Cultuurhistorisch onderzoek

ALGEMENE CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Met Rusthof en Vredehof beschikt de gemeente Ridderkerk over twee waarde- volle begraafplaatsen. De begraafplaatsen zijn niet alleen bijzonder op zich- zelf maar dragen ook in hoge mate bij aan de (groene) kwaliteit van hun om- geving. Een zeer verassende uitkomst van het archiefonderzoek was dat be- graafplaats Vredehof ontworpen is door de bekende tuinarchitect J. Vroom jr. Hij staat als tuinarchitect met eigen kwekerij bekend om zijn parken, begraaf- plaatsen en instellingstuinen met hoge ruimtelijke kwaliteit en grote rijkdom aan beplanting. Daarbij speelt bij beide begraafplaatsen het oeuvre en de hand van de gemeentearchitect H.J. Hardeman een grote rol. H.J. Hardeman heeft in het interbellum en in de wederopbouwperiode een grote stempel ge- drukt op de ruimtelijke ontwikkelingen in Ridderkerk. Helaas is een groot deel van zijn oeuvre in traditionalistische stijl ten prooi gevallen aan sloop. Voor beide begraafplaatsen is aanwijzing als monument denkbaar. Bij de overwe- ging het complex ( of delen ervan) aan te wijzen als monument dient te wor- den afgewogen of een beschermde status noodzakelijk en wenselijk is. De gemeente kan ook behoud en herstel van het groene erfgoed tot stand bren- gen via andere wegen. Wat opviel is de betrokkenheid van de Ridderkerkse gemeenschap bij de be- graafplaatsen.

De restauratie van de de zonnewijzer en de recente toevoe- ging van glaskunst in het vernieuwde rouwcentrum zijn tekenend voor de aandacht die de gemeenschap voor de begraafplaats heeft. Vredehof is dan ook een 'levende' begraafplaats en fungeert door haar omvang en bijzonder rijke bomencollectie bijna als een lokaal arboretum. Rusthof is een begraaf- plaats 'in ruste'. Dat draagt bij aan de beleving van dit stukje groene erfgoed. Gezien de sensitiviteit van de functie van het complex als begraafplaats geldt nadrukkelijk dat voor alle aanbevelingen nader onderzoek, overleg en ge- sprekken met de beheerder, historische verenigingen en andere directe en indirecte belanghebbenden en experts nodig zijn om verder inzicht en rich- ting te kunnen geven aan eventuele toepassing / uitvoering van de aanbeve- lingen. Hieronder volgt een overzicht van mogelijkheden om groen erfgoed te beschermen en te behouden. Zorg en bescherming van Groen Erfgoed  Bij aanwijzing als groen monument Groene monumenten worden beschermd onder de Erfgoedwet of via ge- meentelijke monumentenverordeningen. Bij groen erfgoed kunnen delen van de historische groenaanleg worden beschermd, zoals paden, gazons, lanen, waterstructuren en beplantingselementen of structuren zoals een solitaire boom of bomengroep. Als de verwevenheid met de omgeving en de bebouw- ing waardevol is, is sprake van een ensemble.

Het ensemble als geheel of delen ervan kunnen dan worden aangewezen. Bij begraafplaats Vredehof zijn beide keuzes denkbaar; zowel bescherming van de historische groenaanleg als bescherming van het ensemble inclusief bebouwing. De gemeente beoor- deelt welke werkzaamheden aan het groene monument onder de vergun- ningplicht vallen. Volgens de gemeentelijke monumentenverordening kunnen terreinen worden aangemerkt als monument. Bij de omschrijving van het begrip 'gemeentelijk monument' is aansluiting gezocht bij de omschrijving van een monument in de Monumentenwet 1988. Aan deze omschrijving is het begrip natuurwaarde toegevoegd. Dit met als oogmerk om ook terreinen en landschappelijke struc- 73 BEGRAAFPLAATSEN RIDDERKERK DORP, STAD & LAND turen met cultuurhistorische waarde aan te wijzen als beschermd gemeentelijk monument. De cultuurhistorische waarde is volgens de Memorie van Toelich- ting de aan een bouwwerk of gebied toegekende waarde, gekenmerkt door het beeld dat is ontstaan en het gebruik dat de mens in de loop van de ge- schiedenis van dat bouwwerk of dat gebied heeft gemaakt. Dit is een zo rui- me omschrijving dat het ook betrekking kan hebben op zaken en gebieden met een geschiedkundige en of bouwhistorische waarde. Zoals aangegeven onder de aanbevelingen bij beide begraafplaatsen is een groenvisie, een groenbeheerplan en eventueel groenherstelplan noodzakelijk.

