieven

Maatschappelijke voorzieningen

Vrijetijdsbesteding

Buitenruimte

Economie

Gebiedsontwikkeling

Beleid

De gemeentelijke visie en doelstellingen voor welzijn zijn vervat in de Brede Welzijnsnota. De gemeente heeft geen wettelijke taak op het gebied van eerstelijns gezondheidszorg. In de woonzorgvisie wordt geanticipeerd op de groei van de doelgroep senioren. De gemeente hanteert ruimtenormen voor onderwijshuisvesting.

Voor spelen bestaat er een duidelijke referentienorm. In de cultuurvisie wordt geen koppeling gemaakt met bevolkingsgroei. Er is nog geen centraal beleidskader voor sport, wel is de benodigde capaciteit onderzocht.

De Omgevingsvisie wordt het richtinggevend kader voor de buitenruimte. De inrichting van de openbare ruimte moet bijdragen aan sociale doelen. De gemeente wil het karakter als groene woonstad behouden. De bevolkingsgroei gaat gepaard met een toename van de mobiliteit. Klimaatadaptatie en de energietransitie brengen diverse uitdagingen met zich mee.

In het retail- en horecabeleid zijn aanbod en vraag duidelijk in beeld. Wat betreft Economie en werkgelegenheid zijn doelstellingen en maatregelen geformuleerd, maar niet in verband gebracht met bevolkingsgroei.

In de woonvisie is het versterken en differentiëren van de woonvoorraad de centrale opgave. De woonvisie anticipeert op bevolkingsgroei, maar niet op specifieke voorzieningen.

Bestuur en samenleving

De raad heeft beleidskaders vastgesteld voor welzijn en onderwijs en heeft aandacht gevraagd voor de eerstelijnszorg en onderwijs in brede zin.

Op het gebied van spelen betrekt de gemeente vooral de buurt, bij cultuur en sport worden de relevante organisaties betrokken.

Inwoners zijn met name betrokken in het traject richting de Omgevingsvisie. De belangenafweging bij besluitvorming is een aandachtspunt.

De raad dringt aan op werk voor praktisch geschoolden. De uitvoering van de economische visie komt tot stand in contacten met ondernemers.

Inwoners zijn met name betrokken bij specifieke projecten. Bestuurlijke aansturing vindt plaats met gebiedspaspoorten en ontwikkelkaders.

27.

Uitvoering en beheer

De gemeentelijke aanpak is nader uitgewerkt in de uitvoeringsagenda Welzijn. De gemeente heeft geen of beperkt taken voor eerstelijnszorg en kinderopvang. De gemeente neemt de verantwoordelijkheid voor de renovatie van schoolgebouwen op zich.

Voor spelen bestaat er een duidelijk uitvoeringsplan, bij cultuur bestaat de inzet vooral uit het voeren van gesprekken met organisaties de gemeente subsidieert.

Concurrentie om het gebruik van de buitenruimte vraagt om politieke keuzes. De gemeente heeft een strategie uitgewerkt voor de ontwikkeling van mobiliteit. De aanpak van klimaatadaptatie is in ontwikkeling.

In de uitvoering gaat wonen snel boven werken. Een gebrek aan inzicht in type opleidingsniveau in relatie tot de werkgelegenheid hindert de uitvoering van specifieke beleidsdoelstellingen.

De organisatie streeft naar integraal werken bij gebiedsontwikkelingen. Diverse projecten laten verschillen zien in de aanpak voor voorzieningen.

Financiën

De gemeente kan beperkt sturen op de uitgaven voor zorg en welzijn. Het integraal huisvestingsplan voor onderwijs bevat een financiële meerjarenstrategie.

Financiële middelen voor spelen zijn voor de komende jaren gereserveerd. Voor cultuurvoorzieningen komt er weinig tot geen geld bij. Binnen Rijswijk worden kapitaallasten vaak niet automatisch gereserveerd bij vervangingsinvesteringen. Dit geldt ook voor cultuur en sport.

Kapitaalgoederennota’s borgen de middelen voor de buitenruimte. De raad heeft besloten aanvullende groenambities vooralsnog niet uit te voeren. De kosten en baten van klimaatadaptatie kunnen lastig inzichtelijk gemaakt worden.

Er is momenteel onvoldoende capaciteit om goed uitvoering te geven aan de beleidsdoelstellingen.

Financiën voor voorzieningen bij gebiedsontwikkeling zijn binnen projecten opgenomen. Het LTIP kan een middel zijn voor voorzieningen bij gebiedsontwikkelingen, maar is nog niet gerealiseerd.

Kansen

Een duidelijke doelstelling hoeveel eerstelijnszorg wenselijk is en wat de gemeente binnen haar mogelijkheden doet om hierop in te zetten kan het gesprek tussen raad

Voor het thema sport mist een centraal beleidskader: Hierdoor wordt nu vooral gevaren op de behoeften van verenigingen en normen die blijken uit verschillende onderzoeken. De kaderstellende rol van de

Voorzieningen in de buitenruimte kunnen bijdragen aan maatschappelijke doelen. In de visie op de inrichting van de openbare ruimte, openbaar groen,

De gemeente kan proberen om meer inzicht te krijgen in het type opleidingsniveau in relatie tot de werkgelegenheid en de mate waarin het aanbod van werk

Gebiedsontwikkelingen kunnen ingrijpend zijn. Dit is een kans wat betreft voorzieningen. Gebiedsontwikkelingen bieden de kans om te werken aan het voorzieningenniveau in

28.

en college hierover faciliteren.

