Rekenkameronderzoek Beinvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk.pdf

2.3.1 Toegankelijkheid De resultaten van de enquête laten een gemengd beeld zien van de ervaringen van de respondenten met de gemeentelijke begroting (zie figuur 6). Elf van de 30 respondenten vinden dat de begroting in algemene zin (heel) moeilijk leesbaar is, negen zijn neutraal en tien geven aan het makkelijk te vinden om de begroting te lezen. Dit beeld werd bevestigd in de workshop. Hierin, maar ook in de gesprekken werd aangegeven dat de begroting (en jaarrekening) toegankelijker zijn geworden de afgelopen jaren, onder andere door het aantal pagina’s flink in te perken. Zoals genoemd in paragraaf 2.1 werd ook aangegeven dat de ervaring van Raadsleden maakt dat de P&C-producten toegankelijker worden. Zoals eerder beschreven is er in de huidige Raadsperiode voor gekozen om het coalitieakkoord te gebruiken als kader voor de inrichting van de P&C-stukken. Hierdoor is de begroting volgens college en organisatie een stuk overzichtelijker geworden, tegelijkertijd zijn het wel documenten die nu vooral financieel zijn ingestoken (zie paragraaf 2.2). Figuur 6​

Uitkomsten enquête Raadsleden Ridderkerk - Leesbaarheid begroting

De tijdigheid en juistheid van de informatie in de begroting worden overwegend positief beoordeeld (zoals eerder benoemd in paragraaf 2.1.2). Over de volledigheid van de begroting zijn de meningen iets meer verdeeld. Zoals eerder opgemerkt, is de huidige begroting alleen een weergave van het coalitieakkoord en collegeprogramma. Verschillende Raadsleden hebben in de open antwoorden bij de online enquête en in de workshop aangegeven dat ze hierdoor informatie missen over onder andere het going concern. Er is geen duidelijke consensus of de informatie aansluit op de behoeften van de Raad, of alle informatie in de begroting staat, en of het detailniveau juist is. Sommige respondenten merken op dat er

| 14 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

soms impliciete besluiten in de begroting staan en dat de focus op actiepunten van het college soms ten koste gaat van andere onderwerpen. Figuur 7​

Uitkomsten enquête Raadsleden Ridderkerk - Volledigheid van de begroting

Ook is aan Raadsleden gevraagd in hoeverre zij zicht hebben op de financiële positie en het handelen aan de ene kant en de risico’s aan de andere kant. Deze aspecten worden beoordeeld met respectievelijk een 6,8 en een 6,5 (op een schaal van 1 tot 10). Verder hebben we gevraagd in hoeverre Raadsleden zicht hebben op de (bij)sturingsmogelijkheden, wat gemiddeld een 5,8 oplevert als score. Deze krappe voldoende voor de mogelijkheden zien we ook later terug bij de sturingsinstrumenten zelf (paragraaf 2.3.3), die voor veel Raadsleden toch onbekend zijn. Werkgroep begrotingsopzet In paragraaf 2.1.2 is reeds beschreven dat in de P&C-documenten louter wordt gerapporteerd op het coalitieakkoord. Going concerntaken, maar ook recente ontwikkelingen (zoals opvang van Oekraïners en energiearmoede) komen als onderwerp niet terug in de P&C-documenten. Deze informatie wordt verstrekt via de Raadsinformatiebrieven. Hierdoor mist de Raad integraliteit in de P&C-documenten, met het overige beleid, de overige activiteiten en allocatie van middelen. Mede hierdoor is er onlangs een Raadswerkgroep begrotingsopzet ingesteld. Vanuit deze werkgroep wil men gaan ophalen wat nou precies de behoefte is van de Raad. Vanuit elke fractie kunnen twee Raadsleden deelnemen.

Voor de nieuwe begroting (vanaf 2027) zijn er vanuit de organisatie in ieder geval plannen om meer informatie te tonen, maar dan wel meer in de vorm van infographics, blijkt uit interviews. Dit rekenkameronderzoek wordt gebruikt als input in deze werkgroep. Werkgroep KAS Uit de gesprekken en onze analyse blijkt dat er in de P&C-producten veel informatie tot op gedetailleerd niveau verstrekt wordt aan de Raad. Hiermee wordt geanticipeerd op de behoefte vanuit de Raad. Naast de tijdelijke werkgroep begrotingsopzet is er ook een vaste

| 15 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

werkgroep KAS. Door middel van de werkgroep KAS wordt de Raad twee keer per jaar door de organisatie meegenomen in de inhoud van de P&C-documenten (bij de begroting en jaarrekening, kadernota/kaderbrief en 1e tussenrapportage). In de werkgroep KAS hebben Raadsleden de mogelijkheid om technische vragen te stellen aan de ambtelijke organisatie. Deze manier van begeleiding en informatieverstrekking wordt zeer gewaardeerd door de Raadsleden. Raadsleden kunnen op elkaar reageren en leren van elkaar, zo blijkt uit de gesprekken. De vragen worden zorgvuldig en goed beantwoord door de organisatie, blijkt uit de reacties van Raadsleden. Bij de Werkgroep KAS zijn aanwezig: Raadsleden, de griffier, de concerncontroller, financieel strateeg en medewerkers Planning & Control van de gemeente Ridderkerk. Daarnaast kwam uit het onderzoek naar voren, dat de P&C-documenten binnen de gemeente (in algemene zin) in een open dialoog in de duale driehoek (burgemeester - griffier gemeentesecretaris) worden besproken. Dit heeft een positief effect op de inhoud. Tevens wordt geacteerd op de politieke sensitiviteit.

2.3.2 Gebruik en behandeling van de begroting Gebruik De begroting wordt door de meeste Raadsleden (80%) als belangrijk tot zeer belangrijk ervaren in hun rol. Zij zien het als de belangrijkste uiting van het budgetrecht van de Raad en als basis voor het mandaat aan het college. Of zoals een Raadslid het zei: “Voor mij is de begrotingsbehandeling het hoogtepunt van het jaar”. De begroting biedt inzicht in de financiële ruimte, bemerkt een aantal Raadsleden (in de open antwoorden bij de enquête), het is een moment waarop ze eventueel kunnen bijsturen. Toch ervaren sommige Raadsleden dat de begroting op een te hoog niveau is en daardoor lastig te gebruiken is. De begroting wordt voornamelijk gebruikt bij de voorbereiding van commissie- en Raadsvergaderingen en bij de behandeling van P&C-documenten. Sommige Raadsleden gebruiken de begroting ook bij beleidsvorming en bij nieuwe voorstellen met financiële impact. Behandeling van de P&C-stukken In het Wereldcafé en in de enquête is ook gevraagd naar de wijze waarop de begroting, maar ook de jaarrekening, wordt behandeld. Als we kijken naar de resultaten van de enquête, dan zien we dat bij elkaar 58% van de Raadsleden vindt dat er een (heel) goede behandeling plaatsvindt.

De behandeling is volgens respondenten wel hoofdzakelijk financieel ingestoken, wat in lijn is met onze bevinding in paragraaf 2.2 dat de P&C-stukken vooral financieel van aard zijn.

| 16 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Figuur 8​

Uitkomsten enquête Raadsleden Ridderkerk - Behandeling van de begroting

Bij de behandeling van de begroting en jaarstukken in de Raad worden doorgaans geen discussies gevoerd over de visie of het onderliggende beleid, zoals eerder beschreven in paragraaf 2.1. Dat geldt ook voor de kadernota. Dit kan echter wel een belangrijk instrument zijn, wat in veel andere gemeenten ook zo is (zie ook paragraaf 2.1.1). In de online enquête is door drie Raadsleden dan ook geopperd om de kadernota belangrijker te maken door deze uitgebreider te behandelen. Een dergelijke verplaatsing van de discussie is vorig jaar ook aan bod gekomen in de werkgroep begrotingsopzet. Destijds is ervoor gekozen om hier niet op in te zetten. Ten slotte zijn er de 1e en 2e tussenrapportages, maar daarin wordt eveneens niet inhoudelijk over beleid gesproken, deze rapportages zijn er puur om eventuele afwijkingen in middelen aan te merken en wat daarvan de eventuele gevolgen zijn. Uit gesprekken en de documentenstudie komt naar voren dat Raadsinformatiebrieven een belangrijk instrument zijn om de Raad te informeren (zie ook paragraaf 2.2). De brieven worden ook goed gelezen, bemerken respondenten. Op basis van deze informatie kan de Raad besluiten om aanpassingen te doen, bijvoorbeeld ten aanzien van ambitie. Dat krijgt dan gestalte in een Raadsvoorstel met financiële implicaties.

