Rapport Dijken van Ridderkerk.pdf
Tekst van het document
Dijken van Ridderkerk Handvatten voor behoud en ontwikkeling
December 2025
Inhoud
Dijken in Ridderkerk. N
03
Samenvatting
04
A. De betekenis en rol van de dijken
06
B. Constateringen over de dijken
20
C. Ambities voor de dijken
22
D. Perspectief voor de dijken
28
Bijlagen
49
Rin
gdi
Bolne
sserk
ade
jk
ots
slo
nb
ve
Ze
jk
di
se
g er
ker
56
k
ij
gd
n Ri
je
Don
Bronnen
Dijkj
e
Inleiding
jk
edi
57
Colofon
n le mo jk di
st
We
dijk
Lagen
Middenmolendij
k
di
Waa
2
Dijken van Ridderkerk
Da
jk
lwe
g
k
al
N
nde
ij
g we Wa
ela
nd
at ra
k
ij
d ol
Oud
le
mo
st ks
st
Oo
j Ri Oosterparkweg
P
ruime
ndijk
mw
eg
Inleiding Dijken zijn al eeuwenlang belangrijk voor Ridderkerk. Ze werden in de middeleeuwen aangelegd en hebben geholpen bij het inrichten van het landschap. Maar dijken doen meer dan alleen water tegenhouden. Ze zijn ook belangrijke wegen, mooie plekken in het landschap en gebieden waar mensen wonen, werken en ontspannen. In Ridderkerk zijn er verschillende soorten dijken. Er zijn sterke rivierdijken die nog steeds water tegenhouden, maar ook oude polderdijken die nu vooral historische waarde hebben. Samen vormen ze een netwerk dat polders en andere gebieden met elkaar verbindt. Dijken zijn niet alleen nuttig, maar ook belangrijk voor de geschiedenis en de kwaliteit van de omgeving.
Waarom dit rapport?
Het uiteindelijke doel is om het unieke karakter van de dijken te behouden en waar mogelijk te verbeteren. Dit rapport neemt Ridderkerk daarom als input mee in een nog op te stellen thematisch programma “Integrale ruimtelijke kwaliteit” waarin bijvoorbeeld ook de welstandsnota, beeldkwaliteitskaders, cultuurhistorische waardenkaarten, industrieel erfgoed e.d. worden opgenomen. De informatie in dit rapport is gebaseerd op: • Locatiebezoeken, die inzicht gaven in de fysieke staat, gebruik en inpassing van de dijken in het landschap. • Analyseren en onderzoeken van historische bronnen en de ruimtelijke kenmerken. • Gesprekken met de verschillende beleidsadviseurs van de gemeente op het gebied van erfgoed, landschap, stedenbouw, verkeer en openbare ruimte .
Ridderkerk heeft de afgelopen jaren onderzocht wat de waarde is van het landschap, de woongebieden en het industrieel erfgoed. In dit rapport staat de rol en betekenis van dijken voor Ridderkerk centraal. Wat maakt dijken zo belangrijk en waar willen we in de toekomst op letten? Dit rapport geeft een overzicht van de belangrijkste eigenschappen van de dijken.
Hoe dit rapport te lezen?
In dit rapport wordt het volgende beschreven: • Bieden van historisch inzicht: door de belangrijkste ruimtelijke en cultuurhistorische eigenschappen van de dijken vast te leggen. • Mogelijkheden voor behoud in de toekomst: het formuleren van ruimtelijke ambities en aandachtspunten die gericht zijn op het behoud en de versterking van het historische en landschappelijke karakter van de dijken. • Het geven van richting in beleid: het biedt een samenhangend kader dat gebruikt kan worden om te komen tot regels in het omgevingsplan.
Deel B: constateringen en uitdagingen voor de dijken worden besproken, samen met bestaande plannen en visies.
Bijlagen: gebruikers van het rapport kunnen hierin verdieping zoeken voor de verdere uitwerking en onderbouwing in het nog op te stellen thematisch programma “integrale ruimtelijke kwaliteit”. Het rapport biedt zo een duidelijk overzicht van wat belangrijk is voor de dijken in Ridderkerk en geeft input voor behoud en verbetering. Waterveiligheid Een aantal van de dijken hebben ook een functie in het kader van de waterveiligheid. Die dijken worden met dat doel in stand gehouden en indien noodzakelijk verbeterd door het Waterschap Hollandse Delta. In dit onderzoek wordt verder niet op die functie in gegaan, maar bij de uitwerking van eventuele maatregelen moet nadrukkelijk rekening worden gehouden met de waterkerende functie van de verschillende dijken.
Dit rapport bestaat uit vier delen: Deel A: De betekenis en rol van de dijken in Ridderkerk. Aan de hand van zes thema’s laten we zien hoe de dijken door de jaren heen zijn veranderd en wat hun betekenis en rol is.
Deel C: hier staan zes mogelijke doelen voor de toekomst van de dijken centraal. Denk aan thema’s zoals geschiedenis, landschap, verkeer, gebouwen en groen. Deel D: biedt een perspectief op de dijken. Per dijk worden de belangrijkste kenmerken, sterke en zwakke punten beschreven. Voor elke dijk zijn aanbevelingen gedaan die richting kunnen geven voor de toekomst.
Dijken van Ridderkerk
3
Samenvatting A. De betekenis en rol van de dijken in Ridderkerk De dijken in Ridderkerk zijn erg belangrijk voor de geschiedenis en het landschap van de gemeente. Sommige dijken, zoals de Ringdijk, beschermen nog steeds tegen overstromingen, terwijl andere dijken nu vooral historische overblijfselen zijn. Tegenwoordig zijn ze belangrijke wandel- en fietsroutes en dragen ze bij aan het karakter van Ridderkerk.
B. Constateringen over de dijken
2.
3.
Er zijn verschillende constateringen over de dijken in Ridderkerk: van onderbroken routes, dominant autoverkeer tot minder passend groen en een afnemende herkenbaarheid. De Omgevingsvisie Ridderkerk 2050 benoemt het behouden en versterken van de cultuurhistorische landschappelijke waarden (zoals dijklinten en waterstructuren). De gemeente zet in op een integrale aanpak voor het behoud en de ontwikkeling van de dijken. Veel van deze dijken bestaan al eeuwen; de oudste is rond 1330 aangelegd. Dijken hebben een (voormalige) waterkerende functie, en worden gebruikt als wegen en plekken om te wonen, werken en recreëren. Ze vormen een netwerk dat de polders en landschappen verbindt en spelen een rol in de kwaliteit van de leefomgeving. Daarom zijn in dit document ambities voor de dijken als geheel en concrete aanbevelingen per dijk opgesteld.
C. Ambities voor de dijken De dijken in Ridderkerk spelen een cruciale rol in het landschap en de leefomgeving. Ze hebben historische waarde en vormen een samenhangend netwerk dat belangrijk blijft voor de toekomst. Om dit te behouden en aan te passen aan toekomstige uitdagingen, zijn de volgende ambities opgesteld: 1. Behoud van dijktypen: In de gemeente Ridderkerk zijn vier dijktypen te onderscheiden, met elk een eigen functie en karakter. Ridderkerk wil de unieke kenmerken van deze 4
Dijken van Ridderkerk
4.
5.
6.
dijken behouden, zodat ze hun functie en historische waarde kunnen blijven vervullen. Groene structuren en ecologie: Dijken hebben een groene uitstraling en bieden kansen voor ecologie en biodiversiteit. Het versterken van het groene karakter, bijvoorbeeld door bomen en kruiden aan te planten (rekening houdend met de historische groenstructuur) , zorgt voor ecologische verbindingen en maakt de dijken aantrekkelijker. Verbinden van woon- en werkgebieden: De dijken moeten nog meer functioneren als verbindende structuren tussen woon- en werkgebieden. Het aanleggen van nieuwe dwarsverbindingen en het verbeteren van bestaande routes kunnen er voor zorgen dat de dijken een levendige route worden. Behoud van cultuurhistorische waarde: De dijken vertellen het verhaal van Ridderkerk. Ridderkerk wil de cultuurhistorische en industriële waarde van de dijken zoveel mogelijk behouden en ervoor zorgen dat toekomstige ontwikkelingen aansluiten bij of worden geïnspireerd door het historische karakter. Verminderen dominantie van het autoverkeer: De dijken zijn door de toename van autoverkeer breder en drukker geworden. Ridderkerk wil indien mogelijk meer ruimte creëren voor fietsers en voetgangers, zodat de dijken ook voor langzaam verkeer beter beleefd kunnen worden. Stimuleren van gebiedseigen bebouwing: De bebouwing langs de dijken heeft een uniek karakter, afhankelijk van het type dijk.
Ridderkerk wil dat nieuwe ontwikkelingen aansluiten bij de bestaande stijl en dat ze het landschap ondersteunen. Er zijn richtlijnen voor streekeigen bouwen om de samenhang tussen bebouwing en het landschap te versterken. Deze richtlijnen worden ook opgenomen in het thematische programma “integrale ruimtelijke kwaliteit”.
