Gebiedsplan IJsselmonde 1 - 2025.pdf

RAPPORT

Gebiedsplan IJsselmonde

REPORT

REPORT

REPORT

Versie 1.0

RAPPORT

REPORT

REPORT

REPORT

RAPPORT

REPORT

REPORT

REPORT

Titel:

Gebiedsplan IJsselmonde

Auteurs:

Petrus Postma en Joost Swiers, &flux

Datum:

5 december 2025

RAPPORT

Versie

1.0

REPORT

Opdrachtgever Provincie Zuid-Holland

REPORT

REPORT Deelnemers aan het gebiedsproces: Provincie Zuid-Holland, Waterschap Hollandse Delta, Gemeenten Albrandswaard, Barendrecht, Rotterdam, Hendrik-Ido-Ambacht, Zwijndrecht en Ridderkerk, Zuid-Hollands Landschap, Staatsbosbeheer, Buijtenland van Rhoon, Natuur en Recreatieschap IJsselmonde

Gebiedsplan IJsselmonde 2

Inhoud Inleiding ........................................................................................................................................................................4 1. Waarden van het landelijk gebied ............................................................................................................................5 2. Uitdagingen voor het landelijk gebied......................................................................................................................7 3. Noodzaak van een offensieve strategie ...................................................................................................................9 4. Visie op de toekomst van het landelijk gebied .......................................................................................................11 5. Hoe gaan we daar komen .......................................................................................................................................13 6. Ontwikkelstrategie..................................................................................................................................................15 7. Ruimtelijk Masterplan ............................................................................................................................................19 8.

Financieringsstrategie.............................................................................................................................................22 9. Organisatie..............................................................................................................................................................26 10. Tijdpad en investering ..........................................................................................................................................28 Bijlage 1 – Projecten ...................................................................................................................................................30

Gebiedsplan IJsselmonde 3

Inleiding Samen zoeken naar een werkende aanpak voor de toekomst van het landelijk gebied op het eiland IJsselmonde.

IJsselmonde is uniek in Nederland. Het eiland is intens druk bewoond en zeker in de laatste generatie is de verstedelijking enorm toegenomen. Het resterend landelijk gebied staat onder druk door tal van wensen en eisen voor verdere bebouwing, energietransitie, waterberging en vele andere claims. Zonder een structureel andere aanpak van dit gebied dan in de laatste generatie gaan we op het eiland nog (veel) meer landelijk gebied verliezen. Dat is een serieuze bedreiging voor de gezondheid en het geluk van de bewoners, en daarmee ook de economische aantrekkelijkheid en dus de welvaart. In dit Gebiedsplan wordt deze structurele, nieuwe aanpak geïntroduceerd. Gebaseerd op de kernwaarden van het landelijk gebied, juist in het belang van de stedelijke omgeving. Deze aanpak roept veel vragen op die we in het komende jaar verder gaan uitwerken. In die zin is dit plan een soort startnotitie, van waaruit we de strategie gaan uitwerken. Deze aanpak vraagt bestuurlijke durf en overtuiging. Dit plan is dan ook gebaseerd op de dialoog tussen de bestuurders in de Landschapstafel IJsselmonde, in de periode september 2024 – juni 2025. In november 2025 besluiten de leden van de Landschapstafel om dit plan verder uit te werken aan de hand van een Ontwikkelstrategie, een Ruimtelijk Masterplan en een Financieringsstrategie.

In deze documenten worden alle opmerkingen en adviezen naar aanleiding van dit plan verder uitgewerkt. Uiteindelijke besluitvorming over de uitvoering van deze strategie zal naar verwachting plaats vinden in Raads-, Verenigde Vergaderings- en Statenvergaderingen begin 2027. Voor nu is dit plan eigendom van de bestuurders in de Landschapstafel. Omdat het plan gebaseerd is op een gezamenlijke dialoog schrijven we in dit plan vaak in de ‘wij’ vorm. Dat doen wij vanuit de overtuiging dat iedereen zich eigenaar moet voelen van dit plan als we willen dat het ook uitgevoerd gaat worden.

Aanleiding en status van het Gebiedsplan Dit Gebiedsplan is het resultaat van een bestuurlijke dialoog in de Landschapstafel IJsselmonde. Aan de hand van een herijking van de Gebiedsvisie IJsselmonde uit 2019 voerden de leden van de Landschapstafel het gesprek over hoe de toekomst van het landelijk gebied op IJsselmonde vorm moet krijgen. In de ambtelijke landschapstafel zijn deze bestuurlijke kaders uitgewerkt tot het voorliggende Gebiedsplan. Behandeling in colleges en besturen vindt na november 2025 plaats. Wel is voor de zomer van 2025 een informerende brief over de totstandkoming van dit Gebiedsplan verzonden naar alle colleges en besturen. De term Gebiedsplan doet denken aan een plan met een ruimtelijke status of een positie onder de Omgevingswet. Dat is het niet. In die zin heeft dit plan dus geen juridische status. Het plan levert wel inhoud die geborgd kan worden in plandocumenten die onder de Omgevingswet vallen, zoals de gemeentelijke Omgevingsvisies. Maar daarvoor zal altijd besluitvorming in Raden, Verenigde Vergadering en Staten nodig zijn.

Partners in de Landschapstafel IJsselmonde en daarmee de eigenaren van dit plan zijn bestuurders van de volgende organisaties: Provincie Zuid-Holland, Waterschap Hollandse Delta, gemeenten Rotterdam, Ridderkerk, Hendrik-IdoAmbacht, Zwijndrecht, Barendrecht, Albrandswaard, Staatsbosbeheer, Zuid-Hollands Landschap, Natuur- en Recreatieschap IJsselmonde en Buijtenland van Rhoon.

Gebiedsplan IJsselmonde 4

1. Waarden van het landelijk gebied In dit hoofdstuk beschrijven wij de waarden van het landelijk gebied op IJsselmonde die wij, de partners in de Landschapstafel, willen behouden en versterken. IJsselmonde is een eiland in de Zuid-Hollandse delta, omsloten door de Nieuwe Maas in het noorden, de Oude Maas in het zuiden (en westen) en de Noord in het oosten. Het eiland wordt voor een groot deel in beslag genomen door woon- werk- en industriegebied. Talrijke tunnels en bruggen verbinden het eiland met de rest van Nederland. De snelwegen A15, A16, A29 en de spoorlijnen doorkruisen het eiland en zorgen voor veel versnippering van het resterend buitengebied. Het zuidelijk deel van het eiland heeft de karakteristieken van een groene kraag om de stedelijke gebieden heen. Hier vindt men de 6 gemeenten: Albrandswaard, Barendrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, Ridderkerk, Rotterdam en Zwijndrecht.

Het landelijk gebied van IJsselmonde bevat een rijkdom aan waarden. Het landschap geeft bewoners de kans om te genieten van de rust, ruimte en het karakteristieke rivier- en polderlandschap. Dit gebied biedt niet alleen mogelijkheden voor recreatie, zoals wandelen, fietsen en ontspannen, maar draagt ook bij aan een gezondere leefomgeving door het zuiverende vermogen van het watersysteem, de verbetering van de luchtkwaliteit door aanwezige beplanting en diverse natuurgebieden waar onder het Natura 2000 gebied Oude Maas. Bovendien maakt het buitengebied lokaal en gezond geproduceerd voedsel toegankelijker, wat bijdraagt aan de gezondheid en het welzijn van de gemeenschap.

De laatste jaren is het belang van het landelijk gebied alleen maar groter geworden. Er is meer aandacht voor biodiversiteit en natuurbehoud. Tijdens de corona pandemie bleek het landelijk gebied van essentieel belang voor de inwoners van IJsselmonde en daar buiten als uitloopgebied. Tegelijkertijd onderstrepen toenemende weersextremen het belang van ruimte voor waterberging in tijden van teveel water en wateropslag ten behoeve van tijden van droogte/ te weinig water. Het landelijke gebied fungeert ook als koele tegenhanger van het stedelijk hitte-eiland. Ook toegankelijkheid en beschikbaarheid van gezonde voeding wordt een steeds belangrijker thema. En toch is het areaal buitengebied afgenomen en staat de kwaliteit van het buitengebied op meerdere manieren onder druk. Samengevat is het landelijk gebied op IJsselmonde misschien wel van meer waarde (vanwege de schaarste) dan waar dan ook in Zuid-Holland vanuit het perspectief van de onderstaande waarden. Vanuit haar eigen waarde, maar ook vanuit haar waarde voor de stedelijke omgeving. Het landelijk gebied is daarmee vanuit het perspectief van brede welvaart essentieel. Met andere woorden, als we naast welvarend ook gezond en gelukkig willen blijven is het buitengebied hier meer dan waar ook onmisbaar.

