RKC Rapport De energietransitie in Ridderkerk.pdf

Verduurzamen openbare verlichting

In december 2020 is de eindevaluatie van het programma aangeboden aan de gemeenteraad. De huidige vorm en inhoud van het Milieu- en Duurzaamheidsprogramma sluit inmiddels onvoldoende aan bij de ontwikkelingen vanuit het Klimaatakkoord en de Klimaatwet. Op 3 juni 2021 is de ‘Klimaatvisie Ridderkerk, de route naar 2050’ (en het

Uitvoeringsprogramma) aangeboden aan de gemeenteraad. De Klimaatvisie komt in de plaats van het programma. Ridderkerk zit nu in een tussenperiode, het oude Milieu- en Duurzaamheidsprogramma is niet meer geldig. De Klimaatvisie en bijbehorende uitvoeringsprogramma komen in juni in de raad. In de tussenperiode tot de vaststelling van de klimaatvisie blijven projecten doorlopen in de begroting, de Klimaatvisie vormt de nieuwe kapstok. (Concept) Klimaatvisie De Klimaatvisie wordt de opvolger van het Milieu- en Duurzaamheidsprogramma 2016-2020. In de Klimaatvisie heeft de gemeente ligt de focus op de stimulerende en faciliterende rol die Ridderkerk heeft: Bij het uitvoeringsprogramma wordt de rol van de gemeente benoemt en wordt uiteengezet hoe de gemeente zo goed mogelijk kan ondersteunen en faciliteren. Tevens wordt nu de intensiteit van de acties bepaald (onder andere hoe intensief de gemeente wil communiceren en welke middelen beschikbaar worden gesteld). De intensiteit van de inzet is gecalculeerd en onderbouwd door een extern bedrijf. Er wordt gekozen voor integrale teams, daaropvolgend worden procesdoelen gesteld. Door middel van gesprekken met de wethouder en het college is bepaald waar de prioriteiten liggen en waar er, gezien de gegevens, kansen liggen.

Collegeprogramma 2018-2022 In het collegeprogramma 2018-2020 is aangegeven dat Ridderkerk streeft naar een betaalbare, betrouwbare, schone en veilige energievoorziening voor iedereen in 2050 (waarbij het energieverbruik volledig wordt gedekt door energie uit duurzame of restbronnen). Dit streven is (nog) niet SMART-uitgewerkt. Transitievisie Warmte Gemeenten zijn in het Klimaatakkoord aangewezen als de regisseurs van de warmtetransitie voor de gebouwde omgeving. Samen met vastgoedeigenaren, bewoners, netbeheerders en medeoverheden moeten zij eind 2021 een TVW klaar hebben. In de TVW maakt de gemeente de afweging welke alternatieve warmtebronnen voor aardgas de voorkeur hebben per wijk. Op 10 december 2020 heeft de gemeente Ridderkerk de TVW, genaamd ‘Warmtevisie, de route naar 2050’ vastgesteld. De stip op de horizon is een aardgasvrij Ridderkerk in 2050. De opgave is als volgt: ○ +/- 20.160 woningen (38% huur) + 1.260 utiliteitspanden. ○ Tot 2030 moeten 4.030 woningen (20%) verduurzaamd worden om de landelijke doelstelling van 20% in 2030 te halen. ○ Besparen: één particulier huishouden in 2019 verbruikt gemiddeld 1.309,3 aardgas per jaar en heeft warmtevraag van gemiddeld 84 kWh/m2. Na de TVW volgen de uitvoeringsplannen op wijkniveau. Vanuit de TVW wordt de samenwerking en taakverdeling tussen (semi-)publieke, private en maatschappelijke partijen georganiseerd.

11/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

2.3 Andere beleidsthema’s die samenhangen met de energietransitie De energietransitie heeft nauwe samenhang met ander, aanpalend beleid zoals groenbeleid, afval- en grondstoffenbeleid, woonbeleid en mobiliteitsbeleid. Daarin zijn de volgende doelen benoemd. Inkoop- en aanbestedingsbeleid gemeente Ridderkerk 2019 Het inkoop- en aanbestedingsbeleid is in 2019 onder andere vernieuwd vanwege een hogere prioritering voor duurzaam maatschappelijk verantwoord inkopen. Het nieuwe beleid sluit zoveel mogelijk aan op onder andere de duurzaamheidsdoelstellingen. Bij inkopen neemt de gemeente de criteria voor maatschappelijk verantwoord inkopen in acht. De gemeente streeft ernaar om 100% duurzaam in te kopen. Middels de landelijke criteria voor maatschappelijk verantwoord inkopen wordt onder andere gestuurd op de effecten op duurzaamheid: milieu, klimaat, circulariteit en sociale aspecten. Zo inventariseert de gemeente bij product- en marktanalyses welke werken, leveringen of diensten op het gebied van duurzaamheid op de markt worden aangeboden. Daarnaast worden duurzaamheidscriteria en aanbestedingsstukken meegenomen. Omgevingsvisie Ridderkerk De gemeenteraad heeft op 17 september 2017 de omgevingsvisie Ridderkerk 2035 vastgesteld. De omgevingsvisie gaat uit van vijf opgaven die deels thematisch en deels gebiedsgericht zijn.

Op het gebied van de energietransitie benoemd de omgevingsvisie dat Ridderkerk zich wil ontwikkelen als een duurzame gemeente: CO2-neutraal in 2050 en 40% minder CO2-uitstoot in 2030. Dit loopt achter bij het actuele klimaatbeleid. Na vaststelling van de RES zal gekeken worden naar eventuele bijstelling van gemeentelijk beleid waaronder de omgevingsvisie en het omgevingsplan. In de omgevingsvisie- en plan worden de ruimtelijke consequenties van de RES 1.0 juridische-planologisch vastgelegd. Groenvisie 2021-2025: Groen is onze toekomst: Integrale visie per wijk op groen in de openbare ruimte De gemeenteraad heeft in juli 2020 de Groenvisie 2021-2025 vastgesteld. In de Groenvisie worden kansen voor de energietransitie beschreven om het openbaar groen te verbeteren, functies slim te combineren en nieuwe ontwikkelingen te stimuleren. De ambitie is om de groenste gemeente van het eiland IJsselmonde te worden. Beleidsplan afval en grondstoffen 2019-2023 De gemeenteraad heeft op 21 maart 2016 het Beleidsplan afval en grondstoffen 2019-2023 vastgesteld. De gemeente wil zoveel als mogelijk afvalloos en circulair zijn. Ridderkerk volgt de landelijke ambitie om in 2020 tenminste 75% grondstoffen te scheiden van huishoudelijk afval en om in 2050 een volledig afvalloze gemeente te zijn. Albrandswaard en Barendrecht hebben dezelfde ambitie.

Mobiliteitsplan Ridderkerk De gemeenteraad heeft op 2 juli 2020 het Mobiliteitsplan Ridderkerk vastgesteld. Het mobiliteitsplan fungeert als kader op het gebied van verkeer en mobiliteit voor het college en de gemeenteraad bij de initiëring en uitvoering van ruimte-maatschappelijke vragen, plannen en projecten. Een van de beoogde effecten is het geven van prioriteit aan duurzame en gezonde (actieve) mobiliteit. Hierbij wordt zoveel mogelijk aangesloten op

12/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

het programma Aanpak CO2-reductie/Duurzame mobiliteit van de MRDH. Tevens wordt een dashboard opgezet om de effecten van het mobiliteitsbeleid te meten. (Concept) woonvisie

De Woonvisie Ridderkerk 2021-2026 is vastgesteld op 1 juli 2021. De ambtelijke voorbereiding heeft deels plaatsgevonden in 2020. De Warmtetransitie, circulariteit en klimaatadaptatie zijn benoemd als belangrijke bouwstenen voor de woonvisie. Een van de vijf centrale pijlers in de conceptvisie is verder het tot stand brengen van een duurzame woningvoorraad gericht op: ● stimuleren energiezuinig gedrag en bewustwording; ● wijkplannen maken met woningcorporaties en andere stakeholders.