Wanneer het Raadsvoorstel wordt aangenomen, hebben de bijbehorende financiële implicaties gevolgen voor de P&C-documenten in de P&C-cyclus. Uit gesprekken, de workshop, alsmede de Raadsagenda (duur van de behandeling van de jaarrekening) met de Raad komt naar voren dat de jaarrekening doorgaans een ‘hamerstuk’ is, evenals de 1e en 2e tussenrapportage. Alleen de 2e tussenrapportage wordt niet behandeld in de commissie en in de technische vragenronde. De jaarrekening wordt in de werkgroep KAS en de Raadscommissie besproken. Het verbaast de meeste respondenten dat de jaarrekening zo wordt doorgezet, omdat het toch een van de voornaamste P&C-producten is. De jaarrekening wordt vooral gebruikt als een peilstok, om te kijken of de ambitie van de gemeente in lijn is met de uitvoering. Overige behandeling Naast de directe behandeling van P&C-stukken in de Raad, is er ook de gelegenheid om de accountant te bevragen. De accountant van de gemeente Ridderkerk spreekt dit voorjaar (voor het eerst) over de financiële positie in relatie tot de gevolgen van het ravijnjaar voor de gemeente Ridderkerk.

| 17 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Verder wordt bij de introductie van de nieuwe Raad een avond gehouden over de inrichting van de P&C-cyclus en de stukken die hierin een rol spelen. De griffie zorgt eveneens voor begeleiding, maar Raadsleden leren het meeste binnen de fracties. Er mist dus een structureel aanbod. De financiële specialisten brengen de ervaring vaak mee vanuit hun professie en zitten over het algemeen al langer in de Raad. Vanuit de griffie en organisatie is aangegeven dat het zou helpen als de Raad hierin hun behoefte aangeeft: “het is soms zoeken of we wel het juiste aanbieden". De gemeente Ridderkerk kent naast de behandeling van de begroting in de Raad ook een begrotingsmarkt (‘Ontmoeting rond de begroting’), waarbij ook maatschappelijke instellingen een podium wordt geboden om in gesprek te gaan met Raadsleden. De begrotingsmarkt is daarmee een middel om te lobbyen voor instellingen en externe stakeholders en om participatie te bevorderen. Rolneming Ten aanzien van de rolneming van de Raad van Ridderkerk valt op dat er veel aandacht is voor de begroting en veel minder voor de andere producten. Dit is zowel in de interviews als tijdens de workshop benoemd. We zien dit ook terug in het aantal instrumenten dat is ingezet bij de begroting versus de jaarrekening. Een ander opvallend punt is dat de rol van de Raad vooral controlerend is ingestoken, ook bij de begroting.

Als het gaat om beleidsontwikkeling en de grote strategische lijnen, mag de rol volgens verschillende respondenten (verschillend in functie) een stevigere positie innemen. Een goed voorbeeld waar de Raad recent wel op dit punt deze positie claimde, is bij de behandeling van de sportnota. Bij de laatste startnotitie voor de opstelling van de sportnota is een amendement ingediend, waarin is opgenomen dat in de nota een aantal specifieke beleidsdoelen moeten worden opgenomen en dat daarover verantwoording moet worden afgelegd door het college.

2.3.3 Gebruik van instrumenten en invloed op de begroting Om zijn rol als gemeenteraad te kunnen vervullen, heeft een Raadslid verschillende wettelijke instrumenten tot zijn of haar beschikking. In de Gemeentewet en het Reglement van Orde van de Raad staan de volgende instrumenten voor Raadsleden14: ● Budgetrecht - Het budgetrecht is de bevoegdheid van de Raad om financiële middelen beschikbaar te stellen. Dit is een belangrijk instrument om invloed uit te oefenen. De Raad kan bijvoorbeeld sturen, door meer of minder geld aan een bepaald doel toe te wijzen. ● Initiatiefrecht - Met het recht van initiatief kan een Raadslid zelf een voorstel voor nieuw beleid of voor aanpassing van een verordening indienen. ● Recht van amendement - Een Raadslid kan tijdens een vergadering met het indienen van een amendement wijzigingen voorstellen op een voorgesteld besluit. Als de meerderheid van de Raad dit amendement steunt, wordt het oorspronkelijk voorgestelde Raadsbesluit gewijzigd vastgesteld. ● Indienen van moties - Een motie is een korte verklaring van een Raadslid over een onderwerp, waarmee een oordeel, wens of verzoek wordt uitgesproken. Een motie is aangenomen als de meerderheid van de Raad voor de ingediende motie stemt. 14

https://vng.nl/artikelen/Raadgever-rollen-en-instrumenten-van-het-Raadslid

| 18 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

●​ Recht van interpellatie - Met het recht van interpellatie kan een Raadslid een verzoek indienen om vragen te mogen stellen aan het college over een onderwerp dat niet op de agenda staat. De Raad bepaalt vervolgens of de interpellatie wordt toegestaan. ●​ Vragenrecht - De Raad heeft het recht om aan het college mondeling of schriftelijk vragen te stellen, voor zover het om de eigen bevoegdheden van het college gaat (artikel 155, lid 1 Gemeentewet). De Raad bepaalt zelf hoe het vragenrecht verder wordt uitgewerkt en kan afspraken daarover vastleggen in het reglement van orde voor de Raadsvergaderingen. ●​ Inlichtingenplicht van college - Het college moet uit zichzelf en op verzoek van de Raad of van een Raadslid alle informatie verstrekken die de Raad nodig heeft om zijn taak te kunnen uitoefenen. ●​ Recht van onderzoek - Als de meerderheid van de Raad het wil, kan de Raad onderzoek doen naar het door het college gevoerde beleid. Dat kan op verschillende manieren: door een extern bureau, een onafhankelijke commissie, via de Rekenkamer of via een Raadsonderzoek. Bij het instellen van een Raadsonderzoek is de steun van een meerderheid van de Raad vereist. ●​ Recht op ambtelijke bijstand voor de Raad en ieder individueel Raadslid - Voor elk Raadslid bestaat het expliciete recht op ambtelijke bijstand dat aan de Raad en aan elk individueel Raadslid wordt toegekend.

Bovendien is er recht op fractieondersteuning. Bekendheid met en gebruik van instrumenten De bekendheid met de sturingsinstrumenten die gebruikt kunnen worden om bij te sturen op de begroting varieert. Genoemde instrumenten door Raadsleden zelf zijn onder andere Raadsvoorstellen met extra krediet, moties, amendementen, de kadernota en 1e en 2e tussenrapportages. Veel respondenten hebben het idee dat zij slechts beperkte invloed kunnen uitoefenen op de begroting. Dit wordt vaak toegeschreven aan afspraken die al tijdens de coalitieonderhandelingen worden gemaakt. Het aanpassen van de begroting via amendementen wordt bovendien als lastig ervaren, mede door de complexiteit en het gebrek aan financiële kennis bij sommige Raadsleden. Hoewel instrumenten zoals moties en amendementen beschikbaar zijn, wordt de daadwerkelijke invloed als beperkt ervaren, zeker voor de oppositie.

| 19 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Figuur 9​

Uitkomsten enquête Raadsleden Ridderkerk - Invloed op begroting door (bij)sturen

Bij de begroting van 2025 zijn in totaal 21 moties ingediend (6 ingetrokken, 7 verworpen en 8 aangenomen) en 2 amendementen (1 verworpen en 1 aangenomen). Tegelijkertijd zien we dat er jaarlijks bij de begroting rond de 300 vragen worden ingediend. Het college en de organisatie beantwoorden al deze vragen schriftelijk. Daarbij ziet de organisatie vaak dat er door de Raad niet meer op teruggekomen wordt. De vragen zijn vaak rijp en groen door elkaar en een deel keert ieder jaar terug. Het college (en de organisatie) zou daarom graag het gesprek met de Raad willen aangaan over wat nou de reden is dat er zoveel vragen worden ingediend en waar exact de behoefte ligt. Dit is straks gespreksonderwerp van de werkgroep begrotingsopzet. Het stellen van vragen is een belangrijk recht van de gemeenteraad, maar het zorgt er ook voor dat de organisatie veel tijd kwijt is met de beantwoording. Over de vraag of de Raad voldoende en de juiste instrumenten heeft om bij te sturen, zijn de meningen wat verdeeld. Al vindt de helft van de respondenten van wel. Zij noemen vooral voorbeelden van bijsturing via moties en amendementen. De andere helft ziet ruimte voor verbetering en nieuwe instrumenten, bijvoorbeeld door de kadernota een belangrijkere rol te geven en de mogelijkheden tot bijsturing in een eerder stadium te verkennen.