D. Perspectief voor de dijken In Ridderkerk heeft elke dijk een unieke uitstraling, die wordt beïnvloed door functie, vorm, landschap, beplanting en bebouwing. De dijken zijn ingedeeld in vier sferen, waarvan de sterke en zwakke punten zijn beschreven en waaruit mogelijke aanbevelingen voor de toekomst volgen. De sferen zijn: 1. Dijken langs de Nieuwe Maas en Noord Ringdijk Bolnes-Slikkerveer Donkerslootsedijk Oostmolendijk 2. Dijken door het dorp Ringdijk Slikkerveer-Ridderkerk Westmolendijk Middenmolendijk 3. Dijken langs de Waal Noldijk Waaldijk Pruimendijk Damstraat-Damweg Waalweg en Schalksedijk 4. Dijken in de polder Lagendijk Rijksstraatweg (voormalige Pieterseliedijk)
Overzicht van het huidige systeem van dijken, polders en waterlopen N
Rivierdijk
Buitendijksgebied
Polder Strevelshoek en Rijsoord
Polderwegen
Polderdijk
Polder Oud Reijerwaard
Donkersloot
Polderverkaveling
Polderkade
Polder Nieuw Reijerwaard
Verdwenen dijken
Waterlopen
Gemeentegrens
De buitendijkse gronden langs de Donkersloot werden in stappen ingepolderd: eerst de polders Woude en Het Zand (tot aan de voormalige Donkersloot), later de polder Donkersloot en de Crezéepolder (dat nu als stuk getijdennatuur is ingericht). In Donkersloot liggen restanten van het voormalige havenkanaal van Ridderkerk.
Nie
uwe
Maa
s
g
in
er
et
kw
aa
Bl
De polder Nieuw Reijerwaard wordt omringd door de Ringdijk in het noorden, de Waaldijk in het zuiden en de Pieterseliedijk (nu Rijksstraatweg) in het westen. De westelijke grens van de huidige gemeente Ridderkerk wordt gevormd door twee kaden in deze polder, het Zevenbergse dijkje en de Bolnesse Kade (nu Dijkje). In de polder Nieuw Reijerwaard liggen twee restanten van kreken, De Blaak en de Blaakwetering.
rd
Noo
Blaak
g li ma naal or vo enka v ha
De polder Oud Reijerwaard wordt omringd door de Oostmolendijk en Middenmolendijk in het oosten en noorden, de Lagendijk in het westen en de Waaldijk/Pruimendijk in het zuiden. De Oudelandsekade deelt de polder in twee.
Waal
In deze rapportage ligt de nadruk op de rivier- en polderdijken, niet op de polderkades.
Ten zuiden van de Waal ligt de polder Rijsoord en Strevelshoek in de Zwijndrechtse Waard waar de Langeweg de zuidelijke grens vormt van de huidige gemeente Ridderkerk
Dijken van Ridderkerk
5
De dijken als levensaders: wonen en werken aan de teen en op de kruin van de dijk, ca. 1900. Herkomst: Nationaal Archief, toegang Spaarnestad, inv.nr 483280 3.
6
Dijken van Ridderkerk
A. De betekenis en rol van de dijken in Ridderkerk De dijken in Ridderkerk zijn onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis en het landschap van de gemeente. Veel van deze dijken bestaan al eeuwen; de oudste werd rond 1330 aangelegd. Sommige dijken, zoals het westelijke deel van de Ringdijk en de Oostmolendijk, vervullen nog steeds hun oorspronkelijke functie als bescherming tegen overstromingen. Andere dijken hebben hun waterkerende rol verloren en liggen nu als historische overblijfselen in het achterland, bijvoorbeeld het deel van de Ringdijk in het dorpscentrum. Dit hoofdstuk laat met oude kaarten en hedendaagse foto’s zien hoe veelzijdig de dijken zijn, vroeger én nu. Dijken hadden en hebben naast hun waterstaatkundige functie ook andere belangrijke rollen. Eeuwenlang waren ze de levensaders van de gemeente: snelle verbindingsroutes, markante herkenningspunten en plekken waar mensen woonden en werkten. Tegenwoordig zijn de dijken beeldbepalend en karakteristiek voor het stedelijke landschap van Ridderkerk. Ze fungeren als aantrekkelijke fiets- en wandelroutes en vormen structuren waarlangs veel monumenten staan. Bovendien vind je langs de dijken enkele van de mooiste plekken van de gemeente, die bijdragen aan de identiteit en charme van Ridderkerk.
De dijken zijn naast aantrekkelijke fiets- en wandelroutes, de structuren waarlangs de meeste monumenten in de gemeente staan én waar de mooiste plekjes te vinden zijn.
Dijken van Ridderkerk
7
Kaart van de Zuid-Hollandschen Waard, ca. 1600. Herkomst: Nationaal Archief, toegang 4.TVH, inv.nr. 1889.
8
Dijken van Ridderkerk
Het historische raamwerk van de gemeente
De kaart uit 1600 biedt een fascinerende blik op het verleden van Ridderkerk. Wat deze vier eeuwen oude kaart bijzonder maakt, is dat alle getekende dijken nog steeds in het huidige landschap van de gemeente te vinden zijn. Destijds waren de dijken de bepalende structuren van het landschap. Ze vormden een helder ruimtelijk raamwerk: hoge dijken omringden lage polders, en op kruispunten van dijken en kades ontstonden dorpen en gehuchten zoals Ridderkerk, Bolnes, Oostendam en Rijsoord. In de afgelopen 75 jaar is vrijwel alle ruimte binnen dit dijkenraamwerk ingevuld met woonwijken en werkgebieden. Ondanks deze ontwikkelingen is het raamwerk intact gebleven en heeft het de grenzen en vormen van nieuwe buurten bepaald. Vandaag de dag spelen de dijken een belangrijke rol in de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving. Ze zijn niet alleen onmisbare herinneringen aan de geschiedenis van Ridderkerk, maar ook dragers van de identiteit van de gemeente: de dijken dragen bij aan het dorpse karakter van Ridderkerk.
De hoge Ringdijk door het dorpscentrum draagt bij aan de gelaagdheid en ruimtelijke kwaliteit van dit deel van de gemeente.
Dijken van Ridderkerk
9
Kadastrale kaart van het Eiland IJsselmonde, 1848. Herkomst: Nationaal Archief, toegang 4.VTHR, inv.nr. 4154.
10
Dijken van Ridderkerk
Een samenhangend systeem
Dijken maken deel uit van een groter landschappelijk geheel. Ze zijn onlosmakelijk verbonden met polders, polderwegen, sloten, bruggen, molens en gemalen. Op de kadastrale kaart van rond 1850 is deze samenhang duidelijk te zien. De polderdijken markeren de grenzen van de polders, de kaarsrechte polderwegen doorsnijden het landschap, en oude kreken zoals de Blaakwetering en de Blaak slingeren hier nog doorheen. Tot aan de Tweede Wereldoorlog was deze samenhang overal in Ridderkerk goed waarneembaar. Tegenwoordig is dat alleen op bepaalde plekken nog zo, wat deze locaties extra bijzonder maakt. Bij Huys ten Donck bijvoorbeeld, is de relatie tussen de dijk, de buitenplaats en het omliggende binnen- en buitendijkse landschap sinds de 17e eeuw bewaard gebleven en nog steeds te ervaren. Ook op de dam in Oostendam, aangelegd rond 1330, is deze samenhang goed zichtbaar: de woningen op de hoge dam, het water van de Waal (een afgedamde rivier) en de oude haven vormen een harmonieus geheel. Langs de 15e-eeuwse Oostmolendijk contrasteert het ruige buitendijkse gebied mooi met het opgeruimde binnendijkse landschap. De dijken langs de Waaltje behouden hun achterliggende polderkavels, en bij Strevelshoek en Rijsoord komen water, dijken en polderverkaveling nog steeds samen in één coherent landschap.
Oostendam: voelbare samenhang in het landschap tussen dijk (de afdamming van de Waal), bebouwing en water.
Dijken van Ridderkerk
11
Luchtfoto van de Pruimendijk ter hoogte van Rijsoord, 1937. Herkomst: Stadsarchief Rotterdam, toegang 4177, inv.nr. FD-4299-366.
12
Dijken van Ridderkerk
Elke dijk een eigen verhaal
Elke dijk in de gemeente Ridderkerk heeft een eigen verhaal. Dat betekent ook dat elke dijk er anders uitziet. Hoe ouder de dijk, hoe kronkeliger en vaak lager. De jongere of opgehoogde dijken zijn rechter en hoger. Ook het verschil tussen dijken in functie (de zogenaamde wakers) en de dijken in ruste (de slapers) is goed zichtbaar, maar ook het verschil in type: de rivierdijk, de polderdijk en de polderkades. Het bijzondere historische profiel van de Pruimendijk bijvoorbeeld is een direct gevolge van de ontstaanswijze. De dijk werd rond halverwege de 14 eeuw aangelegd als buitendijk (als primaire waterkering dus) van de Zwijndrechtse Waard, de polder ten zuiden van de Waal. De Waal ligt dus binnen de dijk en de zuidzijde van de Pruimendijk is de oorspronkelijke binnenzijde van de dijk. De Pruimendijk/Waaldijk is de oudste in de gemeente: te zien aan de vele bochten en het feit dat het een relatief lage dijk is, met aan beide zijden een steil talud.
