Rapport Dijken van Ridderkerk.pdf
Tekst van het document
De Lagendijk heeft een mix van boerderijen, tuinderijen en arbeidershuisjes, met een dichter bebouwd oostelijk deel en een opener westelijk deel, terwijl de Rijksstraatweg voornamelijk historische agrarische gebouwen en kleine arbeiderswoningen kent.
Dijken van Ridderkerk
45
Zwakke punten
Aanbevelingen
•
•
•
•
Onderbrekingen: bij de Lagendijk is de historische verbinding met de Sint Jorisstraat verdwenen door de aanleg van het winkelcentrum. Daarnaast wordt de dijk wordt op meerdere plekken onderbroken door wegen, waardoor de herkenbaarheid vermindert. Bij de Rijksstraatweg is het dijkprofiel bij de Verbindingsweg minder zichtbaar en de relatie tussen dijk, landschap en bebouwing verzwakt. Sterke invloed van verkeer: op de Lagendijk is het autoverkeer op de kruin dominant en langsparkeren zorgt voor een rommelig straatbeeld. De brede weg op de Rijksstraatweg laat de dijk als landschapselement minder goed uitkomen en het groene talud en de bomenrij minder zichtbaar zijn. Sterk contrasten in schaal en inrichting: op de Lagendijk is het talud in het zuiden versteend en is de teensloot verdwenen, terwijl de kleinschalige bebouwing van de Rijksstraatweg sterk contrasteert met de grootschalige industrie bij Veren Ambacht, vooral bij de Voorweg.
•
•
•
•
46
Dijken van Ridderkerk
Herstel verbinding en herkenbaarheid verbeteren: maak de historische verbinding tussen de Lagendijk en Sint Jorisstraat weer zichtbaar. Dit sluit aan op het Kwaliteitskader voor de centrumring van Ridderkerk. Zorg daarnaast ook dat de verbinding tussen de dijk bij de Rijksstraatweg, het landschap en de bebouwing bij de Verbindingsweg duidelijker wordt. Maak de dijkstructuur daar beter zichtbaar. Verbeter continuïteit: zorg dat de inrichting van wegen op de dijk overal aansluit bij het historische profiel en herkenbaarheid. Weg minder dominant: verminder het autoverkeer op de kruin en voorkom langsparkeren, vooral bij het talud en de teensloot bij de Lagendijk. Onderzoek manieren om bij de Rijksstraatweg de autorijbaan bij de dijk minder nadrukkelijk aanwezig te maken, zodat de dijk als landschapselement beter zichtbaar wordt. Herstel groene elementen: breng bij de Lagendijk de teensloot terug waar mogelijk en behoud of herstel het groene talud. Deze elementen zijn belangrijk voor het karakter van de dijk. Groene buffers versterken: maak bij de Rijksstraatweg het contrast tussen de historische bebouwing en de industrie zachter door meer bomen en groen toe te voegen. Dit kan een achtergrond vormen voor de dijkbebouwing.
Polder Oud-Reijerwaard
verkeer
auto/fiets-
a. Lagendijk
Dijk
Polder Nieuw-Reijerwaard
auto/fiets-
29
Polder Oud-Reijerwaard
verkeer
Principe doorsnede Lagendijk (noordzijde)
28
Dijk
Polder Nieuw-Reijerwaard
Principe doorsnede Lagendijk (zuidzijde)
30 polderdijk: relict open groengebied groenlobben waardevol doorzicht onderbrekingen
31
monument waardevol historisch gebouw dijkbebouwing object/element industrieel erfgoed
28
29
30
31
Dijken van Ridderkerk
47
Polder de Veeren Ambacht
Dijk
Principe Rijksstraatweg (v.m. Pieterseliedijk) polderdijk: relict open groengebied groenlobben waardevol doorzicht onderbrekingen monument waardevol historisch gebouw dijkbebouwing
32
48
33
Dijken van Ridderkerk
34
verkeer
auto/fiets-
b. Rijksstraatweg (voorheen bekend als Pieterseliedijk)
35
Polder Nieuw-Reijerwaard
Bijlagen I. Tijdlijn: het ontstaan van de dijken van Ridderkerk II. Kenmerken van de bebouwing in de bebouwde kom van de gemeente Ridderkerk
Dijken van Ridderkerk
49
I. Tijdlijn: het ontstaan van de dijken van Ridderkerk
1105
ca. 1300
Het dorp Riede wordt voor het eerst genoemd. Later verandert de naam naar Riederkerk (kerk bij Riede) en daarna naar Ridderkerk. Waar “Riede” precies naar verwijst, is nog steeds niet duidelijk. Het kan riet, veen, overstroomd land of een familienaam betekenen.
