Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk.pdf

HISTORISCHE BOUWKUNST BOLNES

HOGE WAARDE D ONCKSELAAN 6

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Bouwjaar:

Woning Woning 1927

Omschrijving: Vrijstaande VILLA met ERFAFSCHEIDING op samengestelde plattegrond. Eenlaags onder kapverdieping onder overstekend samengesteld mansardedak. Groen geglazuurde verbeterde Hollandse pannen. Meerdere dakkapellen. Omlopende brede getimmerde bakgoten. Interbellumarchitectuur met zakelijk expressionistische accenten. Rode baksteen in kruisverband. Risalerend linkerdeel van voorgevel, met decoratief siermetselwerk (top, erker). Op eerste verdieping verbreding van de gevel. Schoorsteen voorzijde meegemetseld met voorgevel. Merendeels samengestelde kozijnen met glas-in-lood bovenlichten op begane grond. Voorzijde trapeziumvormige erker met balkon,

houten balkonhek in originele uitvoering. Terugliggende entree met originele houten voordeur geflankeerd door smalle hoge vensters onder luifel met twee stalen trekstangen. Bovenlicht met glas-in-lood. Aanbouw aan achterzijde. Bijzonder kenmerk: Originele erfafscheiding met ijzeren buisreling en penanten. Hoge bomen in de voortuin. Motivering: Zichtbaarheid, conservering en gaafheid. Van hoge cultuurhistorische waarde vanwege de vrije ligging bij het Donckse Bos, de bijzondere bouwstijl met originele elementen en de gaafheid.

70

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE BOUWKUNST BOLNES

HOGE WAARDE L EKLAAN 54, 56, 58, 60

Oorspronkelijke functie: Twee-onder-een-kap woningen Huidige functie: Twee-onder-een-kap woningen Bouwjaar: 1975 Omschrijving: Geschakelde twee-onder-een-kap WONINGEN met garage op een plattegrond van zich herhalende zeshoeken. De nok ligt gedraaid ten opzichte van de straat. Zadeldak met zij-dakschilden in zeshoekig patroon, gedekt met leien in maasdekking. Tweelaags met kapverdieping onder zadeldak. Architectuur kenmerkend voor het structuralisme uit de jaren 70. Gevels opgetrokken in grijze betonsteen in halfsteensverband, (zes)hoekige volumes rondom vensters afgewerkt met donker houten latwerk. De balkons/ dakterrassen zijn voorzien van ijzeren hekwerken. Entree gesitueerd in zijgevels in samengestelde pui van originele deur met ovaal venster en zij- en bovenlichten. Ongedeelde rechthoekige vensters, met smalle draaiende delen. Houten dakrand, kantplank en beplating. Zinken goten. Eenvoudige rechthoekige plat afgedekte garages.

Bijzonder kenmerk: Gedraaide positie, zeshoekige volumes en dakvorm Motivering: Zichtbaarheid, representativiteit en gaafheid. Van hoge waarde als representatief voorbeeld van structuralistische architectuur uit de jaren 70 in vorm en materiaalgebruik. Beeldbepalend door hoofd- en dakvorm. Uniek voor Ridderkerk.

71

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE BOUWKUNST BOLNES

HOGE WAARDE PRETORIUSSTRAAT 56

Oorspronkelijke functie: Kerk (Protestantse gemeente Bolnes) en Pastorie Huidige functie: Kerk en woning Bouwjaar: 1960, architect F. Swaneveld en S.T. Goslinga Omschrijving: KERK (Pretoriusstraat 56) op achthoekige plattegrond, met aangebouwd zalencentrum. Wederopbouw baksteenarchitectuur, geïnspireerd op de vorm van een doopvont en doopkapel. Verhoogde eenlaagse zaal onder overstekend torendak, bedekt met dakleer. In het midden van het dak een abstract vormgegeven windwijzer in de vorm van een schip. Omlopende brede getimmerde bakgoten. Baksteen in halfsteensverband. Alle hoeken hebben siermetselwerk (kruisvorming bakstenen). Op een aantal gevels ter hoogte van de vensters vier stroken een verdiepte bakstenenrand. Alle acht gevels voorzien van twee vierkante vensters of deur. Gevelkant aan Wetstraatzijde voorzien van groot wit kruis omringd door de tekst “In Hoc Signo Vinces” (In dit teken zult gij overwinnen). Alle acht zijden voorzien van hoge samengestelde vensterrand onder dakrand, waardoor het dak optisch lijkt te zweven. Kerk omringd door grasgazon met zuilvormige taxusbomen, een berk, een beeldbepalende esdoorn en met een ligusterblokhaag als erfafscheiding.

Vml. PASTORIE (Pretoriusstraat 58): Tweelaags onder zadeldak op rechthoekige plattegrond. Nok parallel aan de weg en met twee gemetselde nokschoorstenen. Gesmoorde verbeterde Hollandse dakpannen met bakgoot op consoles. Geel metselwerk in Noors verband. Wederopbouw baksteenarchitectuur met invloeden van het nieuwe bouwen. Meerdere vensters, waaronder stolpramen, zes identieke vierkante vensters en een bloemkozijn. Luifel boven entree, ondersteund door twee dunne, stalen stangen aan beide zijden. Bijzonder kenmerk: Veel symboliek in bouw van kerk. (www.pgbolnes.nl/gemeente/het-kerkgebouw/) Motivering: Ontstaansgeschiedenis, samenhang en context, en conservering. Van hoge cultuurhistorische waarde door de samenhang tussen kerk en pastorie, het sociaalmaatschappelijk belang van de kerk voor de gemeenschap, de karakteristieke hoofdvorm en originele elementen.

72

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE BOUWKUNST BOLNES

B OTHASTRAAT 11, 15

D E W ETSTRAAT 25

REDELIJK HOGE WAARDE B OEZEMKADE 42

Bouwjaar:

1935

Omschrijving: Vrijstaande WONING op rechthoekige plattegrond met TUIN, eenlaags met zadeldak (gesmoorde kruispan), dakkapellen, windveer en makelaar, opgetrokken in gele steen in kruisverband met rood siermetselwerk en ankers. Schuiframen met persiennes en glas-in-lood bovenlichten. Van belang vanwege de karakteristieke 19e-eeuwse verschijningsvorm en vrijstaande ligging.

Bouwjaar:

1955

Omschrijving: Twee vrijstaande vml. DIENSTWONINGEN bij achtergelegen gemaal op een rechthoekige en L-vormige plattegrond, tweelaags met zadeldak evenwijdig aan de straat (VH pan), nokschoorstenen op de kopse kanten, houten bakgoot op klossen, in een traditionele en sobere wederopbouwstijl. Opgetrokken in grauw metselwerk in Vlaams verband, getoogde rollagen, grote ongedeelde vensters en stolpvensters, geglazuurde dorpelstenen, balkon en hekwerk, getoogde en rechte entree. Van belang als onderdeel van het jaren 50 ensemble met het gemaal Dirk Maaskant en bijbehorende werkplaats.

Bouwjaar:

1935

Omschrijving: Vrijstaande WONING op rechthoekige plattegrond, eenlaags met mansardekap (gesmoorde tuile du nord) en uitgemetselde schoorsteen, opgetrokken in grauw metselwerk, met erker, glas-in-lood bovenlichten, oorspronkelijke deur en luifel met groenblauwe tegels. Van belang vanwege de kenmerkende interbellum architectuur met oorspronkelijke details.

73

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE BOUWKUNST BOLNES

D ONCKSELAAN 8

D ONCKSELAAN 10

REDELIJK HOGE WAARDE D ONCKSELAAN 4

Bouwjaar:

‘ T HONK

1930

Omschrijving: Vml. DOKTERSWONING op samengestelde plattegrond met TUIN en ERFAFSCHEIDING, tweelaags met samengesteld (schild) dak, brede overstekken, opgetrokken in rood metselwerk (Noors verband), met erkers en balkons, terugliggende entree onder entreeportaal met toog op zuil. In tuin ginko, taxus en atlasceder. Van belang als een van de karakteristieke villa’s langs de Donckselaan, vanwege de kenmerkende interbellum architectuur met zakelijk expressionistische invloeden en vanwege de cultuurhistorische relatie met WO II.

Bouwjaar:

1930

Omschrijving: VILLA op samengestelde plattegrond met TUIN en ERFAFSCHEIDING, overwegend eenlaags met gevelverhoging, zadeldak (rode OVH pan), risalerend geveldeel en wit geschilderd metselwerk, aanbouw, balkon en grote langwerpige vensters. Van belang als een van de karakteristieke villa’s aan de Donckselaan en vanwege de opvallende verschijningsvorm.

