2021-10-29 RIB Circulaire samenleving - Uitvoeringsprogramma.pdf
Tekst van het document
Een circulaire samenleving De route naar 2050 Uitvoeringsprogramma Vastgesteld door het college van B&W op 26 oktober 2021
Ridderkerk: een CO2-neutrale & circulaire samenleving De route naar 2050
oktober 2021
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave
Management samenvatting
Managementsamenvatting 3 1. Inleiding 5 1.1 Aanleiding 5 1.2 Uitvoeringsprogramma Circulaire Samenleving 6 1.3 Leeswijzer 6
Hoofdstuk 1 Inleiding
2. Ridderkerk Circulair 7
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6
Circulaire economie 7 Visie en ambitie 8 Rol van gemeente 10 Hoofdroutes 10 Waardeketens 11 Doelgroepen 11
3. Uitvoeringsprogramma 12
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
A. B. C.
Grondstoffen 12 Samenwerking 20 Kennisdeling en bewustwording 25
4. Sturing 33
3A - Grondstoffen
4.1 4.2 4.3 4.4
Sturing op het thema 33 Meten en monitoren 33 Begroting 34 Instrumenten 34
3B - Samenwerking
Bijlage 1: interviews met stakeholders
36
Bijlage 2: achtergrond waardeketens
37
Bronnen 42
3C - Kennisdeling en bewustwording Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
2
Inhoudsopgave
Managementsamenvatting
Management samenvatting
In juni 2021 is de Klimaatvisie Ridderkerk door de gemeenteraad vastgesteld. Deze klimaatvisie beschrijft de lokale inzet in de mondiale klimaatopgave. Onderdeel van deze klimaatopgave is de (dreigende) grondstoffenschaarste en de noodzakelijke transitie van een lineaire naar een circulaire economie. In lijn met de nationale doelstellingen heeft Ridderkerk zichzelf ten doel gesteld in 2050 een CO2-neutrale en circulaire samenleving te zijn. Voor u ligt een uitvoeringsprogramma circulaire samenleving. Dit is de eerste stap naar het realiseren van deze circulaire ambities door deze te vertalen naar concrete acties in de praktijk.
Hoofdstuk 1 Inleiding
Een circulaire samenleving Circulariteit gaat voor de gemeente Ridderkerk over grondstoffengebruik en het realiseren van een systeemverandering. De gemeente gebruikt daarom de volgende definitie van circulariteit: ‘De circulaire economie
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
is een systeem van gesloten kringlopen waarbij hergebruik van producten en grondstoffen, het herstellend vermogen van de aarde en waardecreatie in iedere schakel van het systeem wordt nagestreefd, om te komen tot een optimale balans tussen mens, milieu en economie’. Maar circulariteit realiseer je niet alleen, daarom is in dit uitvoeringsprogramma ook ruimte voor de rol van Ridderkerkse organisaties en burgers. Daarnaast is in de lokale context gekozen voor het woord samenleving in plaats van economie omdat we hiermee het belang van de mens
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
(inwoner van de gemeente Ridderkerk) als onderdeel van deze transitie benadrukken. Hoewel de gemeente aan de lat staat voor deze opgave, kunnen we het dus niet alleen. Ditzelfde beeld komt naar voren tijdens interviews met verschillende stakeholders. Stakeholders bevestigen de gezamenlijke rol in het versnellen van een circulaire samenleving. We kunnen schakels met elkaar verbinden om zo een circulair ecosysteem te faciliteren. Vanuit onze maatschappelijke functie geven we het goede voorbeeld door onze bedrijfsprocessen
3A - Grondstoffen
circulair in te richten en onze inkoopkracht te gebruiken. Ten slotte maken we circulariteit toegankelijk voor burgers
3B - Samenwerking
Daarnaast zijn de drie belangrijkste waardeketens geïdentificeerd: bouw, voedsel en organische reststromen
en organisaties door ze handelingsperspectief en kennis te bieden en verbinding te faciliteren. Deze rol voor de gemeente is vertaald naar de drie hoofdroutes van dit uitvoeringsprogramma A) grondstoffen, B) samenwerking en C) kennisdeling en bewustwording.
en consumptiegoederen. Daarbij is gekeken naar potentiële impact, inschatting van de grondstofstromen en reststromen binnen de waardeketen in de regio en handelingsperspectief voor de gemeente.
Hoofdroutes
Doelgroepen
Kennisdeling & bewustwording
Consumptiegoederen
Hoofdstuk 4 Sturing
Samenwerking
Bijlagen
Voedsel en organische reststromen
Grondstoffen
Bouw
3C - Kennisdeling en bewustwording
Waardeketens
Bronnen
3
Inhoudsopgave
Samenvatting activiteiten
Management samenvatting
Langs de drie hoofdroutes zijn activiteiten geformuleerd die de transitie richting een circulaire samenleving, specifiek op de benoemde waardeketens, versnellen. De start van deze activiteiten zijn onderstaand per hoofdroute door de tijd weergegeven. Grondstoffen: alle routes moeten bijdragen aan een betere omgang met grondstoffen: bewust gebruik van (nieuwe) grondstoffen en voorkomen van verspilling en waardevernietiging. De gemeente zal specifiek op grondstoffen innovatie aanjagen en icoonprojecten uitvoeren door expertise van het bedrijfsleven en haar burgers te benutten.
Hoofdstuk 1 Inleiding Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
Samenwerking: als verbinder zal de gemeente samenwerking stimuleren en faciliteren dat er een ketenbenadering wordt nagestreefd door partijen bij elkaar te brengen, het liefst op lokaal niveau.
3A - Grondstoffen 3B - Samenwerking
Kennisdeling en bewustwording: de gemeente treedt op als kennispartner of zal daarvoor de juiste expertise aantrekken of inhuren. Ook faciliteert zij kennisdeling tussen verschillende partijen door het organiseren van evenementen, het opzetten van onderzoeken en het delen van best practices. Het delen van kennis draagt bij aan het creëren van bewustwording, een essentieel onderdeel van de transitie. Door onderzoek en het inzetten van specifieke interventies en gerichte communicatie kan de gemeente gedrag beïnvloeden en duurzaam gedrag
3C - Kennisdeling en bewustwording
activeren.
Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
4
Inhoudsopgave
1. Inleiding
Management samenvatting
1.1 Aanleiding Het besef dat er een systeemverandering nodig is om een leefbare aarde te behouden is steeds duidelijker aanwezig. De manier waarop we momenteel met onze aarde omgaan is immers niet houdbaar. Zo zijn we als wereldbevolking de afgelopen eeuw 34 keer meer materialen gaan gebruiken, 27 keer meer mineralen, 12 keer meer fossiele brandstoffen en 3,6 keer meer biomassa.1 Earth Overshoot Day viel in 2021 op 29 juli. Dit is de dag dat de mens meer grondstoffen heeft verbruikt dan de aarde in datzelfde jaar kan vernieuwen. Alle extra grondstoffen die we daarna uit de aarde onttrekken betekent uitputting van grondstoffen en onherstelbare schade aan onze natuur. In Nederland
Hoofdstuk 1 Inleiding
viel Earth Overshoot Day zelfs al in april in 2021. Naast dat het winnen en verbruiken van grondstoffen een negatief effect heeft op het milieu en het natuurlijk kapitaal levert het bovendien een aanzienlijke bijdrage aan het energieverbruik en aan de uitstoot van CO2, waardoor
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
de aarde opwarmt. Kortom, we putten met ons huidige economische systeem de aarde uit en dat is een onhoudbaar model. Het is dan ook tijd voor verandering. Om de verregaande consequenties van de opwarming van de aarde en de achteruitgang van onze biodiversiteit tegen te gaan moeten we toe naar een duurzame samenleving. Klimaatakkoord
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
Het besef dat we moeten veranderen is aanwezig en er wordt ook steeds vaker naar geacteerd. Eind 2015 werd in Parijs de 21e VN-klimaattop gehouden waar werd afgesproken de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder de 2oC, met als streven 1,5oC2. Daaropvolgend heeft ook de Nederlandse overheid het Klimaatakkoord vastgesteld met de ambitie om in 2050 de CO2-uitstoot met 95% te hebben gereduceerd t.o.v. 1990, met als tussendoel 49% in 2030. Daarnaast wil Nederland volledig circulair zijn in 2050. Om dat waar te maken heeft het Rijk twee belangrijke tussendoelen geformuleerd: in 2030 50% minder primair materiaalgebruik en in 2020 mag nog
3A - Grondstoffen
maar 50% van het afval verwerkt worden als restafval (exclusief papier en karton).