Gebiedsplan IJsselmonde 5

1) Ruimte om te recreëren en te bewegen Het landelijk gebied van IJsselmonde biedt inwoners en bezoekers een groene oase om te wandelen, fietsen, varen en sporten. Goed toegankelijke paden, recreatieve routes en rustplekken nodigen uit tot actief en gezond buiten zijn. Zo ontstaat een aantrekkelijk landschap waar bewegen vanzelfsprekend wordt.

2) Kunnen ontsnappen aan de hectiek van de stad Te midden van de verstedelijking vormt het buitengebied een waardevolle plek voor rust en bezinning. Hier hoor je vogels in plaats van verkeer, en kijk je uit over open landschap, zoals akkers en buitendijks gebied, in plaats van bebouwing. Deze nabijheid van stilte, groene longen en ademruimte versterkt het welzijn van bewoners en bezoekers.

3) Ruimte voor waterberging en opslag van water in tijden van schaarste Door klimaatverandering neemt de noodzaak toe om water slim te beheren. Het landelijk gebied van IJsselmonde kan dienen als natuurlijke spons, waar water wordt opgevangen bij piekbuien (dat vooral uit het stedelijk gebied komt) en vastgehouden ten behoeve van periodes van droogte. Zo draagt het landschap bij aan een robuust watersysteem.

4) Ruimte voor andere klimaat adaptieve maatregelen (tegengaan hittestress bijvoorbeeld) Groene zones, bomenrijen en waterrijke gebieden in het buitengebied verlagen de temperatuur en zorgen voor verkoeling tijdens hete dagen. Het versterken van deze landschappelijke elementen maakt IJsselmonde beter bestand tegen extreme weersomstandigheden.

5) Ruimte voor een vitale natuur en biodiversiteit Het buitengebied biedt leefruimte voor planten en dieren, van weidevogels tot insecten en van rietkragen tot bloemrijke graslanden. Door natuurverbindingen te versterken en de kwaliteit van het landschap te verbeteren, blijft de biodiversiteit veerkrachtig en toekomstbestendig. Dit is in belangrijke mate wat het Zuid-Hollands Programma Landelijk Gebied (ZH-PLG) nastreeft.

6) Ruimte om natuurinclusief voedsel te produceren en dicht bij de consument te brengen In het Buijtenland van Rhoon wordt natuurinclusieve landbouw bedreven die rekening houdt met natuur en milieu. Wat we daar leren kunnen we verder opschalen op het eiland. Lokale voedselproductie, korte ketens en initiatieven zoals boerderijwinkels en pluktuinen brengen producent en consument dichter bij elkaar.

7) Ruimte voor aspecten van zorg die in het buitengebied goed tot hun recht komen Het rustige, groene karakter van het buitengebied leent zich uitstekend voor zorginitiatieven, zoals zorgboerderijen, therapietuinen en dagbesteding. Deze omgeving bevordert herstel, ontspanning en sociale verbinding.

8) Cultuurhistorische waarde koesteren Het landschap van IJsselmonde is rijk aan historie, van oude landgoederen, molenbiotopen, dijken en polderstructuren tot karakteristieke boerderijen en landschapselementen. Door deze cultuurhistorische waarden te behouden en beleefbaar te maken, blijft de identiteit van het gebied herkenbaar voor toekomstige generaties.

Gebiedsplan IJsselmonde 6

2. Uitdagingen voor het landelijk gebied In het gebiedsproces hebben we samen met de partners nagedacht over welke uitdagingen we zien die de waarden van het landelijk gebied bedreigen. We kennen deze uitdagingen vanuit meerdere organisaties. Het meest belangrijk is ruimte. Die wordt steeds schaarser. Door de verstedelijking van het landelijk gebied raken gebiedspartners, steeds meer in de knel met hun doelen, wensen en waarden die ze willen behouden en versterken in dat landelijk gebied. Eigenlijk is er voor alles op het eiland een tekort aan ruimte, zowel binnenstedelijk als daarbuiten. De ruimte om de waarden (zoals beschreven in het vorige hoofdstuk) te behouden en te versterken is eenvoudig gezegd gewoon heel erg schaars geworden. Het waterschap staat voor een enorme wateropgave (waterberging en afvoer) en heeft daar ruimte in het stedelijk, maar ook het landelijk gebied voor nodig. Hetzelfde geld voor de agrarische ondernemers op IJsselmonde. Het areaal is over de jaren zo hard afgenomen en versnipperd dat er niet veel grootschalige bedrijfsvoering meer kan plaatsvinden. Daarnaast hebben de natuurorganisaties en het NRIJ de uitdaging om de overgebleven natuur- en recreatiegebieden gezond en toegankelijk te houden.

We hebben de belangrijkste knelpunten op het gebied van water, natuur en recreatie op IJsselmonde in beeld gebracht door middel van een knelpuntensessie die we eind juli 2025 organiseerden. Hier zagen we dat het eiland IJsselmonde grote uitdagingen heeft, maar dat er ook grote kansen liggen om de verschillende delen van het eiland met elkaar te verbinden en zo de waarden te behouden en te versterken.

Knelpunten en kansenkaart water, natuur en recreatie, ZHL (oktober 2025)

Gebiedsplan IJsselmonde 7

1)Stedelijke druk De groei van omliggende dorpen en steden zet het landschap van IJsselmonde onder druk. Woningbouw, infrastructuur en bedrijvigheid vragen steeds meer ruimte, waardoor open gebieden versnipperen en de rust en kwaliteit van het buitengebied afnemen. Het vinden van balans tussen stedelijke ontwikkeling en landschapsbehoud is een voortdurende opgave. Goed ruimtelijk beleid moet het resterende landelijke gebied van IJsselmonde beschermen én de bestaande waarden versterken.

2)Verlies agrarische economie De agrarische sector op IJsselmonde krimpt door verstedelijking en staat onder druk door verlies van randvoorwaardelijke diensten zoals veeartsen, voedselverwerking, advies, etc. Boerderijen verdwijnen of schakelen over naar andere functies en verdienmodellen, waardoor kennis, cultuur en open gebied verloren dreigen te gaan. Het zoeken naar nieuwe verdienmodellen en duurzame vormen van landbouw is noodzakelijk.

3)Beheer en onderhoud natuur en recreatie Natuur- en recreatiegebieden hebben actief beheer nodig om aantrekkelijk en veilig te blijven. Versnipperd eigenaarschap, beperkte budgetten en capaciteit maken dit steeds complexer. Zonder structureel onderhoud dreigt kwaliteitsverlies van deze groene en (deels) open gebieden.

4)Voldoende en gezond water Het waarborgen van schoon en voldoende water is een groeiende uitdaging, mede in het licht van klimaatverandering en een stijgende (water)temperatuur. Vervuiling door stedelijke afstroming, landbouw en industrie beïnvloedt de waterkwaliteit. Tegelijkertijd zorgen langere droge periodes, zeespiegelstijging en onregelmatige rivierafvoer voor schaarste en verzilting. Een robuust watersysteem en duurzaam waterbeheer is van levensbelang voor mens, natuur en landbouw.

5)Wateroverlast IJsselmonde is kwetsbaar voor hevige neerslag en hoge waterstanden door een sterk verstedelijkt gebied en een steeds kleiner wordend landelijk gebied dat het water op kan vangen. Klimaatverandering vergroot het risico op wateroverlast in met name de stedelijke omgeving. Het versterken van waterbergende capaciteit in een robuust watersysteem en slimme afvoer is essentieel om schade te voorkomen.