IJsselmonde bestaat uit drie grote landdelen: de Zwijndrechtse Waard in het zuidoosten, de Riederwaard in het midden en het Land van Poortugaal in het westen. Ze zijn van elkaar gescheiden door de rivieren Koedood en de Waal, de riviertak die de Noord verbond met de Oude Maas. Eenvoudige dijken beschermen de stukken land tegen het water. De mensen leven vooral van de graanteelt.
50
Dijken van Ridderkerk
ca. 1330
1372-1375
1403
‘Subeiland’ de Zwijndrechtse Waard overstroomt na een stormvloed in 1322. Vanaf 1331 wordt gewerkt aan de bouw van nieuwe dijken. Ook voor de geschiedenis van de Ridderkerkse dijken is dit belangrijk. De Waaldijk en Pruimendijk die dan aangelegd worden als noordelijke zeedijken van de Zwijndrechtse Waard, zullen later namelijk de zuidelijke begrenzingen worden van de Ridderkerkse polders Oud- en Nieuw Reijerwaard (en dus hun functie als zeedijken verliezen). Tegelijk wordt de Waal afgedamd met de Oostendam en wordt het een binnenwater: de Waal. Dat de Zwijdrechtse Waard ouder is dan de Ridderkerkse polders is goed zichtbaar aan de opdeling in vele kleinere polders. Het poldertje Strevelshoek en Rijsoord is daar een voorbeeld van. Het wordt in 1855 bij de gemeente Ridderkerk gevoegd.
In deze vier opeenvolgende jaren – telkens in de maand februari – breken dijken door en overstroomt de Riederwaard. Het is niet gek dat het zo vaak gebeurt. De grond in de Riederwaard is steeds natter en lager geworden. De dijken zouden verhoogd moeten worden, maar de boeren kunnen die kosten door tegenvallende opbrengsten niet opbrengen. Na de laatste overstroming blijft het land onder water staan. De diepe instroomgaten zijn alleen met grote financiële inspanning opnieuw te sluiten. Tientallen jaren blijft de Riederwaard een ‘verdronken’ en vrijwel verlaten gebied, want door de lage graanprijzen is het niet aantrekkelijk te investeren in het droogleggen van nieuwe polders.
Albrecht van Beieren, graaf van Holland, verleidt rijke investeerders voor het dijkherstel van de Riederwaard met de belofte op allerlei rechten en vrijheden. Het werkt (deels). De meest zuidelijke punt van de Riederwaard wordt opnieuw bedijkt. De nieuwe polder heet Nieuw Riede of Cleyn Riederwaert, maar later wordt de naam polder Oud Reijerwaard. De polder is omringd door de Molendijk in het oosten en noorden, de Lagendijk in het westen, en de Waaldijk/ Pruimendijk in het zuiden. De Oudelandsekade deelt de polder in twee.
Dijken van Ridderkerk
51
1404-1424
1441
1484
De eerste Sint-Elisabethsvloed van 1404 brengt aan de gloednieuwe polder en de dijken zware schade toe, maar dat kan hersteld worden. Ook de verwoestingen na de befaamde tweede Sint-Elisabethsvloed van 1421 (die de Grote Waarde onder water zet en het moeras van de Biesbosch achterlaat) en de derde in 1424 worden hersteld.
Intussen is de rest van de Riederwaard nog grotendeels onbruikbaar voor de landbouw. Het monsterproject om de gehele Riederwaard opnieuw te bedijken strand om financiële en politieke redenen, maar kleinere bedijkingen zijn wel succesvol. In 1441 kan de Ringdijk van de polder Nieuw Reijerwaard aangesloten worden op de Oostdijk van IJsselmonde (de meest noordelijke waterkering van de in 1435 drooggelegde polder Oost IJsselmonde). De andere dijken om polder Nieuw Reijerwaard zijn de bestaande oude Waaldijk en de Pieterseliedijk (nu Rijksstraatweg) in het zuiden en de lage kaden het Zevenbergse dijkje en de Bolnesse Kade (nu Dijkje). De polder blijkt erg vruchtbaar door achtergebleven lagen zand en slib.
In dit jaar wordt de indijking gestart van de Binnenlandse polder, een polder die nu grotendeels in de gemeente Barendrecht ligt. Een kleine driehoek (ten zuiden van de Rijksstraatweg) ligt in de gemeente Ridderkerk.