De Noldijk is samen met de Waaldijk en de Pruimendijk een van de oudste in de gemeente.
Dijken van Ridderkerk
13
Dynamiek aan de dijk: luchtopname van de Elektrotechnischeen motorenfabriek van W. Smit aan de Ringdijk in Slikkerveer aan de Nieuwe Maas, 1923. Herkomst: Stadsarchief Rotterdam, toegang 4232, inv.nr. XXXI-596-36-00-09.
14
Dijken van Ridderkerk
Dynamiek op de dijken
Vanaf ongeveer 1900 veranderde het karakter van sommige Ridderkerkse dijken, vooral die langs de Nieuwe Maas en de Noord. Architect, Rotterdams gemeenteraads- en welstandslid Johannes Verheul beschreef die veranderingen in 1935 in het boekje “IJsselmonde, Ridderkerk en Barendrecht alsmede verdwenen en nog bestaande merkwaardigheden in het oostelijk gedeelte van het eiland IJsselmonde”. Verheul karakteriseerde het landschap van de gemeente Ridderkerk op een kantelpunt in de geschiedenis, waarbij industrieën het buitendijkse gebied innamen, gemotoriseerd vervoer opkwam en de verschillende woonkernen Bolnes, Slikkerveer en Ridderkerk schoksgewijs in de polder uitbreidden. Verheul betreurde vooral het verlies van de bomenrijen op de Ringdijk. Op bovenstaande foto uit 1923 zijn ze er nog, maar tien jaar later moesten ze het veld ruimen voor het steeds snellere autoverkeer.
De Ringdijk bij Bolnes: een dynamische dijk waarvan het profiel is veranderd, de bebouwing, maar ook het uiterlijk (bomen verdwenen in de jaren 1930 van de dijk).
Dijken van Ridderkerk
15
Rijkswegen 15 en 16 legden een nieuwe logica over de Polder Oud en Nieuw Reijerwaard, kaart uit 1958. Herkomst: Nationaal Archief, toegang 4ZHPB2, inv. nr. 390.
16
Dijken van Ridderkerk
Lijnen in de luwte
Bovenstaande kaart is getekend in 1958. Het laat de polders Oud- en Nieuw-Reijerwaard zien, doorsneden door de vanaf de jaren dertig aangelegde Rijkswegen 15 en 16 (nu: A15 en A16). De invloed van Rotterdam met haar exponentieel groeiende havens strekte ver: het hele eiland IJsselmonde verstedelijkte na de Tweede Wereldoorlog in rap tempo. Voor Ridderkerk betekende de komst van de rijkswegen een nieuwe dominante laag in het landschap. Hoewel tijdens het ontwerpen van de tracés naar het bestaande landschap was gekeken - grote afslagen lagen zoveel mogelijk vrij in de polders en kruisingen met de dijklinten werden zo haaks mogelijk gemaakt - had het toch belangrijke gevolgen. De doorsnijdingen met de Lagendijk, de Pruimendijk en de Molendijk net boven Oostendam zorgden voor forse onderbrekingen in de dijken die op deze plekken (nog steeds) lastig als doorgaande structuren te herkennen zijn. In plaats van structuren die de hoofdrol speelden, werden de dijken na de Tweede Wereldoorlog meer en meer lijnen in de luwte.
Het Dijkje bij Bolnes (de westelijke gemeentegrens) wordt doorsneden door de drukke Rotterdamseweg en is als doorgaande lijn lastig te begrijpen.
Dijken van Ridderkerk
17
Op deze luchtfoto uit ca. 1965 staat de kruising van de Ringdijk in het dorp met de Doctor Kuyperstraat. Het water links op de foto is de Blaak - een oude wetering - die als sloot in de parkaanleg is opgenomen. Herkomst: Nationaal Archief, toegang 2.24.06.02, inv.nr. 250-8937.
18
Dijken van Ridderkerk
Dijken in het stedelijk landschap
Het dijkenlandschap van Ridderkerk was tot ongeveer 1950 een overzichtelijk landschap, maar wel een met contrasten, tussen dijken en polders, hoog versus laag, geordend binnendijks versus ruig buitendijks, met bomen (langs de dijken) en zonder bomen (akkers), met gebouwen en zonder gebouwen. De dorpsuitbreidingen van Ridderkerk, Bolnes en Slikkerveer vanaf de jaren 30, maar vooral na 1950, vulden de meeste ruimte tussen de dijken op. Contrasten tussen de omgeving en de dijken zijn er nog, maar ze zijn anders: snel versus langzaam, nieuwe gebouwen versus oude gebouwen, versteend versus groen, stedelijk versus landschappelijk.
De Middenmolendijk is als landschappelijk relict onderdeel van de groenstructuur van de woonwijken Het Zand en Drievliet.
Dijken van Ridderkerk
19
Constateringen over de dijken:
1. Onderbroken routes
2. Dominantie van autoverkeer
3. Minder (passend) groen
4. Afnemende herkenbaarheid
20
Dijken van Ridderkerk
B. Contateringen over de dijken Bij de dijken in Ridderkerk vallen enkele problemen op: 1. Onderbroken routes Op verschillende plekken zijn de dijken onderbroken door wegen, viaducten of overbruggingen met weinig uitstraling. Hierdoor zijn de dijken niet meer herkenbaar als aaneengesloten structuren en oogt de route rommelig. 2. Dominantie van autoverkeer De wegen op de dijken zijn door de jaren heen breder geworden. Dit heeft geleid tot verharding van dijkdelen, minder groen en het verdwijnen van bomen. Auto’s bepalen nu het straatbeeld, terwijl er weinig ruimte is voor fietsers en wandelaars. 3. Minder (passend) groen Door dijkversterking en verstedelijking is het groen op de dijken afgenomen. Sommige dijken hebben alleen gras, terwijl andere dijken vroeger een doorlopende bomenrij hadden. Tuinen en erfgrenzen sluiten vaak niet aan bij het historische karakter van de dijken. 4. Afnemende herkenbaarheid De dijken zijn altijd dynamische plekken geweest waar mensen wonen en werken. Door stedelijke ontwikkeling zijn de dijken op sommige plekken minder zichtbaar geworden. Aan de Nieuwe Maas zijn woonwijken en bedrijventerreinen gebouwd die weinig rekening houden met de omgeving. Aan de Waal worden agrarische gronden omgevormd tot woonlocaties. Hierdoor verdwijnen doorkijkjes en verandert het groene karakter van de dijken.
Ook de schaal en stijl van nieuwe gebouwen hebben invloed op het uiterlijk van de dijken.
Toekomstvisie voor de dijken De Omgevingsvisie Ridderkerk 2035, vastgesteld in 2017, benoemt trends en doelen voor de gemeente. Deze plannen hebben ook invloed op de dijken. Ridderkerk groeit en focust op drie kernwaarden: • Sterke wijken – Goed verbonden: Ridderkerk wil wijken versterken door meer ontmoetingsplekken en betere fietspaden. De verkeersstructuur en de uitstraling van de gemeente bij binnenkomst moeten worden verbeterd. • Groenblauwe oase: meer verbinding tussen groengebieden en het versterken van het open polderlandschap zijn belangrijke doelen. Ook wil Ridderkerk het waterfront herontwikkelen en balans vinden tussen verschillende functies in het buitengebied. • Kloppend hart: Ridderkerk wil de omgeving van het winkelcentrum aantrekkelijker maken. Ook worden bedrijven en voorzieningen in het gebied rond Donkersloot geclusterd, zodat samenwerkingsmogelijkheden ontstaan en milieuproblemen verminderen. Nieuwe aandachtspunten voor de dijken Ridderkerk wil inspelen op thema’s zoals klimaatadaptatie, verduurzaming van bestaande wijken, en het verbeteren van bereikbaarheid (met name voor fietsers en openbaar vervoer). Omdat de dijken belangrijke structuren in het landschap zijn, spelen zij een grote rol bij deze plannen. In de volgende hoofdstukken worden deze doelen vertaald naar ambities voor de dijken als geheel en concrete aanbevelingen per dijk.
Dijken van Ridderkerk
21
Rivierdijk:
Polderdijk:
Overig:
Verzwaard (primair waterkerend)
Langs rivierarm
Oostendam
Niet verzwaard (als relict)
In de polder
Polderkade
Dijkj
Polderkades verdelen de polders in kleinere delen
Rin
gdi
sserk
ade
jk
jk
De Dam in Oostdam maakt deel uit van de afdamming van de Waal.