6)Biodiversiteit Door verstedelijking, intensief landgebruik, en versnippering van natuur- en recreatiegebieden is de biodiversiteit afgenomen. Soorten verdwijnen en ecosystemen verliezen veerkracht. Behoud, herstel en verbinding van leefgebieden is noodzakelijk om natuurwaarden te versterken.

7)Toegankelijkheid en beleefbaarheid Niet alle delen van het eiland zijn goed bereikbaar voor inwoners en bezoekers. Beperkte infrastructuur (fietspaden, informatieborden, etc.), ontoegankelijke oevers en versnipperde routes beperken de mogelijkheden om het landschap te ervaren. Een samenhangend netwerk van paden, voorzieningen en informatie(borden) kan de beleving vergroten.

Samenvatting Met deze uitdagingen leggen we met elkaar vast wat er moet gaan gebeuren in het gebied: deze zeven uitdagingen oplossen. Alles wat we in het kader van dit Gebiedsplan gaan doen moet dus bijdragen aan een oplossing van één – of liever meerdere – uitdagingen uit deze lijst. Gebiedsplan IJsselmonde 8

3. Noodzaak van een offensieve strategie Het eiland IJsselmonde telt 447.430 inwoners waarvan 200.784 bij de gemeenten; Ridderkerk 47.999, Zwijndrecht 44.669, Hendrik-Ido-Ambacht 32.859, Albrandswaard 26.707, Barendrecht 48.550 en 247.430 op Rotterdam-Zuid in de wijken; Charlois 69.400, Feijenoord 76.595, IJsselmonde 61.635, Hoogvliet 35.190, en Pernis 4.880 (CBS, 2025). Daarnaast zijn er Rotterdamse havengebieden op het eiland. Het is met een oppervlakte van 175m2 dichtbevolkt (105km2 landelijke gemeenten en 70km2 Rotterdam); 3.964 inwoners per km2. Voor de Rotterdamse wijken geldt inwoners per km2: Charlois 5.832, Feijenoord 8.958, IJsselmonde 4.688, Hoogvliet 3.279, en Pernis 3.050. Ter vergelijking bedraagt in Nederland de gemiddelde bevolkingsdichtheid 533 inwoners per km², en in Zuid-Holland 1.409 inwoners per km². Dat betekent dat er op IJsselmonde ongeveer 7,4 keer zoveel mensen per km² wonen als gemiddeld in Nederland, en bijna 3 keer zoveel als in de provincie Zuid-Holland.

Stedelijke transformatie 1998 – 2023 Er is een enorme urgentie om het resterende landelijk gebied van IJsselmonde open te houden en niet verder te laten verstedelijken. Tijdens het bestuurlijk overleg van 24 april 2025 hebben we ons afgevraagd ‘wat als we niks doen’. Met andere woorden, wat gebeurt er als we doen wat we de afgelopen generatie hebben gedaan? De meest eenvoudige manier om daarop een antwoord te geven is de trend van verstedelijking van de afgelopen generatie doortrekken naar de volgende. Hier onder de topografische kaarten (topotijdreis) van 1998 (links) en 2023 (rechts);

Zelfs al zou het verstedelijkingstempo substantieel afnemen, dan nog laat zich raden dat over een generatie misschien alleen het Buijtenland van Rhoon nog als aaneengesloten groen en open gebied bekend staat. Dat betekent dat we geen ruimte meer hebben voor waterberging en klimaatadaptatie, wat gaat leiden tot directe schade in het stedelijk gebied. Er is volstrekt onvoldoende ruimte voor een gezond watersysteem, biodiversiteit en natuurbeleving, wat leidt tot directe effecten op onze gezondheid. En er is onvoldoende ruimte voor recreatie, buitensport, zorg en andere activiteiten in het buitengebied die bijdragen aan ons geluk.

Ontwikkelaars en particuliere grondeigenaren Het open landelijk gebied van IJsselmonde staat onder toenemende druk van projectontwikkelaars en particuliere grondeigenaren. De schaarse ruimte trekt investeerders aan die kansen zien voor woningbouw, bedrijventerreinen of andere functies die niet altijd passen bij het karakter en de waarden van het buitengebied. Grondeigenaren,

Gebiedsplan IJsselmonde 9

agrariërs en particulieren, zien hierin vaak een uitweg uit een grondpositie zonder economisch perspectief. Elke nieuwe ingreep – hoe klein ook – leidt tot verdere versnippering van het landschap en verlies van openheid. Als er nu geen duidelijke keuzes worden gemaakt, dreigt het resterende landelijke gebied stap voor stap te verdwijnen. Daarmee gaan niet alleen rust, natuur en biodiversiteit verloren, maar ook ruimte voor recreatie, duurzame landbouw en klimaatadaptatie. Een heldere ruimtelijke koers, met stevige bescherming en duidelijke kaders, inclusief een economisch model, is nodig om de kwaliteiten van IJsselmonde te behouden én te versterken. In essentie is de boodschap aan ontwikkelaars en speculanten: elke investering in open gebied op IJsselmonde is een desinvestering. We gaan het gebied gewoon niet verder volbouwen.

Beheer- en exploitatietekorten Zonder goed beheer verliest het landelijk gebied op IJsselmonde snel zijn waarde en kwaliteit. Paden groeien dicht, voorzieningen raken in verval en natuurwaarden verdwijnen. Natuurorganisaties en het Natuur- en Recreatieschap IJsselmonde (NRIJ) staan voor steeds hogere kosten, terwijl budgetten achterblijven. Stijgende materiaalprijzen, onvoldoende indexatie, intensiever gebruik door bezoekers en extra opgaven door klimaatverandering vergroten de druk nog verder. Zonder structurele en toereikende financiering dreigt het landschap zijn aantrekkingskracht te verliezen. Wat nu een plek is van rust, natuur en recreatie, kan binnen enkele jaren verloederen tot een verrommeld en minder toegankelijk gebied. Investeren in beheer is daarom geen luxe, maar pure noodzaak om het resteren landelijk gebied van IJsselmonde voor toekomstige generaties veilig te stellen.

Doelen halen m.b.t. waterberging maar ook natuur IJsselmonde staat voor de uitdaging om klimaatbestendig te worden en tegelijk de natuur en waterkwaliteit te behouden en te versterken. Het vergroten van de waterbergingscapaciteit is essentieel om hevige neerslag op te vangen en droogteperiodes te overbruggen. Deze opgave kan meer opleveren dan alleen veiligheid, want slim ingerichte waterberging biedt ook kansen voor natuurontwikkeling. Door gebieden zo in te richten dat ze tijdelijk water vasthouden én een rijk leefgebied vormen voor planten en dieren, kunnen we twee doelen in één keer behalen. Bloemrijke zones in natte gebieden, brede oevers, bossen en natte graslanden dragen bij aan biodiversiteit, verkoeling en recreatieve beleving. Nu investeren in zulke meervoudige oplossingen betekent straks minder schade door wateroverlast, meer robuuste natuur en een aantrekkelijker landschap voor iedereen.

Gebiedsplan IJsselmonde 10

4. Visie op de toekomst van het landelijk gebied In dit hoofdstuk wordt een droombeeld geschetst van een gezond buitengebied op IJsselmonde in 2050, waarin de waarden en kwaliteiten van de gebieden volledig tot hun recht komen en tegelijkertijd worden versterkt. Hierbij bouwen we voort op de gebiedsvisie ‘Landschapspark eiland IJsselmonde’ uit 2019.