52
Dijken van Ridderkerk
ca. 1650
ca. 1970
Na de inpoldering van de drie grote Ridderkerkse polders (Ouden Nieuw Reijerwaard en polder Strevelshoek en Rijsoord) in de Middeleeuwen volgt in het midden van de zeventiende eeuw de omdijking van zandplaten die zich buiten het bochtige tracé van de zeedijken gevormd hadden. Het zijn de Kerkepolder, polder Woude, polder Het Zand en de ovale polder Donkersloot. Elk krijgt eigen zeewaterkerende dijken (die tegenwoordig vrijwel onherkenbaar zijn door de inrichting van het gebied als industrieterrein Donkersloot).
Onderdeel van de Deltawerken na de watersnoodramp van 1953 is het op hoogte brengen van veel dijken. Het meest westelijke deel van de Ringdijk en de Oostmolendijk worden verbreed, soms wat verlegd en op Deltahoogte gebracht. De nieuwe Donkerslootsedijk langs de Noord vormt samen met de verhoogde Middeleeuwse dijken de nieuwe primaire waterkering van de gemeente.
Dijken van Ridderkerk
53
II. Kenmerken van de bebouwing in de bebouwde kom van de gemeente Ridderkerk (bron gebiedsindeling Welstandsnota 2009) Historische dorpskernen Er zijn twee historische dorpskernen te onderscheiden. In Ridderkerk is de dorpskern te typeren als een kerkringvoorstraatnederzetting. De kern ligt tegen de ringdijk aan; de Kerksingel, met kerktuin omgeven door historische bebouwing, vormt een monumentaal ensemble. Via twee smalle straten is de Kerksingel verbonden met de Sint Jorisstraat (de voormalige voorstraat). Ook de Schepenstraat en de Kerksteeg behoren tot de historische kern van het dorp. In Oostendam bestaat de kern uit de Damstraat, de Damweg en Haven Hoofd. Beide dorpskernen hebben een dorps en kleinschalig karakter, bestaande uit individuele en afwisselende bebouwing, deels aaneengebouwd met kleine rooilijnverspringingen. De bebouwing staat voor op de kavel, is georiënteerd op de belangrijkste openbare ruimte en toont door de maat, schaal en traditionele opbouw een samenhangend totaalbeeld. De gevels zijn grotendeels rijk en zorgvuldig gedetailleerd. Nokrichtingen zijn zowel in langs- als in dwarsrichting georiënteerd.
Historische linten De historische linten zijn hoofdzakelijk te vinden langs de dijken. Het dijklint vormt een belangrijk onderdeel van de ruimtelijke structuur van Ridderkerk. Doordat het ontstaan en de eerste groei van Ridderkerk onder andere af te lezen is van de bebouwing langs de dijken, hebben deze gebieden bijzondere cultuurhistorische waarde. De linten vormen een belangrijk onderdeel van de ruimtelijke structuur van de regio. De afwisselende en veelal kleinschalige bebouwing schept, samen met de ligging en duidelijke oriëntatie op de weg, een samenhangend beeld. De opbouw van de (traditionele) gebouwen bestaat over het algemeen uit een onderbouw van één of ten hoogste twee bouwlagen met een kap. Er komen verschillende kapvormen voor. De gevels 54
Dijken van Ridderkerk
zijn representatief en hebben een traditionele opbouw met een duidelijke geleding. De detaillering van de traditionele gebouwen is meestal eenvoudig, maar zorgvuldig. De bebouwing langs de Ringdijk heeft voornamelijk een individueel karakter en is nadrukkelijk op de dijk georiënteerd. Hoewel er verschillen bestaan in massa en opbouw van de bebouwing, is de ligging aan de Ringdijk het bindende principe. De afwisselende en soms kleinschalige bebouwing schept een samenhangend beeld. Aan de Westmolendijk en de Ringdijk tot de Rotterdamseweg bestaat de bebouwing uit min of meer aaneengesloten dorpsachtige bebouwing. Ter hoogte van de kerkring heeft deze bebouwing, door een klassieke opbouw en een fijnere detaillering, een statiger uiterlijk. Langs de dijk, ter hoogte van de kop van Slikkerveer, waar dijk en rivier elkaar bijna raken, staan nieuwere vrijstaande woningen, waarbij meestal een erachter staand bedrijfspand hoort. Op enkele plekken zijn doorzichten mogelijk naar achterliggende terreinen en de rivier. Langs de Middenmolendijk en de Oostmolendijk bestaat de bebouwing hoofdzakelijk uit vrijstaande traditionele dijkbebouwing. De lintbebouwing aan de Lagendijk heeft een gevarieerde structuur met vrijstaande woningen en boerderijen. Door het open karakter van het lint, de voor- en zijtuinen van de woningen en de monumentale begraafplaats, heeft het lint een groen karakter.