Middenmolendij
k
al
di
N
Da
jk
Waa
ms
ndijk
ruime
P
lwe
g Schalkse dijkje
Lan
In deze rapportage ligt de nadruk op de rivieren polderdijken, niet op de polderkades. Dijken van Ridderkerk
-
Polderkade
gew
eg
nde
k
Wa
ela
ij
k
ij
d ol
Oud
nd
Oosterparkweg
le
eg
mo
st
tw aa
Oo
tr ss
jk Ri
n le mo jk di
dijk
Lagen
st
We
80)
(19
Polderdijken beschermen ontgonnen land tegen overstromingen.
edi
Toekomstige ontwikkelingen moeten rekening houden met deze verschillen, zodat de unieke eigenschappen van iedere dijk bewaard blijven. Voor elk dijktype zijn de specifieke kenmerken, kwaliteiten en kansen beschreven (vanaf p. 34).
ots
Ze
slo
nb
ve
Ridderkerk kent vier soorten dijken: de verzwaarde rivierdijken, de historische ringdijk, de dijken langs de Waal en de dijken in de polder. Elke dijk heeft een eigen functie, profiel en relatie met de omgeving. Zo hebben de rivierdijken aan de Nieuwe Maas een duidelijke waterkerende functie, terwijl de historische dijken langs de Waal en in de polder hun oorspronkelijke karakter hebben behouden.
jk
di
se
g er
k
ij
gd
n Ri
je
ker
1. Behoud en versterk de unieke kenmerken van de vier dijktypen
22
Gemeentegrens
Rivierdijken, in Ridderkerk zijn er twee soorten: - verzwaarde primaire dijken: deze dijken beschermen het achterland tegen overstromingen van zeewater. Voorbeelden zijn de Ringdijk, Donkerslootsedijk en Oostmolendijk. - historische dijken: deze dijken hadden vroeger een waterkerende functie, zijn niet verzwaard en hebben nu een andere rol. Voorbeelden zijn de Ringdijk, Westmolendijk en Middenmolendijk.
e
N
Don
De dijken spelen een belangrijke rol in de leefomgeving van Ridderkerk. Deze middeleeuwse structuren vormden de basis voor de ontwikkeling van het landschap. Hoewel ze zijn aangepast door de tijd heen, blijven ze een samenhangend netwerk met een sterke ruimtelijke functie. De bebouwing, groene inrichting en verbinding met het omliggende landschap bepalen het beeld van de dijken. Om deze kwaliteiten te behouden en te versterken, zijn de volgende ambities geformuleerd. Met deze ambities worden de dijken voorbereid op toekomstige opgaven, zoals verstedelijking, klimaatadaptatie en ecologische versterking. Zo blijven zij waardevolle structuren binnen Ridderkerk.
Soorten dijken
Bolne
C. Ambities voor de dijken
tr
aa
t
Hoofdgroenstructuur N
Dijken
Open gebieden
Grote groengebieden
Groenlobben
2. Benut de dijken als groene structuren en verbind ecologie en klimaatadaptatie Dijken hebben van oudsher een groene uitstraling. Hoewel bomenrijen en groen door dijkverzwaringen zijn verminderd, zijn veel dijken nog steeds herkenbaar als groene lijnen in het landschap. Ze verbinden groengebieden zoals agrarische gronden en natuurgebieden, en bieden panorama’s op het achterliggende landschap. Het versterken van het groene karakter biedt kansen voor ecologie en biodiversiteit. Door bomen en kruiden aan te planten, ontstaan ecologische verbindingen tussen natuuren recreatiegebieden. Dit maakt de dijken aantrekkelijker en zichtbaarder in het landschap.
Ridderkerk heeft een aantal grote groengebieden die buiten de bebouwde kom liggen, aan de randen van de diverse wijken en langs de snelwegen A15/ A16. Dit zijn het Reyerpark, Donckse Bos en Donckse velden, de Gorzen, de Grienden, Crezéepolder en het Waalbos.
Doorzichten naar achterliggend landschap
De grote groengebieden vormen samen met de open groengebieden een ‘groene kraag’ rondom het gehele stedelijke gebied. Deze groene kraag is op regionale schaal een belangrijke recreatieve en ecologische verbinding tussen de Hoeksche Waard en het Groene Hart.
De groene lobben zijn de langgerekte groen-blauwe stadsparken van Ridderkerk, die vanuit een groter groengebied doordringen in de wijken zoals de verbinding Oosterpark met het groen langs de vlieten (watergangen in Drievliet). Dijken van Ridderkerk
23
Ruimteverdeling N
3. Herstel de relatie tussen woon- en werkgebieden langs de dijken Eeuwenlang waren de oevers van Bolnes, Slikkerveer en Ridderkerk belangrijke economische gebieden. Achter de waterkerende dijken ontwikkelden zich woonwijken. De Ringdijk verbond deze gebieden en bood een levendige mix van wonen en werken. Door dijkverzwaring en de ontwikkeling van aparte woonwijken is de verbinding tussen deze gebieden verloren gegaan. Er zijn dijktrappetjes die de dijken verbinden met achterliggende woonstraten. Sommige sluiten logisch aan op de straten, terwijl andere niet uitkomen op een doorlopende route. Daarnaast zijn er onderbrekingen in de dijken die de continuïteit verstoren. Ridderkerk wil nieuwe dwarsverbindingen creëren en bestaande routes verbeteren, zodat de dijken weer een verbindende functie krijgen tussen woon- en werkgebieden.
24
Dijken van Ridderkerk
Bebouwde kom
Dijken
Bedrijventerrein
Bestaande onderbrekingen
Stroomweg
Buitengebied
Bestaande dwarsverbinding
Gebiedsontsluitingsweg
Cultuurhistorische waarden aan de dijken N
4. Behoud en versterk de cultuurhistorische waarde van de dijken
Zeer hoge waarde
Zeer hoge waarde
Monument
Object/element
Hoge waarde
Hoge waarde
Waardevol historisch
industrieel erfgoed
Redelijk hoge waarde
Redelijk hoge waarde
gebouw
Kenmerkend gebied
Dijkbebouwing
industrieel erfgoed
De dijken behoren tot de oudste structuren van Ridderkerk en vertellen het verhaal van de gemeente. Hun historische bebouwing, groenstructuren en functies geven een beeld van de rijke geschiedenis. Ridderkerk heeft kaarten laten opstellen om de cultuurhistorische en industriële waarden in kaart te brengen. Deze informatie wordt gebruikt om toekomstige ontwikkelingen af te stemmen op de historische kenmerken van de dijken. Door versnipperde delen weer met elkaar te verbinden, blijft het karakter van de dijken behouden.
Dijken van Ridderkerk
25
Verkeer op de dijken N
Auto/fiets (max. 50 km/u)
Fietser
Stroomweg
Auto/fiets (max. 30 km/u)
Voetganger
Gebiedsontsluitingsweg
Bestaande onderbrekingen
5. Verminder de dominantie van autoverkeer De dijken waren vroeger smalle wegen voor lokaal verkeer. Door de toename van autoverkeer zijn de wegen breder geworden en de herkenbaarheid van de dijken is afgenomen. Voor fietsers en voetgangers zijn de dijken vaak druk en onderbroken. Ridderkerk heeft maatregelen genomen, zoals het instellen van een maximumsnelheid van 30 km/u. In de toekomst wordt, daar waar mogelijk, meer ruimte gegeven aan fietsers en wandelaars, zodat de dijken weer herkenbare, aaneengesloten routes worden zonder obstakels.
26
Dijken van Ridderkerk
Type landschappen en bebouwing N
6. Stimuleer gebiedseigen bebouwing en erfbeplanting
Dijkenlandschap
Polderlandschap
Dorpskern
Hoogbouw
Rivierlandschap
Coulissenlandschap
Dorpslint
Haven
Waallandschap
Vrijetijdslandschap
Woonwijk
Bedrijventerrein
Winkelcentrum
Park en sportcomplex
De ontwikkeling van Ridderkerk is sterk beïnvloed door de ligging van dijken en polders. Langs de dijken zijn dorpen en lintbebouwing ontstaan, elk met een eigen karakter. In de loop der tijd is dit landschap diverser geworden door verschillende bouwstijlen. Er is een mix van verschillende wijken ontstaan, met gebouwen uit verschillende tijden, zoals voor- en naoorlogse wijken of wijken uit de jaren ’70, ’80 en ’90. Bij de rivierdijken zoals langs de Nieuwe Maas zien we meer industriële gebouwen en nieuwere wijken. Bij de historische dijken in de polders en langs de Waal hebben de gebouwen juist een dorps en kleinschalig karakter dat past bij het landschap. In de bijlage op pagina’s 62-63 wordt uitgebreid ingegaan op de kenmerken van deze bebouwing. Het is belangrijk dat nieuwe ontwikkelingen aansluiten bij de historische en landschappelijke kenmerken van de dijken. Gebouwen en erfbeplanting moeten gebiedseigen zijn en het landschap ondersteunen. Richtlijnen voor streekeigen bouwen zijn in de bijlage opgenomen (zie pagina’s 54 - 61). Hiermee wordt de samenhang tussen bebouwde kom en buitengebied aan de dijk versterkt.