raad kan versterkt worden door haar in de gelegenheid te stellen om de gewenste normen te laten vaststellen. Het wederzijds betrekken van ruimtelijke ontwikkelingen in het maatschappelijk domein, zoals sporthallen, en de gebiedsontwikkelingen in het ruimtelijk domein kan ertoe leiden dat projectmatig werken integraler en meer gestructureerd wordt toegepast en uitvoeringsproblemen in het maatschappelijk domein worden voorkomen. De gemeente huisvest zelf een bibliotheek. Dit biedt kansen inzake de huisvesting van voorzieningen die de gemeente wil ondersteunen. Tevens komt er waarschijnlijk een financiële voorziening op basis waarvan de gemeente een uitkering van het Rijk krijgt per inwoner. Dit

mobiliteit en klimaatadaptatie wordt deze koppeling al gemaakt. Hiermee ligt er een kans om de voorzieningen in de buitenruimte nog beter de inwoners van Rijswijk te laten dienen, door bij te dragen aan veiligheid, gezondheid en beleving. Bij grote ruimtelijke ontwikkelingen zijn ingrepen in de openbare ruimte onvermijdelijk. Dat biedt de kans om de meest actuele visies en uitgangspunten wat betreft voorzieningen in de buitenruimte te realiseren.

aansluit bij de vraag. Dit sluit aan bij het amendement waarin de raad heeft besloten dat er aandacht moet zijn voor voldoende werkgelegenheid voor praktisch geschoolden in Rijswijk en de doelstelling om juist in het Kesslerpark kennisintensieve banen te creëren. Het team economische zaken kan nog beter worden betrokken bij (nieuwe) gebiedsontwikkelingen. Dit kan leiden tot een betere aansluiting van de gerealiseerde bedrijfsruimten bij de wensen van ondernemers die zich daar willen vestigen. Daarvoor is het wel van belang dat de gemeente goed contact houdt met ondernemers en bedrijven. De

bredere zin en ook voor omliggende straten of buurten. Een voorziening heeft immers een bepaald verzorgingsgebied. Het realiseren van voorzieningen bij een gebiedsontwikkeling kan daardoor ook bijdragen aan het voorzieningenniveau van het omliggende gebied. Dit is een element wat in gebiedspaspoorten en ontwikkelkaders mogelijk explicieter terug kan komen.

29.

zorgt voor stijgende inkomsten.

Risico’s

De doelen onder de uitvoeringsagenda Welzijn zijn vrij concreet, maar de acties niet. Het risico hiervan is dat er minder goed kan worden gemonitord hoe ver de gemeente op streek is met het behalen van doelen, maar ook dat bij het niet behalen van doelen niet duidelijk is welke impact de

Bij veel fysieke gemeentelijke voorzieningen is er geen systematiek waardoor na afschrijving automatisch de benodigde kapitaallasten zijn gereserveerd voor de vervangingsinvestering. Dit geldt ook voor sport en cultuur. Het verbeteren hiervan kan worden gekoppeld aan het opstellen van een LTIP dan wel het opstellen van

mogelijkheden om ruimte te reserveren voor de energietransitie kunnen beter worden benut wanneer het team economische zaken in een vroeger stadium – en meer structureel – aangesloten is bij de realisatie van gebiedsontwikkelingen. Zo wordt geborgd dat het gerealiseerde programma aansluit bij ondernemers die zich mogelijk willen vestigen. Het streven om een integrale afweging te maken functioneert in de praktijk nog beperkt. Het risico is dat hierdoor suboptimale compromissen worden gesloten en dat kansen om ambities voor voorzieningen in de buitenruimte in samenhang te

De ambtelijke capaciteit binnen dit thema staat onder druk. Dit blijkt ook uit de voorgestelde bezuiniging op dit team in de Kadernota 2025. Te weinig ambtelijke capaciteit voor uitvoering kan ertoe leiden dat beleidsdoelstellingen

Bij gebiedsontwikkelingen worden niet alle voorzieningen gekwantificeerd. Ook worden niet alle benodigde voorzieningen meegenomen in de financiering. Dit is met name een risico voor maatschappelijke voorzieningen en

30.

gemeentelijke activiteiten hebben gehad.

investeringsprognoses voor een langere looptijd dan vier jaar.

Het Team sociaal domein is niet altijd tijdig of volledig aangehaakt bij nieuwe (project)ontwikkelingen. Hoewel de organisatie van de gemeente Rijswijk integraal werken als uitgangspunt heeft, wordt de verbinding tussen de diverse domeinen volgens gesprekspartners niet altijd actief gelegd.

Voor het thema cultuur is er sprake van gelijkblijvende inkomsten en stijgende kosten. Tevens wordt geen rekening gehouden met de groei van de stad. Hierdoor kan het cultuuraanbod in Rijswijk mogelijkerwijs verschralen.

Voor het thema Welzijn geldt in brede zin dat een groter aantal inwoners moet worden bediend met middelen die gelijk blijven of afnemen. Dat geldt voor activiteiten die gefinancieerd worden uit de Brede Welzijnsnota en voor activiteiten die worden gefinancieerd via subsidies aan

realiseren mogelijk niet worden benut.

niet nagestreefd kunnen worden.

De horizon waarmee naar voorzieningen in de buitenruimte wordt gekeken verschilt erg. Het realiseren van parkeerplekken bij een ruimtelijke ontwikkeling is bijvoorbeeld een eenmalige exercitie, terwijl het verbeteren van de biodiversiteit een langere termijn kent. Dit maakt het in samenhang afwegen van voorzieningen in de buitenruimte des te ingewikkelder.