3B - Samenwerking
zetten ze in op een ‘Circulair Zuid-Holland’ in samenwerking met o.a. bedrijven, gemeentes en wetenschappers.
Om deze internationale en nationale doelstellingen te realiseren is er op elk niveau in de samenleving actie nodig. Zo streeft de provincie Zuid-Holland naar duurzame ontwikkeling: een balans tussen people (welzijn), planet (leefomgeving) en profit (welvaart)3 door het realiseren van de doelstellingen uit het Klimaatakkoord. Daarnaast
Klimaatvisie Ook de gemeente Ridderkerk onderkent het belang van de
3C - Kennisdeling en bewustwording
transitie naar een duurzame en circulaire samenleving. Daarom werken we aan de uitvoering van de vastgestelde Klimaatvisie: ‘Een visie voor de route naar 2050’
Hoofdstuk 4 Sturing
(figuur 1).
Uitgangspunten Energie:
Oplossingen dragen bij aan gelijkwaardige en/of gezondere leefomgeving
Besparing Opwek Opslag Warmte
We passen de duurzame ontwikkelingsdoelen toe Wij geven het goede voorbeeld
Klimaatadaptatie
Maatschappelijke betrokkenheid en draagvlak zijn essentieel Inspanning van de samenleving staat in relatie tot de omvang van de CO2 reductie
Ridderkerk: een CO2-neutrale & circulaire samenleving
Acceptabele maatschappelijke kosten en baten We staan open voor alle technieken en innovaties
De route naar 2050
Milieu: Bodem en ondergrond Lucht Geluid Externe veiligheid
Ondersteunende thema’s Communicatie, participatie en educatie Financiële arrangementen
Mobiliteit
Bijlagen
Circulaire samenleving
Figuur 1: Thema's en uitgangspunten van de Klimaatvisie gemeente Ridderkerk
Bronnen
5
Inhoudsopgave Management samenvatting
In de klimaatvisie wordt beschreven hoe we als gemeente invulling geven aan de nationale klimaatdoelstellingen en welke doelstellingen de gemeente zelf in de tussentijd stelt om deze voortgang te realiseren. De klimaatvisie geeft de lokale inzet weer in deze mondiale opgave.
1.2 Uitvoeringsprogramma Circulaire Samenleving In de klimaatvisie zijn thema’s benoemd die relevant zijn voor de gemeente aangaande deze opgave. Dit
Hoofdstuk 1 Inleiding
uitvoeringsprogramma richt zich op een van deze thema’s: circulariteit. Vergeleken met andere thema’s uit de Klimaatvisie, bijvoorbeeld energie en warmte, is circulariteit een relatief nieuw thema. Zowel binnen de gemeente als bij externe stakeholders: organisaties en burgers. Veel thema’s binnen de klimaatvisie zijn echter onlosmakelijk met elkaar verbonden. Zo kunnen we de energietransitie niet volbrengen als we niet nadenken over het hergebruik van
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
schaarse materialen zoals antimonium (gebruikt in batterijen) en indium (gebruikt in zonnepanelen). Voor de totstandkoming van dit uitvoeringsprogramma zijn een aantal stappen doorlopen: • Deskresearch: onderzoek huidige documentatie en beschikbare informatie over circulariteit bij de gemeente Ridderkerk
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
• Een interne ambitiesessie: waarin de ambities en belangrijkste uitgangspunten voor een circulaire samenleving zijn vastgesteld. • Speelveldanalyse: een verkenning van het speelveld en de belangrijkste stakeholders in deze fase van de transitie. • Interviews: op basis van de geformuleerde ambitie en geïdentificeerde stakeholders zijn interviews gehouden. De informatie uit deze interviews is verwerkt in dit uitvoeringsprogramma zodat dit plan een co-creatie is. Meer informatie over de verschillende geïnterviewde stakeholders is te vinden in bijlage 1.
3A - Grondstoffen
Dit uitvoeringsprogramma Circulaire Samenleving is de eerste stap om de lokale inzet op circulariteit als onderdeel van de klimaatvisie te benoemen en daarin concrete stappen, doelen en verantwoordelijken weer te geven. Daarmee is dit uitvoeringsprogramma uiteraard niet uitputtend. Het is een dynamisch document dat periodiek geëvalueerd dient te worden en afhankelijk van de voortgang op de doelstellingen aangepast of aangevuld kan worden. Deze
3B - Samenwerking
periodieke evaluatie wordt geborgd in de P&C-cyclus, zie hoofdstuk 4.2.
1.3 Leeswijzer Het uitvoeringsprogramma start in hoofdstuk 2 met een toelichting op het thema circulaire economie en de ambities
3C - Kennisdeling en bewustwording
van de gemeente. Vervolgens worden in hoofdstuk 3 de geformuleerde hoofdroutes van het uitvoeringsprogramma beschreven te weten; A. grondstoffen, B. samenwerking en C. kennisdeling & bewustwording. Deze hoofdroutes geven concreet weer welke maatregelen er nodig zijn om de ambities in dit uitvoeringsprogramma te realiseren. Afsluitend geeft hoofdstuk 4 de programmasturing weer.
Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
6
Inhoudsopgave
2. Ridderkerk Circulair
Management samenvatting
In dit hoofdstuk bespreken we wat een circulaire economie is en wat onze ambities zijn op het thema circulariteit.
2.1 Circulaire economie De (dreigende) schaarste van grondstoffen vraagt om een nieuw economisch systeem: de transitie van een lineaire naar een circulaire economie (figuur 2). Anders dan in een lineaire economie worden grondstoffen in een circulaire economie zo optimaal
Hoofdstuk 1 Inleiding
mogelijk ingezet en hergebruikt in verschillende schakels van de productieketen. Voor de term ‘circulaire economie’ zijn veel verschillende definities in omloop. Wat deze definities vaak gemeen hebben is dat ze zich focussen op grondstofgebruik en/of
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
een systeemverandering.
Figuur 2: van lineaire naar circulaire economie, Storyofstuff
Een efficiëntere omgang met grondstoffen is te bereiken met verschillende circulariteitsstrategieën, die ook bekend staan als de R-strategieën (figuur 3). Denk hierbij aan het afzien van producten kopen of deze intensiever gebruiken door ze met anderen te delen (refuse en rethink), het efficiënter fabriceren van producten (reduce), het hergebruiken
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
(reuse) en repareren van producten (repair en remanufacturing) zodat ze langer meegaan, het hergebruiken van materialen (recycle) zodat er minder afval ontstaat én minder nieuwe grondstoffen nodig zijn, en het terugwinnen van energie uit materialen (recover).
3A - Grondstoffen 3B - Samenwerking 3C - Kennisdeling en bewustwording Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen
Figuur 3: circulariteitsstrategieën/ R-strategieën, Planbureau voor de Leefomgeving
Bronnen
7
Management samenvatting
ons gehele (economisch) systeem. Hierin komen verschillende componenten naar voren zoals het gebruik van hernieuwbare energie, nieuwe verdienmodellen om circulariteit te stimuleren en andere vormen van samenwerking (zie figuur 4). Tot slot houdt systeemdenken in dat we een integraal perspectief nemen en de verbondenheid tussen alle elementen in onze maatschappij in acht nemen. Deze integraliteit is een belangrijk gegeven in de transitie naar een circulaire economie.