Droombeeld IJsselmonde 2050: Een gezonde delta voor mens en natuur In het jaar 2050 is IJsselmonde getransformeerd tot een robuust, veerkrachtig en samenhangend landschap waarin mens en natuur in balans samenleven. Het eiland straalt een uniek eilandgevoel uit, dankzij de zichtbaarheid van de delta en het slimme samenspel van land en water. De polders, rivieren en getijdengebieden zijn verbonden door een netwerk van groenblauwe corridors, waardoor biodiversiteit floreert en recreatie voor iedereen toegankelijk is met respect voor de natuur. Het landschap heeft daarmee haar eigen waarde en is tegelijkertijd onmisbaar voor het leefklimaat in de sterk verstedelijkte omgeving op het eiland. Een natuurlijk IJsselmonde IJsselmonde is een plek waar de overgangen tussen zoet en zout water zichtbaar en beleefbaar zijn. Langs de rivieren bevinden zich uitgebreide getijdengebieden die niet alleen een toevluchtsoord voor bijzondere flora en fauna zijn, maar ook recreatieve mogelijkheden bieden zoals wandelen en kanoën. De dijken, bloeiende aders vol wilde bloemen, ondersteunen bestuivers en verbinden de verschillende groengebieden, wat de biodiversiteit verder versterkt. “Het eiland IJsselmonde ligt in een unieke delta die bijdraagt aan natuurontwikkeling in het gehele Europese stroomgebied van de Rijn.

Langs de oevers van de rivieren rondom IJsselmonde vinden we dan ook aaneengesloten gebieden met getijdennatuur”. Een gezond leefklimaat Het landelijk gebied functioneert als een klimaatbuffer. Het vangt regenwater op tijdens natte periodes en geeft het weer vrij tijdens droogte. Dit schone en robuuste watersysteem helpt verzilting tegen te gaan en ondersteunt zowel natuur als natuur inclusieve landbouw. De natuurvriendelijke inrichting van recreatiegebieden, gecombineerd met natuureducatie, stimuleert bewoners om bewust om te gaan met hun leefomgeving. Daarnaast dient het landelijk gebied als (ruimtelijke) buffer voor licht- en geluidsoverlast en draagt het bij aan een betere luchtkwaliteit. "Het groene landschap speelt nu én in de toekomst een belangrijke rol in het oplossen van klimaatopgaven zoals piekneerslag, verzilting en hittestress." Recreatie en cultuur hand in hand Bewoners en bezoekers genieten van goed bereikbare groengebieden die perfect aansluiten bij uiteenlopende recreatieve wensen. Van rustige natuurpaden tot levendige trekpleisters zoals het Vrijenburgerbos of Huys ten Donck, het aanbod is divers. Historische elementen zoals de dijken en oude boerderijen zijn zorgvuldig geïntegreerd in het landschap, wat het eiland een sterke identiteit geeft. Cultuurhistorie en natuur worden niet alleen behouden, maar actief versterkt.

"De sporen van het verleden zijn terug te vinden in het landschap van nu. Deze sporen zijn medebepalend voor de identiteit van IJsselmonde."

Gebiedsplan IJsselmonde 11

Duurzame landbouw en lokale verbindingen De agrarische sector heeft een duurzame transformatie doorgemaakt. Boeren werken nu volgens natuurinclusieve principes en leveren vers voedsel aan lokale markten. De korte ketens versterken de relatie tussen stad en land, en dragen bij aan volksgezondheid, de economie en het landschap. "Er vindt in de agrarische sector, ook op IJsselmonde, een verandering plaats. Het aantal agrariërs vermindert en er wordt ingezet op natuurinclusief boeren." Een toegankelijk IJsselmonde Heldere en aantrekkelijke routes verbinden de woonkernen met het buitengebied. Groene inprikkers maken recreatie vanuit de voordeur mogelijk. Fiets- en wandelroutes over de dijken bieden een panoramisch uitzicht op de delta. Dankzij groene haltes en verbeterde waterverbindingen zijn de gebieden toegankelijk voor iedereen, ongeacht de manier van vervoer. "Vanuit de woonkernen ontwikkelen we duidelijke en aantrekkelijke routes naar het buitengebied. Aan de dijken, een kenmerkend element voor het eiland IJsselmonde, besteden we extra aandacht."

Tot slot IJsselmonde in 2050 is een voorbeeld van hoe een dichtbevolkte regio een groene en gezonde delta kan zijn. Het is een plek waar inwoners trots op zijn en waar bezoekers zich verwonderen over de balans tussen natuur, cultuur en innovatie.

Gebiedsplan IJsselmonde 12

5. Hoe gaan we daar komen Proces tot nu toe In September 2024 werd &flux aangesteld als procesbegeleider van het ZH-PLG deelgebiedsproces IJsselmonde. Het natuurlijke aansluitingspunt voor de ZH-PLG opgaven was de Landschapstafel IJsselmonde. De Landschapstafel gaf opdracht tot het herijken van de gebiedsvisie IJsselmonde uit 2019. Op deze manier werd de Landschapstafel nieuw leven ingeblazen om de toekomst van het landelijk gebied op IJsselmonde veilig te stellen en tegelijkertijd de ZH-PLG doelstellingen te behalen.

We begonnen met interviews met de verschillende gebiedspartners om kennis te maken, maar ook bekend te raken met het gebied. Aan de hand van de gesprekken haalden we de kwaliteiten, waarden en knelpunten van het landelijk gebied op. We kwamen erachter dat deze nog steeds dezelfde zijn als de gebiedsvisie uit 2019, maar dat de urgentie van het openhouden van het landelijk voor deze waarden en de ZH-PLG doelstellingen nog groter was geworden; er was in de tussentijd alweer veel ruimte en tijd verloren gegaan.

Iedere maand komt de landschapstafel samen om de laatste ontwikkelingen te bespreken. Iedere 3 maanden vindt het bestuurlijk overleg plaats om de bestuurders te informeren en om bestuurlijke richting te geven. De herijking van de gebiedsvisie IJsselmonde werd door de bestuurlijke landschapstafel vastgesteld op 31 januari 2025. Daarna werd de hand gelegd aan een werkplan om de herijking van de gebiedsvisie in uitvoering te brengen. Dat werkplan is de basis voor dit Gebiedsplan en werd vastgesteld op 12 juni 2025.

In diezelfde periode is vanuit de Landschapstafel een inventarisatie gemaakt van hoe het landelijk gebied geborgd is in het Omgevingsbeleid van alle overheden. In feite constateren we dat waar dat kan, de overheden op papier het landelijk gebied voldoende beschermen in hun ruimtelijk beleid. Er ligt dus een basis van waaruit we kunnen gaan werken aan de verdere versterking van het landelijk gebied.

Daarnaast wordt gewerkt aan een inventarisatie van alle risico’s die droogte en verzilting met zich meebrengen op het eiland, omdat dit vergaande gevolgen kan hebben voor het landschap en de ZH-PLG doelen. Dit proces loopt parallel en grijpt later in op het Ruimtelijk Masterplan en de projecten.

In opdracht van de provincie heeft het Zuid-Hollands Landschap samen met alle gebiedspartners in beeld gebracht welke belangrijke knelpunten er in het gebied spelen op het gebied van water, natuur en recreatie. Dit is in feite een inventarisatie van de eerste en meest urgente projecten waar we in de ontwikkeling mee aan de slag willen.

Ten slotte heeft de bestuurlijke Landschapstafel opdracht gegeven om tot een Gebiedsplan te komen waarin een Ontwikkelstrategie voor het landelijk gebied voorbereid wordt, in samenhang met een Ruimtelijk Masterplan en een Financieringsstrategie. De contouren van deze drie producten worden in de volgende hoofdstukken omschreven en worden in 2026 verder uitgewerkt.

Gebiedsplan IJsselmonde 13

Planvorming 2026 – 2027 Dit Gebiedsplan wordt ter vaststelling aan de Landschapstafel van 7 november 2025 aangeboden. Vaststelling in de Landschapstafel houdt tevens in dat de overheden dit Gebiedsplan ter vaststelling of instemming voorleggen aan hun Colleges.

Omdat de uitvoering van het Gebiedsplan vergaande gevolgen kan hebben worden, na vaststelling of instemming in de Colleges, diverse informatiebijeenkomsten georganiseerd voor raden en staten en grondeigenaren (waar nodig) in het landelijk gebied. Dit zal naar verwachting in Q1 2026 plaats vinden.

Het uitwerken van ruimtelijk masterplan, ontwikkelstrategie en financieringsstrategie zal het grootste deel van 2026 in beslag nemen. Naar verwachting kunnen deze producten ter vaststelling worden aangeboden in Q4 2026. Omdat deze producten verdergaande financiële en personele gevolgen kunnen hebben wordt verwacht dat vaststelling door Raden en Staten plaats zal moeten vinden. De inzet is dat zodanig te doen dat de financiële consequenties meegenomen kunnen worden in de eerstvolgende begrotingsronde van 2027 of anders 2028.