De timing en de complexiteit van het inzetten van de instrumenten worden als aandachtspunten genoemd. Uit gesprekken met de functionarissen is ook naar voren gekomen dat de gemeente Ridderkerk het financieel zo op orde heeft, dat de aandacht van de Raad nooit op (scherpe) sturing heeft hoeven liggen. Er is met andere woorden ook geen urgentie geweest om financieel te sturen, en ook niet om een ander instrumentarium te ontwikkelen. Een andere vorm van controleren en (bij)sturen is middels indicatoren in de begroting en jaarrekening. De gemeente Ridderkerk heeft onlangs het aantal indicatoren weer teruggebracht naar wat het BBV voorschrijft. Uit gesprekken komt naar voren dat de Raad uiteindelijk weinig met de indicatoren deed en dat het lastig was om streefwaarden te formuleren. Ook kostte het de organisatie veel tijd om de indicatoren te laden met onderliggende informatie. De gemeente laat in de jaarrekening wel bepaalde trends zien waar het gaat om de financiële positie van de gemeente. Denk hierbij aan kengetallen als de mate van solvabiliteit, netto schuldquote, et cetera.

| 20 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Deelsessies Wereldcafé Vanuit bovenstaande en juist ook om de Raad zelf te bevragen, hebben we een werksessie met hen gehouden. In de workshop zijn we middels een Wereldcafé met Raadsleden aan de slag gegaan om te kijken waar hun behoefte ligt voor de (nieuwe) begroting en de behandeling hiervan. Dit deden we aan de hand van vier thema’s waarbij middels een roulerend systeem alle Raadsleden op ieder thema een gesprek hebben gevoerd met andere Raadsleden. De belangrijkste uitkomsten hebben we hieronder opgesomd (zie ook bijlage 8). Bij de deelsessie in het Wereldcafé dat inging op ‘Instrumenten inzichtelijk maken’, waren de belangrijkste punten: ●​ Een duidelijke koppeling in de P&C-documenten met de inhoudelijke beleidskaders. ●​ Het inzichtelijk maken van collegeprogramma's en uitvoeringsprogramma's van regulier beleid. ●​ Het belang van altijd complete informatie; de mogelijkheid om van algemeen naar details te gaan. ●​ Het creëren van meer transparantie door de keuzes achter beleid uit te leggen. Bij de deelsessie in het Wereldcafé dat inging op ‘Invloedssfeer van de Raad inzichtelijk maken’, waren de kernpunten: ●​ Het inzichtelijk maken van Raadsvoorstellen en -besluiten en het beleid dat hieraan ten grondslag ligt. ●​ Meer inzicht in het gebruik van de instrumenten door de Raad (en wat is het effect van een motie of amendement).

●​ Meer inzicht in trends en ontwikkelingen. ●​ Het onderscheid tussen een abstract niveau (wat zijn we van plan?) en een concreet niveau (hoe voeren we het uit?). ●​ De relatie tussen begroting en output. Bij de deelsessie ‘Financieel inzicht en overzicht geven’ waren voor de Raad de belangrijkste aspecten: ●​ Goed financieel management is meer dan alleen cijfers; het gaat ook om de verbinding met beleid en maatschappelijk effect. ●​ De begrotingscyclus en het proces moeten helder zijn. ●​ Een duidelijke koppeling in de P&C-documenten met de inhoudelijke beleidskaders. ●​ Kerncijfers moeten met toelichting worden gepresenteerd. ●​ De relatie tussen middelen en doelen moet inzichtelijk zijn. Prioritering en afwegingen moeten daarbij duidelijk worden gemaakt. ●​ Een meerjarig overzicht is belangrijk. In het Wereldcafé zijn bij de deelsessie ‘Toegankelijk maken’ de volgende punten door de Raad genoemd als belangrijk voor de toekomst: ●​ Er is behoefte aan een visuelere begroting, dat wil zeggen digitaal en met meer infographics en dashboards, waardoor informatie doorklikbaar is en ook achterliggende cijfers inzichtelijk zijn.

| 21 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

●​ Belangrijk is om de Raad zelf te betrekken bij het (visueel) inrichten van de begroting. Er is behoefte aan een handleiding en eigenlijk ook een jaarlijkse sessie waarin ingewijden (ambtenaren, college, Raadsleden) de Raadsleden die daar behoefte aan hebben informeel mee nemen in de ins and outs. ●​ De Raad zou graag jaarlijks een sessie met een onafhankelijk expert willen houden rondom de begroting (heel concreet: een Raadslid uit een andere gemeente bijvoorbeeld). ●​ Meer toelichting op de belangrijkste wijzigingen, wat is hiervoor de reden? Dat zou direct inzichtelijk moeten zijn.

| 22 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

H3 | Bevindingen technische analyses In dit hoofdstuk worden de bevindingen gepresenteerd aangaande de technische analyses. Deze bevindingen zijn gebaseerd op de documentenstudie. Waarbij een validatie heeft plaatsgevonden in gesprek met de ambtelijke organisatie van de gemeente Ridderkerk. Hierbij komen de volgende deelvragen aan de orde: 1.​ Wat is de huidige mate van beïnvloedbaarheid van de gemeentelijke begroting? a.​ Wat is de mate van beleidsvrijheid binnen de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk? b.​ Wat is de mate van beïnvloedbaarheid binnen de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk? c.​ Hoe verhouden de baten en lasten in de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk zich ten opzichte van goed vergelijkbare gemeenten? 2.​ Welke factoren beperken of vergroten de beleidsruimte binnen de begroting? De belangrijkste bevindingen in dit hoofdstuk zijn: ●​ De begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk kent voor 26% (€ 45,2 miljoen) een nagenoeg volledige tot enige mate van beleidsvrijheid. Op dit deel heeft de Raad van Ridderkerk een grotere mate van invloed ten aanzien van het maken van keuzes. Dit zijn de zogenaamde autonome taken. Het overige deel van de begroting 2025 (72% € 123,9 miljoen.) kent een beperkte tot zeer beperkte mate van beleidsvrijheid. Dit betreffen zogenaamde medebewindstaken.

●​ Voor de mate van beïnvloedbaarheid constateren we het volgende ten aanzien van de begroting 2025: ○​ € 26,3 miljoen van de lasten in 2025 (15,4%) is niet beïnvloedbaar. ○​ € 24,0 miljoen van de lasten in 2025 (14,0%) is direct beïnvloedbaar. ○​ € 48,5 miljoen van de lasten in 2025 (28,2%) is na 1 jaar beïnvloedbaar. ○​ € 73,5 miljoen van de lasten in 2025 (42,6%) is na 2 jaar beïnvloedbaar. ●​ Begrotingsanalyse 2025: In vergelijking met de selectiegemeenten heeft de gemeente Ridderkerk overall + € 32 per inwoner minder netto lasten (minder uitgaven/meer inkomsten). Op de volgende hoofdtaakvelden heeft de gemeente Ridderkerk meer uitgaven/minder inkomsten: ○​ Veiligheid ○​ Verkeer, vervoer en waterstaat ○​ Sport, cultuur en recreatie ○​ Volksgezondheid en milieu ○​ Ruimtelijke ordening en volkshuisvesting

3.1 Drie technische analyses om inzicht te vergroten Om antwoord te geven op onderzoeksvragen 1 en 2 voeren we drie technische analyses uit. Hierdoor wordt het inzicht voor de Raad ten aanzien van het begrip ‘beïnvloedbaarheid van de begroting 2025’ vergroot.

| 23 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

A.​ Inzicht in de mate van beleidsvrijheid (begroting 2025) Beleidsvrijheid betekent zoveel als de mate waarin gemeenten ruimte hebben/ervaren om eigen keuzes te maken. In veel gevallen zou hier ook beleidsvrijheid en/of autonomie gelezen kunnen worden. Het gaat hierbij in alle gevallen om de mate waarin gemeenten ruimte hebben/ervaren om eigen keuzes te maken. Het is daarbij van belang autonomie en beleidsvrijheid te onderscheiden. Autonomie en beleidsvrijheid liggen in elkaars verlengde maar hebben een andere oorsprong. Bij autonomie gaat het om het recht op eigen initiatief. Het recht om zelf beleidsdoelen te formuleren en uit te voeren. Bij beleidsvrijheid gaat het om de vrijheid om binnen de bestaande wettelijke opdracht eigen beleidskeuzes en afwegingen te maken. Bij medebewind gaat het dus vooral om de mate van beleidsvrijheid. Bij autonomie is dat een gegeven. Het onderscheid tussen autonome en medebewindstaken is steeds vloeiender geworden. De Raad van het Openbaar Bestuur15+16+17 heeft een classificatie gemaakt ten aanzien van beleidsvrijheid. Deze classificatie passen we toe bij deze technische analyse, waarbij op taakveldniveau de mate van beleidsvrijheid wordt weergegeven. In bijlage 2 is dit kader opgenomen. In paragraaf 3.2 presenteren we de bevindingen op programmaniveau en per programma van de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk.