Dijken van Ridderkerk
27
D. Perspectief voor de dijken In Ridderkerk heeft elke dijk een eigen uitstraling. Geen dijk is hetzelfde. De kaarten laten de verschillende sferen van de dijken zien. Deze sferen worden niet alleen bepaald door de functie en vorm van de dijk, maar ook door de ervaring van de route, de relatie met het landschap, de beplanting en de gebouwen. De kaart op pagina 29 laat de kenmerken van de dijken zien. In de daaropvolgende pagina’s zijn per dijk de specifieke kenmerken en de sterke en zwakke punten beschreven. Op basis daarvan zijn aanbevelingen opgesteld die richting geven aan de toekomstige ontwikkeling. De dijken in Ridderkerk zijn ingedeeld in de volgende sferen: 1. Dijken langs de Nieuwe Maas en Noord Ringdijk Bolnes-Slikkerveer Donkerslootsedijk Oostmolendijk 2. Dijken door het dorp Ringdijk Slikkerveer-Ridderkerk Westmolendijk Middenmolendijk 3. Dijken langs de Waal Noldijk Waaldijk Pruimendijk Damstraat-Damweg Waalweg en Schalksedijk 4. Dijken in de polder Lagendijk Rijksstraatweg (voormalige Pieterseliedijk) In deze rapportage ligt de nadruk op de rivier- en polderdijken. Omdat de rivierdijken langs de Nieuwe Maas en de Noord sterk van elkaar verschillen, zijn deze individueel en uitgebreider beschreven. De overige dijken zijn per groep uitgewerkt, omdat zij onderling meer overeenkomsten vertonen.
a
a b b
c
1. Dijken langs de Nieuwe Maas en Noord
a b
a
b
c
Dijken van Ridderkerk
d
e
3. Dijken langs de Waal 28
2. Ringdijk door het dorp
4. Dijken in de polder
c
Sferen dijken N
Rivierdijk:
Polderdijk:
Groot groengebied
Waardevol doorzicht
Monument
Object/element
Verzwaard (primair waterkerend)
Langs de Waal
Open groengebied
Onderbreking
Waardevol historisch
industrieel erfgoed
Niet verzwaard (als relict)
In de polder
Groenlobben
Dwarsverbinding
gebouw
Kenmerkend gebied
Dijkbebouwing
industrieel erfgoed
Dam
Dijken van Ridderkerk
29
1. Dijken langs de Nieuwe Maas en Noord a. Ringdijk Bolnes - Slikkerveer Kenmerken •
•
•
•
•
Functie: de Ringdijk tussen Bolnes en Slikkerveer is een deel van een rivierdijk uit de 15e eeuw. Deze dijk beschermde de polder Nieuw Reijerwaard tegen het water van de Nieuwe Maas. De dijk volgt grotendeels de loop van de middeleeuwse dijk langs de noordkant van de Riederwaard en is nog steeds een belangrijke waterkering. Vorm: de dijk had oorspronkelijk een steile binnenkant en een flauwe buitenkant. Door aanpassingen in de jaren 1970 is dit veranderd. Routebeleving: de dijk heeft een weg bovenop en een weg aan de voet. Dit maakt de dijk van verschillende kanten goed zichtbaar en herkenbaar. Beplanting: de bomenrijen op de dijk verdwenen in de 20e eeuw door wegverbreding. Tegenwoordig zijn er grasvelden en hier en daar bomen langs erven. Bebouwing: langs de dijk zijn bedrijventerreinen en woonwijken. Veel oude bebouwing langs de dijk is verdwenen door dijkverbreding.
Sterke punten •
• • •
•
30
Cultuurhistorie: de Ringdijk is deel van een oude dijkenstructuur. Industrieel erfgoed langs de dijk herinnert aan de economische geschiedenis. Herkenbaarheid: het tracé van de dijk is bewaard gebleven, ondanks aanpassingen. Samenhang: de dijk vormt een verbinding met andere dijken, zoals de Ringdijk in Rotterdam. Relatie met het landschap: bij Huys ten Donck kun je de samenhang van de dijk, het landschap en de rivier goed ervaren. Bebouwingsbeeld: in Slikkerveer wisselen oude industriegebouwen, vrijstaande huizen, bomen en uitzicht op de Nieuwe Maas elkaar af.
Dijken van Ridderkerk
Zwakke punten • •
• •
•
Onduidelijke routing: de dijkroute is op sommige plekken onduidelijk, zoals bij kruisingen met de Benedenrijweg. Weinig dwarsverbindingen: er zijn weinig verbindingen tussen de dijk en het gebied eromheen. Dijktrappen zijn niet altijd logisch geplaatst. Sterke invloed verkeer: auto’s zijn dominant. Dit verstoort de ervaring van de dijk. Relatie dijk en bebouwing: de relatie tussen de dijk en de bebouwing is verloren gegaan door dijkverbredingen. Sommige gebouwen richten zich met de achterkant op de dijk. Gebrek aan samenhang: er is een gebrek aan samenhang in bebouwingsstijlen langs de dijk (vooral bij Bolnes).
Aanbevelingen • • • •
• •
Maak de dijk groener; kijk wat mogelijk is met kruiden en bomen langs de Benedenrijweg. Beperk het autoverkeer en maak de dijk herkenbaar als één geheel. Zorg voor meer verbindingen tussen de dijk en de omgeving, vooral voor fietsers en voetgangers. Voorkom dat gebouwen met de achterkant naar de dijk gericht zijn. Gebruik gebiedseigen beplanting bij erfafscheidingen. Behoud open plekken en panorama’s, zoals bij Huys ten Donck. Transformeer locaties met een industrieel verleden langs de dijk met respect voor hun historie en ruimtelijke relatie met de dijk.
Buitenzijde
auto/fiets (gebiedsontsluitingsweg)
voetganger of fiets
Nieuwe Maas
auto/fiets
a. Ringdijk Bolnes - Slikkerveer
Dijk
Binnenzijde
Principe doorsnede Ringdijk
1
1
Bolnes
2
2 Huys Ten Donck
3
Slikkerveer
3
4
gemeentegrens verzwaarde dijk (primair waterkerend) grote groengebied open gebied groenlobben waardevol doorzicht onderbreking
4
dwarsverbinding monument waardevol historisch gebouw dijkbebouwing object/element industrieel erfgoed kenmerkend gebied industrieel erfgoed Dijken van Ridderkerk
31
b. Donkerslootsedijk
Kenmerken
Zwakke punten
•
•
• • • •
Functie: het gebied rond de Donkerslootsedijk was vroeger moerassig en werd in de 17e eeuw drooggelegd. Het noordelijke deel werden de polders Woude en Kerkepolder, en het zuidelijke deel heette Het Zand. Het oostelijke deel was een belangrijke route naar de Merwede. In 1910 begon de aanleg van een haven en een kanaal dat Ridderkerk verbond met de Noord. Het gebied werd vanaf de jaren 60 ingericht als bedrijventerrein en haven. Het oude havenkanaal werd afgesloten, en de dijken werden verhoogd en versterkt als onderdeel van de Deltawerken. Vorm: de dijk is een brede groene lijn met een fiets- en wandelpad bovenop. Routebeleving: de dijk verbindt een industriegebied, een haven en een natuurgebied. Beplanting: de dijk is vooral met gras begroeid. Bebouwing: in het noorden staan grote loodsen langs de dijk. Elders is de dijk vrij van bebouwing.
Sterke punten •
• •
•
32
Cultuurhistorie: de natuurgebieden Gorzen en Griendbos herinneren aan de geschiedenis. De dijk verbindt de haven en het oude kanaal. Herkenbaarheid: de dijk is goed zichtbaar door zijn hoogte en groene taluds. Samenhang: de dijk sluit aan op de Ringdijk en de Oostmolendijk en maakt deel uit van het netwerk van dijken die op Deltahoogte zijn gebracht. Relatie met het landschap: de dijk verbindt drie gebieden: een industriegebied, een havengebied en een natuurgebied. De Gorzen en het Griendbos versterken de verbinding met het buitenwater.
Dijken van Ridderkerk
•
•
Onderbrekingen: de verbinding tussen rivier, dijk en haven is verloren gegaan. Deze ruimtes zijn nu gescheiden, terwijl ze vroeger een geheel vormden. Harde overgang: het noordelijke deel heeft een harde overgang tussen industrie en dijk. Hier staan hekken en gebouwen die met de achterkant naar de dijk staan. Niet toegankelijk: De dijk is op sommige plekken niet toegankelijk voor fietsers en wandelaars. De verbinding naar de Oostmolendijk is slecht beleefbaar.