13/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Hoofdstuk 3

Organisatie en uitvoering

In dit hoofdstuk gaan we in op de manier waarop de gemeente Ridderkerk de uitvoering van de energietransitie in samenwerking met haar (keten)partners heeft georganiseerd. Daarbij gaan we in op de instrumenten en hoe de aanpak van Ridderkerk zich verhoudt tot de omliggende gemeenten. De belangrijkste bevindingen ten aanzien van de organisatie en uitvoering zijn: ●

●

●

●

●

●

●

De BAR-organisatie verzorgt de ambtelijke ondersteuning voor de gemeente Ridderkerk. Inhoudelijke expertise wordt ingezet ten behoeve van de gemeenten Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk die wordt gecoördineerd door trekkers/adviseurs die specifiek voor Ridderkerk werken. De energietransitie vraagt veel van de organisatie. De werkdruk is fors. Er wordt gewerkt aan versterking van de organisatie. De gemeente Ridderkerk levert inzet op alle relevante taakgebieden van de energietransitie zoals benoemd in een recent onderzoek van de Raad voor het Openbaar Bestuur. De gemeente onderschrijft dat meer inzet noodzakelijk is om de doelstellingen te halen. Hiervoor heeft de VNG een claim ingediend bij de kabinetsformatie én heeft de gemeente aangekondigd dat voor fysieke investeringen separate raadsvoorstellen zullen worden gedaan. In 2020 is een fors budget vrijgemaakt voor inzet op de energietransitie. Het is nu zaak dit om te zetten in uitvoeringscapaciteit (maar ook in materiële kosten, zoals advies en communicatiemiddelen). Op de schaarse arbeidsmarkt is dat een aandachtspunt. De gemeente Ridderkerk zet een breed spectrum van instrumenten in. Ze onderscheiden in de nieuwe Klimaatvisie vijf verschillende rollen: regulerend, regisserend, stimulerend, faciliterend en aan de markt overlaten. De inzet en de rol van de gemeente (en de grootte daarvan) wisselen.

De afgelopen jaren lag de focus vooral op de kaderstellende en faciliterende rol. De uitvoerende rol van de gemeente is beperkt. De uitvoerende rol ligt primair bij bewoners, ondernemers, ontwikkelaars, corporaties, maatschappelijke partners, et cetera. Het tot stand brengen van deze gezamenlijke inspanningen is één van de grootste uitdagingen van de energietransitie. Een groot aantal lokale en regionale partijen is actief op het gebied van de energietransitie. Uiteindelijk is het een opgave voor alle inwoners en ondernemers. Veel inzet is gericht op bewustwording. Gestreefd wordt naar een groot bereik. Verschillende partijen kijken naar de gemeente om een (nog) sterkere regisserende en aanjagende rol te pakken. Draagvlak en betrokkenheid van inwoners en ondernemers is de cruciale voorwaarde voor het laten slagen van de energietransitie. Voor iedereen moet helder zijn wat zij kunnen verwachten én op welke manier zij mee kunnen praten én doen. De betrokken partners ervaren een positief kritische houding vanuit het maatschappelijke middenveld. De vraagstelling van bewoners en ondernemers bij informatiebijeenkomsten is vooral inhoudelijk/feitelijk. Maatschappelijke initiatieven worden waar mogelijk ondersteund. De oprichting van de coöperatie De Groene Stroom, de duurzaamheidskring en Hart voor Klimaatzaken zijn hier goede voorbeelden van.

Het exacte bereik is bescheiden/nog niet altijd in beeld.

14/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

●

Vanuit een landelijk en regionaal perspectief wordt er voor gepleit om geen opties voor energie- en warmtebronnen uit te sluiten. Zon, wind, geothermie zijn allemaal nodig om de doelstelling te halen. Ridderkerk beperkt wind op land in de huidige plannen tot de drie windmolens op Nieuw Reijerwaard.

In dit hoofdstuk komen de volgende drie onderzoeksvragen aan de orde: 4. Hoe is de energietransitie (lokaal) georganiseerd en welke instrumenten worden hiervoor ingezet (met een overzicht van de 33 taken van de Raad van het Openbaar Bestuur)? 5. Welke partijen betrekt de gemeente Ridderkerk bij de energietransitie en hoe verloopt de samenwerking? 6. Wat zijn de ervaringen van stakeholders met de energietransitie in Ridderkerk? Hoe verloopt de samenwerking? En hoe gaat de gemeente om met duurzaamheids-/energie-initiatieven die vanuit de samenleving komen?

3.1 Organisatie van de energietransitie en inzet instrumenten Op het gebied van bedrijfsvoering werkt de gemeente Ridderkerk samen in de BAR-organisatie. De gemeenten Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk maken tevens deel uit van de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag. Hoewel de drie gemeenten samenwerken, kent iedere gemeente nog wel haar eigen visie en beleid. Ook als het gaat om de energietransitie kent Ridderkerk haar eigen beleid. Op het thema duurzaamheid en energietransitie is de gemeente onder andere actief op het gebied van aardgasvrij wonen, energie besparen, klimaatverandering, vergroenen, zonne-energie, duurzaam vervoer, hergebruik, luchtkwaliteit en windenergie. De uitvoering van de energietransitie wordt BAR-breed opgepakt. Er is een BAR-breed organisatiemodel opgezet waarbij de opgaven in beeld zijn gebracht, hieronder vallen diverse thema’s. Per thema is een projectleider aangesteld die een projectteam aanstuurt, bestaande uit 80% tot 90% ambtelijke medewerkers van de BAR-organisatie. De projectteams worden verder aangevuld met externe inhuur en betrokken maatschappelijke partners. Voor de Warmtevisie bijvoorbeeld bestaat de projectgroep uit ambtelijke beleidsmedewerkers en partners van de woningbouwcorporaties en de netbeheerder, en inwoners. Hierbij hebben de projectgroep en inwoners criteria opgesteld voor het selecteren van mogelijke startwijken.

Op basis daarvan zijn keuzes gemaakt en acties geformuleerd voor wijken of gebieden waar de komende jaren gestart wordt. Voor de klimaatvisies is de opgave BAR-breed uitgezet. Het beleid komt voor de gemeenten Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk grotendeels overeen maar de aanpak per gemeente verschilt (o.a. door geografische verschillen). Elke gemeente kent zijn eigen klimaatvisie, maar de projectteams werken voor alledrie de gemeenten. De medewerkers schrijven een urenverantwoording naar de verschillende gemeenten. Er is een calculatie gemaakt voor de benodigde uren voor de acties uit het uitvoeringsprogramma van de klimaatvisie voor de gehele ketensamenwerking in de

15/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

organisatie. Dit betekent dat er inzicht is in de uren die er nodig zijn om de acties uit te voeren, van projectleiders tot juridische adviseurs. Veel inzet is nu proces georiënteerd, er zijn relatief weinig acties gericht op daadwerkelijke realisatie zichtbaar. Beleidskaders kunnen worden ontwikkeld, maar voor de uitwerking is ook samenwerking met andere partijen nodig. Deze uitwerking vraagt om andere skills van de medewerkers en om veel tijd en energie. De gemeente streeft er naar de organisatie capacitair te versterken om in te kunnen spelen op de opgave van de energietransitie (zowel in omvang als in specifieke expertise). Hiervoor is budget beschikbaar gesteld vanuit het budget uit de bestemmingsreserve. Door relatief eerder te gaan werven dan andere gemeenten hoopt Ridderkerk de juiste expertise aan zich te kunnen binden. De afgelopen maanden zijn er verschillende nieuwe vacatures vervuld: thematrekker circulair, thematrekker warmte, thematrekker klimaatadaptatie, projectondersteuner en twee communicatieadviseurs. 3.2 Spanning tussen ambitie en instrumentarium Er heerst een sterke spanning tussen enerzijds de forse ambities voor de energietransitie en anderzijds de beschikbare invloed en het instrumentarium dat de gemeente Ridderkerk hiervoor ter beschikking heeft. Om de energietransitie uitvoerbaar te maken moeten alle randvoorwaarden geborgd worden.