NATUURLIJK KAPITAAL
Hoofdstuk 1 Inleiding
HERNIEUWBARE ENERGIE
Een verschuiving naar hernieuwbare in plaats van fossiele energiebronnen.
HOOGWAARDIG HERGEBRUIK EN RECYCLING
on
dst
Betalen voor gebruik in plaats van bezit, producenten blijven eigenaar van het product.
Pro du ct
o ffen
Langer gebruik van producten, productonderdelen benutten en materialen recyclen.
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
PRODUCTONTWERP
uik ebr rg he
re cy cli n
Rekening houden met hergebruik, reparatie, modulaire onderdelen gebruiken, ander productieproces.
g
Gebr
ui
k
sto rt en
en nd ra rb e v
ie
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
Gr
en
NIEUWE VERDIENMODELLEN
Geen uitputting van natuurlijke hulpbronnen en gebruik van nietgiftige stoffen.
Recyc lin g
Inhoudsopgave
Systeemverandering gaat naast het optimaal gebruik van grondstoffen ook over een integrale verandering van
KETENSAMENWERKING Nieuwe allianties tussen bedrijven in bestaande en nieuwe productieketens.
3A - Grondstoffen
Figuur 4: Elementen van een circulaire economie, Planbureau voor de Leefomgeving
Kansen De transitie naar een circulaire economie is niet alleen noodzakelijk, het biedt Nederland daarnaast ook mooie
3B - Samenwerking
kansen blijkt uit een onderzoek van TNO. Zo levert de transitie naar verwachting ruim 7 miljard euro en 50 duizend
3C - Kennisdeling en bewustwording
Zo wordt het effect van de transitie naar de circulaire economie geschat op een productietoename van ongeveer 2,5
nieuwe banen op, maakt het Nederland 25% minder afhankelijk van de import van grondstoffen, en leidt het tot 10% afname van de CO2 uitstoot en 20% waterbesparing in de industrie4. In het rapport ‘Circulair Zuid-Holland’ zijn enkele van deze kansen verder uitgewerkt voor de provincie Zuid-Holland. miljard euro in 2040 en daarmee een toename van 13.750 voltijdbanen in Zuid-Holland5.
2.2 Visie en ambitie
Hoofdstuk 4 Sturing
In de Klimaatvisie hebben we als gemeente duidelijke doelstellingen voor onszelf gesteld, die aansluiten op de nationale doelstellingen ten aanzien van een circulaire economie en CO2-reductie. De hoofddoelstelling luidt:
Bijlagen
‘Een volledig CO2-neutrale en lokale circulaire samenleving in 2050’.
Bronnen
8
Inhoudsopgave Management samenvatting
2050 is echter een verre stip op de horizon, daarom heeft de gemeente Ridderkerk een aantal tussendoelstellingen geformuleerd richting een circulaire samenleving: • In 2023 is 10% van de inkoop door de gemeente circulair. • In 2023 zijn alle uitvragen in de gebouwde omgeving, waar mogelijk, circulair en in 2030 is 100% circulair (nationale ambitie). • In 2030 gebruiken we in de gemeente Ridderkerk 50% minder primaire grondstoffen. (nationale ambitie) • In 2030 is er maximaal 30 kg restafval per inwoner. (VANG ambitie is 30 kg in 2025)
Hoofdstuk 1 Inleiding
• In 2050 is de gemeente circulair. (nationale ambitie) • In 2050 is de gemeente afvalloos (geen restafval) en realiseren we minder dan 10 kg voedselverspilling. Om een circulaire samenleving te creëren hanteert de gemeente Ridderkerk de volgende definitie van een circulaire
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
economie: ‘De circulaire economie is een systeem van gesloten kringlopen waarbij hergebruik van producten en grondstoffen, het herstellend vermogen van de aarde en waardecreatie in iedere schakel van het systeem wordt nagestreefd, om te komen tot een optimale balans tussen mens, milieu en economie’ (vertaling TNO, gebaseerd op Ellen MacArthur Foundation).
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
Specifiek is in de Ridderkerkse context gekozen voor het woord samenleving in plaats van economie omdat we hiermee het belang van de mens (inwoner van de gemeente Ridderkerk) als onderdeel van deze transitie willen benadrukken. In de klimaatvisie onderschrijven we als gemeente Ridderkerk ook de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties. Voor het thema circulaire samenleving zijn de volgende doelen geselecteerd.
3A - Grondstoffen
WAARDIG
3B - Samenwerking
Figuur 5: Gekozen SDG's gemeente Ridderkerk voor thema circulariteit
Hierbij ligt de nadruk op Sustainable Development Goal (SDG) 12 en 17. SDG 12 is ‘Verantwoorde consumptie en productie’. Deze SDG ligt het meest in lijn met het streven naar een circulaire samenleving en optimaal gebruik van grondstoffen. SDG 17 is ‘Partnerschap om de doelstellingen te bereiken'. De transitie vraagt immers om samenwerking
3C - Kennisdeling en bewustwording
van alle betrokkenen binnen de gemeente, maar ook op regionaal en nationaal niveau, om de doelstellingen te realiseren. Elementen die we als gemeente belangrijk vinden in het realiseren van onze circulaire ambitie zijn: • Materialen en grondstoffen: het gaat vooral om het laten circuleren van materialen en grondstoffen in het
Hoofdstuk 4 Sturing
ecosysteem. Dit vraagt een integrale aanpak: inkoop, gebruik en eindgebruik zijn van belang en onlosmakelijk met elkaar verbonden. • Samenwerking: om een circulair ecosysteem te realiseren is samenwerking essentieel. Zowel binnen de gemeentelijke organisatie als met het bedrijfsleven en burgers. • Waarde en financieringsvormen: voor de toekomst is het van belang dat we leren om niet alleen economische
Bijlagen
waarde te waarderen, maar bijvoorbeeld ook sociale of ecologische waarde. Gebruik van circulaire businessmodellen en inzet van nieuwe financieringsmodellen geeft deze transitie een boost.
Bronnen
9
Inhoudsopgave
2.3 Rol van gemeente
Management samenvatting
Vanuit de interviews komt naar voren dat de geïnterviewden vanuit de Ridderkerkse organisaties een duidelijk beeld hebben van de rol voor de gemeente in de transitie naar een circulaire samenleving namelijk: • Verbinder: de gemeente kan bij uitstek fungeren als verbinder tussen verschillende schakels in een circulair ecosysteem. Zo kunnen partijen bij elkaar worden gebracht zowel binnen het bedrijfsleven als met overheidsorganisaties. • Voorbeeldfunctie: als gemeente heeft Ridderkerk een belangrijke maatschappelijke functie. Door zelf icoonprojecten op te zetten en een circulaire bedrijfsvoering te realiseren geven zij het goede voorbeeld.
Hoofdstuk 1 Inleiding
• Toegankelijk: de gemeente helpt om circulariteit toegankelijk en laagdrempelig te maken voor organisaties en burgers door ze handelingsperspectief te bieden en kennis en verbinding te faciliteren. Organisaties zien de gemeente niet als kartrekker. Wel zien ze een rol voor de gemeente als het gaat om het zo veel
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
mogelijk faciliteren van circulariteit door lokale wet- en regelgeving. Dit is meteen ook een van de grootste obstakels. Veel belemmerende wet- en regelgeving is landelijk of zelfs Europees vastgelegd en dient dus op hoger niveau te worden aangepakt. Ook komt naar voren dat de gemeente een duidelijke focus zou moeten hebben. Met dit uitvoeringsprogramma
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
brengen we deze focus aan door middel van het formuleren van hoofdroutes, relevante waardeketens en doelgroepen. Door ons te committeren aan duidelijke doelstellingen met daarbij een plan door de tijd uitgezet, geven we het goede voorbeeld. Dit geeft organisaties vertrouwen. Ook prikkelt dit organisaties om zelf invulling te gaan geven aan deze ambities naast de rol die de gemeente inneemt.