Onderdeel van de Ontwikkelstrategie is een uitgewerkte communicatie- en participatie paragraaf waarin online en offline informatie en uitwisseling met grondeigenaren, bewoners en belangstellenden plaats kan vinden.

De concrete, fysieke uitvoering van de strategie kan dan (afhankelijk van de financiering) vanaf 2027 beginnen (naast het Buijtenland van Rhoon dat nu al in uitvoering is, met natuurinclusieve landbouw en natuur, met routes en verbindingen, met korte ketens, en met de relatie van stad en platteland). Los daarvan is het heel goed denkbaar dat er al middelen beschikbaar komen voor deelprojecten uit bestaande subsidies (aanleg van extra bos, ontwikkeling Natuurhaven IJsselmonde en andere projecten). Deze projecten gaan wellicht al eerder in uitvoering.

Het is belangrijk te beseffen dat parallel aan deze ontwikkeling nieuw beleid wordt gemaakt op basis van (Europese) wetgeving. Zo werkt Nederland aan de Natuurherstelverordening en komt er een nieuwe Kaderrichtlijn Water (KRW) periode aan met de actualisatie van het regionaal waterprogramma 2022-2027 waar mogelijk nieuwe doelen uit voort komen. Deze ontwikkelingen verwerken we in de planontwikkeling en in de (jaarlijkse) evaluatie van het Gebiedsplan.

Parallel aan de planvorming worden nieuwe projecten, gefinancierd vanuit het ZH-PLG budget van de provincie al uitgevoerd. Zo werkt Staatsbosbeheer nu al aan de realisatie van 31 hectare nieuwe ruimte voor bos en bomen.

Gebiedsplan IJsselmonde 14

6. Ontwikkelstrategie Hoe willen we het landelijk gebied op IJsselmonde behouden en versterken? Wij (de gebiedspartners) willen het resterende open landschap van IJsselmonde versterken ten behoeve van de waarde die het heeft voor het stedelijke netwerk. Er zijn daarbij een aantal uitdagingen die voor ons liggen. Er zijn beheertekorten bij de NRIJ, SBB en ZHL. Agrarische exploitatie op IJsselmonde werkt niet meer goed, vanwege krimping van het areaal door verstedelijkingsdruk, slechte verkaveling en vele grondeigenaren. Het wordt steeds lastiger om een tegenwicht te bieden tegen de economische belangen van de stad. De waarde van het landelijk gebied moet daarom versterkt worden, zodanig dat het een tegenwicht kan bieden tegen de stedelijke druk. Dat lukt alleen als we het gebied zodanig inrichten en beheren dat het van grote waarde is voor de stad en de stedeling. Daarvoor is een ontwikkelstrategie nodig.

Planologische duidelijkheid Het moet voor iedere grondeigenaar, ontwikkelaar en speculant helder zijn: Er komen geen nieuwe plannen meer voor grootschalige bebouwing van het landelijk gebied. Wat landelijk gebied is blijft landelijk gebied. Daar gaat niks meer aan veranderen. Die ruimte hebben we gewoon keihard nodig voor de waarden en de uitdagingen die op het eiland spelen. De gemeenten borgen dit in hun Omgevingsvisies en staan geen nieuwe stedelijke ontwikkelingen toe in het landelijk gebied. Met twee uitzonderingen: 1) Er zijn maatschappelijke transities zoals de energietransitie die onvermijdelijk gevolgen hebben voor het landelijk gebied. Die worden alleen gefaciliteerd als er zodanige compensatie wordt geleverd dat het landelijk gebied er per saldo (in bereikbaarheid of waterberging bijvoorbeeld) beter van wordt en 2) als zeer kleinschalige woningbouw op een plek die het landelijk gebied niet schaadt functioneert als financieringsbron voor de verbetering van het landelijk gebied. Beiden worden in het ruimtelijk masterplan verder uitgewerkt. De provincie heeft het landelijk gebied op IJsselmonde aangewezen als Groene Buffer, een planologische bescherming tegen verstedelijking. Waarom die buffer zo nodig is heeft de provincie in een OmgevingsLab verder onderzocht. Uit het Lab is een breed beleidsmatig draagvlak voor dit Gebiedsplan geconstateerd.

Uitwerking van de resultaten zal volgend jaar in het Ruimtelijk Masterplan vorm krijgen. Planologische duidelijkheid is de basis onder de verwachtingswaarde van grond, en daarmee het gedrag van grondeigenaren. Als duidelijk is dat een waardevermeerdering van grond of een transformatie van functie er niet meer in zit, kunnen we het gesprek voeren over een langjarige inrichting en gebruik die past bij de waarden van het gebied. Het is denkbaar dat gemeenten in hun ruimtelijk beleid, ondanks het hierboven beschrevene, een maatschappelijke noodzaak zien om locaties te transformeren. Besluitvorming hierover vindt plaats via de planologisch – juridische procedures zoals we die kennen in Nederland. Besluitvorming vindt dus plaats buiten het mandaat van de Landschapstafel.

Publiek grondeigendom Een bestemming bepaalt wat er op een kavel kan, de grondeigenaar bepaalt wat er binnen die bestemming gebeurt op een kavel. We hebben geconstateerd dat de waarde die het landelijk gebied heeft over het algemeen bestaat uit ‘zachte’ waarden die geen inherent sterk verdienvermogen kennen. Traditionele landbouw is op het eiland lastig te exploiteren, waarmee ook deze vorm van economisch gebruik onder druk staat. Gebiedsplan IJsselmonde 15

Willen we het gebied zodanig inrichten en gebruiken dat het van waarde is voor de stad, dan is publiek grondeigendom, waar dat kan, de meest geëigende manier om inrichting en gebruik voor de lange termijn te borgen. Natuurlijk zullen daar uitzonderingen op zijn (landgoederen, agrariërs die wel een goede exploitatie draaien etc.) maar over de breedte genomen streven we naar zoveel mogelijk landelijk gebied in publiek eigendom. Het gebruik van de gronden ligt dan onder regie van de gezamenlijke overheden. Dat hoeft niet allemaal natuur of recreatiegebied te worden. Juist op dit eiland, in het Buijtenland van Rhoon, leren we hoe natuur inclusieve landbouw kan worden gerealiseerd in combinatie met recreatie en cultuurhistorie. Dat is ook nodig, want de beheerkosten voor één groot natuur- en recreatiegebied zouden onhoudbaar worden voor de TBOs. Maar het publiek eigendom zorgt er wel voor dat we op het eiland tot een samenhangend netwerk van water, natuur en recreatie kunnen komen. Dat is met het huidige versnipperde grondeigendom ondenkbaar.

Grondverwerving Verwerving van gronden tegen de huidige (verwachtings)waarde is een kostbare zaak. Eén van de manieren om die kostenpost te mitigeren is de afwaardering van grond te verrekenen in een integrale ontwikkeling, waarbij de waardevermindering van de grond wordt gecompenseerd door opbrengsten uit een andere ontwikkeling. Daar zijn veel voorbeelden van. Denk aan het project Zuidpolder in Barendrecht, waar een ontwikkelaar een beperkt aantal woningen bouwt en als tegenprestatie gronden om niet aan de gemeente levert. Of situaties waar het waterschap de waardevermindering door aanleg van een waterberging compenseert en de grond overneemt of levert aan een andere overheid. Het landelijk gebied kent nog veel oude kassen die bij sloop recht geven op nieuwbouw van een beperkt aantal woningen. Ook hier kan een voorwaarde worden toegevoegd dat de achterblijvende grond afgewaardeerd wordt en om niet aan de overheid wordt geleverd. De filosofie onder deze benadering is dat het onbegonnen werk is om het hele landelijk gebied aan te kopen voor de reële marktwaarde. Er zijn voldoende creatieve manieren om tot waarde compensatie te komen die het landelijk gebied niet of nauwelijks aantasten. Dat zorgt ervoor dat de – altijd beperkte – middelen zoveel mogelijk ingezet kunnen worden voor aanleg en onderhoud, niet voor verwerving.