Als er iets wijzigt aan de aanleg van dit beschermde groen, bijvoorbeeld door grootschalig onderhoud, herstel of een nieuwe nevenfunctie, is een omge- vingsvergunning nodig. Bij de beoordeling kunnen de voorgenomen werk- zaamheden getoetst worden aan de groenvisie, het groenbeheerplan en her- stelplan. Voor reguliere, kleinschalige onderhoudswerkzaamheden die erop gericht zijn om te behouden wat er is, bijvoorbeeld grasmaaien of het herstel van verharde paden met hetzelfde materiaal is meestal geen omgevingsver- gunning nodig. De aanleg en het soort beplanting mogen hierbij niet wijzi- gen. Volgens de stichting Groen Erfgoed is het mogelijk bij een monument- status aanspraak te maken op subsidies.  Planologische bescherming groen erfgoed via het bestemmings– of omgevingsplan en de welstandsnota Gezien de ligging van beide begraafplaatsen aan en tussen de cultuurhisto- risch waardevolle linten de Lagendijk en de Blaak bevelen wij aan dit gebied het hoogste welstandsnivo toe te kennen en aanvullende welstandscriteria op te nemen voor de historische omgeving als geheel en de aanleg van de be- graafplaatsen in het bijzonder. In het omgevingsplan is het mogelijk om ge- bieden met karakteristieke waarden op te nemen. Het koppelen aan het Digi- tale Stelsel Omgevingswet (DSO) is daarbij van belang.

 Bescherming als gemeentelijk beschermd dorps- of stadsgezicht Sinds 2012 wijst het Rijk geen beschermde dorps- of stadsgezichten meer aan. Dorps- of stadsgezichten kunnen wel door gemeenten zelf worden aan- gewezen als de erfgoedverordening hiervoor (interpretatie-)ruimte biedt. Zo- als hier voorafgaand beschreven bevinden de beide begraafplaatsen zich aan cultuurhistorisch waardevolle lijnen. Aanwijzing als gemeentelijk be- schermd dorps- of stadsgezicht van de Lagendijk is daarom denkbaar. In be- schermde gezichten wordt via behoud van de samenhang en structuur de betekenis, het beeld en de beleving van het gebied in stand gehouden. Het authentieke materiaal is hierin soms van minder belang. De gemeentelijke monumentenverordening van Ridderkerk maakt aanwijzing van beschermde dorpsgezichten echter niet mogelijk. Om dit mogelijk te maken zou de veror- dening aangepast moeten worden.  Bescherming monumentale bomen Voor beide begraafplaatsen bevelen wij aan nader onderzoek te verrichten naar eventuele opname van individuele bomen en/of boomgroepen op de gemeentelijke bomenlijst. Tevens bestaat de optie zeer bijzondere bomen of boomgroepen op te nemen in het Landelijk Register van Monumentale Bo- men. Om in het Landelijk Register van Monumentale Bomen te worden opge- nomen, moet een boom minstens 80 jaar oud zijn en gezond.

Daarnaast wordt gekeken of een boom beeldbepalend is, cultuurhistorisch waardevol of dat de boom een bijzondere soort of cultivar is. 74 DORP, STAD & LAND BEGRAAFPLAATSEN RIDDERKERK  Begraafplaats Bomenpark of Arboretum Zoals wij suggereren in hoofdstuk 4 kan ook een andere weg worden bewan- deld om begraafplaatsen te beschermen. Gezien de betrokkenheid van loka- le vrijwilligers en organisaties kan het initiatief om de begraafplaats tot bo- menpark of arboretum te ontwikkelen bijdragen aan behoud en waardering voor het bijzonder rijke bomenbestand (zie hoofdstuk 5). Het delen van ken- nis en liefde voor bomen kan de waardering en betrokkenheid van de omge- ving verhogen. Meer informatie over regelgeving, richtlijnen en subsidies op kennis platform Groen Erfgoedzorg: https://www.groenerfgoedzorg.nl/. Jong (groen) erfgoed - Post 65 periode Dit onderzoek kent geen waardering toe aan de uitbreidingen en wijzigingen die na 1975 zijn uitgevoerd. Deze zijn vanwege de richtlijn van 45 jaar die de RCE hanteert voor nu buiten beschouwing gelaten. De waarde van jong erf- goed is bij het algemene publiek nog onbekend en daardoor vaak onbe- mind. De wijze waarop de aula van H.J. Hardeman op begraafplaats Vrede- hof is aangetast, toont aan hoe in de jaren 80 tegen architectuur uit de we- deropbouwperiode werd aangekeken.