Ridderkerk werkt aan diverse plannen, projecten en processen. Tussentijds vinden go/no-go momenten plaats zodat snel geschakeld kan worden. De uitdaging is om de stap te zetten van beleidsvoorbereiding naar realisatie. Ridderkerk wil bijvoorbeeld gebiedsmanagement, naar het voorbeeld bij bedrijventerrein Donkersloot, graag gemeentebreed inzetten. Ook onderzoekt de gemeente of de Gemeentelijke Verduurzamingsregelingen (GVR) lokaal ingezet kunnen worden. Daarnaast is Ridderkerk zoekende naar hoe ondernemers meegetrokken kunnen worden in het beschikbaar stellen van daken voor opwek via zon. Dit is erg lastig en er is geen instrumentarium voor. Hierbij heeft het gebruiken van dwang niet de voorkeur. Regievoering De rol van de gemeenten in de energietransitie verandert en is meervoudig. Per thema/activiteit wordt bepaald welke rol voor de gemeente is weggelegd. Kaderstellende rol De belangrijkste kaderstellende instrumenten (die reeds zijn toegelicht in het vorige hoofdstuk) zijn: ● Milieu en Duurzaamheidsprogramma 2016-2020 ● RES 1.0 (en Energieperspectief 2050) ● Transitie Visie Warmte (Warmtevisie Ridderkerk) ● (concept) Klimaatvisie Ridderkerk en Uitvoeringsprogramma Klimaatvisie Ridderkerk ● Opstellen Wijkuitvoeringsplannen (WTV) ● Uitwerken zoekgebieden (RES) ● Kansenkaart Zon

16/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Indirecte relevante kaderstellende instrumenten zijn: ● Mobiliteitsplan Ridderkerk (inclusief PvA elektrische laadpalen) ● Programma Duurzame Mobiliteit MRDH ● Beleidsplan afval en grondstoffen 2019-2023 ● Groenvisie 2021-2025: Groen is onze toekomst: integrale visie per wijk op groen in de openbare ruimte ● Omgevingsvisie Ridderkerk Opdrachtgeversrol ● Faciliteren Onderzoek De Bespaarcase op bedrijventerrein Donkersloot, inzet bedrijf Enerless en opstellen uitvoeringsprogramma Energietransitie Donkersloot ● Faciliteren Milieubarometer die duurzaamheidsprestaties zichtbaar maakt ● De energieneutrale en aardgasloze sporthal ‘De Wissel’ Faciliterende rol ● Opzetten RRE subsidie, zoals het aanbieden van de WoonWijzerBox, inzet WoonWijzerWagen, HIER Bewonersspel in Bolnes (simulatiespel aardgasvrij wonen), energiecoaches, warmtebeeldcamera, Duurzame Huizen Route, Warme Truiendag, workshop inductie koken, cursus voor VvE’s over verduurzaming pand, et cetera ● Ondersteunen (Oprichting) energiecoöperatie De Groene Stroom ● Ondersteunen Duurzaamheidskring Ridderkerk ○ Slim Verbouwen Beurs ○ platform en website Hart voor Klimaatzaken ● Ondersteunen WoonWijzerWinkel en WoonWijzerWagen ○ Collectieve inkoopacties opgezet voor o.a.

zonnepanelen, zonneboilers en woningisolatie ● Faciliteren drie windturbines op Nieuw Reijerwaard (ENGIE en De Groene Stroom) ● ● Faciliteren opvolging advies stichting Stimular naar mogelijkheden voor verduurzaming op bedrijventerrein Cornelisland ● ● Faciliteren project Duurzaam Nieuw Reijerwaard ● Faciliteren voorbeeldprojecten ○ Binnenrijk (113 100% elektrische 0-energiewoningen) ○ Waterrijk (58 woningen met EPC waarde 0) ○ ○ Pilot SOFTS Point op sportpark Reijerpark (draaibare driehoekige zonnepanelen in combinatie met reclamebord) ○ Pilot FCR unit op Nieuw Reijerwaard (voor extra stabiliteit in het stroomnet op basis van hergebruikte accu’s uit elektrische auto’s) Uitvoerende rol ● Uitvoeren duurzaamheidslening Ridderkerk ad € 287.500. Voor bewoners en non-profit organisaties (o.a. scholen, kerken, sportclubs) ● Handhaving Wet Milieubeheer door DCMR (uitvoeren van energiebesparende maatregelen die zich binnen vijf jaar terugverdienen) ● Opstellen en uitvoeren (programma) Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

17/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

●

Aansluiting bij aanbesteding laadinfrastructuur in samenwerking met gemeente Rotterdam

3.3 Taakgebieden De Raad voor het Openbaar Bestuur heeft onderzoek gedaan naar de lokale uitvoering van het Klimaatakkoord. De Raad heeft 33 (nieuwe) taakgebieden onderscheiden waar gemeenten uitvoering aan moeten geven voor het realiseren van de doelen uit het Klimaatakkoord. Wanneer we de ingezette instrumenten van de gemeente Ridderkerk afzetten tegen deze 33 taken dan zien we dat de gemeente Ridderkerk een brede en integrale benadering heeft van de energietransitie. Op nagenoeg alle relevante taakgebieden levert de gemeente Ridderkerk inzet en met ingang van 2021 is budget gereserveerd. Figuur 2

33 taakgebieden voor de energietransitie

De inzet per taakgebied is nader uitgewerkt in bijlage 4. De (concept) Klimaatvisie geeft, met verwijzing naar dit ROB-onderzoek, aan dat aanvullende middelen noodzakelijk zijn op weg naar 2030. De begrote kosten die nu worden benoemd in dit uitvoeringsprogramma zijn nodig om het proces richting de te realiseren klimaatdoelstellingen vorm te geven. Concrete investeringen in de fysieke leefomgeving maken geen onderdeel uit van de (aanstaande) besluitvorming over de

18/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Klimaatvisie. Die zullen via de reguliere procedure van college en raadsvoorstel worden voorgelegd ter besluitvorming. 3.4 Samenwerkingspartners De gemeente Ridderkerk werkt voor de energietransitie samen met lokale en regionale partijen. In deze paragraaf beschrijven wij kort de belangrijkste partners waarmee wordt samengewerkt, waarbij we beginnen met de lokale partijen. Duurzaamheidskring Ridderkerk De Duurzaamheidskring Ridderkerk is het open netwerk van Ridderkerkse bedrijven, (gemeentelijke) organisaties, verenigingen en inwoners dat zich inzet voor een sociaal en economisch duurzamer Ridderkerk. De Duurzaamheidskring organiseert drie tot vier bijeenkomsten per jaar, zodat aanwezigen en deelnemers elkaar kunnen ontmoeten en kennis en ervaring kunnen delen ter bevordering van een duurzaam Ridderkerk. Samenwerken kan bijdragen aan verfrissende ideeën en het van de grond krijgen van duurzame initiatieven. Het gaat hier niet alleen om het verminderen van CO2-uitstoot en energiebesparing maar ook om het verbeteren van de sociale samenhang. De Duurzaamheidskring heeft onder andere samen met Rabobank Ridderkerk Midden-IJsselmonde en de Duurzaamheidskring Barendrecht de Slim Verbouwen Beurs georganiseerd. Platform Hart voor Klimaatzaken Hart voor Klimaatzaken is een initiatief uit 2020 van de Duurzaamheidskring Ridderkerk.

Het is een online en interactief platform voor zakelijk en duurzaam Ridderkerk. Het biedt duurzame initiatieven in Ridderkerk en een podium om andere ondernemers en (maatschappelijke) organisaties te inspireren. Hart voor Klimaatzaken voert o.a. communicatie over energiebesparing namens de gemeente Ridderkerk. Energiecoöperatie De Groene Stroom Energiecoöperatie De Groene Stroom is een burgerinitiatief van betrokken inwoners uit Ridderkerk en Barendrecht die fossiele energie graag willen inruilen voor schone, duurzame energie met een maximaal rendement voor de deelnemers. De Groene Stroom is duidelijk over haar onafhankelijke positie: ze geeft geen adviezen en heeft geen agenda om de politiek op andere ideeën te brengen. De Groene stroom heeft één doel, namelijk projecten opzetten om groene energie in Ridderkerk te stimuleren. De gemeente Ridderkerk heeft ondersteund bij de oprichting. De Groene Stroom wordt door de gemeenten Ridderkerk en de gemeente Barendrecht financieel ondersteund om een professionele doorontwikkeling te maken. De Groene Stroom heeft diverse projecten opgestart: Zonnedak de Werf, Zonnedak de Fakkel, Windturbines Nieuw Reijerwaard en Windmolens op de IJsselmonde. Ook is De Groene Stroom uitgenodigd om in gesprek te gaan over de realisering van zonnepanelen op een geluidswal. Daarnaast zijn een aantal ideeën in ontwikkeling.