Bouwjaar:

1930

Omschrijving: VILLA op oorspronkelijk vierkante plattegrond met TUIN en ERFAFSCHEIDING, tweelaags, tentdak met brede overstekken, dakkapel, geglazuurde pannen, nokschoorsteen, aanbouw. Rood metselwerk (Vlaams verband), erker met balkon met hekwerk, entree onder luifel en met muurtjes aan weerszijden. Tuin met prunus, rode hazelaars en treurbeuk. Van belang als een van de karakteristieke villa’s aan de Donckselaan en vanwege de karakteristieke interbellum architectuur met zakelijk expressionistische invloeden.

74

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE BOUWKUNST BOLNES

L EKLAAN 30

L EKLAAN 32

REDELIJK HOGE WAARDE D ONCKSELAAN 40 EN 42

Bouwjaar:

1922 en1935

Omschrijving: Twee-onder-een-kap WONINGEN op samengestelde plattegrond met TUIN en HEKWERK, deels eenlaags met gevelverhogingen (erker over twee verdiepingen) en deels tweelaags, samengesteld dak (rode tuile du nord), aanbouw. Rood metselwerk in kruisverband, siermetselwerk, glas-in-lood bovenlichten, accent op terugliggende opengewerkte entreeportalen. Van belang vanwege de bijzondere gespiegelde interbellum architectuur en karakteristieke hoofdvorm.

Bouwjaar:

1975

Omschrijving: Vrijstaande WONING met garage op samengestelde plattegrond met tuin, tweelaags onder asymmetrisch laag doorlopend onderbroken zadeldak (donkere OVH pannen), prominente uitgemetselde schoorsteen en bakgoot, nok evenwijdig aan de straat. Geel metselwerk in halfsteensverband met donkere plint en steunberen. Samengestelde vensterpartijen, entree met driehoekig zijlicht. Van belang vanwege kenmerkende Post 65 architectuur en bijzondere kapvorm.

Bouwjaar:

1975

Omschrijving: Vrijstaande WONING met GARAGE op rechthoekige plattegrond met tuin, tweelaags onder asymmetrisch laag doorlopend zadeldak (antraciete vlakke dakpan) over garage, schoorsteen en dakkapel. Nok haaks op de straat. Rood/geel gemêleerd metselwerk in klezoorverband. Ongedeelde en samengestelde houten kozijnen met donker geglazuurde dorpelstenen, terugliggende entree met originele deur en gevelhoge vensterpui, garage met houten latwerk. Van belang vanwege de kenmerkende Post 65 architectuur (bijzondere kapvorm en materiaalgebruik).

75

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE BOUWKUNST BOLNES

PAUL KRUGERSTRAAT 74 A –D

SLINGEHOF 1-76

Bouwjaar:

Bouwjaar:

REDELIJK HOGE WAARDE L EKLAAN 34, 36

Bouwjaar:

1975

Omschrijving: Twee-onder-een-kap WONINGEN met GARAGE op samengestelde plattegrond met tuin, drielaags met eenzijdig hoger opgetrokken kapverdieping onder onderbroken zadeldak (donkere OVH pan), prominente schoorstenen. Eerste verdieping met balkon en pergola aan de achterzijde op de hoeken. Nok evenwijdig aan de straat. Rood metselwerk in halfsteensverband, zijgevels enkel met koppen, boven vensters houten panelen. Samengestelde (hoek)vensters en vijf kleine vierkante gevelopeningen met glazen bouwstenen per woning. Entree in zijgevels onder luifel van garage. Van belang vanwege de kenmerkende Post 65 architectuur (vorm en materiaal) en beeldbepalend in het straatbeeld.

1930

Omschrijving: Twee blokken van twee-onder-eenkap WONINGEN met ERFAFSCHEIDING, gebouwd in opdracht van Verolme, op rechthoekige plattegrond met licht gebogen schilddak (gekleurde OVH pan), nokschoorstenen en brede getimmerde goten. Rood metselwerk in Noors verband, siermetselwerk (rollaag) en oorspronkelijke getoogde deuren met deuromlijsting. Van belang vanwege de samenhang, de cultuurhistorische relatie met Verolme, de ligging en de sobere, maar gave traditionele baksteenarchitectuur.

1976

Omschrijving: Buurt van GEZINSWONINGEN en BENEDEN- en BOVENWONINGEN van architect Maarten Stuijs, in een bijna gesloten cirkelvorm gegroepeerd. Twee of drie bouwlagen met een plat of flauw hellend zadeldak en lessenaarsdak met rode betonpan. Balkons als verbindend brugelement boven doorgang. Combinatie van rood metselwerk in wild verband en betimmering, uitgemetselde waterslagen, samengestelde kozijnen. Binnentuin en schuurtjes met lessenaarsdak en mee-ontworpen erfafscheiding. Van belang als typische jaren zeventig woonbuurt, ontstaan vanuit het idee van rustige binnenhoven met rondom wonen.

76

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

77

RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT Deelgebied beschrijving Rijsoord ontleent zijn naam waarschijnlijk aan het rijshout dat groeide in de gorzen langs de oevers van de rivier de Waal. Gorzen noemde men ook wel ‘oorden’ of ‘noorden’. Dit komt ook terug in plaatsnamen als Heinenoord en Feijenoord. De Waal vormde de natuurlijke scheiding tussen de Riederwaard en de Zwijndrechtse waard. In dit waterland van waarden en gorzen zal veel rijshout zijn gewonnen. Ook het wapen van Rijsoord zou hiernaar verwijzen. De griend- of rijshoutcultuur leverde vlechthout voor onder andere de kaden- en dijkenbouw. De bodem was geschikt voor de verbouw van koren en vlas. De aanwezigheid van het zachtstromende water van de Waal was gunstig voor de ontwikkeling van de vlascultuur. De lange cultuurhistorische lijnen in dit gebied zijn de Waal, de Pruimendijk langs de Waal, de polderweg Mauritsweg en de Rijksstraatweg die de Waal overbrugt. Aan de andere kant van de Waal bevindt zich de polder Strevelshoek. Hier loopt de Waalweg langs de Waal. Rijsoord nam met haar tolbrug een strategische plek in het gebied in. Een relatief jonge maar zeer dominante structuur in het gebied is de Rijksweg A15/ A16 met de twee knooppunten die het grondgebied van de gemeente Ridderkerk in twee delen scheidt. In de omgeving van Rijsoord zijn restanten gevonden van Romeinse nederzettingen.

Vanaf de derde eeuw lijkt het gebied niet bewoond te zijn. Vanaf de tiende en elfde eeuw vinden veenontginningen plaats vanaf de oeverwallen en woonterpen. Boerderijen en woonterpen zijn in de omgeving van het huidige Rijsoord

gevonden. Hiervan zijn nog archeologische restanten te vinden op de zuidoever van de Waal van de polder Strevelshoek en Rijsoord. De ontginningen van het waterland en de winning van zout uit veen (het darinkdelven) leiden tot bodemdalingen. Bedijkingen en kades ter bescherming tegen het buitenwater worden opgeworpen. Rondom de polder Oud-Reijerwaard bevond zich een middeleeuws trac� van bedijkingen en kades dat min of meer hetzelfde trac�van de huidige bedijking van de polder volgde. In de veertiende eeuw vinden overstromingen plaats. De Waal wordt aan beide kanten, aan de Riederwaard en de Zwijndrechtsewaard, opnieuw bedijkt en ten westen en ten oosten ingedamd. Bij de oostelijke afdamming ontstond de kern Oostendam. Rond de vijftiende eeuw groeit Rijsoord aan de Pruimendijk en Waaldijk. Langs de oever van de Waal bevond zich een levendige vlascultuur. Op de met water omgeven percelen in de Waal (ook wel Waaltje genoemd) was ook riet- en griendcultuur van belang. Het dorp is gericht op tuinbouw en vlas. Het vlaszaad werd verwerkt tot lijnzaadolie. De vlasvezels werden geroot in de zachtstromende Waal en verwerkt tot linnen en touw. De Noord was en is nog steeds een drukbevaren waterweg. De Waal was lange tijd met een sluisje verbonden met de Noord bij Oostendam waardoor dit ook de route was voor de binnenvaart.