De sterke nadruk op woningbouw kan ertoe leiden dat te snel wordt gekozen voor het reserveren van te weinig ruimte voor werkbestemmingen. Het opstellen van een referentienorm kan hierbij mogelijk soelaas bieden.

voorzieningen op het gebied van vrijetijdsbesteding en economie. Dit hangt samen met het risico dat er bij gebiedsontwikkelingen met name aandacht is voor woningbouw, groen en mobiliteit en minder voor andere typen voorzieningen. De koppeling tussen een gebiedsontwikkeling en het toekomstige beheer wordt niet altijd gemaakt. Het risico bestaat daardoor dat de nieuw gerealiseerde voorzieningen op de lange termijn niet op hetzelfde kwaliteitsniveau beheerd kunnen worden.

31.

welzijnsorganisaties, dit onder andere doordat het uitgangspunt is dat subsidies niet worden geïndexeerd. Hierdoor bestaat een risico op verschraling van het aanbod.

32.

2. Maatschappelijke voorzieningen Onder het thema maatschappelijke voorzieningen vallen drie onderwerpen: welzijn, zorg en onderwijs. Ten aanzien van sommige voorzieningen heeft de gemeente een wettelijke rol, soms als uitvoerder van landelijk beleid en soms als toetser of toezichthouder op het gebied van kwaliteit. Het effect van de bevolkingsgroei of samenhangende demografische ontwikkelingen op maatschappelijke voorzieningen is groot, omdat vrijwel iedereen wel een beroep doet op één of meer voorzieningen. Maar ook omdat gemeenten een groter takenpakket krijgen dat niet altijd gepaard gaat met een grotere financiële bijdrage van het Rijk. Denk bijvoorbeeld aan de uitvoering van inkomensregelingen zoals de energietoeslag die door gemeenten moet worden uitgekeerd.

Beleid De gemeentelijke visie en doelstellingen voor welzijn zijn vervat in de Brede Welzijnsnota Onder het thema Welzijn valt de uitvoering van WMO-taken en de uitvoering van de Participatiewet en de jeugdwet. Bij WMO-taken gaat het om een wettelijke verplichting voor gemeenten om ondersteuning te bieden aan mensen met een beperking zodat zij zo lang mogelijk zelfstandig thuis kunnen wonen. Hieronder vallen het bieden van ondersteuning van participatie, begeleiding en dagbesteding, een beschermde woonomgeving voor mensen met een psychische stoornis, ondersteuning aan mantelzorgers en opvang in geval van huiselijk geweld. Vanuit de Jeugdwet levert de gemeente op basis van een wettelijke verplichting jeugdzorg aan jongeren met bijvoorbeeld psychische en mentale problemen of een fysieke of verstandelijke beperking. Vanuit de Participatiewet ondersteunt de gemeente mensen bij het vinden van werk en inkomen. Een deel van deze taken wordt uitgevoegd door de Stichting Welzijn Rijswijk. Uit de jaarrekening17 blijkt dat deze stichting onder andere wijkcentra en ontmoetingsruimtes in de stad organiseert, individueel sociaal-maatschappelijk advies geeft en een eigen vrijwilligerscentrum heeft. Een aantal van deze taken wordt uitgevoerd door enkele andere kleinere stichtingen die hiervoor gemeentelijke subsidies ontvangen.

Naast deze basistaken pleegt de gemeente ook extra inzet op het terrein van het voorkomen van eenzaamheid, het ondersteunen van mantelzorgers, het ondersteunen van verenigingen en vrijwilligersorganisaties en het inclusiever maken van de Rijswijkse samenleving. Deze inzet is per thema opgenomen in de Brede welzijnsnota uit 202118. In de nota is de groei van de stad niet als expliciete opgave benoemd. Behalve het thema inclusie kent elk thema concrete en kwantitatieve uitvoeringsdoelen. Ook zijn er voor ieder thema maatregelen geformuleerd. Deze worden verder uitgewerkt in de uitvoeringsagenda Welzijn 2023 – 2025, die in paragraaf 2.3 wordt behandeld.

De gemeente heeft geen wettelijke taak op het gebied van eerstelijns gezondheidszorg De gemeente Rijswijk heeft geen wettelijke taak en geen specifiek beleid op het gebied van het aanbieden van eerstelijns gezondheidszorg (huisartsen, tandartsen, fysiotherapeuten en dergelijke). In 2022 heeft Hadoks, een koepelorganisatie van huisartsen in onder andere Rijswijk, een wijkkaart opgeleverd waaruit blijkt dat in 14 van de 32 buurten er onvoldoende huisartsenpraktijken zijn.19 Tevens 17 Stichting Welzijn Rijswijk (2024). Jaarrekening Stichting Welzijn Rijswijk. Geraadpleegd op 23 september 2023 via

https://welzijn-rijswijk.nl/wp-content/uploads/2024/05/Stichting-Welzijn-Rijswijk-Jaarrekening-2023.pdf 18 Gemeente Rijswijk (2021). Brede Welzijnsnota 2021 sterker door sociale samenhang.? 19 Hadoks (2022). Wijkkaart huisartsen 2022.

33.

blijkt dat het tekort richting 2030 verder zal oplopen.20 In het onderzoek is de groei van het inwoneraantal in Rijswijk meegenomen in de berekening. Benoemd wordt dat de vraag naar huisartsenzorg zal stijgen in specifieke groeiwijken in Rijswijk.21

In de woonzorgvisie wordt geanticipeerd op de groei van de doelgroep senioren Naast de welzijnsnota heeft de gemeente Rijswijk een Woonzorgvisie 2021 – 2030.22 Vanaf 2026 zijn gemeenten verplicht een woonzorgvisie te hebben. De woonzorgvisie borduurt voort op wat er in de woonvisie 2015-2025 (zie ook hoofdstuk 6 ‘Gebiedsontwikkeling) is aangegeven over de diverse opgaven op het gebied van wonen. De woonzorgvisie maakt daarbij vooral inzichtelijk wat de woonzorgopgaves zijn voor kwetsbare doelgroepen.23 De missie is het bieden van de mogelijkheid aan kwetsbare Rijswijkers om in Rijswijk te (blijven) wonen. De hieruit volgende visie is het zorgen voor voldoende woonzorgaanbod voor deze doelgroep. In de Woonzorgvisie is aandacht voor de groei van het aantal inwoners van de stad en specifiek voor de groei van de doelgroep senioren. Via een analyse van de vraag en het aanbod is de behoefte aan geschikte woningen onderzocht. Hieruit volgen specifieke doelen qua aantallen woningen voor de doelgroepen senioren met toenemende kwetsbaarheid, mensen met een verstandelijke beperking en (psychisch) kwetsbare volwassenen.