Daarnaast blijft er natuurlijk altijd ruimte voor zelfrealisatie. Zie daarvoor de paragraaf over dit onderwerp in hoofdstuk 8.

Fondsvorming door stapeling van budgetten Samen staan we sterker. Om een zo groot mogelijke impact te maken sturen we op fondsvorming door stapeling van budgetten volgens het multiplier principe. De gebiedspartners maken budget vrij om écht het verschil te maken met een zo efficiënt mogelijke investering en een zo groot mogelijke ‘return’ op de investering. Een rekenvoorbeeld maakt dit het meest duidelijk. NB dit is een volstrekt theoretische rekensom zonder enige toezegging of verplichting. Voorbeeld stapeling van budgetten Als vijf gemeenten allen een bedrag van 1 inleggen, is dat de basis waarop zij van de provincie kunnen vragen om dat bedrag te verdubbelen. Als dat leidt tot een inleg van 10 en als het waterschap daar nog 1 bij kan leggen, hebben de partners gezamenlijk een bod aan het Rijk om de gezamenlijke inleg van 11 te verdubbelen. Met dat totaalbudget van 22 kunnen de partners vervolgens naar andere fondsen en instellingen om mee te investeren in inrichting en beheer. Als dat leidt tot een totaalbudget van 25 heeft iedere investeerder een return van ten minste 2,3 tot meer dan 10 keer de inleg. Gebiedsplan IJsselmonde 16

Naast deze fondsvorming onderzoeken we welke bestaande subsidiekaders aangewend kunnen worden voor de projecten die in de pijplijn zitten. We verkennen ook of en zo ja welke private fondsen met een maatschappelijke doelstelling aan het programma bij kunnen dragen. Uitwerking van de financiële onderbouwing vindt plaats in de op te stellen Financieringsstrategie in 2026.

Synergie door uitvoering verschillende beleidsdoelen Door uitvoering te geven aan meerdere beleidsdoelen tegelijk, ontstaat er synergie. Het geheel levert méér op dan de som der delen. Een investering die bijvoorbeeld is gericht op groenblauwe dooradering kan tegelijkertijd bijdragen aan de verbetering van biodiversiteit, een robuust watersysteem, klimaatadaptatie en landschapswaarden voor recreatie. Zo versterken maatregelen elkaar en worden met dezelfde middelen of inzet een groter maatschappelijk effect bereikt. Dit vraagt om slimme koppelingen, samenwerking over beleidsvelden heen en een integrale benadering. Uiteindelijk profiteren niet alleen afzonderlijke beleidsdoelen, maar de samenleving als geheel. Het bereiken van deze synergie vraagt publieke regie op het gebruik van het landelijk gebied en dus het eerder genoemde publieke grondeigendom. Alleen op die manier wordt maximaal kostenefficiënt geïnvesteerd in inrichting en beheer. Synergie leidt ook echt tot kostenvoordelen. Alleen al in projectmanagement kosten kan heel veel bespaard worden door opgaven geïntegreerd uit te voeren. Maar ook in fysieke kosten voor bijvoorbeeld grondverzet.

Synergie door samenwerking in beheer en onderhoud Onze aanname is dat door beheer- en onderhoudstaken te bundelen, schaalvoordelen, minder overlast bij werkzaamheden en lagere kosten gerealiseerd kunnen worden. Afstemming tussen partijen vergroot bovendien de kwaliteit en leefbaarheid van de omgeving. Op dit moment zijn de volgende eigenaren en beheerders op het eiland actief: Zuid-Hollands Landschap, Staatsbosbeheer, Buijtenland van Rhoon, Natuur- en Recreatieschap IJsselmonde, zes gemeenten, waterschap, provincie en Rijk. Dat brengt het risico van inefficiëntie met zich mee en leidt in de praktijk ook tot onduidelijkheid, terwijl hierin juist veel synergie en kostenvoordelen te behalen zijn. Dit is een gevoelig onderwerp waar we de komende maanden met alle eigenaren en beheerders over in gesprek gaan: Wat is een ideale verdeling van (eigendom en) beheer op het eiland bezien vanuit het perspectief van efficiëntie, functionaliteit en beheer? Op de uitkomsten van die zoektocht kunnen we nu nog niet vooruit lopen. Maar dat het slimmer en goedkoper kan dan nu lijkt wel duidelijk.

Organisatie Onderdeel van de ontwikkelstrategie is ook de vraag hoe de partners in de Landschapstafel zich organiseren op deze strategie. Om deze strategie uit te voeren is een set van competenties en een programma nodig die we verder uitwerken. Daarin beantwoorden we ook de vraag of deze strategie en het programma ondergebracht kan worden bij één van de bestaande organisaties op het eiland. Voor de kosten van het programmamanagement wordt een begroting opgesteld.

Gebiedsplan IJsselmonde 17

Positie Natuur- en Recreatieschap IJsselmonde De gemeenten (Albrandswaard, Ridderkerk, Zwijndrecht, Hendrik-Ido-Ambacht, Barendrecht) hebben zich verenigd in het Natuur- en Recreatieschap IJsselmonde. Deze organisatie is eigenaar en beheerder van grote gebieden op het eiland. Het lijkt dan ook logisch te onderzoeken of de ontwikkelopgave uit dit Gebiedsplan bij het NRIJ ondergebracht kan worden. We leggen de gevraagde set van competenties en mandaten naast het mandaat en de organisatie van het NRIJ. Daaruit zal blijken onder welke voorwaarden het NRIJ een rol kan spelen bij de uitvoering van het Gebiedsplan, afgestemd met alle andere (semi-publieke) eigenaren en beheerders op het eiland.

Tijd: een transformatieplan voor de komende 10 tot 15 jaar Strategieën zijn goed en nodig om onze wens duidelijk te maken, maar de schop gaat morgen de grond nog niet in. Daarom moeten we goed kijken naar wat voor concrete acties we nu al kunnen doen (het laaghangend fruit) en wat een meerjarige strategie en plan vereist. We weten welke waarden we willen versterken, maar hoe gaat dat er dan precies uitzien in de ruimtelijke omgeving? Hoe ziet IJsselmonde er over 10 en over 15 jaar uit? Daar is een transformatieplan voor nodig; deze is te vinden in het volgende hoofdstuk: het ruimtelijk masterplan.

Projecten: Belangrijkste knelpunten eerst Voordat we concrete acties kunnen opstarten moeten we eerst duidelijk krijgen wat de belangrijkste knelpunten in het landelijk gebied zijn. Het Zuid-Hollands Landschap heeft de opdracht gekregen om de knelpunten rond water, natuur en recreatie op IJsselmonde te onderzoeken. De uitkomsten van dit onderzoek gaan ons helpen om het laaghangend fruit en de meerjarige ontwikkelingen helder te krijgen. Welke knelpunten worden onze prioriteiten? Daar is in samenspraak met de gebiedspartners al een eerste keuze in gemaakt. De komende tijd zullen we deze lijst verder uitwerken in het Ruimtelijk Masterplan. De projectenlijst in de bijlagen bij dit plan vergen dus nog veel uitwerking in de komende tijd en moeten worden gezien als een eerste aanzet.

Communicatie en participatie Deze strategie vergt een diepe inbedding bij de partners in de Landschapstafel, begrip, acceptatie en medewerking van grondeigenaren en waardering en toe-eigening bij beslissers en gebruikers. Onderdeel van de strategie is een aanpak om deze doelen te bereiken, online (bijv. websites en social media) en offline (bijv. bewustwordingscampagnes of informatieavonden).

Tot slot Deze strategie vergt een grote investering en het is niet makkelijk om die strategie goed uit te voeren. In een ‘normaal’ buitengebied zou deze aanpak dan ook snel te complex zijn om de investering te verantwoorden. Maar op IJsselmonde, waar de druk op de ruimte zo groot is, de resterende waarden van het landelijk gebied zo onder druk staan en waar synergie tot zoveel kostenvoordelen kan leiden is deze aanpak gerechtvaardigd.