Na de neergang van de vlascultuur in de twintigste eeuw ontwikkelde zich de glastuinbouw in het gebied. Rijsoord beschikte over twee molens. De uit de zestiende eeuw stammende poldermolen aan de Waalweg die de polder van Strevelshoek bemaalde en rond 1882 werd vervangen door een stoomgemaal.

Vlasteelt met op de achtergrond de warmwaterroterij van Vlasserij Corn. V. Nes aan de Pruimendijk.

78

Brug over de Waal bij Rijsoord met tramspoor begin 20ste eeuw.

Vlascultuur in Rijsoord.

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

De korenmolen uit 1822 stond aan de Waaldijk en is in 1991 verplaatst naar de Waalweg. In 1846 werden Rijsoord en Strevelshoek samengevoegd tot een gemeente. Het buurtschapje Strevelshoek aan de zuidoever van de Waal, gelegen in de polder Strevelshoek en Rijsoord, was vanaf 1817 een zelfstandige gemeente bestaande uit vijf huizen aan de Waalweg. De polder wordt aan de zuidzijde begrensd door de Langeweg. Deze achterkade vormt de grens met polder Heerjansdam. Op de grens van Rijsoord en Strevelshoek stond een poldermolen die het polderwater uitsloeg op de Waal. In 1928 werd een nieuw stoomgemaal geopend dat de polders van Hendrik-Ido-Ambacht, Rijsoord, Heer Jansdam en Strevelshoek bemaalde. In 1821 kwam de Rijksstraatweg gereed. Rijsoord kwam zo strategisch te liggen langs een interregionaal en zelfs internationaal wegennet op de route tussen Londen en Parijs. Vanaf 1888 ontwikkelt zich een kunstenaarskolonie in Rijsoord rond de NederlandsAmerikaanse kunstenaar John H. Vanderpoel. Zijn in Rijsoord wonende nichtje Volksje Noorlander bouwt pension Noorlander aan de Waalweg nr. 3 dat diende als onderkomen voor de bezoekende kunstenaars die het landleven van de streek vastlegden. Het pension bevond zich achter Hotel Warendorp. Vanuit Parijs bezoeken kunstenaars en kunststudenten in de zomer het landbouwdorpje aan de Waal.

Dit werd nog verder gestimuleerd rond 1900 als langs de Rijksstraatweg een tramlijn van de Rotterdamse Tram Maatschappij(RTM) wordt aangelegd. De bebouwing neemt daarmee toe. In die periode wordt ook de Kerkweg vanuit Ridderkerk verlengd, de huidige Mauritsweg, tot de Pruimendijk.

Op 15 mei 1940, vijf dagen na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, en naar aanleiding van het bombardement van Rotterdam, tekende generaal Winkelman, de bevelhebber van de Nederlandse strijdkrachten, de Nederlandse capitulatie in de Johannes Postschool te Rijsoord. Na WOII werd de woningbouw aangezwengeld door woningnood in het algemeen en behoefte aan woningen voor arbeiders in de havenindustrieën in het bijzonder. Onder andere Verolme en Thomsen’s Havenbedrijf Rotterdam bouwden en financierden woningen voor hun werknemers. Ten oosten van de Mauritsstraat vinden in de jaren 50 en 60 in de polder Oud-Reijerwaard een aantal dorpsuitbreidingen plaats; de buurtjes hebben een eenduidige ruimtelijke opbouw. Er is vanuit het westen in oostelijke richting ontwikkeld. Ten westen van de Mauritsweg is in de jaren 80 de Mauritshoek gebouwd, volgens de stedenbouwkundige principes van de jaren 80: straten met korte rechtstanden en hofachtige opstellingen ('bloemkoolwijk'). Rondom het Sandelingendijkje is een jaren 60 bungalowwijkje door en voor werknemers van Thomsen’s Havenbedrijf Rotterdam gebouwd. Dit buurtje aan de Schalksedijkje en Sandelingeweg in de polder Sandelingen-Ambacht, ten zuiden van de Waal, heeft een geheel eigen karakter door de losse groene opzet met bungalowwoningen op ruime kavels.

De laatste projectmatige uitbreiding van Rijsoord is aan de zuidoostzijde gerealiseerd aan de Dominee Allendorpstraat vanaf 1990.

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

Luchtfoto Rijsoord en Strevelshoek met jonge bebouwing tussen de Pruimendijk en de Vlasstraat (ca. 1985).

De Rijsoordsebrug.

De voormalige vlasfabriek van Van Nes aan de Waaldijk.

Vlasserijcomplex aan de Waal.

79

80

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

ZWET, ‘T ZWAANTJE EN WEVERSHOEK Deelgebied beschrijving: De buurtschap Zwet, wat grens betekent, bevindt zich op het kruispunt van wegen en markeert de grens van drie poldersystemen te weten de polder Nieuw-Reijerwaard, de Binnenlandse Polder Oost en West Barendrecht (Veren Ambacht genoemd) en de Cornelispolder. Bij Zwet komen de Rijksstraatweg (voorheen Dordtsestraatweg), de Pieterseliedijk, de Kromme Weg en de Voorweg samen.

Historische kaart Zwet, ‘t Zwaantje en Wevershoek.

Gelegen aan een verbindingsweg tussen Rotterdam en Dordrecht was Zwet strategisch gelegen. De lintbebouwing bevond zich lange tijd voornamelijk aan de zijde van de polder Nieuw-Reijerwaard. Aan de Veren Ambachtzijde werd de losse bebouwing op de poldervloer later ontwikkeld. Bij het kruispunt van de Rijksstraatweg en Noldijk bevond zich de RTM halte ‘t Zwaantje. Deze was vernoemd naar de daar gelegen tuinderij ‘t Zwaantje. De Wevershoek is een buurtschapje gelegen aan de Noldijk in de bocht van de Waal tegenover Strevelshoek.

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

81

R0_A. WEVERSHOEK, NOLDIJK, GEBROKEN MEELDIJK HOGE WAARDE

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Elementen: Beplanting: Periode:

Vanaf 14de eeuwse afdamming van de Waal secundaire kering, RTM trac� Dijklint en secundaire waterkering Historische bebouwing, teensloot, erven, holo’s, boerderijplaatsen en buitendijkse gronden Privaat groene voortuinen Ca. 15de eeuw grotendeels 11 de eeuwse kadenpatroon volgend

Beschrijving: De Wevershoek is een buurtschapje gelegen aan de Noldijk in de bocht van de Waal tegenover Strevelshoek. ‘Nol’ kan zowel verwijzen naar een hoogte of rivierduin als naar oude oeverwallen of dijkrestanten. Het buurtschapje bevond zich op een strategisch kruispunt. Bij Wevershoek kwamen de Gebroken Meeldijk, de Rijksstraatweg en de Noldijk samen en ook het RTM stoomtramtrac�liep over de dijk. Beeldbepalend is de boerderij Wevershoeve die de kruising met de Gebroken Meeldijk markeert. De bebouwing aan de buitendijkse zijde langs de Waal bestaat afwisselend uit kleine eenlaagse arbeiderswoningen aan de dijk en meer voorname villa’s op afstand van de dijk. Op nr. 23 bevindt zich een arbeidershuisje aan de dijk met holo (ongelijkvloerse overgang tussen dijk en woningen, ontstaan door inklinking en ophoging van het dijkprofiel). Het groene karakter wordt voornamelijk bepaald door de priv� tuinen langs de dijk. Deze grenzen aan de Waaloever en bieden vanuit Strevelshoek een gevarieerd parkachtige aanblik. Aan de polderzijde t.h.v. Veren Ambacht bevindt zich een open landbouwperceel omgeven door een sloot en singel van robinia’s. In de bocht richting Heerjansdam bevindt zich op nr. 4, 43 en 44 ook nog karakteristieke lintbebouwing. In de Noldijk moeten nog stenen keermuren aanwezig zijn. Deze zijn bij veldwerk niet aangetroffen.

Motivering: Ontstaansgeschiedenis, sam enhang en context, zichtbaarheid Van hoge waarde door de relatie met de ontginningsen waterstaatkundige ontstaansgeschiedenis van Ridderkerk; door de samenhang tussen de bebouwing en de dijk en de bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit door het groene landelijke karakter. Hoek Noldijk en de Gebroken Meeldijk met zicht op de beeldbepalende Wevershoeve.

Zicht op de Gebroken Meeldijk.

Eenlaagse arbeiderswoning aan de Noldijk op nr. 23 in een kraag

van opgaand groen van de privétuinen.