Het verdient daarom lof dat het rouwcentrum van Begraafplaats Vredehof van Arie Stout uit 1982 in structuralistische stijl op respectvolle wijze is gewij- zigd. De bijzondere inventaris van de Flex stoelen en tafels van Thonet naar ontwerp van Gerd Lange is het waard te behouden voor de gemeente. Om tot een goede waardering te komen van jong (groen) erfgoed kan een nader onderzoek worden uitgevoerd naar de actualiteitswaarden. Maar belangrijker dan een onderzoek is echter om de jongere delen van begraafplaats Vrede- hof als integraal onderdeel te zien van de gehele begraafplaats en mee te nemen in de groenvisie, het groenbeheerplan en de groen herstelplannen. De stijl, visie en het beplantingsplan van J.Vroom jr. kunnen dienen als inspi- ratiebron en leidraad voor de nieuwe delen. Thonet Flex -model stoelen en tafels naar ontwerp van Gerd Lange uit 1973/1974, behorend tot de originele inventaris van Rouwcentrum Vredehof.

75 DORP, STAD & LAND BEGRAAFPLAATSEN RIDDERKERK BOMENINVENTARISATIE BIJLAGE 1. Voorlopige inventarisatie monumentale en beeldbepalende boomstructuren* Begraafplaats Rusthof. * veldwerk heeft in de winter plaatsgevonden, nadere inventarisatie in de lente. 76 BEGRAAFPLAATSEN RIDDERKERK DORP, STAD & LAND Voorlopige inventarisatie monumentale en beeldbepalende boomstructuren* Begraafplaats Vredehof. * veldwerk heeft in de winter plaatsgevonden, nadere inventarisatie in de lente. 77 DORP, STAD & LAND BEGRAAFPLAATSEN RIDDERKERK UITWERKING TUINHISTORISCHE WAARDEN Algemene historische waarden (brede context) Belang van het onderdeel 1. als uitdrukking van een culturele, sociaal-economische en/of geestelijke ontwikkeling; 2. als uitdrukking van een geografische, landschappelijke en/of bestuurlij- ke ontwikkeling; 3. als uitdrukking van een technische en/of typologische ontwikkeling; 4. vanwege de innovatieve waarde of het pionierskarakter. Ensemblewaarden (samenhang) Belang van het onderdeel 1. als essentieel onderdeel van een groter geheel dat cultuurhistorisch, tuinhistorisch en landschapsarchitectonisch van (inter)nationale beteke- nis is; 2. vanwege de situering, verbonden met de geschiedenis van de omge- ving; 3. vanwege de wijze van ontginning, verkaveling, inrichting; 4. voor het aanzien van de omgeving; 5.

vanwege de kwaliteit van de aanleg en de historisch-ruimtelijke relatie met de omgeving, wegen en wateren. Tuinhistorische waarden (tuinarchitectuurhistorisch en tuintech- nisch) Belang van het onderdeel 1. voor de geschiedenis van de tuin- en landschapsarchitectuur; 2. voor het oeuvre van de tuin- of landschapsarchitect; 3. vanwege het idee achter de aanleg; 4. vanwege het motief van de opdrachtgever; 5. vanwege de afleesbaarheid van de historische gelaagdheid; 6. vanwege de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het ontwerp; 7. vanwege de ruimtelijke kwaliteit en compositorische waarde; 8. vanwege de samenhang van aanleg en gebouw; 9. vanwege de horticulturele traditie, gebruikte beplanting (zeldzaamheid, eerste introductie, collectievorming, enzovoort), dendrologische aspec- ten; 10. vanwege het (innovatieve) materiaalgebruik. Waarden vanuit de gebruikshistorie (gerelateerd aan het object van onderzoek) Belang van het onderdeel 1. vanwege de ordening, samenhang of inrichting van de aanleg, passend bij een (historische) functie, bij het gebruik van of productie in de aan- leg; 2. vanwege een (historische) functie, gebruik of traditie in de aanleg; als herinnering aan een historische gebeurtenis of prominente bewo- ner / gebruiker / opdrachtgever. Bron: Richtlijnen tuinhistorisch onderzoek (Rijksdienst voor het Cultureel Erf- goed) BIJLAGE 2.