De lintbebouwing door Rijsoord en Oostendam heeft voornamelijk een individueel karakter en is nadrukkelijk op de weg georiënteerd. Het zwaartepunt van de bebouwing in Rijsoord ligt langs de Rijksstraatweg bij de brug over de Waal.
Het lint langs de Pruimendijk is minder dicht en loopt vanuit de dorpskern van Oostendam over de noordoever van de Waal richting Rijsoord. De lintbebouwing staat hoofdzakelijk tussen de weg en de Waal. De bebouwing bestaat uit min of meer aaneengesloten dorpachtige huizen. Korte rijtjes worden hier en daar afgewisseld door vrijstaande gebouwen. Doordat de bebouwing over het algemeen direct aan de weg is gelegen, is er een kleinschalig en op enkele plekken smal profiel ontstaan. Tussen de gebouwen door zijn er soms doorzichten mogelijk op achterliggende terreinen, het open landschap of de Waal. Tussen de traditionele bebouwing komt op vrij veel plekken nieuwbouw voor in de vorm van seriematige vrijstaande of geschakelde woningen en grote moderne villa’s. De grote villa’s liggen over het algemeen terug van de weg, achter de traditionele bebouwing. Langs de Rijksstraatweg is het beeld echter aangetast door de bouw van grote moderne villa’s.
Woonwijken In Ridderkerk zijn vier soorten woonwijken te vinden: woonwijken uit de periodes ‘20-30, ‘50-60, ‘70-80 en ‘90-heden. De woonwijken langs de Ringdijk in Bolnes en Slikkerveer grenzen direct aan de dijk en bepalen daardoor voor een groot deel het straatbeeld. In Bolnes is het bebouwingsbeeld van de wijken samenhangend, in Slikkerveer divers. De woonwijken in Ridderkerk liggen grotendeels achter de dijklintbebouwing, maar soms ook direct eraan. Vanuit de dijk gezien zijn deze woonwijken goed zichtbaar en bepalen ze daarom sterk het bebouwingsbeeld van de dijk. De woonwijken in Rijsoord en Oostendam hebben daarentegen meer afstand tot de dijkstructuur en bevinden zich hoofdzakelijk achter de dijklintbebouwing, waardoor het bebouwingsbeeld minder bepalend is aan de dijken. Op enkele plekken is hoogbouw wel prominent aanwezig in de woonwijken, zoals langs de Polderkade en Oosterparkweg.
Woonwijken jaren ‘20 - ‘30
Moderne winkelcentra
Haven
De stedenbouwkundige opzet is in samenhang met de zorgvuldig vormgegeven woningen en levert een pittoresk beeld op. De groene voortuinen en de hier en daar in de structuur opgenomen groenvoorzieningen versterken dit beeld. De woningen hebben een gedifferentieerde opbouw met veelal nadrukkelijke kappen.
Moderne winkelcentra komen voor als uitbreiding van historische centra of als nieuw voorzieningencentrum. Deze multifunctionele complexen worden gekenmerkt door grootschalige geclusterde bebouwing die naast winkels ook woningen en kantoren kan bevatten. De centra zijn duidelijk te herkennen als aparte stedenbouwkundige eenheden binnen de stedelijke structuur. De bebouwing van deze complexen bestaat uit een aantal grotere gebouwen. In de vormgeving van de openbare ruimte en de winkelpanden is geprobeerd een samenhangend beeld te scheppen.
De havengebieden vormen volgens de nota een belemmering in de beleving van de rivier vanaf de Ringdijk en de rest van de kern. De vormgeving van de bebouwing en de inrichting van de openbare ruimte is meestal eenvoudig en veelal toegespitst op het gebruik ervan. Doordat de op- en overslag van goederen meestal in het zicht gebeurt, wordt het sobere en rommelige beeld vaak versterkt.
Woonwijken jaren ‘50 - ‘60 De naoorlogse uitbreidingswijk uit de jaren ‘50 - ‘60 kenmerkt zich door zijn ruime opzet, met veel openbaar groen en herhaling van de woning als basiseenheid. Samen met groenstructuren in de wijk geven ruime voor- en achtertuinen van de woningen de wijk een groen karakter.
Woonwijken uit de jaren ‘70 en ‘80 Deze woonwijken zijn planmatig opgezet, waarin de woningen gegroepeerd zijn in rijen of clusters langs meanderende straten of woonerven. Door het voorkomen van veel kleine groenelementen heeft een woonwijk uit deze periode over het algemeen een groen en kleinschalig uiterlijk.