De activiteiten van De Groene Stroom worden nu ook uitgebreid naar de gemeente Barendrecht en de eerste contacten met Albrandswaard zijn gelegd. Beleidsplatform Natuur, Milieu & Duurzaamheid (Beleidsplatform NMD) Het Beleidsplatform NMD adviseert en signaleert richting het college over de natuur, het milieu en de duurzame ontwikkeling van Ridderkerk. Dit kan het platform gevraagd en op eigen initiatief doen. Het platform wil de koppeling tussen mondiale milieuproblemen en de

19/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

lokale bijdrage aan de oplossing van deze problemen onder de aandacht brengen. Het platform houdt zich primair bezig met beleid en niet met uitvoering of controle. Het platform geeft onder andere advies op beleid middels adviesdocumenten of grove concepten, maar ook gestructureerd in de notulen. Het platform krijgt terugkoppeling wanneer aanbevelingen worden overgenomen. Ongeveer 50% van de adviezen wordt naar eigen zeggen gelijk overgenomen, 25% wordt later overgenomen en 25% wordt niet overgenomen. Dit kan vanwege politieke of financiële redenen zijn. Het platform heeft een goede, intensieve en gestructureerde samenwerking met de betreffende ambtenaren. Het platform heeft onder andere advies gegeven bij de totstandkoming van het Milieu & Duurzaamheidsprogramma 2016-2020, de (concept) Klimaatvisie en het platform geeft advies over doelen met betrekking tot CO2-reductie. Eneco Dit is een landelijk opererend energiebedrijf. Tot en met de verkoop in 2020 was Ridderkerk mede-eigenaar. Ridderkerk had een belang van 1,13%, wat overeenkwam met een waarde van € 46 miljoen. De jaarlijkse dividend bijdrage is met de verkoop komen te vervallen. MRDH De Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) is een samenwerkingsverband tussen 23 gemeenten binnen de provincie Zuid-Holland.

De gemeenten bundelen hun kennis, kunde en kracht voor enerzijds een sterke economie en anderzijds een uitstekende bereikbaarheid. Op het gebied van de energietransitie is de MRDH een procespartner. Wooncompas Wooncompas is een van de grootste sociale verhuurders van Ridderkerk, Barendrecht, Rhoon en Poortugaal. Wooncompas heeft een eigen duurzaamheidsbeleid en portefeuillestrategie ontwikkeld. Wooncompas is meegenomen in de totstandkoming van de Warmtevisie door deelname aan diverse bijeenkomsten. In de totstandkoming van de (concept) Klimaatvisie is Wooncompas ook BAR-breed geconsulteerd. Met betrekking tot de energietransitie zijn diverse zaken (o.a. lange termijn ambities, procesafspraken rond de warmtevisie, afspraken over participatie) vastgelegd in de prestatieafspraken voor de periode 2020-2024. Engie ENGIE is een internationaal opererend energie- en technologiebedrijf. Het bedrijf is onder andere betrokken bij integrale duurzame gebiedsontwikkeling en het realiseren van energiezuinige gebouwen. In Ridderkerk is ENGIE betrokken bij Nieuw Reijerwaard waarbij zij de mede-eigenaar wordt van de drie beoogde windmolens. DCMR De DCMR is de gezamenlijke milieudienst van de provincie Zuid-Holland en vijftien gemeenten in de regio Rijnmond en Goeree-Overflakkee. De gemeente Ridderkerk maakt deel uit van de gemeenschappelijke regeling DCMR Milieudienst Rijnmond (DCMR).

De DCMR voert de wettelijke taken op het gebied van vergunningverlening, toezicht en handhaving Wet milieubeheer en Wabo uit. De concrete uitwerking van de taken voor Ridderkerk wordt ieder jaar in een werkplan vastgelegd.

20/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Erasmus Universiteit Rotterdam Ridderkerk is samen met de gemeenten Albrandswaard en Barendrecht een samenwerking aangegaan met de Erasmus Universiteit Rotterdam. In een vijfjarig onderzoek wordt naast de technische opgave ook onderzoek gedaan naar de sociale en psychologische opgave. Belangrijke onderzoeksvragen hierbij zijn hoe participatie geregeld kan worden en wat er nodig is om de maatschappij in beweging te brengen op het gebied van de energietransitie. Dit moet handvatten bieden voor een effectieve inzet van instrumenten. Waterschap Hollandse Delta Het waterschap werkt voor bewoners en bedrijven aan leefbaar water en leefbaar land. Dat is het hogere doel. Het Waterschap zorgt voor voor veilig wonen achter de dijken. Ook draagt het waterschap bij aan voldoende, schoon en bruikbaar water voor alle gebruiksfuncties in ons gebied. Het waterschap en de gemeente Ridderkerk werken vooral samen op duurzaamheidsvraagstukken zoals klimaatadaptatie en waterbeheer. Tevens is het waterschap een energiepartner binnen de MRDH en de RES. De opgaven voor Ridderkerk uit het klimaatakkoord lopen parallel aan de opgaven van het waterschap. Met betrekking tot energie is het waterschap vooral bezig met het behalen van de eigen doelstellingen. Daarbij is de gemeente Ridderkerk niet vaak in beeld omdat het waterschap niet direct afhankelijk is van de gemeente.

De gemeente en het waterschap overleggen bijvoorbeeld over vergunningen voor windturbines. WoonWijzerWinkel De WoonWijzerWinkel werkt aan een duurzame toekomst. Zij geven voorlichting en bieden handelingsperspectief voor inwoners. Zij ondersteunen, als onafhankelijke partij, bewoners van A-Z bij het verduurzamen van de woning: van oriëntatie, keuze oplossing tot offerte en uitvoering. De WoonWijzerWinkel vormt het energieloket voor de gemeente Ridderkerk. De WoonWijzerWinkel heeft enkele fysieke winkels, maar Ridderkerk heeft geen fysieke locatie. Gemeenten vragen de WoonWijzerWinkel steeds vaker om advies en diensten. De samenwerking met de gemeente Ridderkerk concentreert zich momenteel voornamelijk rond de Regeling Reductie Energiegebruik (RRE). Er zijn nog weinig concrete acties of wijkaanpakken geweest, dat begint nu actiever te worden. Stedin Stedin is de netbeheerder in Ridderkerk. Stedin vertegenwoordigt daarnaast alle netbeheerders in het RES-proces van de MRDH (naast Stedin ook Liander, Westland Infra en Tennet). Stedin was partner voor de gemeente Ridderkerk bij de totstandkoming van de Warmtevisie. In dit traject heeft Stedin o.a. een onderzoek inbracht dat alternatieven schetst voor aardgas per wijk, het zogenaamde ‘openingsbod’ van Stedin.

21/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

3.5 Ervaringen van stakeholders met de energietransitie in Ridderkerk Een aantal partijen ervaart Ridderkerk als voorloper op de energietransitie vergeleken met Barendrecht en Albrandswaard. Dit onderscheid zit in de mate van agenderen rondom verduurzamen, energietransitie en communicatie. De gemeente Ridderkerk onderhoudt een goede samenwerking met de partners voor lokale initiatieven. Ridderkerk pakt hierin vooral de rol als regisseur, onder andere door het organiseren van overleg en het samenbrengen van partijen. Op sommige onderwerpen zou de gemeente Ridderkerk een meer faciliterende rol kunnen pakken in bijvoorbeeld het initiëren van samenwerkingen en pilots. Bij pilots ligt het initiatief namelijk vooral bij de betrokken partners zelf. Hoewel er voldoende weerklank bij de gemeente Ridderkerk voor pilots is, zou de gemeente hierin ook zelf de lead kunnen nemen. Er valt nog een slag te maken in het actief betrekken van bedrijven. De oprichting van de ondernemersvereniging op bedrijventerrein Donkersloot was een leerzaam proces waarbij meer verbinding is gecreëerd. Daardoor zijn er nu korte lijntjes en hebben ondernemers de voordelen ervaren die er zijn van samenwerking met de gemeente. Dit wordt als prettig ervaren. Tevens wordt de betrokkenheid van wethouder Japenga hierbij erg gewaardeerd.