78 BEGRAAFPLAATSEN RIDDERKERK DORP, STAD & LAND BIJLAGE 3. MIP BESCHRIJVING BEGRAAFPLAATS RUSTHOF EN AULA De redengevende beschrijving van de aula (gemeentelijk monument) is in bezit van de gemeente. Inventarisatiegeb. : Noord‑ en Merwestreek Gemeente : Ridderkerk Plaats : Ridderkerk Buurt/wijk : Straat : Lagendijk Nr(s). : Accessienummer : 0007783 Inventarisatiedatum: : 19900523 Inventarisator : Nizet, drs L. Bijzonder gebied : N Object code : ZH‑NS‑288‑23 Naam object : Object/complex : C Aantal objecten : Oorspr. functie : begraafplaats‑aula Huidige functie : begraafplaats‑aula Bouwstijl : Architect : Constructeur : Bouwjaar, oudste d.: ca. 1900 Bouwjaar, kern. : Bouwjaar, rest. : Datum foto : 19900523 Fotonummer : 288‑23,24 Omschrijving : Begraafplaats met in rijen gelegen hardstenen grafzerken en grafstenen waarvan de oudste van rond 1900. Midden op de begraafplaats een aula; eenlaags gebouw onder overstekend plat dak, met deur in portiek waar beelden op de hoeken zijn aangebracht. Gevels : Aula: rode baksteen in kettingverband. Overstekende goot op ge- sneden klossen. Vensters/deuren : Glas‑in‑lood vensters. Houten vensters met horizontale roe- den. Oorsp. houten deuren. Dak : Plat dak. Groenaanleg : Beuken, beukenhaag en andere bomen. Laan met linden. Motivatie : Van cultuurhistorische waarde.

79 DORP, STAD & LAND BEGRAAFPLAATSEN RIDDERKERK BESCHRIJVING EN WAARDERING AULA VREDEHOF CULTUURHISTORISCHE WAARDERING RIDDERKERK WOONGEBIEDEN, DSL 2018 LAGENDIJK 112 REDELIJK HOGE WAARDE Oorspronkelijke functie: Aula begraafplaats ‘Vredehof’ en zonnewijzer Huidige functie: Zaal en zonnewijzer Bouwjaar: 1954, architect H.J. Hardeman Omschrijving: Voormalige AULA, behorende bij begraafplaats ‘Vredehof’, op kruisvormige plattegrond. Eenlaags met hoger opgaand aula-gedeelte met lantaarn. Tra- ditionele baksteenarchitectuur uit Wederopbouwperiode. Getoogde entree in lagere rechter aanbouw, trap met ijzeren leuningen en vernieuwde deuren onder strek. Haaks op elkaar staande zadeldaken met overhellende dak- vlakken, geprofileerde gootklossen en blauw gesmoorde pannen. Entree- portaal aula vervangen door garagedeur. Rode baksteen in Vlaams ver- band. Vierkante en zesruits vensters met glas-in-lood, vierruits vensters met blank glas. Aan voorzijde (kant Lagendijk) een groot keperboogvormig ven- ster in betonnen kozijn onder vooruitstekende betonnen latei, met bijbelse voorstelling in glas-in-lood. ZONNEWIJZER op plateau in plantsoen, aan het einde van de oprijlaan. Bijzonder kenmerk: groot keperboogvormig venster onder vooruitspringen- de latei.

Motivering: Samenhang en context, representativiteit Van redelijk hoge waarde vanwege de voormalige functionele samenhang met de begraafplaats en de kenmerkende architectuur voor de Wederop- bouwperiode. BIJLAGE 4.

80 BEGRAAFPLAATSEN RIDDERKERK DORP, STAD & LAND BIJLAGE 5. BESCHRIJVING EN WAAR DERING HOGEWEG CULTUURHISTORISCHE WAARDERING RIDDERKERK WOONGEBIEDEN, DSL 2018 POLDERWEG HOGEWEG EN FRAGMENT POLDERLANDSCHAP REDELIJK HOGE WAARDE Oorspronkelijke functie: Polderweg en polderlandschap Huidige functie: Polderweg en polderlandschap Elementtype: Polderweg, fragment polderlandschap Beplanting: Windsingels van populieren Periode: ca. 15e eeuw Beschrijving: De Hogeweg verbond het Bolnesserdijkje met de Lagendijk. Van de Hogeweg is het westelijke deel verdwenen onder het knooppunt Ridderster. Het oostelijke deel vormt nu de zuidgrens van Ridderkerk -West. De Popu- lierenlaan, de vroegere entree van Ridderkerk, onderbreekt de Hogeweg. Aan de noordzijde grenst de Hogeweg aan een groenstructuur met galerij - flats die de stedelijke rand markeren. Betonnen bruggen uit de jaren 50 verbinden de Hogeweg met het woongebied. Aan de zuidzijde bevindt zich ingeklemd tussen de Hogeweg en de Rijksweg een fragment polderlandschap. De relatie met de omgeving is grotendeels verdwenen. Motivering: Ontstaansgeschiedenis Van redelijk hoge waarde door de relatie met de ontginningsgeschiedenis van Ridderkerk.