B.​ Inzicht in de mate van beïnvloedbaarheid van de begroting 2025 In deze analyse wordt per product gekeken welk deel van het budget theoretisch beïnvloedbaar en niet beïnvloedbaar is. De verschillende kostensoorten waaruit het budget is opgebouwd zijn in beeld gebracht. Per kostensoort is een stelregel gehanteerd om de mate van beïnvloedbaarheid te bepalen. Deze stelregels per kostensoortniveau geven weer op welke termijn een budget beïnvloedbaar is. De stelregels zijn samengesteld op basis van onze adviespraktijk. In bijlage 3 is dit kader opgenomen. In paragraaf 3.3 presenteren we de bevindingen op programmaniveau en per programma van de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk. C.​ Begrotingsanalyse 2025 We hebben een netto baten- en lastenvergelijking (benchmark) met goed vergelijkbare gemeenten op basis van de begroting 2025 uitgevoerd. Bij de selectie van gemeenten kijken we naar: ●​ Inwoneraantal ●​ Oppervlakte ●​ Sociale structuur (onder andere het aantal bijstandsgerechtigden, alleenstaanden, eenoudergezinnen) ●​ Centrumfunctie (functie die de gemeente vervult voor omliggende gemeenten) Raad van het Openbaar Bestuur, 2019, Beleidsvrijheid Geduid: Beleidsvrijheid bij decentrale taken: een nadere uitwerking ten behoeve van de vormgeving van de financiële verhoudingen, maart 2019, 1-91. 16 B&A, 2019, Beleidsvrijheid decentrale taken gemeenten, 3 april 2019, p. 1-289.

17 Berenschot, 2021, Roeien met te korte riemen: Onderzoek naar de financiële positie en beleidsruimte van gemeenten in Zuid-Holland, Provincie Zuid-Holland, 3 maart 2021, p. 1-51. 15

| 24 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

●​ Aantal woonkernen ●​ Grijze en groene druk (relatieve hoeveelheid ouderen en jongeren) Op basis van deze criteria zijn de volgende gemeenten geselecteerd: ●​ Gemeente Etten-Leur ●​ Gemeente Geldrop-Mierlo ●​ Gemeente Huizen ●​ Gemeente Waalwijk ●​ Gemeente Wageningen Deze benchmark is illustratief en dient om opvallende zaken in de exploitatie te signaleren en deze van een duiding te voorzien. In paragraaf 3.4 presenteren we de bevindingen van de vergelijking voor de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk. Parallel aan dit rekenkameronderzoek heeft de provincie Zuid-Holland ook een begrotingsanalyse uitgevoerd18.

De provincie Zuid-Holland heeft bij de keuze voor de vergelijkingsgemeenten (referentiegemeenten) de volgende criteria gebruikt: ●​ Inwonersaantal ●​ Huishoudens met een laag inkomen met drempel ●​ Negatieve maatstaf OZB woningen eigenaren (x € 1 miljoen) ●​ Aantal jongeren ●​ Regionale centrumfunctie ●​ Bijstandontvangers ●​ Gemeentefonds per inwoner (x € 1 miljoen) ●​ Gemeentefonds totaal ​ Op basis van deze criteria heeft de provincie de volgende gemeenten geselecteerd: ●​ Gemeente Beverwijk ●​ Gemeente Medemblik ●​ Gemeente Waadhoeke ●​ Gemeente Waalwijk ●​ Gemeente Zevenaar ●​ Gemeente Zwijndrecht ​ In overleg met de ambtelijke organisatie van de gemeente Ridderkerk is besloten om voor het rekenkameronderzoek vast te houden aan de eigen selectie, zodat voor de gemeente twee perspectieven ontstaan op de begrotingsanalyse 2025.

3.2 Bevindingen ten aanzien van de mate van beleidsvrijheid Onderstaande afbeelding geeft de mate van beleidsvrijheid weer voor de lasten van de gehele begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk.

18

Provincie Zuid-Holland,2025, Taakveldanalyse Ridderkerk Begroting 2025 (CONCEPT), april 2025, p. 1-58.

| 25 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Figuur 10​

Mate van beleidsvrijheid voor de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk

Uit bovenstaande afbeelding is op te maken, dat 72% van de begroting 2025 (kosten) een zeer beperkte tot beperkte mate van beleidsvrijheid kent. Dit betreffen de zogenaamde uitgaven, die het gevolg zijn van politiek bestuurlijke keuzes die in nationale wet- en regelgeving zijn vastgelegd of uit Rijksbeleid volgen. De gemeente moet deze taken uitvoeren, waarbij er wel keuzes te maken zijn over de mate waarin. Denk hierbij aan te hanteren kwaliteitsniveaus, et cetera. 26% van de begroting 2025 (kosten) van de gemeente Ridderkerk kent enige tot nagenoeg volledige beleidsvrijheid. Dit betreffen autonome taken. Hier heeft de gemeente relatief veel beleidsvrijheid om keuzes te maken, waarbij ook besloten kan worden om de taken niet meer uit te voeren. Onderstaande afbeelding maakt de mate van beleidsvrijheid inzichtelijk voor het programma 8. Volksgezondheid en milieu.

| 26 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Figuur 11​

Mate van beleidsvrijheid voor het programma 8. Volksgezondheid en milieu van de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk

​ Uit deze afbeelding is het volgende af te leiden: ●​ 10% van de lasten kent enige mate van beleidsvrijheid. ●​ 73% van de lasten kent een beperkte mate van beleidsvrijheid. ●​ 17% van de lasten kent een zeer beperkte mate van beleidsvrijheid. Onderstaande tabel maakt inzichtelijk over welke taken deze beleidsvrijheid is verdeeld en met welke bedragen. Tabel 1​

Mate van beleidsvrijheid in euro’s per taakveld voor het programma 8. Volksgezondheid en milieu

Mate van beleidsvrijheid/Taakvelden

2025

Enige mate van beleidsvrijheid

€ 1.945.600

Begraafplaatsen en crematoria

€ 1.945.600

Beperkte mate van beleidsvrijheid

€ 14.603.600

Afval

€ 6.990.700

Milieubeheer

€ 2.537.200

Riolering

€ 5.075.000

Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid

€ 3.328.800

Volksgezondheid

€ 3.328.000

In bijlage 4 hebben we per programma een factsheet gemaakt met een figuur en bijbehorende tabel.

| 27 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

3.3 Bevindingen ten aanzien van de mate van beïnvloedbaarheid Onderstaande afbeelding laat de mate van beïnvloedbaarheid zien voor de gehele begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk. Uit deze afbeelding blijkt het volgende: ●​ € 26,3 miljoen van de lasten in 2025 (15,4%) is niet beïnvloedbaar. ●​ € 24,0 miljoen van de lasten in 2025 (14,0%) is direct beïnvloedbaar. ●​ € 48,5 miljoen van de lasten in 2025 (28,2%) is na 1 jaar beïnvloedbaar. ●​ € 73,5 miljoen van de lasten in 2025 (42,6%) is na 2 jaar beïnvloedbaar. Figuur 12​

Mate van beïnvloedbaarheid voor de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk

Onderstaande tabel maakt de mate van beïnvloedbaarheid inzicht per taakveld voor het programma 8. Volksgezondheid en milieu. Tabel 2​

Mate van beïnvloedbaarheid in euro’s per taakveld voor het programma 8. Volksgezondheid en milieu