De oprichting van de ondernemersvereniging is een best practice van hoe een gemeente een initiatief/traject ten aanzien van de energietransitie kan aanjagen. Een gemeente moet faciliteren en zorgen dat de ambtelijke organisatie ook meegaat, anders blijven de resultaten achter. Het is met elkaar en voor elkaar. Binnen de MRDH is het Donkersloot aangewezen als pilotproject voor de energietransitie. Het vervolg na de oprichting van de ondernemersvereniging op Donkersloot bestaat uit het matchen van agenda’s en samenwerkingen organiseren met o.a. Hart voor Klimaatzaken. Hiervoor heeft de gemeente financiële middelen beschikbaar gesteld. Het betrekken van inwoners blijft lastig, voor velen is het een ver van hun bed show. Inwoners hebben geen geld voor de energietransitie en de praktische zaken zijn voor inwoners niet helder. Er zit volgens verschillende respondenten nog een groot gat in de communicatie en de voorlichting. Dat is wel degelijk een taak van de gemeente, maar er zitten grenzen aan. Inwoners moeten goed geïnformeerd worden over wat de energietransitie en bijvoorbeeld een warmtenet gaat opleveren, maar ook wat de andere implicaties zijn. Er moet nog flink gewerkt worden om de inwoners attent te maken op de realiteit.

Gevreesd wordt door verschillende raadsleden dat zo’n 80% van de Ridderkerkse inwoners niet exact weten wat de gevolgen van de energietransitie voor hen zijn. Vermoedelijk worden zij pas wakker wanneer de daadwerkelijke uitvoeringswerkzaamheden gaan starten. Men is zich bewust van de opgave, maar weet niet hoe dat doorbroken kan worden. Het vraagt continue aandacht bij de uitvoering van de energietransitie. De gemeente mag hierin wat assertiever communiceren (o.a. over de resultaten van de RES). Er zijn ook wijken die niet op het beoogde warmtenet gaan en die zelfvoorzienend moeten zijn (o.a. met warmtepompen). Daar staan inwoners anders in de energietransitie, dus er is wel differentiatie. Jonge woningkopers lijken zich niet bewust te zijn dat er vanuit de energietransitie nog van alles moet gebeuren aan hun woning. Ook ontbreekt nog inzicht in de financiële consequenties. In de energietransitie heeft de gemeente Ridderkerk ook te maken met tegenkrachten. Er zijn bijvoorbeeld tegenkrachten die zich afvragen of we wel degelijk van het gas af moeten. Ook is er tegenstand geweest vanuit inwoners bij planvorming voor de drie

22/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

windturbines op Nieuw Reijerwaard en windturbines op bedrijventerrein Oost. De gemeente Ridderkerk wilde in eerste instantie geen windmolens plaatsen, maar de provincie wees een locatie voor windmolens aan op bedrijventerrein Oost (de provincie heeft soms hogere belangen). Daarbij kwam de windmolen ook aan de Barendrechtse zijde te staan. De provincie heeft aangegeven daar het meest duurzame bedrijventerrein van Europa te willen maken. In Oost is veel verzet geweest tegen het nieuwe bedrijventerrein, de leefbaarheid kwam daar in het geding. De weerstand heeft zich met name in de eerste jaren gemanifesteerd. Het mantra van de gemeente is op dit moment dat drie windmolens echt het maximale is.

23/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Hoofdstuk 4

Resultaten en financiën

In dit hoofdstuk beschrijven we welke prestaties de gemeente levert en tegen welke kosten. Ook bespreken we kort in hoeverre er gezocht wordt naar landelijke fondsen en subsidies. Verder is er een benchmark uitgevoerd om de belangrijkste resultaten in een vergelijkend perspectief te plaatsen. De belangrijkste bevindingen ten aanzien van de resultaten en financiën zijn: ●

●

●

●

●

● ●

De gemeente Ridderkerk heeft substantieel meer acties/taken opgepakt op het thema energietransitie dan beschreven in het Milieu & Duurzaamheidsprogramma uit 2016. De opgestelde Warmtevisie en bijdrage aan de RES zijn voorbeelden van aanvullende acties/taken. Het jaar 2020 was met vaststelling van de Warmtevisie en oplevering van de (concept)RES ook budgettair een kanteljaar. Besloten is om een de bestemmingsreserve uit te breiden met € 4 miljoen. Aanvullende investeringen zijn noodzakelijk. Daarbij kijkt Ridderkerk primair naar aanvullende rijksmiddelen en de inzet van externe subsidies en financiering voor bewoners en ondernemers. De succesvolle aanvraag van de RRE-regeling is daar een voorbeeld van. De resultaten van Ridderkerk zijn alleen in beeld op het niveau van output, namelijk de activiteiten die de gemeente heeft uitgevoerd. Noch de bijdrage aan de in de begroting opgenomen prestatie-indicatoren noch de bijdrage aan de CO2reductie doelstelling zijn op dit moment in beeld. De inzet van Ridderkerk in de periode 2018-2020 is in hoge mate vergelijkbaar met omliggende gemeenten. De meeste inzet was proces georiënteerd en gericht op het maken van beleid en plannen. Met de inzet van de bestemmingsreserve onderscheidt Ridderkerk zich door substantiële budgetten beschikbaar te stellen (circa € 1,25 miljoen per jaar voor de uitvoering van de Klimaatvisie).

Net als in de andere benchmarkgemeenten is de opwek van grootschalige energie voor Ridderkerk vooral beoogd met opwek via zon, en in mindere mate via wind. Ridderkerk scoort ten opzichte van de andere benchmarkgemeenten laag op de totaal bekende hernieuwbare warmte en de totaal bekende hernieuwbare energie.

In dit hoofdstuk komen de volgende onderzoeksvragen aan de orde: 7. Wat is de omvang van de inzet op energietransitie in structurele en incidentele middelen (inclusief eventuele revolverende fondsen)? En wordt er ook gezocht naar landelijke subsidies en regelingen? 8. Welke resultaten (prestaties en effecten) heeft de gemeente Ridderkerk inmiddels bereikt? 9. Hoe verhoudt de energietransitie van Ridderkerk zich tot de omliggende gemeenten qua ambitie, rolopvatting en (financieel) instrumentarium?

24/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

4.1 Omvang van de energietransitie in structurele en incidentele middelen Inzet middelen in de periode 2018-2020 Het onderdeel Duurzaamheid binnen het Milieu & Duurzaamheidsprogramma vormt zoals gezegd het centrale programmaonderdeel gericht op de energietransitie. In de begroting was voorzien in een jaarlijkse inzet van € 134.000 in de periode 2018-2020. Tabel 2

Begroting milieu en duurzaamheid 2016 t/m 2020

Aanvullend is in deze periode besloten de gerealiseerde onderuitputting van het investeringsvolume van het voorgaande jaar toe te voegen aan het budget duurzaamheid. In 2019 is besloten tot het instellen van een Reserve Warmtevisie voor een bedrag van € 240.000. In 2020 is besloten met ingang van 2021 aanvullend € 4 miljoen te storten in deze reserve. De middelen waren initieel bedoeld voor de uitvoering van de Warmtevisie. In 2020 is tevens de aanvraag van de gemeente Ridderkerk voor de subsidie Regeling Reductie Energiegebruik (RRE) goedgekeurd door het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Dit betekent dat alle circa 11.100 woningeigenaren in Ridderkerk € 90 voor energiebesparende maatregelen ter beschikking kunnen krijgen van de gemeente, wanneer ze een eigen bijdrage van € 5 doen. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om het inregelen van de cv-installatie, het aanbrengen van radiatorfolie en tochtstrips of het plaatsen van led-lampen. Voor de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed wordt in eerste instantie gebruik gemaakt van de reguliere budgetten van de meerjarenonderhoudsplannen. De kosten voor maatregelen die niet binnen de meerjarenonderhoudsplannen passen, worden in beeld gebracht en zo nodig voor separate besluitvorming ingebracht. Dat is nog gebeurd tijdens de onderzoeksperiode voor dit rapport.

De gemeente Ridderkerk streeft ernaar om subsidies en financieringsregelingen voor inwoners en ondernemers te ontsluiten. Daarbij zijn de onderstaande regelingen in beeld bij de gemeente. Het ontbreekt op dit moment aan een overzicht van in welke mate inwoners en ondernemers hier succesvol gebruik van maken. Subsidieregelingen: ● Ministerie van Binnenlandse Zaken Proeftuinen aardgasvrij: subsidieregeling voor aardgasvrije proeftuinen.

25/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

●

● ● ●

Subsidies van o.a. de provincie Zuid-Holland en Europese subsidies kunnen ondersteuning bieden in de vorm van procesgeld of subsidie voor aanleg van nieuwe infrastructuur (bijvoorbeeld Kansen voor West en ELENA). Subsidie Energiebesparing Eigen Huis (SEEH) voor woningeigenaren. Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE) voor particuliere huishoudens en zakelijke gebruikers (o.a. Vereniging van Eigenaren (VVE’s)). Voor VvE’s is er subsidie beschikbaar voor een energieadvies, eventueel procesbegeleiding en een energieadvies in combinatie met een meerjarenonderhoudsplan en eventueel procesbegeleiding.