Gebiedsplan IJsselmonde 18

7. Ruimtelijk Masterplan In de Gebiedsvisie uit 2019 is een schets gemaakt van hoe de partners in de Landschapstafel naar het gebied kijken. Dit is een visiekaart op hoog abstractieniveau die vooral vertelt over de visie. Omdat we nu echt met een ontwikkelstrategie aan de slag gaan, is het heel belangrijk te weten wat we nu precies waar willen gaan doen en waarom. Dat is de essentie van het Ruimtelijk Masterplan. Het plan baseert zich op een grondige landschapsanalyse vanuit de waarden die het landelijk gebied heeft, levert op basis daarvan ontwerpgrondslagen of kaders en past deze toe op de uitdagingen in het gebied. Dit plan bouwt dus voort op de Gebiedsvisie uit 2019 en werkt ook de knelpunten inventarisatie van Zuid-Hollands Landschap verder uit.

Samenhang in het ruimtelijke systeem IJsselmonde In de eerste plaats geeft het plan een analyse van het landelijk gebied op het eiland. Dat is een hele opgave omdat het gebied versnipperd is, doorsneden door heel veel assen, in sommige gebieden vergaand verrommeld en onduidelijk van structuur. Dat maakt het extra belangrijk om de resterende open ruimte te koesteren. Tegelijkertijd is het landschap rijk aan cultuurhistorische waarde in de vorm van landgoederen, historische linten, en andere erfgoedlijnen. Het plan geeft een ontwerpstrategie die helpt om de samenhang in het landelijk gebied te versterken, de beleefbaarheid te vergroten en de lange termijn waardering te borgen.

Ontwerpgrondslagen Op basis van de ontwerpstrategie levert het Ruimtelijk Masterplan een aantal ontwerpgrondslagen die helpen om concrete uitdagingen in het gebied aan te pakken. Ontwerpgrondslagen zijn in feite een handleiding voor het oplossen van problemen en het verzilveren van kansen. Enkele voorbeeldgrondslagen om dit beleefbaar te maken (het gaat hier dus niet om concrete voorstellen voor het gebied); -

Dijken kennen altijd een ecologisch beheer op basis van een kruidenrijk grasmengsel. Nieuwe watergangen worden altijd voorzien van natuurvriendelijke oevers om de natuurwaarde en de robuustheid van het systeem te versterken. Verdichting in het lint kan tot een intensiteit van x meter bebouwing per strekkende 100 meter per zijde. Fietspaden zijn altijd 4 meter breed om zoveel mogelijk verschillende vormen van gebruik te faciliteren. Iedere maatregel wordt onderbouwd met een uitleg over hoe deze in de Lagenbenadering past (waar onder Water en Bodem Sturend)

Natuurlijk is ieder gebied uniek. Afwijken van de grondslagen onder voorwaarden moet mogelijk blijven om maatwerk te bieden.

Water en Bodem Sturend Door de provincie is in samenwerking met de waterschappen een afwegingskader ontwikkeld voor ruimtelijke ontwikkelingen op basis van de bodem en het watersysteem. Dit afwegingskader is een belangrijke basis voor het Ruimtelijk Masterplan.

Gebiedsplan IJsselmonde 19

Knelpunten water, natuur en recreatie Op basis van het onderzoek van Zuid-Hollands Landschap wordt een nader ontwerp gemaakt om de geïnventariseerde knelpunten, aan de hand van de ontwerpgrondslagen, verder uit te werken tot op het niveau van een schetsontwerp. Dit is nodig om een concreet beeld te krijgen van de financieringsbehoefte gekoppeld aan deze knelpunten. Daarnaast brengt het Ruimtelijk Masterplan in beeld waar verder knelpunten of kansen optreden vanuit het perspectief van de ontwerpstrategie en de grondslagen.

ZH-PLG doelen In het Masterplan wordt invulling gegeven aan de manier waarop de gebiedspartners de ZH-PLG doelen voor IJsselmonde uit willen voeren. Dit zijn wettelijke doelen die neerslaan op het landelijk gebied, vanuit (inter)nationale wetgeving op het gebied van waterkwaliteit, natuur en klimaat. Zuid-Holland heeft daarnaast een duidelijke doelstelling op het gebied van toekomstbestendige landbouw geformuleerd. Er vindt overleg plaats met het team Landbouw van de provincie over de gebiedsgerichte uitwerking van de landbouwagenda voor IJsselmonde. De aangedragen projecten in dit gebiedsplan komen voort uit het ZH-PLG gebiedsproces voor IJsselmonde en dragen concreet bij aan de volgende doelen; Waterkwaliteit -

-

-

Voldoen aan de Kader Richtlijn Water voor waterkwaliteit, wat inhoudt dat het watersysteem ecologisch gezond moet zijn (voldoende ruimte voor waterplanten en vismigratie) en chemisch van goede kwaliteit moet zijn (voorkomen afspoeling uit stedelijk gebied, geen verontreiniging door landbouw (nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen) en andere functies. Voorbereid zijn op de actualisatie van het regionaal waterprogramma voor de periode 2028 – 2033, waarin ook nieuwe KRW doelen worden verwerkt. Een grote onbekende is nog wat de mogelijke verontreiniging met PFAS in het gebied is en welke consequenties dit heeft. Het watersysteem moet daarnaast robuust genoeg zijn om schokken in het systeem (droogte, verzilting, overlast) op te kunnen vangen. Er is een grote bergingsopgave op het eiland die het waterschap in haar Watergebiedsplannen verder uitwerkt. Parallel zal een studie uitgevoerd moeten worden naar de risico’s van droogte en verzilting en hoe een structurele verbetering van het watersysteem dat probleem (deels) kan oplossen.

Natuur -

-

Voldoende groenblauwe dooradering in het gebied om de basis onder een gezonde biodiversiteit te kunnen borgen (afhankelijk van de berekeningen 0 tot 116 hectare toe te voegen) Voldoende en graag nog meer bos en bomen in het gebied; onderzocht wordt of er bovenop de 31 ha die Staatsbosbeheer realiseert nog meer ruimte gevonden kan worden voor bos en bomen. Nieuwe ruimte voor akker- en weidevogels (200 tot 300 hectare inrichten voor met name akkervogels) NNN realisatie (geen nieuwe opgaven voor IJsselmonde) Wegnemen drukfactoren Natura 2000 gebieden: met name zorgen voor aansluiting tussen de versnipperde buitendijkse natuurgebiedjes die samen het Natura 2000 gebied Oude Maas vormen en daarmee zorgen voor meer oppervlak. Daarnaast dienen invasieve exoten bestreden te worden. Niet opgenomen als formele drukfactor maar wel belangrijk: wegnemen recreatieve druk op kwetsbare natuurgebieden door meer ruimte elders te bieden. Gebiedsplan IJsselmonde 20

Klimaat -

Vastlegging CO2 (speelt met name in de Veenweiden, op IJsselmonde geen concrete opgave) Voorkomen Stikstof uitstoot: generieke aanpak in Zuid-Holland gericht op emissieplafond per hectare. Misschien voor een enkele agrariër op IJsselmonde relevant.

Bijzondere landschapselementen Onderdeel van het plan is een inventarisatie van bijzondere elementen en plekken in het landschap. Deze elementen zijn essentieel voor de herkenbaarheid en waardering van het gebied. Denk aan markante dijken, kerken en landgoederen maar ook recreatieve poorten, toegangswegen en andersoortige destinaties zoals horeca en boerderijwinkels. Hierover is al veel bekend en gedocumenteerd.

Aansluiting tussen stedelijk en landelijk gebied In dit Ruimtelijk Masterplan krijgt het nog onvoldoende aandacht, maar dat maakt het niet minder belangrijk: de functionele verbinding tussen water-, groen- en recreatieve structuren in en buiten de stad. Vooralsnog nemen we dit als aandachtspunt mee in het Masterplan. Willen we hier echt aandacht aan geven, dan vraagt dat meer aandacht en investering dan we tot nu toe begroten. In organisatorische zin (omdat binnenstedelijk groen in een hele andere omgeving ontwikkeld wordt) en inhoudelijke zin (omdat het analyseren van verbindingen tussen stad en land meer inspanning vergt).