Taakveld

Direct

Afval

€ 4.536.500

Begraafplaatsen en crematoria

2

Geen

€ 1.593.100

€ 426.500

€ 434.600

€ 203.700

€ 289.000

€ 1.231.100

€ 221.800

Milieubeheer

€ 323.900

€ 872.100

€ 1.312.500

€ 28.700

Riolering

€ 77.000

€ 996.800

€ 3.303.100

€ 698.800

Volksgezondheid

€ 693.900

€ 61.700

€ 2.565.500

€ 7.700

€ 5.835.000

€ 3.812.700

€ 8.838.700

€ 1.391.600

Totaal

1

●​ De lasten die direct beïnvloedbaar zijn, hebben betrekking op uitbesteed werk en kunnen met inachtneming van opzegtermijnen relatief snel worden beïnvloed. ●​ De lasten die na 1 jaar beïnvloedbaar zijn hebben betrekking op bijvoorbeeld uitvoeringskosten in het kader van afvalverwerking. Hier is een opzegtermijn van toepassing. Daadwerkelijke invulling dient per individueel contract te worden bepaald en is afhankelijk van de opzegtermijn, mogelijkheden voor tussentijds opzeggen en daarmee eventueel gepaarde frictiekosten.

| 28 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

●​ De lasten die na 2 jaar beïnvloedbaar zijn hebben bijvoorbeeld betrekking op bijdragen aan gemeenschappelijke regelingen en overige overheden. De gemeente heeft vaak (langdurige) contractuele verplichtingen. De financiële effecten zijn pas neutraal of positief na vier à vijf jaar. Daadwerkelijke invulling dient per individueel contract/afspraak te worden bepaald en is afhankelijk van de opzegtermijn, mogelijkheden voor tussentijds opzeggen/uittreden en daarmee gepaarde frictiekosten. ●​ De lasten die niet beïnvloedbaar zijn, betreffen kapitaallasten (afschrijvings- en rentelasten). In bijlage 5 hebben we per programma een factsheet gemaakt met een figuur en bijbehorende tabel.

Kader voor zoekrichtingen Voor de uitkomsten van de bevindingen ten aanzien van paragraaf 3.3 (mate van beleidsvrijheid) en paragraaf 3.4 (mate van beïnvloedbaarheid) kan een verdieping worden gezocht: ●​ de mate van beleidsvrijheid: in hoeverre zijn er wettelijke bepalingen van toepassing? ●​ de mate van beïnvloedbaarheid: in hoeverre kunnen de onderliggende baten en lasten worden beïnvloed en op welke termijn? De figuur hiernaast geeft het kader voor het bepalen van de zoekrichtingen, waarbij rekening wordt gehouden met de mate van beleidsvrijheid en de mate van beïnvloedbaarheid: 1.​ Segment groen: hier liggen zoekrichtingen (maatregelen om inkomsten te verhogen of kosten te verlagen) die geen tot weinig wettelijke grondslag kennen en op korte termijn kunnen worden gerealiseerd. In dit segment liggen ook taken die gestopt kunnen worden en daarmee het grootste bezuinigingspotentieel hebben. 2.​ Segment geel: hier liggen zoekrichtingen (maatregelen om inkomsten te verhogen of kosten te verlagen) die een grote wettelijke grondslag kennen. Dat wil zeggen dat de taak dient te worden uitgevoerd; op welk dienstverleningsniveau dat gebeurt is een keuze. De onderliggende kosten van de zoekrichtingen die in dit segment vallen zijn wel op korte termijn beïnvloedbaar.

In dit segment liggen dus zoekrichtingen die vooral betrekking hebben op het maken van keuzes ten aanzien van dienstverleningsniveaus. Deze zoekrichtingen hebben op korte termijn een effect. 3.​ Segment oranje: hier liggen zoekrichtingen (maatregelen om inkomsten te verhogen of kosten te verlagen) die geen tot weinig wettelijke grondslag kennen. Echter, de onderliggende kosten en baten zijn niet tot nauwelijks beïnvloedbaar of pas op lange termijn.

| 29 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

4.​ Segment rood: hier liggen zoekrichtingen (maatregelen om inkomsten te verhogen of kosten te verlagen) die grote wettelijke grondslag kennen. De onderliggende kosten en baten zijn niet tot nauwelijks beïnvloedbaar of pas op lange termijn. Zoekrichtingen in dit segment zijn niet tot zeer lastig effectueerbaar. Het volgende figuur geeft invulling van bovenstaand figuur voor de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk. Figuur 13​

Matrix mate van beleidsvrijheid/mate van beïnvloedbaarheid ingevuld voor de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk

3.4 Bevindingen ten aanzien van de begrotingsanalyse In deze paragraaf geven we de bevindingen weer op hoofdtaakveldniveau. In bijlage 6 is de verdieping op taakveldniveau weergegeven. Legenda voor kleuren bij de tabellen: Afwijking is groter dan € 10,— per inwoner nadelig (meer lasten of minder baten ten opzichte van selectiegemeenten) Afwijking is groter dan € 10,— per inwoner voordelig (minder lasten of meer baten ten opzichte van selectiegemeenten) Afwijking is groter dan € 5,— per inwoner nadelig (meer lasten of minder baten ten opzichte van selectiegemeenten)

Bevindingen op hoofdtaakveldniveau Tabel 3​

Begrotingsanalyse 2025 gemeente Ridderkerk: verschillen op hoofdtaakveldniveau ten opzichte van de selectiegemeenten

Hoofdtaakveldniveau

Verschil per inwoner (x € 1,-) met selectie*

Absoluut verschil x € 1.000

0. Bestuur en ondersteuning

€ 112

€ 5.327

1. Veiligheid

-€ 14

-€ 652

2. Verkeer, vervoer en waterstaat

-€ 90

-€ 4.300

3. Economie

€3

€ 162

4. Onderwijs

€6

€ 303

5. Sport, cultuur en recreatie

-€ 25

-€ 1.178

6. Sociaal Domein

€ 74

€ 3.551

7. Volksgezondheid en milieu

-€ 23

-€ 1.084

8. Ruimtelijke ordening en volkshuisvesting

-€ 12

-€ 579

Totaal

€ 32

€ 1.550

| 30 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Uit bovenstaande tabel blijkt het volgende: ● In vergelijking met de selectiegemeenten heeft de gemeente Ridderkerk overall + € 32 per inwoner minder netto lasten (minder uitgaven/meer inkomsten). Dat komt in de vergelijking met de selectiegemeenten in absolute zin neer op + € 1.550.000. ● Op de volgende hoofdtaakvelden heeft de gemeente Ridderkerk minder lasten of meer baten ten opzichte van selectiegemeenten: ○ Bestuur en ondersteuning ○ Sociaal Domein ● Op de volgende hoofdtaakvelden heeft de gemeente Ridderkerk meer lasten of minder baten ten opzichte van selectiegemeenten: ○ Veiligheid ○ Verkeer, vervoer en waterstaat ○ Sport, cultuur en recreatie ○ Volksgezondheid en milieu ○ Ruimtelijke ordening en volkshuisvesting In bijlage 6 hebben we op het taakveldniveau per hoofdtaak een nadere duiding gemaakt. Gezien het doel van dit onderzoek zoomen we steeds in op de taakvelden waarop de gemeente Ridderkerk in vergelijking met de selectiegemeenten en soortgenoten significant meer lasten of minder baten heeft. Daarbij benoemen we de oorzaken waarom er sprake is van een significante afwijking.

| 31 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Bijlage 1 | Succesvol doelen bereiken In deze bijlage presenteren we een methode van werken om de kwaliteit van formuleren van doelen te verbeteren en daarmee de relatie tussen 3W-vragen en 3H-vragen te versterken. Dit is bedoeld als handreiking richting het college. Succesvol doelen bereiken19 Doelen kunnen van externe en interne aard zijn. Externe doelen zijn gericht op het bereiken van effecten (resultaten) in of in interactie met de buitenwereld van de organisatie. Bij interne doelen wordt het beoogde resultaat bereikt binnen de organisatie met de bedoeling een toegevoegde waarde te leveren aan het bereiken van externe doelen. Doelen (vooral externe doelen) bestaan uit minstens twee en vaak drie niveaus. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen: hoofddoelen, doelen en subdoelen: ●​ hoofddoel: beoogd maatschappelijk effect (outcome, abstract); ●​ doelen per hoofddoel (outcome, concreet); ●​ subdoelen per doel (producten, output). Hierbij is sprake van een hiërarchie van die doelen, die als geheel een genuanceerd beeld geeft van het beoogde resultaat en de ‘tussenstations’ (doelen en subdoelen) die daarvoor logischerwijs zullen moeten worden gepasseerd. Het formuleren van goede doelen, activiteiten en de inzet van middelen en de onderlinge samenhang tussen deze elementen, vraagt een specifieke mate van sinecure en methodische manier van werken.