Concrete maatregelen bestaan vooral uit het aanjagen van initiatieven van projectontwikkelaars en burgers, het bemiddelen tussen verschillende partijen en het binnen de gemeente laten samenwerken van het sociaal en het ruimtelijk domein zodat beschikbare ruimte kan worden gesignaleerd en naar een passende bestemming kan worden gezocht.

De gemeente hanteert ruimtenormen voor onderwijshuisvesting De gemeente heeft een zorgplicht voor onderwijshuisvesting van het primair, voortgezet en speciaal onderwijs. Op grond van nationale wetgeving is de gemeente verplicht bij verordening een regeling voor onderwijshuisvesting vast te stellen. De verordening bevat ruimtenormen waaruit afgeleid kan worden hoeveel ruimte gereserveerd moet worden voor onderwijs per in de gemeente woonachtige leerling.24 De gemeente Rijswijk heeft in 2021 een Integraal Huisvestingsplan vastgesteld dat functioneert als meerjarig beleidskader voor het onderwijshuisvestingsbeleid. In het integraal huisvestingsplan wordt gebruik gemaakt van prognoses over de groei van de stad en de prognoses over de groei van het aantal leerlingen. Op basis hiervan wordt een berekening gemaakt van de benodigde ruimte voor nieuwe scholen en de hiermee samenhangende benodigde investeringen voor de gemeente.25 Op het gebied van kinderopvang hanteert de gemeente geen referentienormen. Het realiseren van kinderopvang is namelijk geen gemeentelijke taak. In de beleidsnotitie onderwijsachterstanden en peuteropvang staat wel dat de gemeente wil stimuleren dat 90% van alle peuters gebruik maakt van voorschools aanbod op het gebied van kinderopvang.26 Uit de gevoerde gesprekken blijkt dat er bij het

20 Hadoks (2022).Wijkkaart huisartsen 2030. 21 Hadoks (13 mei 2022). Arbeidsmarktproblematiek huisartsenzorg: Onderzoek naar knelpunten en oplossingsrichtingen. 22 Gemeente Rijswijk (12 oktober 2021) Woonzorgvisie 2021 – 2030: link. 23 Ibid., p. 5. 24

Gemeente Rijswijk (14 september 2021). Verordening voorzieningen huisvesting onderwijs gemeente Rijswijk 2022: link.

25 Gemeente Rijswijk (1 oktober 2021). Integraal Huisvestingsplan Rijswijk. 26 Gemeente Rijswijk (2020). Beleidsnotitie onderwijsachterstandenbeleid en peuteropvang.

34.

realiseren van nieuwe gebiedsontwikkelingen aandacht is voor de ruimtevraag van kinderopvang. Deze wordt vaak samen met de ruimtevraag voor scholen gerealiseerd.

Bestuur en samenleving De beleidskaders voor welzijn en onderwijs zijn door de raad vastgesteld Voor het gedeelte welzijn is de brede welzijnsnota op voorstel van het college door de raad vastgesteld op 15 december 2020.27 De thema’s hieruit zijn door het college uitgewerkt en deze uitwerking is aan de raad aangeboden via de Uitvoeringsagenda Welzijn 2023 – 2025. Voorafgaand aan de uitvoeringsagenda is met betrokken burgers en maatschappelijke organisaties gesproken. Ook heeft de Adviesraad Sociaal Domein een advies uitgebracht dat in de agenda is verwerkt.28 Voor het gedeelte onderwijs heeft de gemeente een verordening voorzieningen huisvesting onderwijs, in 2021 vastgesteld door de gemeenteraad op voorstel van het college.29 Voor basisonderwijs geldt dat de gemeente niet in directe zin de vestiging van een school in een nieuwe wijk kan bewerkstelligen. De vestiging van een nieuwe school gebeurt namelijk via een particulier initiatief waarna de Minister van Onderwijs besluit of de school er komt. Nadat de minister dit heeft besloten, is het aan de gemeente om te voorzien in huisvesting.

Uit de gevoerde gesprekken blijkt dat bij gebiedsontwikkelingen vaak vooraf rekening wordt gehouden met de benodigde ruimte voor scholen en dat de gemeente zelf actief met schoolbesturen overlegt om te bezien in hoeverre zij bereid zijn om een uitbreiding van hun school of dependance voor een nieuwe wijk te realiseren. Voor eerstelijnszorg geldt dat de gemeente geen directe taak heeft, maar wel in overleg kan treden met huisartsen over hun huisvestingssituatie. Hoewel de gemeente in nieuwe gebiedsontwikkelingen kan zorgen voor ruimtereserveringen voor voorzieningen zoals huisartsen, ligt de keuze om zich ergens te vestigen bij een huisartsenpraktijk zelf.