82

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

RO_B. DIJKLINT WAALDIJK HOGE WAARDE

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Elementen: Beplanting: Periode:

De Korenmolen die zich bevond op de overgang van de Waaldijk (voorheen Oudendijk) en Rijksstraatweg (voorheen Straatweg).

Restant van het groene dijktalud met abelen en doorzichten naar de Rijksstraatweg.

Vanaf 14de eeuwse afdamming van de Waal secundaire kering Dijklint en secundaire waterkering Historische vooroorlogse bebouwing, jonge naoorlogse bebouwing en erven, holo’s, boerderijplaatsen en buitendijkse gronden, waterpercelen, kavelsloten en waaloevers Privaat groene voortuinen, (groene) dijktaluds, abelen en populier Ca. 15de eeuw grotendeels 11 de eeuwse kadenpatroon volgend

Beschrijving: De Waaldijk is een karakteristiek dijklint met deels tweezijdige historische eenlaagse dijkbebouwing met kappen evenwijdig aan de dijk. Het dijklint is afwisselend meer of minder verdicht bebouwd. Er zijn doorzichten naar het binnendijkse gebied. De binnendijkse zijde heeft een meer open groen karakter met doorzichten. De buitendijkse zijde is dichter bebouwd. Zicht op de Waal is hierdoor beperkt. Op de overgang van de Rijksstraatweg naar de Waaldijk bevond zich een korenmolen type grondzeiler uit 1822. De molen is in 1991 verplaatst naar de Waalweg. Ter hoogte van de kruising met de Lagendijk bevond zich een hulpwatertoren van de gemeentelijke rivierwaterleiding. Deze is in 1966 verwijderd. Binnendijks bevindt zich een meer open structuur van dijk-georiënteerde bebouwing op, aan en onder de dijk en Rijksstraatweg-georiënteerde bebouwing op de poldervloer. Vanaf de dijk zijn er doorzichten naar de Rijksstraatweg. Het binnendijkse dijktalud bestaat uit erven en tuinen en een enkel stuk openbaar groen t.h.v. Rijksweg 117. De op de dijk georiënteerde historische bebouwing ter hoogte van nr. 4-8 vormt met de tegenoverliggende dijkbebouwing een karakteristiek ensemble. De parkeerhaven naast Waaldijk 8 tast het profiel van de dijk aan. Hiernaast bevindt zich aan de Rijks-

straatweg 125a een vlasloods. Onder de overkapping van deze loods aan de Rijksstraatweg lagen rails waar het laden en lossen van vlas op de tram plaatsvond. Verder naar het westen toe bevindt de bebouwing zich op de poldervloer en is georiënteerd op de Rijksstraatweg. Tot aan de kruising met de Rijksstraatweg wordt het karakter van de binnendijkse zijde daarom bepaald door de daaraan gelegen tuinen. Aan het einde van de dijk bevindt zich een lang groen dijktalud met dijktrappen aangeplant met witte abeel en populier. Buitendijks bevindt de bebouwing zich dicht op en aan de dijk. De bebouwing is overwegend vrijstaand. De historische bebouwing is over het algemeen eenlaags met kap parallel aan de dijk. De naoorlogse jongere bebouwing afwisselend eenlaags of tweelaags met kap. De bebouwing vormt een meer aaneengesloten structuur. Doorzichten naar de Waal zijn er nauwelijks. Het modernistische bejaardenwooncomplex aan de Strevelszicht nr. 2 uit 1969 is gebouwd op een soort woonterp en bestaat uit twee blokjes van tweelaagse duplexwoningen. De duplexwoningen met terugliggende inpandige balkons hebben een sterke gelijkenis met de Woningwet duplexwoningen aan de Gerard Alewijnszstraat en de Ds. Sleeswijk Visserstraat van de architecten Groeneveld en De Kluiver uit 1960. De

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

buitendijkse gronden langs de Waaloevers maakten deel uit van de zogenaamde waterpercelen. Deze waren van belang voor zowel de vlascultuur, als nat weide-, hooi- en grasland en voor de griend- of rijshoutcultuur. Tegenwoordig zijn deze gronden voornamelijk in gebruik als tuinen. Van nr. 137-159 is de structuur aan beide zijden van de dijk verdicht en vormt een historisch ensemble van dijkbebouwing. Tot aan het einde van de Waaldijk naar het westen heeft de bebouwing een grote schaal en staat tot meer afstand van de dijkkruin. In samenhang met de voortuinen heeft de dijk hier een meer residentieel karakter. Het tegenovergelegen binnendijkse groene talud zorgt dat de dijkstructuur beleefbaar blijft. De buitendijkse woningen hebben langgerekte kavels die flauw aflopen naar de Waal. Vanaf de Waal gezien vormen de tuinen een groen beboomd aanzicht met privaat karakter. Vanaf de Waaldijk zijn er echter nauwelijks doorzichten naar de Waal. Motivering: Ontstaansgeschiedenis, sam enhang en context, zichtbaarheid Van hoge waarde door de relatie met de ontginningsen waterstaatkundige ontstaansgeschiedenis van Ridderkerk; door de samenhang tussen de bebouwing aan beide zijden van de dijk en de bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit door het dorpse karakter.

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

83

De vlasschuur (Rijksstraatweg 125a bj. 1920) tussen Waaldijk en Rijksstraatweg.

Karakteristieke verdichting met historische lintbebouwing t.h.v. Waaldijk 2-8.

Complex Strevelszicht uit 1969 (Waaldijk nr. 2) met duplexwoningen en typerende loggia’s op een groene terp aan de dijk.

Karakteristieke verdichting met historische lintbebouwing t.h.v. Waaldijk 2-8.

84

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

RO_C. RIJKSSTRAATWEG REDELIJK HOGE/HOGE WAARDE (LANGE LIJN)

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Elementen: Beplanting: Periode:

Zicht op ’t Zwaantje.

Arbeiderswoningen nr. 166-172 bj. 1910 in de bocht van de Rijksstraatweg en ‘t Zwaantje.

Dijk, Rijksstraatweg en RTM trac� Weg en woongebied Historische vooroorlogse bebouwing, jonge naoorlogse bebouwing en erven, kavel-, teen- en bermsloten, toegangsbruggen en dammen, holo’s Groenstructuur van voortuinen, groenbermen, essen Ca. 1821 deels dijk trac�volgend

Beschrijving: De Rijksstraat weg is deels parallel aan de Waaldijk aangelegd op de poldervloer en valt deels samen met het trac�van de polderdijken en kaden. De vroegere naam van de Rijksstraatweg was Koninklijke Straatweg. Straatwegen waren de eerste bestrate wegen van Nederland en vormden interregionale verbindingswegen. Vanaf 1821 bevond Rijsoord zich met de aanleg van de Rijksstraatweg daarom op een Europese verbindingsroute tussen Den Haag en Parijs. Hierdoor passeerden reizigers en kunstenaars door het vlasdorpje en deden daarbij ook de herbergen naast de brug aan. Op de plek van de herberg het Wapen van Rijsoord bevond zich sinds tenminste 1676 ook een tolhuis, rechthuis en gemeentehuis. Vanaf 1888 ontwikkelde zich in het dorp een kunstenaarskolonie. Op de zolder van de herberg was een atelier ingericht voor de kunstenaars voor zomercursussen. Achter de herberg werd pension Noorlander gebouwd waar kunstenaars de zomer konden doorbrengen. Met de aanleg van de Rijksstraatweg en de daarnaast gelegen RTM trambaan, die in 1904 in gebruik werd genomen, groeide het dorp Rijsoord. De Rijksstraatweg wordt beschreven van west tot oost in twee delen. Het deel van Zwet tot ‘t Zwaantje en van ‘t Zwaantje tot de Rijsoordsebrug.