De volgende stelregels zijn daarbij van toepassing: ●​ Doelen hebben altijd een tijdscomponent; er moet iets zijn bereikt binnen een bepaald tijdsbestek. Die tijdscomponent is dan integraal onderdeel van het doel. ●​ Doelen worden bereikt door activiteiten uit te voeren; het bereiken van doelen vergt de inzet van activiteiten. Activiteiten leiden tot het behalen van subdoelen, die vervolgens automatisch leiden tot het bereiken van doelen en vervolgens tot het behalen van hoofddoelen. ●​ Activiteiten vergen inzet van middelen; activiteiten brengen kosten met zich mee. Dit kan vorm krijgen in de vorm van de inzet van personeel, de inkoop van diensten, et cetera. ●​ De weg naar het doel verloopt vanuit de activiteiten; het verband tussen activiteiten subdoelen - doelen - hoofddoelen is de weg naar doelrealisatie en daarmee doeltreffendheid. De weg start bij de activiteiten. ●​ Een ‘doel’ is een inhoudelijk resultaat dat wordt beoogd. Als het doel is bereikt, is het beoogde resultaat gerealiseerd. Het gaat dan om inhoudelijk doelen. Het gaat dan niet om het afronden van processtappen (= uitvoeren van activiteiten), maar om wat de organisatie beoogt te verbruiken in haar omgeving. Dit betekent dan ook dat een doel omschreven dient te worden als een situatie op een bepaald toekomstig tijdstip. Het acroniem START is daarbij van toepassing: ○​ Specifiek - concreet, scherp en precies.

Van Helden A.H.M. 2017, Succesvol Doelen Bereiken: een vernieuwende aanpak van sturen door organisaties op het bereiken van doelen, Koninklijke Van Gorcum B.V.; Assen. 19

| 32 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Toetsbaar - vast te stellen wat de stand van zaken (positie) is en welke voortgang is bereikt, tussentijds en aan het einde van de tijdsperiode. ○ Acceptabel - de beste keuze voor de organisatie op dit moment. In overeenstemming met de missie en visie van de organisatie en geldende weten regelgeving. ○ Realistisch - haalbare doelen en activiteiten. Inzet van middelen is een scherpe voorstelling van de realisatie aan het einde van de tijdsperiode en past ook binnen de mogelijkheden (capaciteit) van de organisatie (uitvoeringskracht). ○ Tijdgebonden - doelen zijn gekoppeld aan een datum. Activiteiten en inzet van middelen zijn gekoppeld aan een tijdsperiode. Een ‘activiteit’ is een verrichting door de organisatie. Activiteiten zijn verrichtingen die worden voorzien om de beoogde doelen te realiseren. Het gaat dan om activiteiten die de organisatie beoogt in te zetten en het betreft niet de activiteiten van derden. Activiteiten kunnen wel verrichtingen van de organisatie zijn die gericht zijn op het beïnvloeden van derden. Bij activiteiten gaat het om verrichtingen die vallen onder de verantwoordelijkheid van de organisatie. Een activiteit wordt dan ook altijd omschreven met een werkwoord in de beschrijving.

Het is van belang om in de omschrijving van de activiteit rekening te houden met de rolneming van de organisatie: zelf doen (regisseren en zelf uitvoeren), subsidiëren, inkopen, samenwerken met…, et cetera. ‘Inzet van middelen’ geeft financiële lasten en baten weer per activiteit. Het gaat hierbij om de integrale lasten binnen een organisatie: directe personele en materiële lasten van de beoogde resultaten, de indirecte lasten en overheadkosten (via de kostenverdeelstaat) en de mutaties in reserves en voorzieningen. Daarnaast kan er bij activiteiten sprake zijn van baten. Een organisatie kan er ook voor kiezen om de inzet van personeel te duiden middels het aantal fte. ○

●

●

Bovenstaande methode zorgt ervoor dat de gemeente Ridderkerk kan gaan werken met doelenbomen. Door te werken met doelenbomen ontstaat een instrument om doelen te bepalen en te bereiken. Daarnaast geldt het instrument doelenbomen als middel om te communiceren op de verschillende lagen binnen de gemeente: bestuur en organisatie. Figuur 14 maakt een doelenboom inzichtelijk, waarin de systematiek zoals beschreven in deze bijlage is toegepast. Door deze manier van weergeven ontstaat ook inzicht in het multidimensionale karakter van de doelen. Dat wil zeggen dat activiteiten behorende bij andere doelen of zelfs ook activiteiten in andere programma’s bijdragen aan doelen. Door middel van de kleurstelling kan de stand van zaken worden aangegeven ten aanzien van de activiteiten en doelen. Een uitleg hiervan kan in de toelichting worden opgenomen. Wanneer daarnaast wordt gewerkt met hyperlinks op de doelen of activiteiten, ontstaat een doorklikfunctie naar onderliggende beleidsstukken ter nadere verdieping. Hierdoor wordt de functie van de P&C-producten als sturingsinstrument verder versterkt en geldt het als een soort ‘encyclopedie’ voor de Raad. De organisatie van de gemeente Ridderkerk werkt met de applicatie Pepperflow. In deze applicatie zijn mogelijkheden aanwezig om de doelenbomen te bouwen en terug te laten komen in de verschillende P&C-producten.

| 33 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Hierbij geeft de applicatie ook inzicht in effecten en prestaties en daarbij mogelijkheden om bij te sturen. Dit helpt in de informatievoorziening richting de Raad. Figuur 14​

Voorbeeld van een doelenboom

| 34 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Bijlage 2 | Mate van beleidsvrijheid per taakveld Taakvelden Omschrijving

ROB

Berenschot Berenschot Classificatie BMC afronden (bron classificatie BMC) Zeer beperkte mate van 1,5 2 beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van 1,5 2 beleidsvrijheid Nagenoeg volledige 8 8 beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van 2 2 beleidsvrijheid Beperkte mate van 5 5 beleidsvrijheid Nagenoeg volledige 8,5 9 beleidsvrijheid Nagenoeg volledige 8,5 9 beleidsvrijheid Nagenoeg volledige 9 9 beleidsvrijheid Nagenoeg volledige 9 9 beleidsvrijheid

0.1

Bestuur

1-2

0.2

1-2

0.4

Burgerzaken Beheer overige gebouwen en gronden Ondersteuning organisatie

0.5

Treasury

4-6

0.61

OZB woningen

8-9

0.62

OZB niet-woningen

8-9

0.63

Parkeerbelasting

8-10

0.64

Belastingen overig Algemene uitkering en overige uitkeringen gemeentefonds

-

-

9

9

Overige baten en lasten Vennootschapsbelasting (VpB)

-

9

9

-

9

9

-

-

-

-

-

-

3-4

3,5

4

1.2

Mutaties reserves Resultaat van de rekening van baten en lasten Crisisbeheersing en brandweer Openbare orde en veiligheid

3-5

4

4

2.1

Verkeer en vervoer

7-9

8

8

2.2

Parkeren

8-10

9

9

2.3

Recreatieve havens Economische havens en waterwegen

8-10

9

9

7-9

8

8

Openbaar vervoer Economische ontwikkeling Fysieke bedrijfsinfrastructuur

6-8

7

7

9-10

9,5

10

10-10

9,5

10

0.3

0.7 0.8 0.9 0.10

0.11 1.1

2.4 2.5 3.1 3.2

zeer beperkt

Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid

Beperkte mate van beleidsvrijheid Beperkte mate van beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Enige mate van beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid

| 35 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Taakvelden Omschrijving

3.3 3.4

Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen

ROB

11-10

Berenschot Berenschot Classificatie BMC afronden (bron classificatie BMC) Nagenoeg volledige 9,5 10 beleidsvrijheid Nagenoeg volledige 9,5 10 beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van 2 2 beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van 3 3 beleidsvrijheid Beperkte mate van 3,5 4 beleidsvrijheid Nagenoeg volledige 9 9 beleidsvrijheid Nagenoeg volledige 9 9 beleidsvrijheid