2.4 Hoofdroutes
3A - Grondstoffen
De rollen zijn vertaald naar 3 hoofdroutes voor dit uitvoeringsprogramma. Dit zijn: A. Grondstoffen: alle routes moeten bijdragen aan een betere omgang met grondstoffen: voorkomen van verspilling en waardevernietiging en bewust gebruik van (nieuwe) grondstoffen. De gemeente zal specifiek op grondstoffen innovatie aanjagen en icoonprojecten uitvoeren door expertise van het bedrijfsleven en haar burgers te benutten.
3B - Samenwerking
B. Samenwerking: als verbinder zal de gemeente samenwerking stimuleren en faciliteren dat er een ketenbenadering wordt nagestreefd door partijen bij elkaar te brengen, het liefst op lokaal niveau. C. Kennisdeling en bewustwording: de gemeente treedt op als kennispartner of zal daarvoor de juiste expertise aantrekken of inhuren. Ook faciliteert zij kennisdeling tussen verschillende partijen door het organiseren van evenementen, het opzetten van onderzoeken en het delen van best practices. Het delen
3C - Kennisdeling en bewustwording
van kennis draagt bij aan het creëren van bewustwording, een essentieel onderdeel van de transitie. Door onderzoek en het inzetten van specifieke interventies en gerichte communicatie kan de gemeente gedrag beïnvloeden en duurzaam gedrag activeren.
Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
10
Inhoudsopgave
2.5 Waardeketens Naast deze 3 hoofdroutes identificeren we de drie belangrijkste waardeketens binnen het uitvoeringsprogramma. De
Management samenvatting
keuze voor deze waardeketens komt voort uit de stakeholderanalyse en bedrijvigheid in de gemeente Ridderkerk. Daarbij is gekeken naar mogelijke potentiele impact, inschatting van de grondstofstromen en reststromen binnen de waardeketen in de regio en handelingsperspectief voor de gemeente. De focus ligt op de volgende waardeketens (in bijlage 2 is de verdieping opgenomen op deze waardeketens). • Bouw: bouw is een kansrijke waardeketen vanwege het grootverbruik van grondstoffen en het vaak nog minimale hergebruik van reststromen. • Voedsel en organische reststromen: kansrijke waardeketen voor de gemeente Ridderkerk door de grote
Hoofdstuk 1 Inleiding
doorvoer van agrifood stromen. • Consumptiegoederen: deze waardeketen focust op het belang van het afstappen van onze ‘wegwerpmaatschappij’ en het waarderen van alle producten, materialen en grondstoffen die reeds in omloop zijn.
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
Door te kiezen voor deze drie waardeketens richten we ons op drie van de vijf thema’s waarvoor de overheid een transitieagenda heeft geformuleerd in de transitie naar een circulaire economie.
2.6 Doelgroepen
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
Een laatste categorisering die we aanbrengen in dit uitvoeringsprogramma zijn de verschillende doelgroepen. Het zwaartepunt in dit uitvoeringsprogramma zal liggen bij de eigen bedrijfsvoering van de gemeente en de Ridderkerkse organisaties. De doelgroepen zijn tevens weergegeven in figuur 6, waarin duidelijk te zien is hoe de invloedssfeer van de gemeente zich verhoudt tot de verschillende doelgroepen. • Eigen bedrijfsvoering gemeente: voorbeeldfunctie als gemeentelijke organisatie, directe invloedsfeer. • Ridderkerke organisaties: grote mogelijkheid tot activering om impact te maken. Als we praten over organisaties
3A - Grondstoffen
betreft dit zowel het bedrijfsleven als maatschappelijke organisaties. • Burgers: focus op bewustwording en gedragsverandering, vergt een andere aanpak dan bovenstaande doelgroepen.
Waardeketens
Hoofdroutes
Doelgroepen
Kennisdeling & bewustwording
Consumptiegoederen
3C - Kennisdeling en bewustwording
Samenwerking
Hoofdstuk 4 Sturing
Voedsel en organische reststromen
Bouw
3B - Samenwerking
Grondstoffen
Figuur 6: Doelgroepen uitvoeringsprogramma i.r.t. de hoofdroutes en waardeketens
Bijlagen 1
Bronnen
De andere twee thema’s zijn kunststoffen en de maakindustrie. 11
Inhoudsopgave
3. Uitvoeringsprogramma
Management samenvatting
In dit hoofdstuk beschrijven we de beoogde maatregelen en activiteiten op weg naar een circulaire samenleving. Dit doen we langs de drie hoofdroutes: A. Grondstoffen B. Samenwerking C. Kennisdeling en bewustwording Per activiteit benoemen we:
Hoofdstuk 1 Inleiding
• Op welke waardeketen deze betrekking heeft; • Voor welke doelgroep het relevant is; • Op welke termijn deze actie wordt ingezet;
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
A. Grondstoffen Het realiseren van een circulaire samenleving gaat in de eerste plaats om het optimaal inzetten en waardebehoud van grondstoffen. In de hoofdroute grondstoffen beschrijven we acties die hier direct aan bijdragen.
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma 3A - Grondstoffen 3B - Samenwerking 3C - Kennisdeling en bewustwording Hoofdstuk 4 Sturing
Activiteit
Tijd
A1 Formuleren en implementeren circulair inkoopbeleid
Okt 2021 – dec 2022
A1.2 Implementeren inkoopbeleid m.b.v. inkoophandboek of toolbox
Okt 2021 – dec 2022
A1.3 Ontwikkelen en inrichten dashboard meetbaarheid circulair inkopen
Jan 2022 – dec 2022
A2 Circulair bouwen aanjagen
Okt 2021 – doorlopend
A2.1 Circulariteit integreren in bouwuitvragen en borgen in huidige processen en kansrijke (icoon) projecten voor circulair bouwen identificeren
Okt 2021 – doorlopend
A2.2 Rondetafelsessie circulaire bouw
Juni 2022
A2.3 Leren van en aanhaken bij bestaande initiatieven en handreiking ontwikkelen voor projectleiders
Okt 2021 – doorlopend
A3 Nulmeting
Okt 2021 – dec 2022
A3.1 Duurzame spendanalyse interne bedrijfsvoering gemeente.
Okt 2021
A3.2 CO2-footprint meting interne bedrijfsvoering gemeente.
Okt 2021 – dec 2021
A3.3 Grondstofstromenanalyse interne bedrijfsvoering gemeente.
Okt 2021 – dec 2021
A3.4 Grondstofstromenanalyse op gemeentelijk niveau
Jan 2023 – dec 2024
A3.5 Quickscan CO2-footprint Ridderkerkse organisaties
Jan 2023 – dec 2024
A4 Gebiedsgerichte samenwerking
Okt 2021 – doorlopend
A4.1 Circulaire hub Nieuw Reijerwaard
Okt 2021 – 2023
A5 Formuleren actieplan voedsel
Juni 2021 – jan 2022
Bijlagen Bronnen
12
Inhoudsopgave Management samenvatting
A1 Formuleren circulair inkoopbeleid Inkoop is een belangrijk instrument om de transitie naar een circulaire economie te versnellen. In de inkoopfase heb je namelijk de meeste invloed om afspraken te maken
Relevante waardeketen(s):
Focus doelgroep:
over circulariteit in de gebruiksfase en einde gebruiksfase
Bouw, voedsel en organische
Interne organisatie
(figuur 7). Organisaties oefenen met de manier waarop zij
reststromen en consumptiegoederen
inkopen directe invloed uit op de markt. Daarnaast draagt
Hoofdstuk 1 Inleiding
circulair inkopen bij aan de ambitie van de Rijksoverheid om meer circulair in te kopen. In 2016 is het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI) vanuit de Rijksoverheid geïnitieerd, met als doel om MVI eind 2020
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
de norm te maken binnen alle gemeenten, provincies en waterschappen. Dit manifest is door verschillende (lokale) overheden ondertekend waarmee deze partijen de effectiviteit en de impact van MVI vergroten. Ten slotte heeft de Rijksoverheid als onderdeel van ‘Inkopen met Impact’
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
zichzelf ten doel gesteld om vanaf 2021 samen met andere overheden 1 Mton CO2 te besparen via klimaatneutraal en Figuur 7: Inkoop, gebruik en einde gebruiksfase, PHI Factory 2019
circulair inkopen. A1.1 Formuleren circulair inkoopbeleid
De gemeente Ridderkerk wil graag een voorbeeldrol vervullen in deze maatschappelijke opgave en begint daarom bij
3A - Grondstoffen
het formuleren van een circulair inkoopbeleid om haar eigen inkoopkracht duurzaam in te zetten. Dit zal een thema worden in het bestaande inkoopbeleid. We formuleren een circulair inkoopbeleid op basis van een viertal stappen.