De raad heeft aandacht gevraagd voor de eerstelijnszorg en het onderwijs in Rijswijk In 2024 heeft de raad gesproken over eerstelijnszorg nadat een huisarts via een ingezonden brief haar huisvestingssituatie onder de aandacht had gebracht.30 Volgens deze huisarts lijkt de gemeente de ontwikkeling van een eerstelijns gezondheidscentrum te blokkeren. De raad heeft hierover vragen gesteld in februari 2024.31 Daarop heeft het college de toezegging gedaan voor het zomerreces van 2024 met een brief te komen over de voortgang van het vinden van geschikte huisvesting voor huisartsen.32 Deze brief is op 9 juli aan de raad verzonden. Hierin licht het college toe met welke huisartsenorganisaties zij in gesprek is en wat de status is per mogelijke locatie. Het college geeft aan dit in het vervolg te zullen blijven doen. Verder wil het college aansluiten bij het H-team dat Den Haag heeft opgericht om communicatie tussen huisartsen te verbeteren. Ten slotte refereert het college aan haar lopende onderzoek naar het voorzieningenniveau waar mogelijk ook een strategie voor huisartsen uit kan volgen.33

27 Gemeente Rijswijk (2020). Raadsvergadering 15 december 2020: link. 28 Gemeente Rijswijk (6 december 2022). Raadsinformatiebrief Uitvoeringsagenda Welzijn 2023 – 2025: link. 29 Gemeente Rijswijk (14 september 2021). Verordening voorzieningen huisvesting onderwijs gemeente Rijswijk 2022: link. 30 Gemeente Rijswijk (2024). Ingezonden brief huisarts: link. 31 Gemeente Rijswijk (27 februari 2024). Concept verslag Raadsvergadering 27 februari 2024: link. 32 Gemeente Rijswijk (30 april 2024). Overzicht met openstaande toezeggingen per 30 april 2024: link. 33 Gemeente Rijswijk (9 juli 2021). Brief Huisvesting Huisartsenzorg. Geraadpleegd op 23 september 2024 via:

https://rijswijk.raadsinformatie.nl/document/14507765/1#search=%22RIB%2024%20-%20056%22

35.

Op voorstel van het college is het integraal huisvestingsplan vastgesteld door de raad op 14 september 2021.34 De beleidsnotitie onderwijsachterstanden en peuteropvang is niet door de raad vastgesteld, maar wel ter informatie door het college aan de raad gezonden. Op het gebied van voortgezet onderwijs heeft de raad aandacht voor het oplossen van het personeelstekort, bijvoorbeeld door het stellen van vragen hierover in september 2023.35 Het college heeft geantwoord dat zij geen directe taak heeft inzake personeelstekorten in het onderwijs, maar dat zij hierover wel overleg pleegt met schoolbesturen.36

Uitvoering en beheer In de uitvoeringsagenda Welzijn is de gemeentelijke aanpak nader uitgewerkt In de uitvoeringsagenda Welzijn 2023 – 202537 wordt de groei van de bevolking in de inleiding benoemd. Hierbij wordt gesteld dat de groep inwoners jonger dan 20 jaar en de groep inwoners ouder dan 65 jaar het hardst groeit. De uitvoeringsagenda bevat een aanpak op de thema’s:    

Eenzaamheid. Bij dit thema wordt benoemd dat met de uitvoeringsagenda wordt bekeken hoe kan worden bijgedragen aan nieuwe ontmoetingsruimten in de gebieden Te Werve en Het Havenkwartier (gebieden met woningbouw); Mantelzorg: dit thema richt zich op de procentuele toename van het aantal mantelzorgers. Vrijwilligers: dit thema richt zich zich op de procentuele toename van het aantal vrijwilligers. Inclusie: dit thema bevat een aantal initiatieven, training en campagnes om inclusie te stimuleren en houdt geen verband met bevolkingsgroei.

De meeste uitvoeringsmaatregelen onder de thema’s zijn niet concreet geformuleerd. Onder het thema mantelzorg staat bijvoorbeeld: ‘De gemeente gaat inzetten op herkenning, erkenning en waardering.’ Uit gesprekken blijkt dat bij de keuze voor de maatregelen de samenstelling van de bevolking in de toekomst is meegenomen. Er is namelijk in de maatregelen aandacht voor de toename van het aantal ouderen en jongeren. Desondanks wordt geen extra ambtelijke capaciteit of budget beschikbaar gemaakt naar aanleiding van de groei van de bevolking.

De gemeente heeft geen of beperkt taken voor eerstelijnszorg en kinderopvang Voor eerstelijnszorg heeft de gemeente geen wettelijke taken op het gebied van uitvoering en beheer van voorzieningen. De gemeente beperkt zich tot een bemiddelende rol wanneer dat nodig is in het kader van huisvesting van bijvoorbeeld huisartsen. Voor kinderopvang geldt dat de gemeente uitsluitend taken heeft in het kader van toezicht en handhaving. Hiervan doet de gemeente jaarlijks verslag aan de gemeenteraad in een Jaarverslag Toezicht en Handhaving Kinderopvang.38 De gemeente kan slecht functionerende kinderdagverblijven indien nodig een aanwijzing geven.

De gemeente neemt de verantwoordelijkheid voor renovatie van schoolgebouwen op zich Het onderhoud van schoolgebouwen is de verantwoordelijkheid van schoolbesturen. Nieuwbouw komt voor rekening van de gemeente. De verantwoordelijkheid voor renovatie is niet wettelijk geregeld. De gemeente Rijswijk heeft de verantwoordelijkheid voor renovatie op zich genomen zodat bij gebouwen aan het einde van hun levensduur renovatie kan worden toegepast in plaats van nieuwbouw. Het moet 34 Gemeente Rijswijk (14 september 2021). Raadsbesluit Integraal Huisvestingsplan: link. 35 Gemeente Rijswijk (5 september 2023). Raadsvragen Onderwijs: link. 36 Gemeente Rijswijk (5 september 2023). Raadsvergadering 5 september 2023: link. 37 Gemeente Rijswijk (7 februari 2023). Uitvoeringsagenda 2023 – 2025 Welzijn in Rijswijk: Sterker door sociale samenhang: link. 38 Gemeente Rijswijk (31 augustus 2023). Jaarverslag Toezicht en Handhaving Kinderopvang 2022: link.