Economische promotie Openbaar basisonderwijs

12-10

Onderwijshuisvesting Onderwijsbeleid en leerlingzaken Sportbeleid en activering

3-4

9

5.3

Sportaccommodaties Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie

9

9

9

5.4

Musea

8-9

8,5

9

5.5

Cultureel erfgoed

6-8

7

7

5.6

8-9

8,5

9

7-10

8,5

9

6.1

Media Openbaar groen en (openlucht)recreatie Samenkracht en burgerparticipatie

2-3

2,5

4

6.2

Wijkteams

3-4

3,5

4

6.3

Inkomensregelingen

1-3

2

2

6.4

Begeleide participatie

2-3

2,5

3

6.5

2-4

3

3

4

4

4

3-4

3,5

3

6.72

Arbeidsparticipatie Maatwerkvoorzieningen (Wmo) Maatwerk-​ dienstverlening 18+ Maatwerk-​ dienstverlening 18-

3-4

3,5

3

6.81

Geëscaleerde zorg 18+

3-4

3,5

3

6.82

Geëscaleerde zorg 18-

2-3

2,5

3

7.1

Volksgezondheid

3-5

4

3

7.2

Riolering

4-5

4,5

5

7.3

Afval

4-5

4,5

5

4.1 4.2 4.3 5.1 5.2

5.7

6.6 6.71

1-3

3-4 9

Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Enige mate van beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Beperkte mate van beleidsvrijheid Beperkte mate van beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid Beperkte mate van beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid Beperkte mate van beleidsvrijheid Beperkte mate van beleidsvrijheid

| 36 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Taakvelden Omschrijving

7.4 7.5

Milieubeheer/​ Energietransitie Begraafplaatsen en crematoria

ROB

5

Berenschot Berenschot Classificatie BMC afronden (bron classificatie BMC) Beperkte mate van 5 5 beleidsvrijheid

6-8

7

7

Enige mate van beleidsvrijheid

6-8

7

7

8.2

Ruimtelijke Ordening Grondexploitatie (niet-bedrijventerreinen)

7-9

8

8

8.3

Wonen en bouwen

7-9

8

8

Enige mate van beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid Nagenoeg volledige beleidsvrijheid

8.1

| 37 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Bijlage 3 | Mate van beïnvloedbaarheid van budgetten Per prestatie is gekeken welk deel van het budget theoretisch beïnvloedbaar en niet beïnvloedbaar is. De verschillende kostensoorten waaruit het budget is opgebouwd zijn in beeld gebracht. Per kostensoort is een stelregel gehanteerd om de mate van beïnvloedbaarheid te bepalen. Lasten en kostensoort ●​ Personeelslasten zijn beïnvloedbaar, maar veelal met frictiekosten. ○​ Beïnvloedbaar na twee jaar op basis van Cao Gemeenten. Bij een boventalligverklaring is er recht op een van werk-naar-werktraject dat maximaal 24 maanden duurt. Daadwerkelijke invulling dient op individueel niveau te worden bepaald en is afhankelijk van duur in dienst, opgebouwde rechten, et cetera. Hierbij de opmerking dat dit de realisatiekracht van de gemeentelijke organisatie kan raken. ●​ Goederen en diensten van derden zijn beïnvloedbaar afhankelijk van eventuele contracten die hieronder liggen. ○​ Beïnvloedbaar na één jaar op basis van een opzegtermijn van gemiddeld één jaar. Daadwerkelijke invulling dient per individueel contract te worden bepaald en is afhankelijk van de opzegtermijn, mogelijkheden voor tussentijds opzeggen en daarmee eventueel gepaarde frictiekosten. ●​ Overige lasten zijn per direct beïnvloedbaar, bijvoorbeeld inhuur van tijdelijk personeel.

●​ Subsidies en uitkeringen zijn beïnvloedbaar, maar er moet rekening gehouden worden met een redelijke termijn van afbouw. ○​ Beïnvloedbaar na twee jaar. Beschikkingen worden veelal jaarlijks afgegeven. Dit betekent dat er jaarlijks mogelijkheden bestaan om het op te zeggen dan wel niet meer te verlenen. Daadwerkelijke invulling dient per individuele beschikking te worden bepaald en is afhankelijk van de opzegtermijn, mogelijkheden voor tussentijds opzeggen en daarmee eventueel gepaarde frictiekosten. ○​ Bovendien is de aard van de subsidierelatie ook van belang. Een waarderingssubsidie (vaak eenmalig) is anders dan een budgetsubsidie (vaak voor langlopende verbintenissen). ●​ Kapitaallasten zijn lastig beïnvloedbaar. Deze kosten hangen samen met rentelasten en afschrijvingstermijnen van panden en dergelijke die reeds in bezit van de gemeente zijn. ○​ Beïnvloedbaarheid kan zich voordoen op het moment dat er sprake is van afstoting en/of nieuwbouw. Daarnaast kan er in sommige gevallen dekking gevonden worden door opbrengsten (bijvoorbeeld verhuuropbrengsten) te realiseren. ●​ Stortingen in reserves zijn direct beïnvloedbaar. ●​ Stortingen in voorzieningen zijn beïnvloedbaar; de tijd die nodig is voor de aanpassing van het beleid/plan is relevant voor het tijdsbestek waarin de wijziging gerealiseerd

| 38 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

●​ ●​

●​ ●​ ●​

kan worden. Het is goed om op te merken dat er specifieke voorzieningen zijn die in minder mate beïnvloedbaar zijn. Dit betreffen bijvoorbeeld van derden verkregen middelen met een bestedingsdoel (BBV art.44.3 zoals riolering en verlofsparen, wethouderspensioenen, RVU e.d.). Beïnvloeding van reserves en voorzieningen heeft beperkt tot geen effect op het reëel en structureel begrotingssaldo. Betalingen aan het Rijk zijn niet beïnvloedbaar; dit betreft bijvoorbeeld afdracht van secretarieleges. Betalingen aan andere overheden (gemeenten) zijn beïnvloedbaar; dit betreft bijvoorbeeld betalingen aan gemeenschappelijke regelingen of verbonden partijen. ○​ Beïnvloedbaar: in theorie twee jaar. De gemeente heeft vaak (langdurige) contractuele verplichtingen. De financiële effecten zijn pas neutraal of positief na vier à vijf jaar. Daadwerkelijke invulling dient per individueel contract/ afspraak te worden bepaald en is afhankelijk van de opzegtermijn, mogelijkheden voor tussentijds opzeggen/uittreden en daarmee gepaard gaande frictiekosten. Inkomensoverdrachten in het kader van BUIG zijn niet beïnvloedbaar. Inkomensoverdrachten in natura zijn beïnvloedbaar; dit betreffen bijvoorbeeld maatwerkvoorzieningen in het kader van de Wmo. Beïnvloedbaar: in theorie twee jaar. Belastingen.

Belastingen zijn in principe beïnvloedbaar (twee jaar), zolang dit belastingen betreffen waarop de gemeente zelf invloed heeft (bijvoorbeeld OZB en bestemmingsheffingen) qua tariefstelling. Indien er sprake is van belastingen vanuit de provincie of het Rijk, dan zijn belastingen niet beïnvloedbaar.

Baten en kostensoort ●​ Overige baten zijn per direct beïnvloedbaar. ●​ Putting uit reserves. Deze baten zijn per direct beïnvloedbaar. ●​ Puttingen uit voorzieningen zijn beïnvloedbaar, maar wel op termijn omdat er plannen qua onderbouwing onder liggen. ●​ Rechten, leges en belastingen. Deze baten zijn op termijn beïnvloedbaar. ○​ Beïnvloedbaar na één jaar. Er liggen verordeningen ten grondslag aan deze belastingen, deze worden jaarlijks vastgesteld. Enkele tarieven zijn door het Rijk gemaximaliseerd (zoals paspoorten en rijbewijzen). Binnen de berekening van de beïnvloedbare ruimte wordt hiermee geen rekening gehouden. ●​ Rente en dividend. Deze baten zijn niet/zeer beperkt beïnvloedbaar. ●​ Rijks- en provinciale bijdragen. Deze baten zijn niet beïnvloedbaar. Ze hangen samen met de algemene uitkeringen en specifieke uitkeringen vanuit Rijk en provincie. ●​ Bijdragen aan gemeenten en instellingen. Deze baten zijn beïnvloedbaar afhankelijk van eventuele afspraken die hieronder liggen. ○​ Beïnvloedbaar na één jaar op basis van een opzegtermijn van gemiddeld één jaar. Daadwerkelijke invulling dient per individueel contract te worden bepaald en is afhankelijk van de opzegtermijn, mogelijkheden voor tussentijds opzeggen en daarmee eventueel gepaarde frictiekosten. ●​ Vergoeding goederen en diensten van derden.