3B - Samenwerking
1
Ambitie
2
Strategie
3
Inkoopthema's
4
Borging
3C - Kennisdeling en bewustwording
Figuur 8: Aanpak formuleren circulair inkoopbeleid
Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
13
Inhoudsopgave Management samenvatting
1.
Ambitiebepaling: wat willen we met circulair inkopen bereiken? Dit bepalen we aan de hand van een ambitiesessie en het ambitieweb.
2.
Kiezen van een strategie. We bepalen welke strategie passend is bij de gemeente. We bespreken de huidige en toekomstige organisatiestrategie en bepalen hoe het inkoopbeleid een significante bijdrage levert aan de circulaire ambitie en de klimaatvisie.
3.
Selecteren van duurzame inkoopthema’s. Vervolgens bepalen we welke inkoopthema’s er vanuit het organisatiebeleid een plekje moeten krijgen in het Inkoopbeleid. Van belang is dat het inkoopbeleid wordt
Hoofdstuk 1 Inleiding
opgesteld vanuit een integrale visie. Alle facetten binnen een organisatie (inkoop, gebruik en einde gebruik) moeten erbij betrokken zijn zodat duurzaamheid en circulariteit ook daadwerkelijk in de praktijk geborgd kan worden. 4.
Borgen in de praktijk. We implementeren het inkoopbeleid in de gemeentelijke organisatie. Dit doen we
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
enerzijds door draagvlak te creëren (zie ook opleiden en inspireren van de interne organisatie) anderzijds door praktische handvatten zoals het formuleren van een aanbestedingskalender, inkoophandboek en/ of inkooptoolbox (A1.2) en stuurelementen in te richten (A1.3). Het resultaat is een circulair inkoopbeleid dat fungeert als leidraad om circulair inkopen te implementeren in de
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
gehele gemeentelijke organisatie.
• Beoogd resultaat: een gedragen circulair inkoopbeleid met duidelijke uitgangspunten waarmee iedereen binnen de organisatie circulariteit mee kan nemen in 1) stellen van de behoefte, 2) stellen van de juiste vraag, 3) waardebehoud gedurende gebruiksfase en 4) juiste afdanking/ verwaarding. Met juiste implementatie
3A - Grondstoffen
van dit inkoopbeleid kan worden bijgedragen aan reductie van grondstoffen, CO2-reductie en Fair Trade doelstellingen. • Meetbaarheid: in het inkoopbeleid wordt een afwegingskader voor circulair inkopen vastgelegd met daaraan gekoppeld de ambitie door de tijd. Jaarlijks kan worden gemonitord op het behaalde resultaat. De parameters hiervoor dienen nog te worden uitgewerkt (A1.3).
3B - Samenwerking
A2 Circulair bouwen aanjagen De bouwsector is verantwoordelijk voor een aanzienlijke CO2-uitstoot en materiaalgebruik. Daarmee ligt er direct
3C - Kennisdeling en bewustwording
ook veel potentie. Ridderkerk staat voor een bouw- en renovatieopgave gezien de groeiende woningnood. Omdat gebouwen die nu worden neergezet decennia meegaan
Relevante waardeketen(s):
Focus doelgroep:
Bouw
Interne organisatie en Ridderkerkse organisaties
is het van belang dat vooraf wordt nagedacht over het ontwerp, materiaalgebruik, onderhoud en mogelijke toekomstige toepassingen. Daarnaast is de gemeente verantwoordelijk voor de buitenruimte en de benodigde
Hoofdstuk 4 Sturing
infrastructuur. Daarom hebben we tevens aandacht voor circulaire grond-, weg- en waterbouw (GWW) en maken we de koppeling met klimaatadaptatie. Circulair en duurzaam bouwen vraagt om een andere aanpak dan traditioneel bouwen en daarom moeten alle betrokken partijen zo vroeg mogelijk met elkaar om tafel om dit goed vorm te geven. Om deze potentie te verzilveren en circulair bouwen aan te jagen zet de gemeente met haar partners in op de volgende activiteiten:
Bijlagen Bronnen
14
Inhoudsopgave Management samenvatting
A2.1 Circulaire bouwprojecten uitvragen en borgen in huidige processen We zetten onze inkoopkracht in om circulair bouwen aan te jagen. Dit doen we door circulariteit in alle uitvragen, ontwikkelopgaven en vergunningen mee te nemen als voorwaarde inclusief voor ons gemeentelijk vastgoed. Door de tijd kunnen de eisen hiervoor stapsgewijs opgeschroefd worden. Daarmee stimuleert de gemeente de opschaling van circulair bouwen en renoveren op een directe manier. Dit ligt eveneens in lijn met de Rijksdoelstelling dat in 2023 alle gemeentelijk bouwuitvragen circulair zijn6. We bepalen welke projecten kansrijk zijn om mee te starten op basis van onze aanbestedingskalender en kunnen daarmee ook icoonprojecten ondersteunen en hierover communiceren.
Hoofdstuk 1 Inleiding
Circulaire starterswoningen In februari 2021 is Wooncompas aan de Stadhouderslaan gestart met een duurzame herontwikkeling. Onderdeel
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
van dit project zijn 32 modulaire woningen. Deze circulaire woningen worden compleet op de bouwplaats in Ridderkerk aangeleverd. Door op deze manier te bouwen kunnen er tweemaal zoveel woningen op dezelfde oppervlakte geplaatst worden als bij traditionele bouw. Ook kan er veel sneller worden gebouwd. In totaal duurt het namelijk 10 weken voordat de 32 woningen zijn geplaatst en afgewerkt. Ook wordt er circulair geoogst. Door middel van ‘urban mining’ wordt een groot deel van de bestaande gebouwen gedemonteerd, waarna met
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
de ‘geoogste’ materialen weer nieuwe bouwmaterialen worden gemaakt. Lees hier meer over dit project.