Landschapsbeeld 2040 Op basis van de voorgaande hoofdstukken schetst het masterplan een visie op het landelijk gebied in 2040 (vooralsnog de planningshorizon). Dit gebeurt op een beeldende manier, zodanig dat bestuurders en bewoners begrijpen en beleven waar we naar toe werken met elkaar.

Begroting Op basis van de kostenraming voor het oplossen van de belangrijkste knelpunten (op basis van kengetallen), de inventarisatie van de noodzakelijke ZH-PLG maatregelen (ook op basis van kengetallen) en de programma management kosten (hoofdstuk Ontwikkelstrategie) wordt een eerste begroting voor het programma opgesteld. Voor het dekkingsplan wordt verwezen naar de Financieringsstrategie.

Fasering Het Ruimtelijk Masterplan geeft een fasering voor de uitvoering vanuit diverse invalshoeken. In de eerste plaats natuurlijk het oplossen van de grootste knelpunten met de hoogste prioriteit en het aanpakken van het laaghangend fruit, wanneer daar in de loop van volgend jaar trekkers aan worden verbonden. Maar ook vanuit het perspectief van grondverwerving, efficiëntie, grondverzet, draagkracht van de organisatie et cetera is een advies nodig over een slimme fasering van de uitvoering.

Gebiedsplan IJsselmonde 21

8. Financieringsstrategie De uitvoering van het masterplan vraagt om een slimme financieringsstrategie, waarin publieke en private middelen elkaar aanvullen. Hier onder volgen de bouwstenen van de financieringsstrategie. Welke bouwstenen waar en wanneer ingezet worden bepaalt uiteindelijk de strategie.

Grond: aankopen na afwaardering Bij grondaankopen wordt, waar mogelijk, het principe van afwaardering voor verwerving toegepast. Zo kan grond doelmatig worden verworven en wordt financieel risico beperkt. Waar grond niet op deze manier beschikbaar kan komen maar wel essentieel is om knelpunten op te lossen wordt eerst geprobeerd grondruil toe te passen. Lukt ook dat niet, dan wordt op basis van de vigerende bestemming verworven.

Inrichting: zelfrealisatie Er zijn situaties denkbaar waarbij de grondeigenaar niet wil verkopen maar conform het ruimtelijk masterplan wil meewerken aan inrichting en gebruik. Eigenaren en betrokken partijen krijgen uiteraard de mogelijkheid om zelf te investeren in de inrichting van hun gebied, mits dit aansluit bij de doelen van het masterplan. In die zin kunnen grondeigenaren dus juist ook als partner optreden.

Inrichting: projectsubsidies Voor specifieke projecten die bijdragen aan de ZH-PLG doelstellingen én andere die de waarden van het landelijk gebied behouden en versterken wordt gebruikgemaakt van subsidies van de Provincie Zuid-Holland en andere gebiedspartners waar dat kan. Deze middelen maken het mogelijk om ambities versneld te realiseren. De provincie heeft een scala aan subsidies beschikbaar, vaak met name gericht op natuur en biodiversiteit, maar ook op natuur inclusieve landbouw en recreatie.

Gebiedsplan IJsselmonde 22

NOVEX Via het nationale NOVEX-programma werken Rijk en Regiopartners aan visie en uitvoering van belangrijke ruimtelijke projecten. Op IJsselmonde staan natuur, water en recreatie nadrukkelijk op de agenda. Bij NOVEX worden afspraken gemaakt over de realisatie: inzet van instrumenten en cofinanciering van opgaven die passen binnen de ruimtelijke prioriteiten van Rijk en regio. Hier liggen dan ook kansen voor dit plan. We zorgen er ten minste voor dat de inhoudelijke basis onder Gebiedsplan en NOVEX één en dezelfde zijn. Het landelijk gebied van IJsselmonde ligt in het werkingsgebied van NOVEX Zuidelijke Randstad en in de invloedssfeer van NOVEX Rotterdamse Haven (een straal van 25 kilometer rond de haven).

Kaart: Scope NOVEX Zuidelijke Randstad en NOVEX Rotterdamse Haven

Regiodeal De Regiodeal biedt kansen om middelen vanuit verschillende overheden en partners te bundelen. Zo kunnen regionale investeringen elkaar versterken. Deze Deal – als het instrument nog beschikbaar is – kan een belangrijke multiplier zijn voor de financiering van het programma.

Gebiedsplan IJsselmonde 23

Kans: budget uit Aanlanding Wind op Zee Het Rijk stelt € 49 miljoen beschikbaar ter compensatie van de gevolgen van de aanlanding van Wind op Zee. Alleen de gemeenten Albrandswaard en Rotterdam kunnen hiervan profiteren door projecten in te dienen. Onderzocht wordt of en hoe de Landschapstafel hier gebruik van zou kunnen maken, met name voor het project in de Johannapolder.

Incidentele bijdragen Naast structurele bronnen wordt ook gewerkt met incidentele bijdragen van betrokken partijen, waarmee concrete projecten versneld van de grond kunnen komen. Denk daarbij aan landschapsfondsen van financiële instellingen, Nationaal Groenfonds en andere meer charitatieve instellingen.

Beheer: fondsvorming Voor het meerjarige beheer wordt ingezet op fondsvorming. Door budgetten van gemeenten, provincie en rijk te bundelen, ontstaat een solide financiële basis. De filosofie is dat door synergie in beheer structurele kostenbesparingen worden gerealiseerd (zie hoofdstuk Ontwikkelstrategie). De vraag is echter of daarmee beheerkosten voldoende gedekt kunnen worden. Onderzocht zal moeten worden op welke manier aanvullende middelen gegenereerd kunnen worden. Daarbij moeten we zoveel mogelijk aansluiten bij de maatschappelijke waarden van het landelijk gebied. Uit die waarden moet uiteindelijk in ieder geval een deel van de financiering komen.

Beheer: natuur inclusieve landbouw Een mogelijke beheerstrategie is het verder uitbreiden van natuurinclusieve landbouw op het eiland. Natuurinclusieve landbouw vormt een belangrijke pijler voor duurzaam beheer van het landelijk gebied. Het combineert economische vitaliteit met behoud en versterking van landschappelijke en ecologische waarden. In het Buijtenland van Rhoon wordt hier veel ervaring mee opgedaan. Wat daar goed werkt verdient vermenigvuldiging in de rest van het buitengebied op het eiland. Op deze manier maken we de kosten voor grote gebieden zo beheersbaar mogelijk en kunnen we andere financieringsroutes aanboren (bijvoorbeeld de SNL subsidie).

Investeringen door overheden in de Landschapstafel Een voorwaarde voor het toepassen van een multiplier principe is dat alle overheden concrete investeringen op hun begroting zetten. Dit zal onderdeel uitmaken van de financieringsstrategie. Deze investering zal eind 2026 op tafel komen en als alles lukt, vastgesteld worden in de voorjaarsnota’s 2027. Het waterschap investeert fors in het watersysteem op IJsselmonde op basis van haar Watergebiedsplannen. De uitdaging wordt deze zodanig te labelen dat zij ook mee kunnen in de multiplier benadering.

Gebiedsplan IJsselmonde 24

Begroting en Dekkingsplan Op basis van de kostenramingen uit de Ontwikkelstrategie en het Ruimtelijk Masterplan wordt een totaaloverzicht van de programma- en projectkosten gemaakt voor de werkzaamheden die tot op dat moment in scope zijn. Met dit programma starten we de uitvoering. Tegenover de kosten wordt een dekkingsplan opgesteld aan de hand van het multiplier principe. Daarin wordt dus ook duidelijk welke investeringen we van de regionale overheden, maar vooral ook van het Rijk verwachten.

Organisatie Onderdeel van de financieringsstrategie is het antwoord op de vraag wie welke middelen beheert. Brengen we de hele financiering onder bij een bestaande organisatie, richten we een SPV (special purpose vehicle) op of draait iedere organisatie haar eigen begroting? Het antwoord hangt natuurlijk nauw samen met de vraag hoe de uitvoering wordt georganiseerd en hoe we synergie bereiken tussen alle publieke en semi publieke eigenaren en beheerders in het gebied.