Deze baten zijn beïnvloedbaar, afhankelijk van eventuele contracten die hieronder liggen.

| 39 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

○​ Beïnvloedbaar na één jaar op basis van een opzegtermijn van gemiddeld één jaar. Daadwerkelijke invulling dient per individueel contract te worden bepaald en is afhankelijk van de opzegtermijn, mogelijkheden voor tussentijds opzeggen en daarmee eventueel gepaard gaande frictiekosten. ●​ Verrekening met de balans. Deze baten zijn niet beïnvloedbaar. ●​ Verkoop duurzame goederen. Deze baten zijn per direct beïnvloedbaar. De beïnvloedbaarheid van een budget wordt als geheel bezien aan de hand van de vraag: is het budget beïnvloedbaar, en zo ja, op welke termijn? De grenzen van beïnvloedbaarheid (wat is minimaal nodig voor een goede uitvoering van de taak) zijn hierin niet meegenomen. Dit is enerzijds gedaan omdat hier al snel sprake is van een subjectieve weging. Anderzijds vraagt een antwoord op deze vraag om een nadere verdieping op de specifieke taak. Onderstaande tabel maakt bovenstaande schematisch inzichtelijk. Kostensoort

Beïnvloedbaar?

Termijn

Personeelskosten

ja

2 jaar

Goederen en diensten van derden

ja, afhankelijk van contracten

1 jaar

Overige lasten

ja

direct

Subsidies en uitkeringen

ja

1 jaar

Kapitaallasten

nee

geen

Stortingen in reserves en voorzieningen

ja

1 jaar

Stortingen in voorzieningen

ja

1 jaar

Betalingen aan het Rijk

nee

geen

Betalingen aan andere overheden (gemeenten)

ja

2 jaar

Inkomensoverdrachten (bijvoorbeeld in het kader BUIG)

nee

nee

Belastingen

ja/nee

2 jaar

Overige baten

ja

direct

Putting uit reserves

ja

direct

Putting uit voorzieningen

ja

1 jaar

Rechten leges en belastingen

ja

1 jaar

Rente en dividend

nee/zeer beperkt

geen

Lasten

Baten

| 40 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Rijks- en provinciale bijdragen

nee

geen

Bijdragen aan gemeenten en instellingen

ja

1 jaar

Vergoeding goederen en diensten van derden

ja

1 jaar

Verrekening met de balans

nee

geen

Verkoop duurzame goederen

ja

direct

| 41 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Bijlage 4 | Mate van beleidsvrijheid per programma begroting In deze bijlage maken we steeds de mate van beleidsvrijheid inzichtelijk per programma van de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk. Dit doen we door middel van een cirkeldiagram en een verdiepende tabel. Programma 1 Bestuur en ondersteuning

Mate van beleidsvrijheid/taakvelden

2025

Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid

€ 5.383.500

Bestuur

€ 3.558.200

Burgerzaken

€ 1.825.000

| 42 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Programma 2 Veiligheid

Mate van beleidsvrijheid/taakvelden

2025

Beperkte mate van beleidsvrijheid

€ 6.501.200

Crisisbeheersing en brandweer

€ 4.036.000

Openbare orde en veiligheid

€ 2.465.200

| 43 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Programma 3 Verkeer, vervoer en waterstaat

Mate van beleidsvrijheid/taakvelden Nagenoeg volledige beleidsvrijheid

2025 € 12.008.500

Economische havens en waterwegen

€ 929.800

Parkeren

€ 221.900

Recreatieve havens

€ 42.200

Verkeer en vervoer

€ 10.814.600

Enige mate van beleidsvrijheid

€ 906.500

Openbaar vervoer

€ 906.500

| 44 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Programma 4 Economie

Mate van beleidsvrijheid/taakvelden Nagenoeg volledige beleidsvrijheid

2025 € 2.134.00

Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen

€ 51.900

Economische ontwikkeling

€ 525.600

Economische promotie

€ 21.900

Fysieke bedrijfsinfrastructuur

| 45 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

€ 1.534.000

Programma 5 Onderwijs

Mate van beleidsvrijheid/taakvelden

2025

Beperkte mate van beleidsvrijheid

€ 2.743.000

Onderwijsbeleid en leerlingenzaken

€ 2.743.000

Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid

€ 3.063.000

Onderwijshuisvesting

€ 2.931.700

Openbaar basisonderwijs

| 46 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

€ 131.300

Programma 6 Sport, cultuur en recreatie

Mate van beleidsvrijheid/taakvelden Nagenoeg volledige beleidsvrijheid

2025 € 17.589.800

Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie

€ 1.250.000

Media

€ 1.356.500

Musea

€ 203.800

Openbaar groen en (openlucht) recreatie

€ 7.558.800

Sportaccommodaties

€ 5.916.000

Sportbeleid en activering

€ 1.304.500

Enige mate van beleidsvrijheid

€ 115.600

Cultureel erfgoed

€ 115.600

| 47 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Programma 7 Sociaal Domein

Mate van beleidsvrijheid / Taakvelden

2025

Beperkte mate van beleidsvrijheid

€ 14.431.00

Hulpmiddelen en diensten (Wmo)

€ 2.899.400

Samenkracht en burgerparticipatie

€ 6.035.800

Toegang en eerstelijnsvoorzieningen Integraal

€ 4.999.500

Toegang en eerstelijnsvoorzieningen Jeugd

€ 417.300

Toegang en eerstelijnsvoorzieningen Wmo

€ 79.000

Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid

€ 49.771.600

Arbeidsparticipatie

€ 1.529.800

Begeleiding (Wmo)

€ 2.518.400

Beschermd Wonen (Wmo)

€ 34.000

Coördinatie en beleid Jeugd

€ 203.300

Dagbesteding (Wmo)

€ 1.070.100

Huishoudelijke hulp (Wmo)

€ 7.108.500

Inkomensregelingen

€ 20.222.900

Jeugdbescherming

€ 782.000

Jeugdhulp ambulant landelijk

€ 223.100

Jeugdhulp ambulant lokaal

€ 3.797.200

Jeugdhulp ambulant regionaal

€ 3.540.500

Jeugdhulp met verblijf landelijk

€ 223.100

| 48 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Jeugdhulp met verblijf lokaal Jeugdhulp met verblijf regionaal

€ 989.100 € 4.913.500

Jeugdreclassering

€ 782.000

Maatschappelijke en vrouwenopvang (Wmo)

€ 116.000

Overige maatwerkarrangementen (Wmo)

€ 137.400

PGB Jeugd

€ 467.700

PGB Wmo

€ 681.800

WSW en Beschut werk

€ 431.200

Programma 8 Volksgezondheid en milieu

Mate van beleidsvrijheid/taakvelden

2025

Enige mate van beleidsvrijheid

€ 1.945.600

Begraafplaatsen en crematoria

€ 1.945.600

Beperkte mate van beleidsvrijheid

€ 14.603.600

Afval

€ 6.990.700

Milieubeheer

€ 2.537.200

Riolering

€ 5.075.000

Zeer beperkte mate van beleidsvrijheid

€ 3.328.800

Volksgezondheid

€ 3.328.000

| 49 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Programma 9 Volkshuisvesting, leefomgeving en stedelijke vernieuwing

Mate van beleidsvrijheid/taakvelden

2025

Nagenoeg volledige beleidsvrijheid

€ 2.915.900

Grondexploitatie (niet bedrijventerreinen)

€ 1.778.500

Wonen en bouwen

€ 1.137.400

Enige mate van beleidsvrijheid

€ 2.814.000

Ruimte en leefomgeving

€ 2.814.000

| 50 | Rekenkameronderzoek Beïnvloedbaarheid begroting gemeente Ridderkerk

Bijlage 5 | Mate van beïnvloedbaarheid per programmabegroting In deze bijlage maken we steeds de mate van beïnvloedbaarheid inzichtelijk per programma van de begroting 2025 van de gemeente Ridderkerk. Dit doen we door middel van een cirkeldiagram en een verdiepende tabel. Ten opzichte van bijlage 4 is er een verschil aanwezig ten aanzien van de totaaltellingen per programma. Dit verschil zit in de ‘mutaties reserves’. Gezien de diverse aard van de reserves is het niet mogelijk om deze te classificeren binnen de mate van beleidsvrijheid. Binnen de mate van beïnvloedbaarheid is dat wel mogelijk. Daarom zijn deze wel meegenomen in bijlage 5. Programma 1 Bestuur en ondersteuning