A2.2 Rondetafelsessie circulaire bouw In de rol van aanjager organiseren we een rondetafelsessie rondom een concreet bouw- of renovatieproject met relevante stakeholders, denk aan architecten, de woningcorporatie (Wooncompas), bouwpartijen en
3A - Grondstoffen
projectontwikkelaars. Het helpt namelijk om de eisen in circulaire bouwtrajecten in samenspraak met de markt op te stellen en deze door de tijd verder te ontwikkelen. Op locaties waar de gemeente geen grond bezit kan via onderhandelingen bij de wijzigingen van de bestemmingsplannen een bepaalde mate van circulariteit afgedwongen worden. Bovendien kunnen naast eisen in een uitvraag ook gunningscriteria een belangrijk rol spelen. Denk aan het betrekken van een innovatieve startups of het delen van de vergaarde kennis van een circulair bouwproject.7
3B - Samenwerking
Sharing As a service
Bouwproces in een circulaire economie
2. Circulair gebruiken
Data - driven
Beheren & Onderhouden
3C - Kennisdeling en bewustwording
1. Circulair ontwikkelen
Realiseren & Logistiek
Ontwerpen & Engineeren
Hoofdstuk 4 Sturing
Ambities / Doelen / Programma formuleren
Initiatief/ Huisvestigingsbehoefte
Bijlagen
Grondstofwinning
3. Circulair herbestemmen
Re-use
Refurbish
Repurpose
Recycle
Sloop - Afvalberg - Verbrandingsoven
Figuur 9: Bouwproces in circulaire samenleving8 Bronnen
15
Inhoudsopgave Management samenvatting
A2.3 Leren van bestaande initiatieven We sluiten aan bij bestaande initiatieven om de kennis te vergroten van onze interne organisatie. Denk aan vergaarde kennis binnen het platform CB’23, Citydeal Circulair en Conceptueel bouwen en Cirkelstad, voorbeelden van circulair bouwen door woningcorporaties, het aansluiten bij of de richtlijnen hanteren uit het Betonakkoord, of gebruik maken van bestaande Urban Mining platforms waarbij bouwmaterialen worden uitgewisseld en hoogwaardig worden heringezet. Overigens geldt dit niet alleen voor bouwprojecten maar zeker ook voor gebruik van bouwmaterialen in de buitenruimte. De wijze waarop de gemeente dit vervolgens inzet leggen we vast in een
Hoofdstuk 1 Inleiding
handreiking die projectleiders binnen de gemeente kunnen toepassen.
• Beoogd resultaat: circulaire bouw(uitvragen) worden de standaard en daarmee reduceren we het gebruik
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
van primaire grondstoffen, focussen we op waardebehoud tijdens en na de gebruiksfase en dragen we bij aan CO2-reductie. • Meetbaarheid: percentage aantal circulaire bouwuitvragen richting 2030 en groeiend aantal circulaire bouwprojecten binnen de gemeente. Wanneer passend in een project de meetbaarheid vergroten door in te zetten op het meten van het gebruik van biobased en hergebruikte materialen in bouwprojecten, vermeden
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
CO2-uitstoot en vermindering materialen. Deze parameters dienen afgestemd te worden op het kennisniveau van de markt en de interne organisatie van de gemeente.
A3 Nulmeting Om onze stip op de horizon te bereiken moeten meetbare
3A - Grondstoffen
doelstellingen door de tijd worden geformuleerd. Om
3B - Samenwerking
aantal nulmetingen uit. Te beginnen bij onze eigen organisatie.
realistische doelen te stellen is inzicht in de huidige situatie nodig. Waar staan we als gemeente Ridderkerk nu en wat
Relevante waardeketen(s):
Focus doelgroep:
moet er gebeuren voor een volledig CO2-neutrale en circulaire
Bouw, voedsel en organische
Interne organisatie en
reststromen en consumptiegoederen
Ridderkerkse organisaties
samenleving in 2050. Daarom voeren we als gemeente een
De gemeentelijke organisatie: • A3.1 Duurzame spendanalyse. Middels een duurzame spendanalyse kan op hoofdlijnen, op basis van de gehele spend en het leveranciersbestand, worden bepaald welke MVI-risico’s het meest relevant zijn voor de gemeente.
3C - Kennisdeling en bewustwording
• A3.2 CO2-footprint meting interne bedrijfsvoering. Hiermee creëert de gemeente inzicht in de huidige situatie wat betreft de directe, indirecte en verborgen CO2-uitstoot (op basis van de gehele levenscyclus) van de gemeente. We identificeren de grootste CO2-drijvers binnen de interne organisatie. Dit geeft ons tevens de mogelijkheid om de toekomst te certificeren op de CO2-prestatieladder.
Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
16
Inhoudsopgave Management samenvatting
• A3.3 Grondstofstromenanalyse interne bedrijfsvoering. Circulariteit voor de gemeente Ridderkerk gaat over het gebruik van grondstoffen. Daarom is het ook relevant om inzicht te krijgen in de grondstoffen die de gemeentelijke organisatie in komen, op welke manier ze gebruikt worden en hoe de reststromen vervolgens worden verwerkt of verwaard. Dit geeft de potentie voor circulariteit richting de toekomst goed weer.
Hoofdstuk 1 Inleiding
• A3.4 Grondstofstromenanalyse op gemeentelijk niveau. Voor dit uitvoeringprogramma zijn de belangrijkste waardeketens voor Ridderkerk geïdentificeerd. Om naar de toekomst meer inzicht
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
te krijgen in specifieke grondstofstromen die in de gemeente omgaan is onderzoek nodig. Denk hierbij aan een afgeleide van bestaande onderzoeken zoals de grondstofstromenanalyse voor de Provincie Noord-Holland en Rotterdam. Daarnaast kan samenwerking worden gezocht met nabijgelegen gemeenten,
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
DCMR, Waterschap en de Provincie om de grondstofstromen die in de gemeente omgaan in kaart te brengen. Ridderkerkse organisaties Naast de interne organisatie wil de gemeente ook Ridderkerkse organisaties faciliteren om inzicht te krijgen in de huidige situatie
3A - Grondstoffen
in hun bedrijf en een nulmeting uit te voeren. Om dit toegankelijk te houden ligt de focus op pragmatische oplossingen die niet te complex zijn om inzicht te creëren over en voor de Ridderkerkse
Figuur 10: Nulmetingen; van boven naar beneden: duurzame
organisaties. Hiermee ligt de focus vooral op het creëren van
spendanalyse, CO2-footprintmeting bedrijfsvoering,
bewustwording en het bieden van handelingsperspectief.
grondstofstromenanalyse bedrijfsvoering
3B - Samenwerking
• A3.5 Quickscan CO2-footprint Ridderkerkse organisaties: de CO2-footprint van Ridderkerkse organisaties kan in kaart worden gebracht met behulp van een quickscan. Hiermee kunnen de grootste CO2-drijvers binnen de bedrijfsvoering geïdentificeerd worden.
3C - Kennisdeling en bewustwording
• Beoogd resultaat: Inzicht creëren in de huidige situatie als het gaat om CO2-uitstoot en grondstof- en reststromen. Op basis hiervan kunnen realistisch doelen worden gesteld, maatregelen worden bepaald en voortgang worden gemonitord. • Meetbaarheid: CO2-uitstoot, mate van circulariteit op basis van grondstof- en reststromengebruik.
Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
17
Inhoudsopgave Management samenvatting
A4 Gebiedsgerichte samenwerking Bij gebiedsgerichte samenwerking wordt gekeken naar
Relevante waardeketen(s):
Focus doelgroep:
Bouw, voedsel en organische
Ridderkerkse organisaties
reststromen en consumptiegoederen
gebruik en behoud van grondstoffen in een ruimtelijk gebied. Een gebiedsgerichte aanpak is erg geschikt voor bijvoorbeeld een bedrijventerrein en daarom zet de gemeente hierop in. Waar op dit moment circulariteit nog in de kinderschoenen staat gebeurt er al wel steeds meer op het gebied van energie. Er ligt een kans in het toevoegen van de component circulariteit in deze samenwerking op het bedrijventerrein. Zeker omdat bedrijven fysiek dicht bij elkaar liggen en daarmee lokale uitwisseling van
Hoofdstuk 1 Inleiding
grondstofstromen mogelijk is. Hierin zal de gemeente een coördinerende rol pakken in het inventariseren van de grondstofstromen van een bedrijventerrein en de uitwisseling daarvan. Naast het samenvoegen van reststromen kan ook de collectieve inkoopkracht worden gebruikt om duurzamere en/
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
of circulaire producten in te kopen. Denk aan facilitaire services zoals catering, schoonmaak en kantoormeubilair. Of bijvoorbeeld de gezamenlijke aanschaf van elektrische voertuigen ten behoeve van duurzamer transport. Deze gebiedsgerichte samenwerking kan worden verkend of bestendigd met een circulaire coalitie of door gebruik te maken van een huidig samenwerkingsverband.