RO_C1. Van Zwet tot ‘t Zwaantje De Rijksstraatweg heeft hier een landelijk groen en open karakter door de kleinschalige overwegend eenlaagse historische bebouwing met kappen. Het dijkprofiel is beleefbaar door de hoogteverschillen en delen met groen talud. De rooilijn verspringt en de bebouwing staat afwisselend op, aan of op enige afstand onderaan de dijk. Regelmatige openingen tussen de bebouwing bieden uitzicht op het achterliggende polderlandschap. Aan de achterzijde van de percelen bevinden zich aan beide zijden van de dijk sloten. Op enkele plekken zijn kavelsloten rondom de percelen nog aanwezig. Tussen de buurtschappen Zwet en ‘t Zwaantje volgt de Rijksstraatweg de dijk tussen de polder Nieuw-Reijerwaard en de Binnenlandse Polder Oost- en West- Barendrecht. Dit deel wordt Veren Ambacht genoemd. De Zwet markeert de grens tussen verschillende poldersystemen. Tot de Voorweg bevindt de historische lintbebouwing zich voornamelijk aan de zijde van de polder Nieuw-Reijerwaard. Het betreft grotendeels aaneengesloten eenlaagse blokjes arbeiderswoningen met kap parallel aan de dijk op het dijkniveau. Opvallend zijn de samenhangende rijtjes woningen van nr. 380-396 (1923-1925). Openingen tussen de bebouwing bieden

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

zicht op de achterliggende polder. Aan de Veren Ambachtzijde wordt het achterliggende bedrijventerrein afgeschermd door een groene buffer met enkele woningen op de poldervloer. Op nr. 333 en 337 bevindt zich historische bebouwing. Vanaf de Voorweg naar ’t Zwaantje neemt de dichtheid van de bebouwing aan beide zijden toe. Aan beide zijden bevinden zich samenhangende rijtjes eenlaagse arbeiderswoningen met kap en voortuinen. Aan de zijde van Veren Ambacht bevinden de woningen zich op de poldervloer aan een parallelweg. Het dijktalud tussen de dijkweg en de parallelweg is aangeplant met een rij essen. Aan de zijde van polder Nieuw-Reijerwaard van nr. 286-242 bestaat de bebouwing uit samenhangende rijtjes tweelaagse dijkwoningen met kappen uit 1935 ontsloten vanaf dijkniveau. Hierna wordt de bebouwing tot aan ‘t Zwaantje weer meer gefragmenteerd en bestaat aan beide zijden afwisselend uit rijtjes arbeiderswoningen en individuele woningen. Een karakteristiek rijtje arbeiderswoningen in gele baksteen met sierlijke rollagen bevindt zich op nr. 168-172 bj. 1910. Aan de Veren Ambachtzijde valt het gebouw bj. 1930 van vroegere School met de Bijbel op, tegenwoordig de Christelijke Fanfare op nr. 287. Op de hoek van de Noldijk bevond zich halte ‘t Zwaantje van de RTM tramlijn.

RO_C2. Van ‘t Zwaantje tot de Rijksstraatweg nr. 27 De Rijksstraatweg heeft hier afwisselend een meer dorps karakter met een wat smaller profiel en een meer open karakter met losse bebouwing in een groene setting en meer residentieel karakter richting de Rijsoordsebrug. De bebouwing aan de zijde van de polder Nieuw-Reijerwaard bevindt zich in een groene kraag

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

onderaan de dijk die het zicht op het achterliggende kassengebied ontneemt. De historische lintbebouwing tussen nr.160-148 bestaat hier uit eenlaagse arbeiderswoningen met kap evenwijdig aan de dijk, door wegverhogingen zijn op enkele plaatsen holo’s ontstaan (ongelijkvloerse overgangen tussen dijk en woningen, ontstaan door inklinking en ophoging van het dijkprofiel). Achter deze woningen bevond zich het RTM trac�dat nu een fietspad is met aan beide zijden essen. Een teensloot scheidt het woongebied van de achterliggende tuinbouwgronden. Aan de Waalzijde bevindt zich de monumentale boerderij Waalzicht (nr. 169) in een groene setting met doorzichten naar de Waal. Op enkele plekken zijn kavelsloten rondom de percelen nog aanwezig. Vanaf de woning op nr. 148 tot 138 bevindt zich tussen de percelen van de woningen en de weg een bermsloot. Vanaf nr. 142 bevindt zich aan de polderzijde gemengde vrijstaande bebouwing in een groene setting van priv� tuinen. Enkele woningen hebben een voornamer karakter. Op nr. 142 bevindt zich op afstand van de weg een voorname villa uit 1930. Op nr. 140 en 138 bevinden zich twee aan elkaar gespiegelde witte eenlaagse villa’s uit 1910. Op nr. 136 en 134 bevinden zich twee geschakelde identieke eenlaagse woningen met tentdak uit 1930. Daartegenover aan de Waalzijde bevindt zich op nr. 165b een vlasloods uit 1930. Vanaf nr.

153 tot de kruising met de Lagendijk heeft de weg een open en groen karakter met alleen fragmenten dijkbebouwing in het groene talud van de Waaldijk. Bij de kruising met de Waaldijk bevond zich van 1906-1966 de hulpwatertoren van de ge-

85

Jaren 30 woningen onderaan de dijk met een groen dijktalud beplant met essen.

Verspringende rooilijnen met meer vrijstaande bebouwing aan de zijde van Veren Ambacht en meer aaneengesloten lintbebouwing met holo aan de zijde van polder Nieuw-Reijerwaard.

86

Historische lintbebouwing met bermsloot aan de Rijksstraatweg in 1904 aan de zijde van polder Nieuw-Reijerwaard.

Arbeiderswoningen met sierlijke rollaag op nr. 166-172 bj. 1910 in de bocht van de Rijksstraatweg en ’t Zwaantje.

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

meentelijke rivierwaterleiding t.h.v. nr. 147. Vanaf de Lagendijk tot de Geerlaan heeft de weg een meer residentieel karakter met breed profiel. Van nr. 76-54 heeft de bebouwing aan beide zijden een meer voornaam karakter met villa’s en boerderijen, waaronder enkele monumenten en een burgemeesterswoning, op ruime groene percelen en entrees tot de tuinen met bruggetjes over de bermsloot langs de weg. Op nr. 50 en 137 een villa en op nr. 52 een gebouw van de marechaussee, deze bestaat uit drie eenlaagse woningen en een garage. Op nr. 62 bevindt zich een voorname villa met tuinaanleg. Aan de Rijksstraatweg 125a bevindt zich een voormalige vlasloods uit 1920. Hierlangs takte een spoor af voor het laden en lossen van vlas onder de overkapping. Op de Johannes Postschool (nr. 99) uit 1920 is de capitulatie getekend in 1940. Er bevindt zich tevens een buste van generaal Winkelman. Op nr. 95-97 bevindt zich de Opstandingskerk uit 1884. In de richting van de Rijsoordsebrug is er open zicht over de Waal. In de kom van de Rijksstraatweg en de Waalweg bevindt zich het Wapen van Rijsoord dat een belangrijke rol speelde in de geschiedenis van Rijsoord. Op het kruispunt van de landing van de brug, de Rijksstraatweg en de Waalweg bevindt zich een fraai ensemble van historische bebouwing. Op nr. 43 bevindt zich de Ned. Herv. Kerk gebouwd in 1833 op de plek van een oudere kerk.

De rechthoekige kerk met schilddak is fraai omlijst met linden. De waterloop die het perceel van het kerkhof ten oosten begrenst is een hoofdwatergang. Deze is via een stuw en inlaat verbonden met de Waal. Op nr. 33 bevindt zich het voormalige hoofdkantoor met bedrijfscomplex van de Vlasserij Van Nes en later

kunststoffenhandel Van Nes (bj. 1957 en gemeentelijk monument). Achter het complex is een nieuwbouwwijk verrezen. Tot aan de kruising met de Achterambachtseweg heeft de Rijksstraatweg een zeer ruim wegprofiel met een groene middenberm met essen met een bermsloot tussen de woonkavels met relatief jonge vrijstaande bebouwing.

RO_C3. Van de R ijk sstraat weg nr. 27 tot de Langeweg De Rijksstraatweg volgt hier de oude kade en polderweg gelegen tussen de polder Strevelshoek en de polder van Sandelingen Ambacht. De polderweg heeft hier afwisselend een open karakter met aan weerszijden kassengebieden. Karakteristiek zijn de kavelsloten rondom de agrarische percelen. RO_C1 en RO_C2. Hoge waarde. Motivering: Ontstaansgeschiedenis, sam enhang en context, zichtbaarheid Vanwege de betekenis voor de stedenbouwkundige en culturele ontwikkeling van Rijsoord; door de plaatselijke samenhang en context tussen de bebouwing en omgeving; vanwege het zichtbare historische en dorpse karakter. RO_C3. Redelijk hoge waarde. Motivering: Ontstaansgeschiedenis Vanwege de betekenis voor de ontwikkeling van Rijsoord.

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

Historische lintbebouwing met holo aan de Rijksstraatweg aan de zijde van polder Nieuw-Reijerwaard.