36.

hierbij wel gaan om een renovatie waarmee de levensduur van het gebouw ten minste met 25 jaar wordt verlengd.39 Rijswijk loopt vooruit op het wetsvoorstel doelmatige aanpak onderwijshuisvesting, waarin gemeenten wettelijk verantwoordelijk worden voor de renovatie van schoolgebouwen en het opstellen van een instandhoudingsplan voor onderwijshuisvesting. Op het moment van schrijven is de verwachting dat het wetsvoorstel in de tweede helft van 2024 aan de Tweede Kamer wordt aangeboden en de wet per 1 augustus 2025 zal ingaan.40

Financiën De gemeente kan beperkt sturen op de uitgaven voor zorg en welzijn Een gedeelte van de taken op het gebied van zorg en welzijn betreft taken waarbij de gemeente geen volledige sturing heeft over de uitgaven. Een voorbeeld hiervan zijn de kosten voor jeugdhulp die de afgelopen 10 jaar 12,5% per jaar zijn gestegen. Hoewel de gemeente maatregelen neemt om deze kostenstijging in te dammen kan zij hier niet volledig zelfstandig over besluiten omdat het gaat over de uitvoering van wettelijke taken en omdat de uitvoering van deze taken deels ook plaatsvindt in regioverband.41 De uitvoeringsagenda welzijn kent een jaarlijks budget van €450.000 voor alle activiteiten in de jaren 2023, 2024 en 2025. Uit de kadernota 2025 blijkt dat voor de aankomende jaren dit budget verlaagd is tot €415.000.42 In de feitenverificatie is naar voren gekomen dat dit bedrag specifiek voor het jaar 2024 verder is verlaagd naar €346.600, voor 2025 naar €315.000 en met ingang van 2026 naar €115.000. De stijging van de bevolkingsgroei vertaalt zich in deze periode dus niet in een ontwikkeling van het budget. Uit gesprekken blijkt dat veel activiteiten op het gebied van welzijn moeten worden uitgevoerd met gelijkblijvende of dalende budgetten terwijl het inwoneraantal groeit.

In de kadernota valt verder op dat een groot aantal voorgestelde bezuinigingen gemeentelijke activiteiten op het gebied van preventie betreffen.43 In interviews is naar voren gekomen dat deze bezuinigingen niet altijd gepaard gaan met een visie hoe de kosten die worden voorkomen door middel van preventie in de toekomst kunnen worden vermeden. Een deel van de taken op het gebied van Welzijn wordt uitgevoerd door de stichting Welzijn Rijswijk. Deze stichting ontvangt subsidie van de gemeente. Voor 2022 ging het om een bedrag van: € 2.527.636en voor 2023 om een bedrag van € 2.395.985. Uit gesprekken blijkt dat subsidies voor welzijnswerk gelijkblijven of afnemen terwijl het inwoneraantal stijgt.

In het integraal huisvestingsplan voor onderwijs is een meerjarenstrategie opgenomen Het integraal huisvestingsplan betreft een financiële meerjarenstrategie over de periode van 10 jaar. Uit gesprekken blijkt dat dit een planningsmechanisme betreft waarmee de renovatie en nieuwbouw van scholen over een periode van 10 jaar wordt gepland. Op basis van kostenconfiguratoren die erkend zijn door de PO-raad en de VO-raad zijn investeringsniveaus bepaald. Op basis daarvan zijn indicatieve investeringsbedragen per school

39 Gemeente Rijswijk (1 oktober 2021). Integraal Huisvestingsplan Rijswijk 2021 – 2026. 40 Tweede Kamer der Staten-Generaal (24 juni 2024). Brief van de minister voor primair en voortgezet onderwijs: link. 41 Gemeente Rijswijk (9 juli 2024). Bijlage Toelichting Ontwikkelingen kostenbeheersing Jeugdhulp 2024-2028: link. 42 Gemeente Rijswijk (7 juli 2024). Voorstel kadernota 2025: link. 43 Gemeente Rijswijk (9 juli 2024). Kadernota 2025: link.

37.

vastgesteld. De projecten die op korte termijn worden uitgevoerd worden bij de vaststelling van het Integraal Huisvestingsplan in de raad opgenomen in de meerjarenbegroting.

Kansen en risico’s Voor de eerstelijnszorg heeft de gemeente geen specifiek beleid opgesteld, omdat dit niet onder haar verantwoordelijkheid valt. Een duidelijke doelstelling hoeveel eerstelijnszorg wenselijk is en wat de gemeente binnen haar mogelijkheden doet om hierop in te zetten kan het gesprek tussen raad en college hierover faciliteren. Een risico is dat de doelen onder de uitvoeringsagenda welzijn vrij concreet zijn, maar dat de acties niet concreet zijn geformuleerd. Het risico hiervan is dat er minder goed kan worden gemonitord hoe ver de gemeente op streek is met het behalen van doelen, maar ook dat bij het niet behalen van doelen niet duidelijk is welke impact de gemeentelijke activiteiten hebben gehad. Een ander risico is dat het team sociaal domein niet in alle gevallen tijdig of volledig is aangehaakt bij nieuwe (project-)ontwikkelingen. Hoewel de organisatie van de gemeente Rijswijk integraal werken als uitgangspunt heeft, wordt de verbinding tussen de diverse domeinen volgens gesprekspartners niet altijd actief gelegd. Voor het thema Welzijn geldt in brede zin dat een groter aantal inwoners moet worden bediend met middelen die gelijk blijven of afnemen.