Aanbevelingen •
• • •
Maak de dijk groener en richt deze in als ecologische verbinding. Dit kan zorgen voor een zachte overgang naar de bedrijventerreinen. Maak de dijk ecologisch waardevoller en bespreek het met het Waterschap. Versterk de verbinding tussen de rivier, dijk en haven. Zorg voor een zachtere overgang tussen industrie en dijk. Richt het gebied rond De Schans in met behoud van het industriële verleden en de bestaande erfgoedlocaties. Kijk hiervoor naar het rapport Industrieel Erfgoed.
voetganger of fiets
verkeer
bedrijfsgebouw
auto/vracht-
De Noord
b. Donkerslootsedijk
bedrijfsgebouw
Buitenzijde
Dijk
Binnenzijde
Principe doorsnede Donkerslootsedijk 1
Slikkerveer Schans
1
2
bedrijventerrein Donkersloot
2
haven 3
gemeentegrens
voormalig havenkanaal
verzwaarde dijk (primair waterkerend) grote groengebied open gebied
de Gorzen
het Griendbos
groenlobben waardevol doorzicht
3
onderbreking dwarsverbinding monument waardevol historisch gebouw dijkbebouwing object/element industrieel erfgoed kenmerkend gebied industrieel erfgoed
Dijken van Ridderkerk
33
c. Oostmolendijk
Kenmerken
Zwakke punten
•
•
•
•
• •
Functie: de Oostmolendijk is onderdeel van een oude waterkering in de polder Oud- en Nieuw-Reijerwaard. Samen met de Westmolendijk en de Middenmolendijk vormt het een deel van de Molendijk, die van Ridderkerk naar de Rotterdamseweg loopt. Vorm: door aanpassingen heeft de dijk nu flauwe groene taluds. Bij de Oude Molen is de oude vorm nog deels te zien. Hier is de oude sluis er nog, maar nauwelijks herkenbaar. De buitendijkse kreek en kade zijn nog wel nog zichtbaar. Routebeleving: richting Oostendam krijgt de dijk een landelijk karakter met uitzicht op de Crezéepolder, de rivier de Noord en de polder Oud-Reijerwaard. De aanleg van de A15 heeft een groot deel van de dijk weggehaald. Beplanting: gras op de taluds, natuur in de polders en bomen bij de erven op afstand van de dijk. Bebouwing: de bebouwing is landelijk en bestaat uit boerderijen en woningen.
Sterke punten •
• •
• •
34
Cultuurhistorie: de dijk hoort bij een middeleeuws dijkenstelsel. Het historische en landelijke karakter geeft een beeld van het oude polderlandschap. Herkenbaarheid: het groene dijktracé is goed zichtbaar. Samenhang: de dijk sluit aan op de Donkerslootsedijk en maakt deel uit van het netwerk van dijken die op Deltahoogte zijn gebracht. Relatie met het landschap: dit is een van de weinige plekken waar je de openheid van het polderlandschap goed ervaart. Bebouwingsbeeld: de landelijke bebouwing en het omliggende polderlandschap vormen een samenhangend geheel.
Dijken van Ridderkerk
•
•
Verkeer op de kruin: auto’s domineren de weg op de kruin van de dijk. Een duidelijke markering voor langzaam verkeer ontbreekt. Onderbrekingen: de verbinding met andere dijken wordt op plekken onderbroken. De overgang van de Oostmolendijk naar de Pruimendijk onder de A15 en N915 mist ruimtelijke kwaliteit. De viaducten en wegen doorbreken de continuïteit van de dijk. Rommelige inrichting: palen en hekken verstoren het landschap.
Aanbevelingen • • • •
Maak de dijk groener en versterk de natuur. Plant bomen alleen bij erven (zoals vroeger ook gebruikelijk), zodat het uitzicht vanaf de dijk open blijft. Zorg voor betere routes voor fietsers en voetgangers. Indien de kansen zich aandienen, verbeter de (visuele) verbindingen met andere dijken en verhoog de ruimtelijke kwaliteit bij de overgangen.
Buitenzijde
Dijk
verkeer
auto/fiets-
verkeer
auto/fiets-
De Noord
c. Oostmolendijk
Binnenzijde
Principe doorsnede Oostmolendijk 1
Midd
enmo
lend
ijk
2
1
Crezéepolder
Oude Molen 2
gemeentegrens verzwaarde dijk (primair waterkerend) grote groengebied
A15
open gebied groenlobben
3
3
waardevol doorzicht onderbreking
Oostendam
dwarsverbinding monument waardevol historisch gebouw dijkbebouwing object/element industrieel erfgoed kenmerkend gebied industrieel erfgoed
Dijken van Ridderkerk
35
2. Dijken door het dorp Ringdijk - Westmolendijk - Middenmolendijk Kenmerken
Sterke punten
•
•
•
•
•
•
36
Functie: de Ringdijk door Slikkerveer en Ridderkerk is een deel van een rivierdijk uit de 15e eeuw. Deze dijk beschermde de polder Nieuw Reijerwaard tegen het water van de Nieuwe Maas. Het tracé volgt grotendeels een oudere middeleeuwse dijk. Bij de kruising met de Lagendijk ontstond het dorp Ridderkerk, dat zich later langs de dijk uitbreidde. De dijk loopt door als Westmolendijk en daarna als Middenmolendijk. De Ringdijk heeft geen waterkerende functie meer. Vorm: de dijk heeft nog het oorspronkelijke profiel, met een smalle weg op de top en steile taluds. De binnendijkse helling is steiler en ligt lager dan de buitendijkse. Aan de voet van de dijk ligt de Benedenrijweg of Molensteeg, verbonden met de dijk via stenen trappen. Routebeleving: vanaf de dijk kijk je uit over de daken van de lager gelegen huizen. Er zijn open plekken en doorkijkjes. De dijk is toegankelijk voor auto’s, fietsers en voetgangers. Parkeren gebeurt op de dijk. Beplanting: het groene karakter wordt gevormd door grashellingen en bomen zoals esdoorns, essen en leilinden. Groene voortuinen en open plekken (zoals bij de ruïne van Huis te Woude) versterken het landschap. Bebouwing: de huizen zijn gevarieerd, met kleine doorgangen en trappen. Typisch zijn dijkwoningen die zowel vanaf de dijk als de weg beneden toegankelijk zijn. Richting de Kerksingel wordt de bebouwing dichter.
Bij de Westmolendijk zijn zowel open als gesloten gevelrijen te zien.
Dijken van Ridderkerk
• • •
•
Cultuurhistorische betekenis: de Ringdijk is een van de oudste structuren van Ridderkerk en heeft zijn historische vorm behouden. De Ringdijk en Westmolendijk zijn extra bijzonder vanwege het ‘dubbel lint’-principe met de Benedenrijweg en Molensteeg. Herkenbaarheid: het dijkprofiel is asymmetrisch, met een smalle weg bovenop en een bomenrij langs de hellingen. Samenhang: de Ringdijk sluit aan op andere dijkstructuren langs de rivier. Relatie met het landschap: de dijk biedt afwisselende sferen, van open gebieden tot dorpsstructuren. Groene tuinen en erven maken de omgeving aangenaam. Bebouwingsbeeld: de kleinschalige historische gebouwen en dijkwoningen met een dorps karakter geven de dijk een unieke uitstraling.
Zwakke punten •
• • •
Onderbrekingen: de dijk wordt op sommige plekken onderbroken, zoals bij de Rotterdamseweg en Donkerslootsweg. Herkenbaarheid: het begin en einde van de dijk zijn niet altijd duidelijk gemarkeerd. Sterke invloed van verkeer: parkeren op de dijk verstoort het historische karakter. Rommelige inrichting: hoge hekken, dichte beplanting of rommelige tuinen kunnen het uitzicht en de beeldkwaliteit verstoren.