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
A4.1 Circulaire hub Nieuw Reijerwaard Een voorbeeld van gebiedsgerichte samenwerking waar we op inzetten is het bedrijventerrein Nieuw Reijerwaard. De ambitie is om de komende drie jaar een toonaangevend, duurzaam en innovatief cluster van bedrijven in de Agro, Vers & Food te worden. Wat betreft duurzaamheid ligt de focus op het verduurzamen van het vastgoed op het gebied van energie en warmte. Circulariteit is binnen de ambitie nog onderbelicht. Echter biedt Nieuw Reijerwaard goede kansen om op gebiedsniveau de kansen voor circulariteit te verkennen en te benutten. Waarbij ontwikkeling
3A - Grondstoffen
plaats kan vinden op basis van de reeds bestaande samenwerking in het cluster en daarmee de mogelijkheid om
3B - Samenwerking
een grote kans om het groente en fruit dat niet wordt gebruikt voor directe consumptie wel in te kunnen zetten voor
3C - Kennisdeling en bewustwording
gecreëerd in de reststromen en volumes. Hiervoor is een digitaliseringsslag noodzakelijk. Ontsluiting en transformatie
massa en continuïteit van stromen te waarborgen. Dit is een belangrijke randvoorwaarde om reststromen te kunnen vermarkten. In het geval van Nieuw Reijerwaard is een voor de hand liggende reststroom het groente en fruit dat niet meer direct verkocht kan worden. Een bestaand initiatief is de Groente- en Fruitbrigade die groente en fruit leveren aan de voedselbank. Daarnaast wordt gekeken naar een grootschalige vergisting op Nieuw Reijerwaard. Echter is er andere voedingstoepassingen, hoogwaardiger dan vergisting. De gemeente Ridderkerk neemt samen met het cluster deel aan de MKB-deal van de provincie met een voorstel voor een circulaire hub op Nieuw Reijerwaard. In dit voorstel wordt beschreven hoe in de eerste plaats inzicht wordt van data over reststromen naar transparante maar vertrouwelijke sturingsinformatie is belangrijk. Als deze informatie inzichtelijk is gemaakt kan er een digitale reststromenmarktplaats worden ontwikkeld (aanbod en vraag georiënteerd). Ten slotte wordt ingezet op het creëren van een fysiek living lab om startups de mogelijkheid te geven hun innovatiekracht te benutten in het herwaarderen van de verschillende reststromen vanuit Nieuw Reijerwaard. De
Hoofdstuk 4 Sturing
kennis kan vervolgens weer breder gedeeld worden.
• Beoogd resultaat: uitwisseling van grond en reststromen en collectieve circulaire inkoop leidt tot reductie van primair grondstofgebruik en waardebehoud van producten, materialen en grondstoffen.
Bijlagen
• Meetbaarheid: % hergebruik reststromen, % circulair inkopen, % reductie circulair grondstofgebruik, aantal nieuwe samenwerkingen
Bronnen
18
Inhoudsopgave Management samenvatting
A5 Formuleren actieplan voedsel De gemeente ligt op een belangrijk knooppunt voor agro en vers. Voedsel speelt dan ook een hoofdrol in de gemeente. Niet alleen voor het bedrijfsleven in de regio, maar ook voor de burger is voedsel een belangrijke pijler. Maar vanuit duurzaamheids- en circulair perspectief is nog veel te winnen als het gaat om voedsel. Zo verspilde een gemiddeld Nederlands huishouden in 2019 34 kilo voedsel. Dat is niet alleen zonde van het geld, maar ook van alle grondstoffen en energie die nodig zijn voor de productie van het voedsel dat vervolgens in de prullenbak beland. Daarom gaat de gemeente een actieplan voedsel formuleren. Hierin komen de volgende belangrijke uitgangspunten
Hoofdstuk 1 Inleiding
terug: • Het beperken van voedselverspilling met als doelstelling maximaal 10 kg voedselverspilling per huishouden in 2050. • Het gebruiken en kopen van meer lokaal voedsel om zo de milieu-impact van voedsel te verkleinen en de lokale
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
economie te stimuleren. • Het verduurzamen van voedingspatronen, denk bijvoorbeeld aan de eiwittransitie (verschuiving van dierlijke naar plantaardige voeding) en bewustwording omtrent het gebruik van verpakkingen.
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma 3A - Grondstoffen 3B - Samenwerking 3C - Kennisdeling en bewustwording Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
19
Inhoudsopgave
B. Samenwerking
Management samenvatting
De gemeente speelt een belangrijke rol als verbinder in de transitie. Zo zal de gemeente de verschillende schakels binnen het ‘Ridderkerkse’ ecosysteem samenbrengen om circulariteit naar de praktijk te brengen en toegankelijk te maken. Door samen te werken maken partijen gebruik van elkaars kennis, kunde en expertise en zelfs elkaars grondstoffen. Deze rol voor de gemeente is vertaald naar de hoofdroute samenwerking. Enerzijds gaat dit om samenwerking vanuit de gemeente om haar eigen bedrijfsvoering circulair te organiseren. Anderzijds gaat het om het faciliteren en stimuleren van samenwerking tussen andere partijen: het bedrijfsleven,
Hoofdstuk 1 Inleiding
overheidsorganisaties, maatschappelijke organisaties en burgers. Ook uit de Integrale Circulaire Economie Rapportage (2021) van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) blijkt dat vooroplopende regionale overheden samenwerking faciliteren, bijvoorbeeld door het stimuleren van nieuwe samenwerkingsvormen en het gratis beschikbaar stellen van een expert om een circulair initiatief verder te brengen.8
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
In onderstaande tabel zijn de activiteiten weergegeven die invulling geven aan deze hoofdroute. Vervolgens worden de activiteiten toegelicht.
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma 3A - Grondstoffen
Activiteit
Tijd
B1 Circulaire coalities
Jan 2023 – jan 2025
B1.1 Circulaire coalitie gemeentelijke organisatie
Jan 2023 – jan 2024
B1.2 Circulaire coalitie bedrijventerreinen
Jan 2024 – jan 2025
B2 Circulair ambachtscentrum
Okt 2021 – dec 2023
B2.1 Uitvoeren haalbaarheidsstudie
Okt 2021 – nov 2021
B2.2 Indien positief resultaat voorbereiden en inrichten circulair ambachtscentrum
Jan 2022 – dec 2023
B3 Circulaire proeftuin
Juni 2022 – doorlopend
B1 Circulaire coalitie
3B - Samenwerking
Circulaire ambities formuleren en deze verankeren in het circulair
3C - Kennisdeling en bewustwording
dragen aan deze doelstellingen. Zo creëer je samen een stevige
inkoopbeleid is één. Maar om deze ambities ook te realiseren in de praktijk zijn alle ketenpartners nodig (figuur 11). De volgende
Relevante waardeketen(s):
Focus doelgroep:
stap is dan ook om samen met ketenpartners te bepalen welke
Bouw, voedsel en organische
Interne organisatie en
maatregelen en activiteiten zij kunnen ondernemen om bij te
reststromen en consumptiegoederen
Ridderkerkse organisaties
circulaire coalitie waarmee een integrale aanpak wordt nagestreefd. Alle schakels worden met elkaar verbonden: inkoop, gebruik en einde gebruik. Bovendien bundel je krachten om circulaire bedrijfsvoering echt naar de praktijk te brengen. Een circulaire coalitie is een innovatieprogramma bestaande uit een aantal
Hoofdstuk 4 Sturing
sessies waarin verschillende componenten zijn verankerd: • Een sterk inhoudelijke component (kennis) • Een ontwikkelcomponent (werken aan de doelstellingen) • Een samenwerkingscomponent (werken aan coalitievorming).