Dat geldt voor activiteiten die gefinancierd worden uit de Brede Welzijnsnota en voor activiteiten die worden gefinancierd via subsidies aan welzijnsorganisaties, dit onder andere doordat het uitgangspunt is dat subsidies niet worden geïndexeerd. Hierdoor bestaat een risico op verschraling van het aanbod.

38.

3. Vrijetijdsbesteding Onder het thema vrijetijdsbesteding vallen drie onderwerpen, namelijk spelen, cultuur en sport. Vanwege de breedte van het onderwerp en met het oog op de bevindingen uit de gevoerde gesprekken is ervoor gekozen de onderwerpen dierenartsen, kinderboerderijen en de lokale publieke omroep buiten beschouwing te laten. Evenals bij maatschappelijke voorzieningen heeft de groei en veranderende samenstelling van de bevolking belangrijke gevolgen voor de voorzieningen binnen dit thema, met name als het gaat om de samenhang met gebiedsontwikkelingen (zie ook hoofdstuk 5). De diverse voorzieningen die onder vrijetijdsbesteding kunnen worden geschaard kennen elk een eigen aanpak die in dit hoofdstuk nader wordt toegelicht.

Beleid Voor spelen bestaat er een duidelijke referentienorm In 2021 stelt de gemeente Rijswijk een speelbeleid voor de periode 2021 – 2026 vast onder de titel: Spelen, Bewegen en Ontmoeten.44 Het voorstel hiertoe van het college is ongewijzigd aangenomen op 6 juli 2021.45 De gemeente verwoordt in het beleid de visie dat er voor kinderen in Rijswijk voldoende ruimte moet zijn om in hun directe woonomgeving veilig te kunnen spelen, bewegen en ontmoeten. De strategie van de gemeente luidt: “Gemeente Rijswijk realiseert, beheert en onderhoudt voldoende formele en informele aantrekkelijke speelplekken in de openbare ruimte. Bij de realisatie /aanpassing van speelplekken in de openbare ruimte worden (ouders van) kinderen en omwonenden actief betrokken bij het ontwerp voor de (her)inrichting van deze speelplekken. Tevens nemen we daarbij de ambities van het ‘Samen Speel Akkoord’ van VNG in acht.” Het Samen Speel Akkoord beoogt een inclusieve speelcultuur, meer samenspeelplekken, en een meer en betertoegankelijke kennis over samenspelen46 De gemeente hanteert de norm dat 3% van het stedelijk woongebied ingericht dient te zijn als speelruimte. De norm van 3% is landelijk bekend als de ‘Jantje-Betonnorm’, opgesteld door de gelijknamige goededoelenorganisatie die zich hardmaakt voor meer speelplekken buiten.

De beleidsnota bevat een analyse van de mate waarin per woongebied wordt aangegeven in hoeverre aan het percentage van de speelnorm wordt voldaan. 10 buurten voldoen niet aan de 3%-norm. 11 buurten voldoen wel aan de norm. Gemiddeld bestaat 3,5% van het oppervlak van woonbuurten uit speelplekken. In het overzicht is geen rekening gehouden met woningdichtheid, bevolkingsdichtheid en leeftijdsopbouw van de buurten. Volgens de nota is dit een kwestie van maatwerk. Uitgangspunten voor dit maatwerk zijn:  

Het huidige arsenaal aan speelruimte in bestaande woongebieden niet mag verminderen. Nieuwe voorzieningen in bestaande buurten worden alleen gerealiseerd als er voldoende draagvlak in de buurt

44 Gemeente Rijswijk (2021). Speelbeleid gemeente Rijswijk, 2021 – 2026: Spelen, bewegen en ontmoeten: link 45 Gemeente Rijswijk (2021). Raadsvoorstel en Raadsbesluit Speelbeleid Gemeente Rijswijk 2021 – 2026: link 46 Jantje Beton (2024). Samenspeelakkoord: Link.

39.



Bij de ontwikkeling van nieuwe woongebieden en bij herstructurering van bestaande woongebieden streeft Rijswijk ernaar dat minimaal 3% van het woongebied ingericht is als openbare speelruimte

“Is er voldoende budget om een goed aanbod en voldoende voorzieningen te realiseren in Rijswijk? Tot op heden wel. Bij nieuw te ontwikkelen gebieden wordt dit in de planvorming meegenomen.”

In de cultuurvisie wordt geen koppeling gemaakt met bevolkingsgroei De gemeente Rijswijk heeft een cultuurvisie die is opgesteld in 2015. In deze ‘cultuurvisie Rijswijk 2016 – 2030: Rijswijk vrij gedacht’ beschrijft de gemeente haar visie op kunst en cultuur. De staat van kunst en cultuur wordt beschreven als rijk en gevarieerd. Er is een basisinfrastructuur die vier grote cultuurinstellingen, namelijk een museum, een schouwburg, een bibliotheek en centrum voor de kunsten (met onder andere muziek- en danseducatie) omvat. Er wordt geen koppeling gemaakt tussen de cultuurvisie en de verwachte bevolkingsgroei in Rijswijk. Wel wordt in de cultuurvisie rekening gehouden met andere demografische ontwikkelingen, met name die van vergrijzing. Ook is er aandacht voor de veranderende interesses van jeugd en jongeren. Overkoepelend wordt er dus gekeken naar de samenstelling van de samenleving en de invloed daarvan op de vraag en aanbod op het gebied van kunst en cultuur. De cultuurvisie bevat geen referentienormen voor het aantal en type culturele voorzieningen. Wel wordt een doorkijk gegeven naar de uitvoering van de visie, waarbij een cultuurmakelaar zal worden ingezet en de zes beleidspijlers een ‘trekker’ uit de samenleving krijgen die initiatieven neemt om het ontwikkelscenario uit te voeren.