Aanbevelingen •
• • •
•
Behoud en herstel het historische karakter van de dijk en de samenhang met gebouwen en bomenrijen. Breng het eigendom en het gebruik ervan in beeld. Versterk de drie landschappen van de dijk: halfopen in het noorden, dorps in het midden en open in het zuiden. Maak de dijk groener door bijvoorbeeld kruiden en bloemen toe te voegen aan de hellingen en bomen aan te vullen. Zorg dat de dijk beter als één geheel wordt ervaren, met een integrale inrichting en aandacht voor parkeerplaatsen en erfafscheidingen. Besteed aandacht aan de entreepunten en kruisingen, zoals bij de Rotterdamseweg en Donkerslootweg, en maak deze aantrekkelijker.
verkeer
open groengebied
auto/fiets-
verkeer
bedrijfsgebouw
auto/fiets-
dijk door het dorp: niet verzwaard
teensloot
a. Ringdijk Slikkerveer
groenlobben waardevol doorzicht
Buitenzijde
onderbreking
Dijk
Binnenzijde
Principe doorsnede Ringdijk Slikkerveer
dwarsverbinding monument
1
2
3
4
5
6
waardevol historisch gebouw dijkbebouwing object/element industrieel erfgoed kenmerkend gebied industrieel erfgoed
2
1
4 3
5
6
Dijken van Ridderkerk
37
groenlobben waardevol doorzicht
Buitenzijde
onderbreking
Dijk
Binnenzijde
Principe doorsnede Ringdijk- Westmolendijk, met ‘dubbel lint’-principe
dwarsverbinding voormalige loop havenkanal monument
7
8
9
10
11
12
waardevol historisch gebouw dijkbebouwing object/element industrieel erfgoed kenmerkend gebied industrieel erfgoed
7 8
9 10
11
12
38
verkeer
open groengebied
auto/fiets-
bedrijfsgebouw
verkeer
dijk door het dorp: niet verzwaard
auto/fiets-
b. Ringdijk Ridderkerk - Westmolendijk
Dijken van Ridderkerk
verkeer
auto/fiets-
doorgaand
grote groengebied
verkeer
dijk door het dorp: niet verzwaard
auto/fiets-
teensloot
c. Middenmolendijk Ridderkerk
open groengebied groenlobben
Buitenzijde
waardevol doorzicht
Dijk
Binnenzijde
Principe doorsnede Middenmolendijk
onderbreking dwarsverbinding monument
13
14
15
16
17
18
waardevol historisch gebouw dijkbebouwing object/element industrieel erfgoed kenmerkend gebied industrieel erfgoed
13 16 14
17 18
15
Dijken van Ridderkerk
39
3. Dijken langs de Waal Noldijk - Waaldijk- Pruimendijk, Waalweg-Schalksedijk, Damstraat Algemene kenmerken
Waaldijk
Damstraat en Havenhoofd
De dijken langs de Waal zijn de Pruimendijk, Waaldijk, Noldijk, Damstraat, Waalweg en Schalksedijk. De Pruimendijk, Waaldijk en Noldijk waren vroeger primaire waterkeringen, maar zijn sinds de afdamming van de Waal in de 14e eeuw secundaire keringen geworden. Dankzij de geringe druk om te moderniseren, hebben deze dijken hun historische profiel en kleinschalige bebouwing grotendeels behouden.
•
•
•
•
Pruimendijk •
•
•
•
40
Functie en vorm: de Pruimendijk ligt op de oeverwallen van de Waal en loopt van Oostendam tot aan de brug van Rijsoord. Het was de buitendijk van de Zwijndrechtse Waard. De dijk is relatief laag, met aan beide zijden steile hellingen. Er loopt een smalle weg over de kruin. Het karakter van de Pruimendijk wisselt tussen dorps en landelijk. Routebeleving: de dijk heeft verschillende gezichten: - smal en intiem tussen bebouwde delen, zoals tussen de Rijksstraatweg en de A16; - halfopen bebouwing, bijvoorbeeld tussen de Tarwestraat en de Damstraat; - een breder, open en groen karakter tussen Oostendam en Rijsoord. Beplanting: langs de dijk staan voortuinen en bomenrijen. Via openingen tussen de bebouwing kijk je uit over groene gebieden achter de dijk. Binnendijks ligt een zone van waterpercelen, met akkers, weilanden, en boomgaarden omringd door sloten. Dit gebied speelde vroeger een belangrijke rol in de vlasproductie. Bebouwing: de bebouwing langs de Pruimendijk is gevarieerd. Er staan historische panden naast modernere huizen. Vaak zijn het kleinschalige panden, soms rijtjes, met kapconstructies die haaks of evenwijdig aan de dijk staan. Arbeidershuizen, boerderijen, woonhuizen en schuren wisselen elkaar af op verschillende afstanden van de dijk. Dijken van Ridderkerk
• •
Functie: de Waaldijk is de noordelijke verlenging van de Pruimendijk en werd rond 1330 aangelegd. Het is nu een secundaire kering. Vorm: de Waaldijk ligt hoger dan de parallel lopende Rijksstraatweg. Het binnendijkse talud bestaat uit erven, tuinen en enkele openbare groenzones. Op de dijk loopt een weg. Routebeleving: vanaf de dijk zijn er open uitzichten op het binnendijkse gebied en de Rijksstraatweg. Beplanting: de hellingen zijn beplant met witte abeel en populier. Dijktrappen verbinden de tuinen met de kruin. Bebouwing: langs de Waaldijk staan vooral historische huizen met kappen evenwijdig aan de dijk. De bebouwing aan de binnendijkse zijde is minder dicht dan die aan de buitendijkse zijde, waar zicht op de Waal beperkt is.
•
•
•
Noldijk • • •
•
•
Functie: de Noldijk is een landelijke dijk, met bij de bocht van de Waal het buurtschap Wevershoek. Vorm: de dijk heeft een steil binnendijks talud en een flauwer buitendijks talud, met een weg op de kruin. Routebeleving: de dijk is toegankelijk voor auto’s, fietsers en voetgangers. Parkeren gebeurt op de dijk en op het erf. Uitzicht of doorkijkjes vanuit de dijk worden beperkt door groene hagen of bebouwing. Beplanting: het groene karakter wordt vooral bepaald door privétuinen die tot aan de Waal reiken. Aan de polderkant liggen open landbouwpercelen met sloten en bomenrijen. Bebouwing: aan de dijk staan historische huizen. Langs de Waalzijde zie je kleine arbeiderswoningen dicht op de dijk en grotere villa’s verder weg. De boerderij De Wevershoeve markeert de historische kruising bij de Gebroken Meeldijk.
•
Functie: de Damstraat is de oostelijke afdamming van de oude rivierarm de Waal. Na de afdamming in de 14e eeuw ontstond hier het dorp Oostendam. De Damstraat loopt over in het Havenhoofd, dat in de 16e eeuw werd aangelegd als kade met bebouwing rondom een haven en een uitwateringssluis. Door de aanleg van het Noordeinde werd het buitendijkse havengebied afgesneden van de Noord. Vorm: de Damstraat ligt hoger dan de omliggende straten. Onderaan ligt de Damweg, die de verbinding vormt met de Pruimendijk en het Havenhoofd. Het talud is beplant met esdoorns. Routebeleving: zowel op de Damstraat als de Damweg lopen wegen voor auto’s, fietsers en voetgangers. Vanaf de Damstraat zijn de daken van bebouwing onderaan zichtbaar. Beplanting: het talud tussen de Damweg en Damstraat is begroeid met gras en bomen, die doorlopen tot het Havenhoofd. Door de verspringende rooilijn van de bebouwing is er soms ruimte voor voortuinen. Bebouwing: langs de Damstraat staan historische panden aan de buitenkant van de dijk. Het gaat om aaneengesloten eenlaagse gebouwen met kappen, die soms haaks en soms evenwijdig aan de dijk staan. Bij een pleintje, dat als parkeerplaats wordt gebruikt, staan historische panden die samen een karakteristiek geheel vormen met de bebouwing aan de overkant in Hendrik-Ido-Ambacht. Langs de Damweg onderaan de dijk staan arbeiderswoningen, burgerhuizen en boerderijen.
Waalweg en Schalksedijkje
Sterke punten
Aanbevelingen
•
•
•
•
•
•
•
Functie: de Waalweg en het Schalksedijkje maken deel uit van het dijkenstelsel van de Zwijndrechtse Waard. De Waalweg ligt langs de zuidoever van de Waal en maakt deel uit van de bedijking van de polders Strevelshoek en Rijsoord. Aan de Waalweg ligt het gehucht Strevelshoek, dat ooit een zelfstandige gemeente was. Het Schalksedijkje maakt deel uit van de afdamming van de Waal. Vorm: beide dijken hebben een smalle kruin en een klein hoogteverschil ten opzichte van de omliggende polder. Langs de Waalweg ligt een sloot, en percelen zijn bereikbaar via dammen en bruggen. Het Schalksedijkje heeft een kleinschalig en groen karakter. Routebeleving: de Waalweg is open en landelijk, met uitzichten op het polderlandschap tussen de bebouwing. Het Schalksedijkje is dichter bebouwd. Vanaf beide dijken is er voortdurend zicht op de Waal. Parkeren gebeurt op erven of dwars aan de dijk. Beplanting: langs de Waalweg ligt een grasberm met rietkragen, knotwilgen en populieren. Bij het Schalksedijkje is het buitendijkse talud deels in gebruik als privégrond met begroeiing. Bebouwing: langs de Waalweg staat vrijstaande bebouwing binnendijks, met als opvallend element een verplaatste korenmolen. Bij het Schalksedijkje staan eenlaagse huizen met kappen, omringd door groene tuinen en erven.