Financiering: ● Nationaal Energiebespaarfonds (NEF) biedt energiebespaarleningen tegen lage rente voor VvE’s en particuliere eigenaren. ● Warmtefonds: afspraak uit Klimaatakkoord en biedt langjarige financiering tegen aantrekkelijke rente voor woningeigenaren en VvE’s voor verduurzaming van woningen. De lening is aan te vragen via NEF. ● Hypothecaire leningen. ● Overige duurzaamheidsleningen via verschillende Nederlandse banken. Perspectief op inzet middelen 2021 en verder De in 2020 gealloceerde middelen voor de Warmtevisie worden in de periode 2021 tot en met 2025 ingezet. Met de (concept) Klimaatvisie wordt voorgesteld de besteding te verbreden waarbij alle onderdelen uit de Klimaatvisie gedekt kunnen worden uit de reserve. De Klimaatvisie ligt op 3 juni ter besluitvorming bij de raad. Tevens wordt voorgesteld om het structurele bedrag voor duurzame energietransitie/ klimaat in de begroting te verhogen van € 65.800 naar € 150.000. Tegenhanger daarvan is dat de onderuitputting van het investeringsvolume van het voorgaande jaar niet langer wordt toegevoegd aan het budget duurzaamheid. Jaar Inzet klimaatvisie

2021

2022

2023

2024

2025

€ 1.582k

€ 1.526k

€ 1.271k

€ 1.069k

€ 1.120k

De vraag is of het (financieel) instrumentarium dat in Nederland bestaat, voldoende is om de opgave energietransitie in te vullen. De randvoorwaarden om de RES 1.0 uit te voeren zijn nog niet allemaal geborgd (bijvoorbeeld de Warmtewet). Onder andere naar aanleiding van het ROB-onderzoek naar de 33 taken in de energietransitie, is aangegeven dat er ook uitvoeringsbudget beschikbaar moet komen vanuit het Rijk om de energietransitie te kunnen uitvoeren.1

ROB, Van Parijs naar Praktijk; bekostiging en besturing van de decentrale uitvoering van het klimaatakkoord, 2021. 1

26/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

4.2 Resultaten (prestaties en effecten) Om in dit onderzoek de resultaten te duiden is ondere gekeken naar de benoemde doelen en ambities uit de programmabegrotingen en de resultaten uit de jaarrekeningen. De gemeente Ridderkerk hanteert twee prestatie-indicatoren in de begroting op het gebied van de energietransitie. Het gaat om: ● percentage hernieuwbare elektriciteit (bron: waarstaatjegemeente.nl); ● de voorraad lucht op basis van de uitstoot van CO2, stikstofoxiden, fijnstof en vluchtige organische stoffen (bron: waarstaatjegemente.nl/dashoard/Energie en Klimaat) Het is lastig om de doelen en ambities af te lezen tegen de resultaten. In de doelen en ambities uit de programmabegrotingen worden namelijk cijfers genoemd die verwijzen naar voorgaande jaren (lopend van 2014 tot 2017). Daarnaast is vanaf de programmabegroting 2018 de indicator ‘CO2-reductie ten opzichte van 1990’ ingewisseld voor bovengenoemde indicator ‘voorraad lucht op basis van de uitstoot van CO2, stikstofoxiden, fijnstof en vluchtige organische stoffen’. Bovendien zijn in de jaarrekening 2019 de resultaten van de twee prestatie-indicatoren niet beschikbaar omdat deze vanaf 2019 geen onderdeel meer zijn van de website waarstaatjegemeente.nl. Ook zijn de jaarrekeningen van 2020 en 2021 nog niet beschikbaar. Beide indicatoren zijn zogenaamde outcome-indicatoren.

De maatregelen van de gemeente dragen daaraan bij, maar zijn niet uitsluitend bepalend voor het bereiken van de doelen. Voor de periode 2018-2020 is niet in beeld in welke mate de inzet van de gemeente Ridderkerk heeft bijgedragen aan deze prestatie-indicatoren. Dit maakt het voor de raad lastig om te monitoren in hoeverre de gestelde doelen en ambities behaald zijn (overigens is het gebrek aan outcome-indicatoren een landelijk beeld). In de benchmark in paragraaf 7.3 zijn diverse prestaties van de gemeente Ridderkerk in de energietransitie opgenomen. In paragraaf 8.1 wordt verder uiteengezet bij welke informatiebronnen de gemeente Ridderkerk aansluit. Op het niveau van output zijn de ambities uit het Milieu & Duurzaamheidsprogramma op hoofdlijnen afgezet ten opzichte van de realisatie. Dit is uitgewerkt in de eindevaluatie die eind 2020 is aangeboden aan de gemeenteraad. Hieruit blijkt dat de gemeente Ridderkerk de meeste voorgenomen activiteiten conform planning heeft uitgevoerd. In de tabel op de volgende pagina is weergegeven welke voorgenomen activiteiten de gemeente Ridderkerk heeft uitgevoerd.

27/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Tabel 3

Welke voorgenomen activiteiten heeft de gemeente Ridderkerk uitgevoerd

Milieu en Duurzaamheidsprogramma 2016-2020

Duurzaamheid

Hoofddoelstelling

CO2-reductie van 40% t.o.v. 1990

Deeldoelstellingen

Energiebesparing

Duurzame Energieopwekking

Duurzame nieuwbouw

Mobiliteit en vervoer

Samenwerking partners

Interne duurzaamheid

Acties/producten

Actieve voorlichting via WoonWijzer Winkel

Oprichting energiecoöperatie

Ontwikkeling duurzaam Cornelisland

Realiseren elektrische oplaadpalen

Stimuleren en faciliteren Duurzaamh eidskring

100% Duurzaam inkopen

Actieve voorlichting via gemeentekanalen

Realisatie zonnepanelen Recreatiecentrum De Fakkel

Ontwikkeling duurzame nieuwbouwwoningen

Verduurzamen Realisatie mobiliteit Kenniscentrum Duurzaamheid

Samenwerking met Woonvisie

Opstellen Warmte koude atlas

Verduurzamen gemeentelijke accommodaties

Samenwerking met DCMR

Realiseren Energiesysteem gemaal

Vergroten klimaatbestendig heid

Samenwerking Wijk West

Stimuleren uitvoering Motie Nieuw Reijerwaard

Behalen Fair Trade gemeente

Milieubarometer

Onderzoeken mogelijkheden zonneweide

Kansen bij Verkassen

Gerealiseerd Niet gerealiseerd Niet volledige in beeld

28/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Verduurzamen openbare verlichting

Aanvullend blijkt dat de gemeente Ridderkerk fors extra inzet heeft geleverd op het thema energietransitie. Voorbeelden daarvan zijn het vroegtijdig vaststellen van de Warmtevisie, de bijdrage aan de RES 1.0 en bijvoorbeeld het aanvragen en uitvoeren van de RRE-subsidie. Vanuit de RRE-subsidie is de afgelopen maanden een totaalwaarde van € 150.000 aan energiebespaarpakketten aan 2.000 huishoudens besteed. Deze energiebespaarpakketten hebben tezamen gezorgd voor een CO2-reductie van 450 ton per jaar. Daarnaast is er een grote toename van zonnepanelen bij particulieren zichtbaar (o.a. via de WoonWijzerWinkel). Ook heeft energiecoöperatie De Groene op twee locaties collectieve zonnepanelen met lokale participatie gerealiseerd (zo’n 900 tot 1.000 zonnepanelen). Een andere belangrijke uitdaging is het meekrijgen van de buitenwereld in de energietransitie: bewoners, stakeholders, netbeheerders, woningcorporaties, energiecoöperaties, grondeigenaren, et cetera. Communicatie en marketing zijn daarbij erg belangrijk. De gemeente Ridderkerk heeft ook hier extra inspanningen verricht. Er wordt nu bijvoorbeeld een onderzoek gestart naar gedragsverandering bij inwoners. Bovengenoemde activiteiten waren niet voorzien in het Milieu en Duurzaamheidsprogramma.