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

Huidige situatie Rijksstraatweg met voorname villa’s en herenhuizen (nr. 76 - 54 ) in een groene setting van privégroen ontsloten door

87

Voormalige burgemeesterswoning aan de Rijksstraatweg.

toegangsbruggetjes over de bermsloot.

De Rijksstraatweg met het tramspoor.

Het voormalige hoofdkantoor en bedrijfscomplex van Vlasserij Van Nes (nr. 33, bj. 1957).

Het achterliggende terrein is ontwikkeld tot woongebied.

Historisch aanzicht van de brug over de Waal met tramspoor.

88

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

RO_D. WAALWEG HOGE WAARDE

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Elementen: Beplanting: Periode:

Zicht op de herberg, op de achtergrond het torentje van de Ned. Herv. Kerk aan de Rijksstraatweg 33.

Het (gesloopte) Pension Noorlander aan de Waalweg 3 dat een

belangrijke rol speelde in de kunstenaarskolonie van Rijsoord.

Oeverwallen, rivierdijk, secundaire waterkering, buurtschap Strevelshoek Dijklint en secundaire waterkering, buurtschap Strevelshoek Dijk, bebouwing, scheepshelling, buitendijkse gronden, oevers en afwateringssysteem Dijktalud met wilgen, populier en privaat groen Bedijking Nieuw-Reijerwaard ca. 15de eeuw grotendeels 11de eeuwse trac�volgend

Beschrijving: De Waalweg bevindt zich op de zuidoever van de Waal en maakt deel uit van de bedijking van de polder Strevelshoek en Rijsoord. De polder wordt aan de zuidzijde begrensd door de Langeweg. Deze achterkade vormt de grens met polder Heerjansdam. Tussen de Waalweg en de Langeweg bevindt zich een restant open polderlandschap waarvan de slotenverkaveling nog aanwezig is. Hier wordt het Waalbos ontwikkeld met meanderende wandelpaden en waterbergingspartijen onder beheer van Natuuurmonumenten. Aan de Waalweg bevindt zich het gehucht Strevelshoek dat vanaf 1817 een zelfstandige gemeente was bestaande uit vijf huizen. Langs de Waalweg bevindt zich binnendijks vrijstaande bebouwing met ruime doorzichten naar het achterliggende open polderlandschap. Tussen de Waalweg en de percelen bevindt zich een teensloot. De percelen worden via dammen en bruggen ontsloten. Bij enkele percelen is deze sloot gedempt. De Waalzijde is onbebouwd. Hier bevindt zich een grasberm met rietkragen, wilgen en populieren. Direct achter het Wapen van Rijsoord bevindt zich aan de Waalweg 1 een woning met tentdak uit 1924 (industriefunctie?). Aan de Waalweg nr. 3 bevond zich Pension Noorlander van Volksje Noorlander, dat een belangrijke pleisterplaats werd van de kunstenaarskolo-

nie rond haar neef de Nederlands-Amerikaanse kunstenaar John H. Vanderpoel. Dit pension is gesloopt. Aan de Waalweg 11 bevindt zich de korenmolen uit Rijsoord die is verplaatst van de Waaldijk. Aan de Waalweg 23 (1920) bevond zich de poldermolen en daarna een stoomgemaal die het polderwater uitsloeg op de Waal. De hoofdwatergang loopt ten westen van het perceel en staat in verbinding met de Waal via een inlaat. Op nr. 27, 37, 39, 45, 53 bevinden zich karakteristieke historische panden als tuinderswoningen en boerderijen met schuren. Op de hoek van de Waalweg bevindt zich een scheepshelling. Tussen de bocht en de Langeweg bevindt zich een open gebied met buitendijkse gronden. De oevers zijn begroeid met riet en wilgenbosjes. Motivering: Ontstaansgeschiedenis, sam enhang en context, zichtbaarheid Van hoge waarde door de relatie met de ontginningsen waterstaatkundige ontstaansgeschiedenis van Ridderkerk; door de samenhang tussen de bebouwing en het landschap en de bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit door het landelijke en open karakter.

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

89

Waalweg met zicht op de korenmolen en woningen. Waalweg met historische boerderij en beplanting van populieren in de berm langs de Waal.

Waalweg met karakteristieke tuinderswoning met loods en treurwilg.

Karakteristieke tuinderswoning (nr. 27) met garage en toegang via dam met hekpalen.

De beeldbepalende boerderijplaats Waalweg 39.

90

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

RO_E. LANGEWEG EN POLDER STREVELSHOEK Polderweg, achterkade en polderrestant REDELIJK HOGE WAARDE (RESTANT POLDERVERKAVELING EN LANGEWEG)

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Elementen: Beplanting: Periode:

Langeweg omstreeks 1970.

Langeweg met tuinderswoning (nr. 5 uit 1934).

Langeweg met tuinderswoning (nr. 5 uit 1934).

Achterkade en polderweg Dijklint en secundaire waterkering Polderweg, achterkade, kadesloot met toegangsbruggen en dammen, historische bebouwing, polderrestant met slotenverkaveling Lint- en erfbeplantingen Bedijking Nieuw-Reijerwaard ca. 15de eeuw grotendeels 11de eeuwse trac�volgend

Beschrijving: De Langeweg vormt de achtergrens of achterkade van het ontginningsblok tussen Ridderkerk en (de polder) Heerjansdam en werd pas vanaf de jaren 30 bebouwd. Aan weerszijden van deze achterkade loopt een kadesloot. Aan de zijde van Ridderkerk is deze kadesloot een hoofdwatergang. Aan de zijde van Heerjansdam is de sloot regelmatig geduikerd of gedempt. De erven en percelen worden via dammen en bruggen over de kadesloot ontsloten. Aan weerszijden van de Langeweg bevinden zich (glas-)tuinbouw bedrijven. De bebouwing bestaat uit vrijstaande jongere en historische tuinderswoningen, bungalows, loodsen, kassen en andere opstallen. Het private groen van de erven rondom de woningen, sloten langs de ijle bebouwing en de open percelen voor landbouw en recreatie geven de Langeweg een open, groen en agrarisch karakter. Op de Langweg 1 bevindt zich een karakteristieke tuinderswoning met schuur uit 1930. De kavelsloot aan de oostzijde van dit perceel is een hoofdwaterloop. De bungalow (Langeweg nr. 3b bj. 1975) met tuinaanleg tot diep in de polder is beeldbepalend. Op Langeweg nr. 1, 5 en 7 bevinden zich historische (tuinders-) woningen. Op nr. 7 is het erf omsingeld door een brede kavelsloot en opgaande erfbeplanting. De polderstructuur en slotenverkaveling is aangetast door ontwikkelingen t.b.v. de ontwikkeling tot natuur- en wandelge-

bied. Tussen Waalweg nr. 2 en de Waaloevers bevindt zich een klein complex van buiten- en botenhuisjes (Waalweg nr. 4-34). Enkele van deze dateren uit 1960.

Motivering: Ontstaansgeschiedenis, sam enhang en context Vanwege de relatie met de ontstaansgeschiedenis van polder Strevelshoek; vanwege de samenhang tussen de kade en het polderrestant.

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

91

RO_F. LAGENDIJK HOGE WAARDE

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Elementen: Beplanting: Periode:

Poldergrens, dijk en lintbebouwing Dijk met lintbebouwing Historische dijkbebouwing, restanten polderlandschap, boerderijplaatsen, begraafplaats Dijktalud met linden, essen, wilgen, populier en privaat groen als atlasceder Inpoldering ca. 1400

Beschrijving: De Lagendijk is een van de historische lange lijnen van het gebied en vormt de scheiding tussen de polders Oud- en Nieuw-Reijerwaard. De dijk verbindt het centrum van Ridderkerk met de Waaldijk bij Rijsoord. Tussen 1906 en 1966 leidde het zicht van de Lagendijk naar de hulpwatertoren aan de Rijksstraatweg (t.h.v. nr. 147) van de gemeentelijke rivierwaterleiding. Met de aanleg van de Rijkswegen A15 en A16 werd de Lagendijk doorsneden. De gelijkvloerse kruising werd in de loop der jaren vervangen door een viaduct. De Lagendijk bevindt zich in een glastuinbouwgebied. De tuinderij kwam op na de neergang van de vlascultuur. De Lagendijk heeft een smalle dijkkruin en is aan beide zijden bebouwd. Opvallend zijn de verschillende ontginningsrichtingen aan beide zijden van de dijk. Openingen tussen de bebouwing bieden zicht op het achterliggende landschap. Aan de zijde van de polder Oud-Reijerwaard is de dijk dichter bebouwd en bevindt de lintbebouwing zich overwegend op en aan de dijk. De verkavelingsrichting in deze polder is evenwijdig aan de dijk. De historische bebouwing is overwegend eenlaags met een kap en veelal evenwijdig georiënteerd aan de dijk. De rooilijn verspringt licht en biedt soms ruimte voor groene voortuinen. Opvallend is het voormalige gebouw voor de gereformeerde kerk op nr. 281 uit 1918.