•
•
•
•
Cultuurhistorische betekenis: de dijken langs de Waal zijn historische structuren binnen de gemeente en hebben hun karakter grotendeels behouden. Elementen zoals dijken, bebouwing en waterpercelen vertellen het verhaal van de vlasindustrie en andere lokale geschiedenis. Herkenbaarheid: de Pruimendijk en Waaldijk zijn herkenbaar aan hun lage profiel, steile taluds, en afwisselend dichtbebouwde en open delen. Binnendijks grenzen tuinen aan de Waal, terwijl buitendijks agrarische gebouwen staan. Samenhang: de dijken zijn divers qua profiel, bebouwing en groen. Elke dijk heeft eigen kenmerken, maar samen vormen ze een herkenbare structuur met een dorps en landelijk karakter. Relatie met het landschap: de groene tuinen, bomen en open doorkijkjes naar de Waal of het polderland versterken de verbinding tussen de dijken en het omliggende landschap. Bebouwingsbeeld: door verspringende rooilijnen en variërende richtingen van de bebouwing ontstaat een afwisselend straatbeeld met verrassende uitzichten.
• •
•
•
Behoud cultuurhistorische waarde: behandel de Pruimendijk en Waaldijk als waardevolle elementen en behoud hun historische karakter en samenhang. Neem dit mee in het thematisch programma “integrale ruimtelijke kwaliteit”. Afstemmen op sfeer: nieuwe ontwikkelingen moeten aansluiten bij het bestaande karakter van de dijken. Verbeter samenhang: maak de dijken als doorlopende structuren beter herkenbaar, met samenhangende wegprofielen en materialen. Vooral bij de Pruimendijk vraagt dit versterking van het groene karakter van de dijken langs de Waal. Groene uitstraling behouden en versterken: stimuleer meer groene voortuinen en erven langs de dijken. Zorg dat de historische bomenrijen behouden blijven en vul deze waar nodig aan. Het is belangrijk om open uitzichten te behouden naar het polderlandschap en de waterpercelen aan de Waal. Passende bebouwing: zorg dat nieuwe en bestaande bebouwing past bij de schaal en sfeer van de historische dijken.
Zwakke punten •
• • • •
Onderbrekingen: kruisingen en (snel)wegen verstoren de zichtbare lijn van de dijken, zoals bij de Pruimendijk tussen de Rijksstraatweg en de A16. Verkeer op de kruin: geparkeerde en rijdende auto’s overheersen op sommige dijkkruinen. Inconsistentie bestrating: verschillen in wegafwerking zorgen voor een gebrek aan samenhang. Belemmerde zichtlijnen: hoge erfafscheidingen of overwoekerde tuinen blokkeren doorkijkjes vanaf de dijk. Rommelige inrichting: elementen zoals hekken en verlichting verminderen de kwaliteit van de overgangszones tussen dijk en bebouwing. Dijken van Ridderkerk
41
Waal
Principe doorsnede Pruimendijk
Buitenzijde
Binnenzijde
verkeer
auto/fiets-
Waal
teensloot
verkeer
Dijk
Dijk
Principe doorsnede Noldijk verkeer
Buitenzijde
auto/fiets-
Waal
auto/fiets-
a. Noldijk - Waaldijk- Pruimendijk tot A16
dijk langs de Waal: secundair waterkerend
19
open groengebied Buitenzijde
Dijk
Binnenzijde
Principe doorsnede Waaldijk
waardevol doorzicht onderbrekingen monument waardevol historisch gebouw dijkbebouwing object/element industrieel erfgoed kenmerkend gebied industrieel erfgoed 20
19 20
21 21
42
Dijken van Ridderkerk
Binnenzijde
teensloot
verkeer
Waal
auto/fiets-
b. Pruimendijk (vanaf A16) - Oostendam
dijk langs de Waal: secundair waterkerend Buitenzijde
Dijk
Binnenzijde
open groengebied waardevol doorzicht
verkeer
Waal
auto/fiets-
Principe doorsnede Pruimendijk
22
dam
onderbreking rijksweg monument waardevol historisch gebouw dijkbebouwing
Buitenzijde
Dijk
Binnenzijde
Principe doorsnede Pruimendijk bij Oostendam
object/element industrieel erfgoed kenmerkend gebied industrieel erfgoed
23
23 24
22 24
Dijken van Ridderkerk
43
sloot
verkeer
Waal
auto/fiets-
c. Waalweg- Schalksedijkje Rijsoord
dijk langs de Waal: secundair waterkerend grote groengebied
Buitenzijde
kade
25
waardevol doorzicht
Binnenzijde
onderbreking kruising
Principe doorsnede Waalweg
monument waardevol historisch gebouw dijkbebouwing object/element industrieel erfgoed kenmerkend gebied industrieel erfgoed
26
25
26 27 27
44
Dijken van Ridderkerk
4. Dijken in de polder Lagendijk en Rijksstraatweg (voorheen Pieterseliedijk) Lagendijk
Rijksstraatweg (voorheen Pieterseliedijk)
Sterke punten
•
•
•
•
• •
•
Functie: de Lagendijk scheidt de polders Oud en Nieuw Reijerwaard en verbindt Ridderkerk met de Waaldijk bij Rijsoord. In het stadscentrum is het oorspronkelijke dijktracé verdwenen onder het winkelcentrum, maar de dijk is nog zichtbaar bij de begraafplaats en de Sint Jorisstraat. Vorm: de Lagendijk heeft een smalle kruin met bebouwing aan beide zijden. Aan de kant van polder Nieuw Reijerwaard ligt een groen talud, vaak met een teensloot aan de voet. In het zuidelijke deel is deze sloot deels gedempt. Routebeleving: open plekken tussen de bebouwing geven zicht op het omliggende polderlandschap. Beplanting: Aan de kant van polder Nieuw Reijerwaard domineren groene erven met weiden, boomgaarden en siertuinen. Slotjes en bomen versterken het landelijke karakter. Bebouwing: - Polder Oud Reijerwaard: de dijk is hier dicht bebouwd met een mix van historische huizen. De meeste gebouwen zijn eenlaags met een kap en liggen evenwijdig aan de dijk. Verspringende rooilijnen zorgen soms voor groene voortuinen. - Polder Nieuw Reijerwaard: boerderijen en tuinderijen liggen verder van de dijk op de poldervloer. Woonhuizen staan met hun erven aan de uiteinden van kavels die schuin vanaf de dijk lopen. - Het zuidelijke deel van de Lagendijk heeft een landelijk karakter met meer agrarische bebouwing.
•
•
•
•
Functie: de Rijksstraatweg was vroeger de Pieterseliedijk, een smalle polderdijk die de polders Nieuw Reijerwaard en Veren Ambacht scheidde. Sinds 1821 is de dijk omgevormd tot een rijksweg. Het tracé volgt grotendeels de oude dijkstructuur, vooral tussen Zwet en ‘t Zwaantje. Bij het kruispunt Rijksstraatweg-Noldijk was vroeger een halte van de RTM. Vorm: de hoogteverschillen en het groene talud maken het dijkprofiel nog zichtbaar. Aan de kant van polder Veren Ambacht is het profiel asymmetrisch geworden door ophogingen, waardoor de bebouwing verder van de weg ligt. Routebeleving: een weg voor auto’s en fietsen loopt over de dijkkruin, met parkeermogelijkheden aan beide zijden. Bij sommige delen is een parallelweg op de teen van de dijk. Trapjes verbinden de verschillende niveaus. De omgeving heeft een groen en landelijk karakter door historische bebouwing met kappen, vaak eenlaagse huizen die afwisselend op, naast of onderaan de dijk staan. Beplanting: het talud aan de kant van Veren Ambacht heeft een doorlopende rij bomen. Verder zijn er groene voortuinen en onbebouwde ruimtes die bijdragen aan het groene karakter. Bebouwing: - aan de kant van Nieuw Reijerwaard staat de bebouwing vaak op of half in de dijk, met historische arbeiderswoningen in blokken van één laag.
- aan de kant van Veren Ambacht staat de bebouwing minder dicht op elkaar, met een groene buffer die het bedrijventerrein camoufleert.
•
•
•
•
Cultuurhistorische betekenis: De Lagendijk en de Rijksstraatweg maken beide deel uit van een historisch netwerk van dijken dat de polders scheidt, waarbij de Lagendijk uit de 15e eeuw dateert en duidelijk herinnert aan de agrarische functie van het gebied, en de Rijksstraatweg het verschil in polderstructuren zichtbaar maakt door het asymmetrische profiel. Herkenbaarheid: Beide dijken zijn goed herkenbaar. De Lagendijk vormt een overgang tussen twee polders met een combinatie van dicht bebouwde en half open zijden, terwijl het profiel van de Rijksstraatweg in het noordelijke deel goed zichtbaar blijft dankzij het groene talud en de doorlopende bomenrij. Samenhang: de dijken hebben een sterke samenhang met hun omgeving. Ondanks onderbrekingen door wegen blijft de verhoogde ligging van de Lagendijk herkenbaar. De Rijksstraatweg sluit aan op de Noldijk en de Rijksstraatweg langs de Waal, waarbij het doorlopende groene talud en de bomenrijen de herkenbaarheid versterken. Relatie met het landschap: deze is duidelijk aanwezig. De open plekken, sloten en kavelsloten zorgen voor uitzicht op het polderlandschap, terwijl groene erven en taluds het landelijke karakter van beide dijken benadrukken. Bebouwingsbeeld: deze is kleinschalig en gevarieerd.