De mate waarin dit heeft bijgedragen aan de CO2-reductie in Ridderkerk dan wel de toename van duurzame opwek en/of verminderde afhankelijkheid van aardgas is echter nauwelijks in beeld gebracht. 4.3 Verhouding energietransitie van Ridderkerk tot de omliggende gemeenten Benchmarking Om de resultaten van de gemeente Ridderkerk in perspectief en in een bredere context te plaatsen, is een benchmark uitgezet op een aantal (kern)indicatoren. De benchmark bestaat uit twee componenten: 1) een vergelijking op beleid en 2) een vergelijking aan de hand van data. Er is een vergelijking gemaakt met de gemeenten Barendrecht, Albrandswaard, Krimpenerwaard en Nissewaard. De volledige benchmark is te vinden in bijlage 5. Hieronder zijn een aantal highlights van de benchmark weergeven. Tabel 4

Benchmarkgemeenten

Gemeente

Context

Ridderkerk

● ● ● ●

46.241 inwoners (2019) Gemeentegrootte: middelgroot Onderdeel van de BAR-organisatie RES Rotterdam - Den Haag

Albrandswaard

● ● ● ●

25.271 inwoners (2019) Gemeentegrootte: klein Onderdeel van de BAR-organisatie RES Rotterdam - Den Haag

29/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Barendrecht

● ● ● ●

48.673 inwoners (2019) Gemeentegrootte: middelgroot Onderdeel van de BAR-organisatie RES Rotterdam - Den Haag

Krimpenerwaard

● ● ●

56.048 inwoners (2019) Gemeentegrootte: middelgroot RES Midden-Holland

Nissewaard

● ● ● ●

84.797 inwoners (2019) Gemeentegrootte: middelgroot Onderdeel van samenwerkingsverband Voorne-Putten RES Rotterdam - Den Haag

Vergelijking op beleid Tabel 5

CO2-reductie

Gemeente

CO2-reductie

Ridderkerk

Klimaatvisie: 2030: 49% CO2-reductie ten opzichte van 1990 2050: 95% CO2-neutraal

Albrandswaard

Klimaatvisie: 2030: 49% CO2-reductie ten opzichte van 1990 2050: 95% CO2-neutraal

Barendrecht

Klimaatvisie: 2030: 49% CO2-reductie ten opzichte van 1990 2050: 95% CO2-neutraal

Krimpenerwaard

2021: 5% CO2-reductie t.o.v. 2015 2030: 50% CO2-reductie 2050: CO2 neutraal en aardgasvrij

Nissewaard

2050: volledig overgeschakeld op CO2-vrije duurzame energiebronnen

De nationale doelstellingen zijn een CO2-reductie van 49% in 2030 en een CO2-reductie van 95% in 2020. Zowel Ridderkerk als de andere benchmarkgemeenten volgen grotendeels deze doelstellingen.

30/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Tabel 6

Voorbeelden van plannen rond de opwek van zon/wind/geothermie

Gemeente Ridderkerk

Opwek zon Zonnedak de Werf, de Fakkel, gemeentehuis, rouwcentrum Vredehof, kinderboerderij Dierenhof en sporthal de Wissel. Opwek wind Drie windturbines op Nieuw Reijerwaard Wind voor de rest van de gemeente zo goed als uitgesloten Geothermie In de gemeenten Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk alsmede in overige gemeenten in de regio wordt de komende drie jaar naar specifieke plekken gezocht waar winning van warmte dieper dan 500 meter mogelijk is.

Albrandswaard

Opwek zon Zonnepark Rhoon (voormalig slibdepot langs A15) Geothermie In de gemeenten Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk alsmede in overige gemeenten in de regio wordt de komende drie jaar naar specifieke plekken gezocht waar winning van warmte dieper dan 500 meter mogelijk is.

Barendrecht

Opwek zon Zonnepark Vaanplein Zonnepark op rioolwaterzuiveringsinstallatie van Waterschap Hollandse Delta Zonnepark de Punt Opwek Wind Windturbines bedrijventerrein Oost Geothermie In de gemeenten Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk alsmede in overige gemeenten in de regio wordt de komende drie jaar naar specifieke plekken gezocht waar winning van warmte dieper dan 500 meter mogelijk is.

Krimpenerwaard

Opwek zon Zonneroos project Vilst Opwek zon/wind/geothermie Geen concrete plannen voor zonnevelden en windturbines. Initiatieven worden vaak afgeschoten door de provincie. Door juridische kaders voor de bescherming van drinkwaterwinning zijn windenergie, zonnevelden, winning van warmte/koude uit de bodem en oppervlaktewater vaak niet toegestaan. Geothermie Onderzoek naar beschikbaarheid geothermie afgerond. Geen concrete plannen nu.

Nissewaard

Opwek zon Intentieverklaring drijvend zonnepark drinkwaterproductielocatie Berenplaat Zonnepanelen sporthal Maaswijk (postcoderoos)

31/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Solar Parking bedrijventerrein Halfweg-Molenwatering (parkeerplaats met zonnepanelen) Opwek wind Windlocatie Brielse Maasdijk - Hartel Oost (18 MW windenergie Q4 2023). Geothermie In Krimpenerwaard en de andere gemeenten op Voorne-Putten wordt de komende drie jaar naar specifieke plekken gezocht waar winning van warmte dieper dan 500 meter mogelijk is.

Alle vijf de gemeenten kennen diverse plannen voor de opwek van duurzame energie. Er zijn vooral projecten rondom de opwek via zon bekend. Opmerkelijk is dat in alle vijf de benchmarkgemeenten weinig windparken worden ontwikkeld. Daarnaast zijn de gemeenten Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk en de gemeente Nissewaard onderdeel van een grootschalig onderzoek naar de potentie van geothermie. Er zijn bij de vijf benchmarkgemeenten nog geen concrete projecten voor geothermie gepland. Tabel 7

Plannen transitie visie warmte/wijkplannen

Gemeente Ridderkerk

Transitie Visie Warmte Warmtevisie in 2020 vastgesteld. Wijkplannen In 2021 gestart met 1 wijk. Elk jaar komen er wijkplannen bij.

Albrandswaard

Transitie Visie Warmte Warmtevisie in 2020 vastgesteld. Wijkplannen In 2021 gestart met 1 wijk. Elk jaar komen er wijkplannen bij.

Barendrecht

Transitie Visie Warmte Warmtevisie in 2020 vastgesteld. Wijkplannen In 2021 gestart met 1 wijk. Elk jaar komen er wijkplannen bij.

Krimpenerwaard

Transitie Visie Warmte Het concept Warmtevisie ligt nu ter inzage. Wijkplannen Tot 2030 zet Krimpenerwaard in op een gemeentebrede aanpak voor vermindering van het aardgasgebruik door isolatie, besparing en verwarmen met (hybride) warmtepompen omdat verwacht wordt dat hiermee voor 2030 meer aardgas en CO2 kan worden bespaard dan wanneer enkele wijken voor 2030 volledig aardgasvrij worden gemaakt. De aanleg van warmtenetten is voorlopig nog niet haalbaar.

32/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Nissewaard

Transitie Visie Warmte Warmtetransitievisie in 2020 vastgesteld. In 2050 zijn alle wijken aardgasvrij Wijkplannen 23 warmteplannen worden gefaseerd opgeleverd en uitgevoerd vanaf Q1 2021.

Bij de meeste benchmarkgemeenten is inmiddels een warmtevisie vastgesteld. Op Krimpenerwaard na zijn alle gemeenten hierbij gekomen tot een fasering van kansrijke wijken waar de komende jaren tot 2030 wordt gestart. Krimpenerwaard kiest ervoor om tot 2030 in te zetten op een gemeentebrede aanpak voor vermindering van het aardgasgebruik door isolate, besparing en verwarmen met (hybride) warmtepompen omdat verwacht wordt dat hiermee voor 2030 meer aardgas en CO2 kan worden bespaard dan wanneer enkele wijken voor 2030 volledig aardgasvrij worden gemaakt. De aanleg van warmte is in Krimpenerwaard voorlopig nog niet haalbaar. Ridderkerk loopt redelijk synchroon met de andere gemeenten. Inzet in structurele en incidentele middelen Op basis van de bekende benchmarkgegevens is het lastig om een degelijke vergelijking te maken van de inzet in structurele en incidentele middelen van de vijf benchmarkgemeenten. Het thema energietransitie (en duurzaamheid) valt bij de gemeenten onder diverse, samengestelde programma’s. De gegevens gaan niet zo ver in detail dat voor het onderdeel energietransitie afgelezen kan worden hoeveel middelen er beschikbaar zijn gesteld per gemeente. Ook zien we bij sommige gemeenten een verandering van indeling van programma’s.