Aan de zijde van polder Nieuw-Reijerwaard bevinden de woningen van de boerderijen en tuinderijen zich op enige afstand van de dijk op de poldervloer. De woonhuizen bevinden zich met hun erven op de 'koppen' van de van de dijk schuin weglopende kavels. Deze zijde van de Lagendijk heeft daardoor een groen en agrarisch karakter. Aan de voet van het groene dijktalud bevindt zich de teensloot. De entree tot de erven geschiedt middels bruggen en dammen over de teensloot wat het landelijke karakter versterkt. De erven zijn ingericht als weiden, boomgaarden en siertuinen. De perceelsloten zijn soms nog intact. Enkele beeldbepalende bomen geven karakter aan het geheel. T.h.v. de historische boerderijplaats op nr. 150 bevindt zich een rij knotwilgen langs de sloot. Op nr. 152 bevindt zich een groepje essen. T.h.v. nr. 154 en 162 bevinden zich linden op het dijktalud. T.h.v. nr. 162a bevindt zich een rijtje populieren op het dijktalud, ook het erf zelf draagt met de dichte erfbeplanting als groene kamer bij aan het landelijke karakter van de dijk. Op het erf van nr. 166 en 172 bevindt zich een atlasceder. T.h.v. nr. 180 bevindt zich een rijtje linden op het dijktalud. De historische bebouwing uit de jaren 30 van de twintigste eeuw aan beide zijden van de dijk en de groene erfinrichting vormen samen een karakteristiek ensemble. Op de hoek van de Lagendijk (nr. 182-184 bj.

1930) en de Rijksstraatweg

Het voormalige kerkgebouw van De Gereformeerde Gemeente Kerk

Achterzijde van De Gereformeerde Gemeente Kerk

92

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

bevindt zich een ensemble van drie eenlaagse woningen met kap, omgeven door groen opgaande erfbeplanting. Aan de zijde van de Rijksstraatweg wordt het erf afgeschermd door een boomsingel bestaande uit es, lijsterbes en esdoorn. Van nr. 154-162 zijn de erven van de tuinderijen en (agrarische) bedrijven wat meer utilitair en stenig ingericht, de teensloot en de kavelsloten tussen de percelen zijn veelal gedempt. Op nr. 158 bevindt zich een beeldbepalende tuinderswoning met mansarde-tentdak. Ensemble van lindebomen en historische bebouwing t.h.v. nr. 180.

Ensemble van historische bebouwing en bomensingel op de hoek van de Lagendijk (nr. 182 en 184) en de Rijksstraatweg.

Motivering: Ontstaansgeschiedenis, sam enhang en context, zichtbaarheid Van hoge waarde door de relatie met de ontginningsen waterstaatkundige ontstaansgeschiedenis van Ridderkerk; door de samenhang tussen de bebouwing en het landschap en de bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit door het agrarische karakter.

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

93

VROEG 20STE-EEUWS WOONGEBIED RO_G. MAURITSWEG REDELIJK HOGE WAARDE

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Elementen: Beplanting: Periode:

Kerkepad en polderweg Woongebied Historische bebouwing, kavelsloot (even zijde) Berken en privaat groen Begin 20ste eeuw

Beschrijving: De Mauritsweg is de verlenging van polderweg de Kerkweg die de kern van Ridderkerk verbond met de Waaldijk (voorheen Oudelandsedijk) in de polder Oud-Reijerwaard. Een informele landweg was al in gebruik toen in het begin van de twintigste eeuw de Kerkweg werd verlengd en via de Mauritsweg werd doorgetrokken naar de Rijksstraatweg. Aan de even zijde worden de achtertuinen begrensd door een kavelsloot. Rond dit kruispunt bevinden zich de Johannes Postschool (nr. 99) uit 1920 en de Opstandingskerk uit 1884 op nr. 95-97. De straat wordt door de A15 doorsneden. Patrimoniums Woningstichting Rijsoord bouwde in de jaren 20 van de twintigste eeuw tenminste 50 arbeiderswoningen aan deze straat. De bebouwing aan beide zijden van de straat bestaat overwegend uit eenlaagse samenhangende rijtjes woningen met kap en enkele individuele woningen. De meeste rijtjes woningen zijn voorzien van een voortuintje met gemetselde lage tuinmuurtjes, gebouwd in samenhang met de woningen, of lage hagen. Soms zijn deze verwijderd. De tweelaagse woningen met kap aan de westzijde van de straat zijn in de jaren 30 gebouwd. De overige eenlaagse historische bebouwing met kap is tussen 1910 en 1925 gebouwd. De woningen hebben over het algemeen een sobere architectuur met een enkele verbijzondering als dwarskappen of raampartijen. Daar waar de rooilijnen naar voren verspringen ontbreken voortuin-

tjes. In de straat zijn berken aangeplant. Het kruispunt met de Rijksstraatweg naderend gaat de bebouwing van samenhangende rijtjes over in individuele bebouwing. Op de Mauritsweg 12 bevindt zich een bijzonder pand van het Volksbelang uit 1914 in art deco stijl, een gebouw voor bijeenkomsten van de gemeenschap. In 1956 werd het gebouw De Bron op nr. 1 gebouwd in opdracht van de gereformeerde gemeente. Deze verving het gebouw van Volksbelang. Naast De Bron, op nr. 1a, bevindt zich een woning met mansardekap en erker uit 1930.

Historisch aanzicht van de woningen van Patrimoniums Woningstichting Rijsoord.

Motivering: Sam enhang en context, zichtbaarheid Vanwege de stedenbouwkundige samenhang; door het zichtbare en beleefbare historische karakter van de bebouwing.

Zicht vanaf de Rijksstraatweg op de Mauritsweg met op de rechterhoek het voormalige postkantoortje.

94

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

Historisch aanzicht van de Mauritsweg.

Arbeiderswoningen met lage gemetselde tuinmuren en hagen uit het begin van de 20ste eeuw van Patrimoniums Woningstichting.

Tweelaagse woningen met lage gemetselde tuinmuren en hagen uit de jaren 30 van de 20ste eeuw.

Verenigingsgebouw van het Volksbelang uit 1914.

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

RO_H. VOLKSTUINVERENIGING RIJSOORD REDELIJK HOGE WAARDE

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Elementen: Beplanting: Periode:

Volkstuinencomplex Volkstuinencomplex Kavelsloten, tuinhuisjes, opstallen en tuinen 1919

Beschrijving: Ten oosten van de Mauritsweg en ten zuiden van de Rijksweg bevindt zich een volkstuinencomplex. De Vereniging ter bevordering van de verkrijging van onroerend goed door landarbeiders, Volkstuinvereniging Rijsoord in de volksmond, is in 1919 opgericht. De Landarbeiderswet van 1918 bood de mogelijkheid om aan landarbeiders op voordelige voorwaarden geld van het Rijk te lenen om een eigen woning te bouwen op een stuk grond, dat in de vrije tijd kon worden bewerkt. Naast de verbouw van voedsel werden er ook huisdieren en kleinvee gehouden zoals varkens. De sloten rondom de tuinen voorzagen in de watervoorziening. Op het complex heeft jaren een (nood)woning gestaan. Permanente woningbouw heeft niet plaatsgevonden. Het complex is, zoals een groot deel van de complexen die onder de Landarbeiderswet werden opgericht, in gebruik gebleven ten behoeve van nuts- en volkstuinen. In de loop der jaren werd het complex verkleind door de aanleg van de Rijkswegen en knooppunt A15/A16 en de aanleg van de omringende sportvelden. Het complex heeft een agrarisch open karakter. Vaste beplanting is beperkt. Het groene karakter wordt ontleend aan de singelbeplanting rondom de sportvelden en de groene randberm met populieren langs de Rijksweg. Het hele complex wordt omzoomd door sloten.

Motivering: Ontstaansgeschiedenis, zichtbaarheid Vanwege de relatie met de Landarbeiderswet van 1918; door de bijdrage aan de instandhouding van kleinschalig agrarisch karakter.