Voor de bibliotheek geldt er vanaf 2026 een nieuw nationaal beleidskader waarmee gemeenten een wettelijke zorgplicht krijgen om een volwaardige bibliotheek te hebben. De bekostiging van deze zorgplicht zal via het gemeentefonds verlopen.47 Hierbij wordt waarschijnlijk per 2026 een regeling ingevoerd waarbij de gemeente een bedrag krijgt voor het voorzien in een bibliotheek.48

Er is nog geen centraal beleidskader voor sport, wel is de benodigde capaciteit onderzocht Op het gebied van sport heeft de gemeente geen centraal beleidskader. Momenteel is de gemeente wel bezig met het opstellen van een visie op buitensportaccommodaties en verenigingsgebouwen.49Ook is er een sportakkoord dat is gesloten met een aantal maatschappelijke partners over het faciliteren van sport. Dit sportakkoord bevat een aantal ambities van de gemeente met betrekking tot het verbeteren en het vermeerderen van sportfaciliteiten, maar hierin wordt niet gerefereerd aan de bevolkingsgroei.50 Het akkoord is gesloten in 2019 en vernieuwd in 202351 In het akkoord staan een aantal ambities ten aanzien van sport, waaronder:  Elke wijk heeft genoeg sport- en speelplekken voor alle leeftijden  Jeugd kan veilig bewegen op deze plekken

47 Rijksoverheid (2024). Maatregelen voor meer en betere bibliotheken: link 48 Ibid. 49 Kragten (18 maart 2024). Toekomstbestendige sportruimte in Rijswijk: Onderzoek naar vraag, aanbod en effectieve inzet van

sportruimte. 50 Gemeente Rijswijk (27 juni 2023). Sportakkoord II Rijswijk 51 Gemeente Rijswijk (december 2022). Sportakkoord 2023 – 2026.

40.

De gemeente wil deze ambitie invullen door waar mogelijk en nodig veldjes aan te leggen en te streven om de lokale combinatiefunctionarissen te behouden. Ook streeft de gemeente ernaar dat bestaande sportcomplexen die worden gebruikt door sportverenigingen ook geopend worden voor andere activiteiten zodat er 16 van de 24 uur activiteiten zijn. Hierbij staat dat gezien de groei die Rijswijk doormaakt, het belangrijk is om ervoor te zorgen dat er genoeg openbare sportfaciliteiten beschikbaar zijn. Er wordt een onderzoek aangekondigd naar de plaatsen waar nieuwe sportplekken zouden moeten komen en de vraag die hiernaar is. Het akkoord bevat geen referentienorm. Bij sport zijn in 2018 en 2024 onderzoeken uitgevoerd naar de benodigde capaciteit van sportverenigingen. Het onderzoek in 2018 is gestart nadat het college is benaderd door sportverenigingen met de vraag voor meer binnen- en buitensport accommodaties.52 In het onderzoek wordt de verwachte vraag naar sportaccommodaties nadrukkelijk gekoppeld aan de bevolkingsgroei, alsook aan de te verwachte verdeling van inwoners in leeftijdsgroepen. Conclusie luidt dat het aantal binnensportaccommodaties naar verwachting in de toekomst niet zal volstaan omdat in de huidige situatie reeds knelpunten zijn.

Als referentie worden in het rapport een aantal algemene kengetallen gebruikt, het landelijk gemiddelde en cijfer over de vraag naar accommodaties. Er wordt niet verwezen naar referentienormen die als beleidsdoelstelling van de gemeente gelden.53 Op 18 maart 2024 is een tweede onderzoek naar vraag en aanbod van sportruimte bij drie bestaande sportparken opgeleverd, dit keer door bureau Kragten.54 Hierin wordt de bevolkingssamenstelling en de leeftijdsverdeling nadrukkelijk meegenomen. Qua normen is voor iedere sport gebruik gemaakt van de normen van de betreffende sportbond. Op basis hiervan is de behoefte bij deze sportparken in 2050 berekend.

Bestuur en samenleving Voor speelvoorzieningen betrekt de gemeente vooral de buurt; bij cultuur en sport de verenigingen In deze paragraaf wordt toegelicht hoe de Rijswijkse samenleving betrokken is bij het thema vrijetijdsbesteding en hoe het college en de gemeenteraad hierop sturen. Het beleidskader op het gebied van spelen is op voorstel van het college door de raad vastgesteld. Het betrekken van bij het realiseren van nieuwe speelterreinen is onderdeel van de strategie van de gemeente. Normaliter vindt de ontwikkeling van een speelplek plaats middels de participatie met bewoners en de oudergroep KLANK.55 Voor nieuwe openbare speelvoorzieningen in bestaande woongebieden geldt dat deze enkel op initiatief van buurtbewoners worden gerealiseerd en alleen als daar voldoende draagvlak voor is in de buurt. Als de speelnorm boven de 3% ligt, dan kan dat wel reden voor afwijzing van het initiatief zijn. In de begroting is jaarlijks een bedrag van €25.000 gereserveerd voor bewonersinitiatieven. Het beleidskader op het gebied van cultuur, de cultuurvisie, is op voorstel van het college door de raad vastgesteld. Cultuurorganisaties en inwoners zijn bij de vaststelling betrokken in een participatieproces.

52 Gemeente Rijswijjk (11 september 2018). Brief aan de gemeenteraad: behoefteonderzoek sport in Rijswijk. 53 Mulier Instituut (augustus 2018). Ruimte voor sport in Rijswijk, vraag-aanbodanalyse naar binnen- en buitensportlocaties. 54 Kragten (18 maart 2024). Toekomstbestendige sportruimte in Rijswijk: Onderzoek naar vraag, aanbod en effectieve inzet van