Woonwijken uit de jaren ‘90 Deze wijken zijn planmatig opgezet en hebben herhaalde woningen in clusters in een heldere stedenbouwkundige structuur. De wijk heeft een open karakter. In de wijken zijn grote groenelementen aangelegd, zoals waterlopen, parken en gazons. De vaak ruime tuinen zorgen mede voor een groen karakter in de wijk. De architectuur van de woningen is gebaseerd op herhaling in clusters of rijen met behoud van de individualiteit. Mede door variatie tussen rijen en clusters is het beeld afwisselend. Het materiaal- en kleurgebruik is samenhangend.
Bedrijventerreinen
Park en sportcomplex De sport-, recreatieterreinen en parken zijn eenvoudig qua opzet en bebouwing en hebben een groen karakter. De architectuur is terughoudend.
Er zijn twee smaken van bedrijventerreinen te vinden binnen de gemeente. De traditionele bedrijventerreinen hebben een heldere opzet en eenvoudige bebouwing. Het zijn monofunctionele terreinen waarbij de bebouwing hun functie weergeeft. De panden zijn vrijstaand of tegen elkaar aangebouwd. Gebouwen zijn georiënteerd op de weg. De opbouw is veelal twee tot drie lagen hoog met een plat dak of flauw hellend zadeldak. De bedrijfshallen, kantoren en de bedrijfswoningen zijn in het algemeen individueel en afwisselend. De inrichting van de openbare ruimte is doelmatig, eenvoudig en sober. Groenelementen komen nauwelijks voor. Opslag in het zicht geeft soms een onverzorgd beeld. De bebouwing op moderne bedrijventerreinen bestaat uit representatieve bedrijfspanden die een samenhangend beeld scheppen. De terreinen hebben een heldere stedenbouwkundige opzet. De inrichting van de openbare ruimte is zorgvuldig, doelmatig en representatief. Groenelementen, zoals bomen en groenstroken, versterken de representativiteit. De bebouwing is in principe individueel en eenvoudig van opzet. De opbouw is veelal tot twee lagen hoog met een plat dak.
Dijken van Ridderkerk
55
Bronnen Literatuur Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk (2022). Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart Centrum Ridderkerk (2016). Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart woongebieden Ridderkerk (2017). Gemeente Ridderkerk, Mobiliteitsplan Ridderkerk (Concept 2020). Gemeente Ridderkerk, Kwaliteitskader Centrumring (vastgesteld door de gemeenteraad op 17 juni 2024). Gemeente Ridderkerk, Groen is onze toekomst. Integrale visie per wijk op groen in de openbare ruimte. Gemeente Ridderkerk, Klimaatvisie Ridderkerk. De route naar 2050 (2021). Gemeente Ridderkerk, Omgevingsvisie Ridderkerk 2050 (vastgesteld op 11 september 2025) Gemeenten Ridderkerk, Barendrecht, Zwijndrecht en Hendrik Ido Ambacht, Visie voor de Waal (2016). Gemeente Ridderkerk, Welstand Ridderkerk. Welstandsnota (2009) Rho adviseurs voor leefruimte, Ridderkerk : cultuurlandschap en historische stedenbouw (2013).
56
Dijken van Ridderkerk
Royal Haskoning DHV, Gebiedsvisie Rivieroevers Ridderkerk, (2021). Zuidvleugel Deltapoort, Ruimte voor ruimtelijke kwaliteit. Een handreiking voor ontwikkelingen in het buitengebied van IJsselmonde (2015).
Verkennende gesprekken met afdelingen erfgoed, stedenbouw landschap en mobiliteit en duurzaamheid. 5 maart 2024 13 juni 2024
Colofon Dit onderzoek is opgesteld in opdracht van Gemeente Ridderkerk. Begeleiding vanuit de gemeente: Lisette Ooms, afdeling erfgoed. Onderzoeksteam: Lara Voerman, architectuurhistoricus www.laravoerman.nl Johanna van Doorn, architect-onderzoeker www.johannavandoorn.nl Alle foto’s en kaarten zonder bronvermelding zijn gemaakt door de auteurs. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de opstellers en de opdrachtgever. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden met betrekking tot het beeldmateriaal in dit rapport te achterhalen. Als u denkt dat uw materiaal zonder voorafgaande toestemming is gebruikt, neem dan contact met ons op. © Lara Voerman en Johanna van Doorn, december 2025.
Dijken van Ridderkerk
57