95

96

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

NAOORLOGSE WOONGEBIEDEN Na de oorlog wordt Rijsoord vanaf 1950 op kleine schaal uitgebreid. In de eerste ontwikkelingen van woongebieden volgen de straten het onderliggende verkavelingspatroon haaks op de Waaldijk en de Vlasstraat die als nieuwe ontsluitingsweg wordt aangelegd. De Vlasstraat met teensloot vormt tevens een groene buffer tussen het woongebied en het tuinbouwgebied. In de groene zone tussen de Linnenstraat en de Gerard Alewijnszstraat worden scholen en maatschappelijke voorzieningen aangelegd. Deze gebouwen hebben geen bijzondere cultuurhistorische waarde. Zeer bijzonder is het zelfbouw bungalowparkje aan de Sandelingeweg, ontwikkeld en gebouwd door arbeiders van Thomsen’s Havenbedrijf in Rotterdam naar een ontwerp van de vermaarde architect H. Th. Wijdeveld.

De luchtfoto is van omstreeks 1978/1979 met de nieuwbouw en sportvelden. De Geerlaan tussen Rijsoord en Ridderkerk was niet doorgetrokken via een viadukt over de A15/A16.

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

RO_I. WITBLOEM-, BLAUWBLOEM- EN LINNENSTRAAT REDELIJK HOGE WAARDE

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Elementen: Beplanting: Periode:

97

Wederopbouw woongebied

Woongebied Woongebied Historische bebouwing Privaat groen 1955

Beschrijving: De eerste naoorlogse woningen werden gebouwd in 1955 haaks op de Vlasstraat aan de Witbloem-, Blauwbloem- en Linnenstraat. Scheepsbouwbedrijf Verolme liet hier woningen voor het eigen personeel bouwen. De straten volgden het onderliggende slotenpatroon. De sobere bebouwing bestaat uit samenhangende blokjes van tweelaagse woningen met een kap. Het straatprofiel zonder trottoir van de Wit-

bloemstraat met kleine voortuintjes is opvallend smal en heeft daardoor een hofachtige uitstraling. Motivering: Ontstaansgeschiedenis, sam enhang en context Vanwege de relatie met Scheepsbouwbedrijf Verolme; vanwege de stedenbouwkundige en architectonische samenhang en de samenhang met het ontginningspatroon.

Doorkijkje vanaf de Vlasstraat.

Witbloemstraat met het smalle hofachtige straatprofiel.

Blauwbloemstraat met het smalle hofachtige straatprofiel.

98

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

RO_J. SCHALKSEDIJKJE EN SANDELINGEWEG ZEER HOGE WAARDE

Oorspronkelijke functie: Huidige functie: Elementen: Beplanting:

Periode:

Het Schalksedijkje aan het begin van de 20ste eeuw.

Zicht op de Waaloevers van het Schalksedijkje.

Dijklint en woongebied Dijklint en woongebied Historische bebouwing, bungalowpark, bungalows, beeldhouwwerk Openbaar groen, privaat groen, wilgen, populieren, rietkragen, beeldbepalende coniferen en atlasceders 14de eeuw en 1958-1960

Beschrijving: Het Schalksedijkje maakt onderdeel uit van de afdamming van de Waal. De dijk heeft een groen en kleinschalig karakter met een smalle dijkkruin. De eenlaagse vrijstaande bebouwing met kap bevindt zich aan de binnendijkse zijde van de dijk, omlijst door groene voortuinen en erven. Het buitendijkse talud is deels geprivatiseerd afgeschermd met opgaand groen maar biedt overwegend zicht op de Waal. Aan de oevers groeien rietkragen en knotwilgen. Op de hoek van de Rijksstraatweg en het Schalksedijkje bevinden zich twee karakteristieke arbeiderswoningen uit 1792 (nr. 2-4). In de bocht van de dijk t.h.v. nr. 22 bevindt zich een fraai ensemble van woning met voortuin met boomgaardje en buitendijks wilgen en populieren. In deze bocht gaat het Schalksedijkje over in de Sandelingeweg. Het bungalowparkje ‘Thomsensoord’ aan de Sandelingeweg is eind jaren 50 van de twintigste eeuw ontwikkeld en voorgefinancierd door Thomsen’s Havenbedrijf uit Rotterdam. Thomsen’s stond indertijd onder leiding van de idealistisch bevlogen havenbaron J. Ph. Backx die zich inzette voor de maatschappelijke en sociale ontwikkeling van Rotterdam in het algemeen en de arbeidersklasse in het bijzonder. Het zelfbouwsysteem van de bungalows werd geïntroduceerd in Nederland door de bekende professor en architect H. Th.

Wijdeveld (1885-1987) die kosteloos zijn medewerking verleende aan dit project. Een bouwcommissie van medewerkers van het bedrijf heeft in ploegendiensten de woningen zelf gebouwd. Het bungalowparkje van 17 eenlaagse identieke bungalows in ruime groene setting was karakteristiek voor deze periode. In het oorspronkelijke plan zou de groenstructuur bestaan uit een openbaar groengebied. De bewoners gaven echter de voorkeur aan priv� tuinen. De priv� tuinen van de bungalows zijn voorzien van beeldbepalende bomen als coniferen en atlasceder, beïnvloed door de moderne landschapsstijl. Het openbare gebied is aangeplant met bosplantsoen. Op 19 november 1960 waren de woningen gereed. Er wordt dan zelfs op de televisie aandacht aan geschonken. Op die dag onthult de directeur J.Ph. Backx een bronzen beeld voor de bewoners van beeldhouwster Hank Hans, dat bestaat uit drie dansende kinderen. Het is geplaatst op een centraal gelegen plantsoen op het terrein. Hank Hans(1919-2015) werkte veel in de regio Rotterdam en regelmatig in samenwerking met architect Kees Elffers. Zij ontwierp onder andere een penning voor de Rotterdamse Kunststichting en het beeld ‘Sterker door Strijd’ dat zich bevindt in de hal van het Rotterdamse Stadhuis.

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

99

Motivering: ontstaansgeschiedenis, sam enhang en context, zichtbaarheid, zeldzaamheid, representativiteit Relatie met de inpoldering en ontginningsgeschiedenis; de relatie met denkbeelden over de maatschappelijke ontwikkeling van arbeiders in het algemeen en de Rotterdamse havenarbeiders in het bijzonder; door de stedenbouwkundige en architectonische samenhang; herkenbaarheid van historische structuren en bouwstijlen; door de zeldzaamheid van zelfbouwprojecten onder architectuur in de wederopbouwperiode, representatief voor de denkbeelden van H.Th. Wijdeveld en J.Ph. Backx.

Bronzen beeld van beeldhouwster Hank Hans, geschonken in 1960 door Thomsen’s Havenbedrijf ter ere van de oplevering van het bungalowpark op het plantsoen t.h.v. Sandelingeweg nr. 16 (Bron wikipedia).

De zelfbouw bungalows van ‘Thomsensoord’ in aanbouw.

Ontwerp van de zelfbouw bungalows en openbaar groengebied van H. Th. Wijdeveld (bron Het Nieuwe Instituut).

Karakteristieke bungalow uit 1958-1960 met samenhangende beeldbepalende beplanting en bomen als blokhagen, atlasceder, lariks en

conifeer.

100

CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART BUITENGEBIED RIDDERKERK

HISTORISCHE GEOGRAFIE RIJSOORD, OOSTENDAM EN DONKERSLOOT

OOSTENDAM Deelgebied beschrijving Na de afdamming van de Waal in de veertiende eeuw ontwikkelde zich rond de dam en de Pruimendijk het dorp Oostendam. De ligging ten zuidoosten van Ridderkerk en de Rijkswegen A15/A16 maken dat het dorp enigszins afgezonderd gesitueerd is. Het is dan ook meer georiënteerd op Hendrik-Ido-Ambacht waar het direct tegenaan ligt. Tot 1885 maakte Oostendam formeel deel uit van deze gemeente. De grens tussen Ridderkerk en Hendrik Ido-Ambacht lag midden in het havenbekken. Dit bekken lag buiten de uitwateringssluis die in 1505 werd aangelegd. De haven vervulde een belangrijke rol in de binnenvaart en vlasindustrie, vanwege de aansluiting van de Waal op de Noord. In 1950 werden de sluis en het havenbekken volgestort. Tegenwoordig is er geen fysieke verbinding meer tussen de Waal en de Noord.