Dit kan verklaard worden doordat in 2018 gestart is met het proces voor de RES, en de energietransitie daarvoor nog niet concreet in de programma’s was opgenomen. Vraag Figuur 3 Totaal bekend energieverbruik per 1000 inwoners (inclusief hernieuwbare warmte, zonnestroom 'achter de meter' en auto(snel)wegen) [TJ] (2018)

33/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Figuur 4 Totaal bekend energieverbruik per 1000 inwoners (inclusief hernieuwbare warmte, exclusief auto(snel)wegen) [TJ] (2018)

Uit bovenstaande figuren kan afgelezen worden dat Ridderkerk een aanzienlijk hoger energieverbruik kent dan de andere benchmarkgemeenten. Dit kan verklaard worden door de ligging van Ridderkerk langs de snelweg A15. In de cijfers over het energieverbruik waarbij auto(snel)wegen niet zijn meegeteld, is het bekend energieverbruik namelijk een stuk lager. Ridderkerk heeft wel een lager cijfer dan het landelijk gemiddelde energieverbruik. Figuur 5

Totaal bekende hernieuwbare warmte per 1.000 inwoners [TJ] (2018)

De totaal bekende hernieuwbare warmte in Ridderkerk is erg laag ten opzichte van de landelijke cijfers. Alleen Nissewaard heeft nog minder bekende hernieuwbare warmte. Figuur 6

Totaal bekende hernieuwbare energie voor vervoer per 1.000 inwoners [TJ] (2018)

Ridderkerk heeft een hoge score op het totaal bekende hernieuwbare energie voor vervoer ten opzichte van de andere benchmarkgemeenten en het landelijk gemiddelde.

34/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Figuur 7

Percentage bekende hernieuwbare energie [%] (2018)

Ridderkerk heeft een lager percentage bekende hernieuwbare energie dan veel andere gemeenten. Enkel de gemeente Nissewaard scoort lager. Ook ten opzichte van het landelijke percentage scoort Ridderkerk laag. Impact Figuur 8 Totaal bekende CO2-uitstoot exclusief CO2-uitstoot auto(snel)wegen per 1.000 inwoners [ton] (2019)

Figuur 9 1.000 inwoners

Totaal bekende CO2-uitstoot exclusief CO2-uitstoot auto(snel)wegen [ton] per

Uit bovenstaande twee figuren kan afgelezen worden dat de totaal bekende CO2-uitstoot exclusief CO2-uitstoot auto(snel)wegen van Ridderkerk niet veel verschilt ten opzichte van de andere benchmarkgemeenten. Alle vijf de gemeenten kennen een lagere CO2-uitstoot dan het landelijke gemiddelde. Op Nissewaard na kennen de gemeenten een lichte daling van de uitstoot.

35/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

Hoofdstuk 5

Evaluatie en verantwoording

In dit hoofdstuk beschrijven we op welke wijze verantwoording wordt afgelegd door het college, dat wil zeggen, wat er wordt teruggekoppeld aan de raad en kan de raad zijn rol ook vervullen met de aangeleverde informatie. Ook gaan we in op de vraag hoe de gemeenteraad kan (bij)sturen en controleren. Welke instrumenten en overleggen zijn hiervoor en in hoeverre heeft de raad hier ook gebruik van gemaakt? De belangrijkste bevindingen zijn: ● Er wordt veel informatie over de energietransitie gedeeld met de raad, zowel vanuit de P&C-cyclus als in de commissie Samen Wonen. Uit verschillende gesprekken (waaronder die met de raad) komt naar voren dat opgave vanuit de energietransitie dusdanig groot en complex is, dat het moeilijk is om de hele raad tevreden te houden met de informatievoorziening. ● De raad wordt ook in de voortgang van de uitvoering meegenomen. De focus ligt daarbij op het heden en met name op de output omdat deze goed meetbaar is. De outcome is lastig te grijpen omdat dit ook afhankelijk is van externe factoren (hier hebben ook andere gemeenten mee te kampen). ● Naast presentaties in de commissie worden er ook raadsbijeenkomsten georganiseerd. Uit gesprekken komt naar voren dat de lokale bijeenkomsten over het algemeen goed door raadsleden worden bezocht, maar dat de regionale bijeenkomsten op minder animo kunnen rekenen.

● Er zijn de afgelopen jaren weinig moties en geen amendementen ingediend (slechts een aangenomen motie). De vragen die er zijn gesteld gaan in op kleine (uitvoerings)onderdelen. Raadsleden geven aan erg betrokken te zijn bij het thema, maar omdat het veld zo complex en dynamisch is, voelen ze zich vaak nog niet geëquipeerd om echt te kunnen (bij)sturen op dit thema. ● De raad is in zijn algemeenheid goed aangehaakt bij de RES en er wordt constructief meegedacht. Er zijn verschillende vormen van informatievoorziening vanuit de RES: schriftelijk, raadsinformatiebrieven, bijeenkomsten met brainstormsessies en regionale/facultatieve bijeenkomsten. De regionale informatievoorziening vanuit de RES wordt als adequaat gewaardeerd door de raad. Dit betekent volgens hen niet gelijk dat ze ook genoeg invloed hebben. ● Verschillende stakeholders bemerken dat Ridderkerk qua ambitie of betrokkenheid er niet bovenuit steekt, maar men doet wat het moet doen. De gemeente Ridderkerk hecht een groot belang aan samenwerking, er heerst begrip voor de regionale context, maar ze bewaken daarin wel hun eigen belang.

36/69 Nota van bevindingen - Onderzoek naar de energietransitie in Ridderkerk

In dit hoofdstuk komen de volgende onderzoeksvragen aan de orde: 10. Hoe wordt de gemeenteraad over de voortgang van het beleid geïnformeerd (en is dit tijdig, juist, volledig en begrijpelijk)? 11. Op welke wijze kan de gemeenteraad regie voeren en grip houden op de energietransitie? Welke instrumenten zijn er, aan welke knoppen kan gedraaid worden en wanneer kan de raad dit doen?

5.1 Informatievoorziening In deze paragraaf wordt beschreven welke informatie wordt gedeeld met de gemeenteraad en in hoeverre er een systematiek is om de gemeenteraad te informeren over ontwikkelingen in de uitvoering van energietransitie. Gedeelde informatie In de P&C-cyclus legt het college verantwoording af over het gevoerde beleid. Deze agenda bepaalt in hoge mate de inhoud van de verschillende documenten die onderdeel uitmaken van de jaarlijkse begrotingscyclus: de kadernota, de programmabegroting en de jaarstukken. Voor het controleren of het beleid zich verder ontwikkelt volgens de principes van de gestelde kaders, heeft de gemeenteraad van Ridderkerk de volgende gegevens tot zijn beschikking: ● Via de reguliere P&C-cyclus per jaar: ○ kadernota ○ programmabegroting ○ jaarverslag ○ accountantsverslag ● Overige documenten over voortgang Ook buiten de P&C-cyclus van de gemeente Ridderkerk wordt de raad van informatie voorzien, bijvoorbeeld rondom de vaststelling van nieuw beleid en visies. Dit gaat om bepaalde documenten zoals de recent vastgesteld Warmtevisie en de nog vast te stellen Klimaatvisie. Uit gesprekken komt naar voren dat de visies regelmatig geëvalueerd zullen worden. Zo gaat voor de klimaatvisie tweemaal per jaar een evaluatie plaatsvinden. Ook zijn er in het verleden ieder jaar evaluaties geweest van het Milieu en Duurzaamheidsprogramma 2016-2020.

Een compleet overzicht van de gedeelde informatie per jaar is te vinden in bijlage 2. Ook ontvangt de raad regelmatig informatiebrieven over de stand van zaken van bepaalde thema’s. De raad is de afgelopen anderhalf jaar uitvoerig meegenomen middels raadsinformatiebrieven over de ontwikkelingen ten aanzien van de energietransitie zoals blijkt uit onderstaand overzicht. ● 2021-01-29 RIB Voortgang Regionale Energiestrategie RES. ● 2020-12-11 RIB Regeling Reductie Energiegebruik Ridderkerk. ● 2020-12-11 RIB Regeling Reductie Energiegebruik Ridderkerk - overzicht geplande activiteiten. ● 2020-11-20 RIB Conceptvisie Klimaatvisie. ● 2020-11-20 RIB Conceptvisie Klimaatvisie Ridderkerk - De route naar 2050.