Bijlagen
Figuur 11: Ketenpartners in een circulaire coalitie, PHI Factory
Bronnen
20
Inhoudsopgave Management samenvatting
In figuur 12 is een voorbeeld programma weergegeven;
Hoofdstuk 1 Inleiding Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
Figuur 12: voorbeeld programma circulaire coalitie
Door ketenpartners daadwerkelijk bij elkaar te zetten worden kansen zichtbaar die daadwerkelijk in de praktijk kunnen worden gebracht. In een circulaire coalitie is er aandacht voor quick wins (waar kunnen we morgen
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
al mee beginnen). Tegelijkertijd richt het programma zich op een grote verandering, samenwerkingskracht, systeeminnovatie en disruptieve businessmodellen. Om te beginnen zetten we een circulaire coalitie op voor de bedrijfsvoering van de gemeente Ridderkerk (B1.1). Dit biedt de gemeente de mogelijkheid om circulariteit direct naar de praktijk te brengen en daarnaast een mooi icoonproject op te zetten. Deze coalitie kan dienen ter inspiratie voor andere Ridderkerkse organisaties en laat zien
3A - Grondstoffen
dat de gemeente haar ambities serieus neemt en het goede voorbeeld geeft. Deze circulaire coalitie is een startpunt voor het verder uitbouwen van coalities, denk aan een circulaire coalitie op een bedrijventerrein (B1.2). De keuze welk bedrijventerrein hier geschikt voor is zal onderzocht moeten worden in een verkenning.
3B - Samenwerking
• Beoogd resultaat: een verankerde ketensamenwerking waarin partijen elkaar weten te vinden, maar nog belangrijker samen bij gaan dragen aan de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente. Denk aan reductie van de CO2-footprint, verminderen van primaire grondstoffen, het optimaliseren van de levensduur en het
3C - Kennisdeling en bewustwording
verwaarden van reststromen. • Meetbaarheid: monitoring op KPI’s die binnen de circulaire coalitie worden geformuleerd.
Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
2
Inkopen met impact, Rijksoverheid (2019).
3
Voedselverspilling in Nederland, het Voedingscentrum. 21
Inhoudsopgave Management samenvatting
B2 Circulair Ambachtscentrum Een circulair ambachtscentrum is een plek waar producthergebruik centraal staat. Hier komen afvalscheiding, recycling, reparatie en hergebruik samen. Onnodig weggooien van grondstoffen en materialen wordt voorkomen door
Relevante waardeketen(s):
Focus doelgroep:
Consumptiegoederen
Alle stakeholders
bijvoorbeeld een kringloopwinkel, een reparatiewerkplaats, de milieustraat en een onderwijsinstelling met elkaar te verbinden. Het circulaire ambachtscentrum is door de
Hoofdstuk 1 Inleiding
Rijksoverheid als focuspunt benoemd in het uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2019 – 2023 (figuur 14). De ambitie is om in 2030 een landelijk dekkend netwerk te hebben. Rijkswaterstaat ondersteunt gemeenten met het ontwikkelen van circulaire ambachtscentra, zodat gemeenten kunnen streven naar een ruimtelijk beleid waarin verschillende initiatieven slim ten opzichte van elkaar zijn gesitueerd om de circulaire economie te bevorderen.11
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
Een circulair ambachtscentrum draagt op verschillende manieren bij aan de circulaire ambitie van de gemeente Ridderkerk: • Producten, grondstoffen en materialen kunnen zo
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
hoogwaardig mogelijk worden hergebruikt. • Er is ruimte voor kennisdeling en het creëren van bewustwording bij burgers. Door te laten zien dat reparatie en hergebruik mogelijk is en dat dit afval voorkomt. • We faciliteren samenwerking tussen de gemeente, het
3A - Grondstoffen
bedrijfsleven en het onderwijs. • Het initiatief repaircafé kan verder worden geprofessionaliseerd en opgeschaald.
Figuur 14: Programma circulaire ambachtcentra
• Daarnaast kan een circulair ambachtscentrum ook een sociale functie hebben: mensen met een afstand tot
3B - Samenwerking
de arbeidsmarkt kunnen er werkervaring opdoen. Omdat Rijkswaterstaat deze ontwikkeling ondersteunt biedt het wellicht de mogelijkheid om in de toekomst juridische belemmering weg te nemen waar repaircafés nu tegenaan lopen in de samenwerking met milieustraten. Zo zijn afgedankte producten niet meer te gebruiken op het moment dat ze het terrein van de milieustraat
3C - Kennisdeling en bewustwording
binnenkomen omdat ze dan als afval behandeld moeten worden. Als gemeente voeren we een haalbaarheidsstudie uit naar het realiseren van een circulair ambachtscentrum (B2.1). In deze studie nemen we de geleerde lessen uit de haalbaarheidsstudie van Rijkwaterstaat mee. Daarnaast kan aan worden gesloten bij het Leernetwerk om te leren van andere gemeenten die al stappen hebben gezet met het
Hoofdstuk 4 Sturing
opzetten van een circulair Ambachtscentrum.
Bijlagen Bronnen
22
Inhoudsopgave Management samenvatting
Deze haalbaarheidsstudie moet antwoord geven op de vraag: • Welke partijen gaan samenwerken? • Is het financieel mogelijk? • Wat zou een geschikte locatie zijn? De bestaande locatie van het afvalbrengstation (HVC) of een nieuwe locatie? • Hoe creëren we draagvlak onder bedrijven en bewoners? • Hoe gaan we het resultaat meetbaar maken? Milieu-impact, sociaal, economisch?
Hoofdstuk 1 Inleiding
• Beoogd resultaat: Uitsluitsel of een circulair ambachtscentrum haalbaar is en hoe dit gerealiseerd kan worden. Uiteindelijk is het doel van het ambachtscentrum het voorkomen van afval door het hergebruiken en
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
repareren van producten en daarmee verlagen van CO2-uitstoot en verminderen materiaalgebruik, creëren van sociaal-maatschappelijke waarde en het vergroten van bewustwording onder bewoners. • Meetbaarheid: mogelijke indicatoren kunnen zijn: hoeveelheid hergebruikte producten en materialen, vermeden CO2-uitstoot en sociale waarde: bijv. social return. Dit dient na de haalbaarheidsstudie verder uitgewerkt te worden.
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
B3 Inzetten van innovatiekracht Innovatie is een belangrijk aspect in de transitie naar een circulaire samenleving. Dit vraagt om een andere benadering, nieuwe oplossingen en toekomstbestendige organisaties. Alle stakeholders
3B - Samenwerking
Focus doelgroep:
3A - Grondstoffen
Relevante waardeketen(s): Voedsel en organische reststromen
Omdat de gemeente gebruik wil maken van innovatiekracht,
samen te werken. Ook het nabijgelegen Rotterdam is een stad waar veel gebeurt als het gaat om circulariteit en
ruimte wil geven aan de markt, maar niet te veel risico’s wil nemen met onbeproefde technologieën, sluiten zij aan bij
bestaande innovatie ecosystemen. Op deze manier kan enerzijds gebruik gemaakt worden van de innovatiekracht op (lokale) schaal (denk aan het Experience Center van Van Gelder) en anderzijds volume worden gecreëerd door specifiek in (voedsel)innovatie. Dit komt omdat zij een belangrijke hub zijn voor vers logistiek. De gemeente zal inzetten op een intensievere samenwerking en leren van het Rotterdam Food Cluster.
3C - Kennisdeling en bewustwording Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
23
Inhoudsopgave Management samenvatting
Het Hof van Cartesius wordt een nieuwe, groene buitenwerkplek aan de Vlampijpstraat in Utrecht, een proeftuin voor circulair bouwen en ondernemen. Creatieve ondernemers die geloven in duurzaamheid bouwen hier zelf hun werkplek af van hergebruikt materiaal. Startups, kennisinstellingen en grote bedrijven experimenteren hier samen in circulair bouwen en delen.10
Hoofdstuk 1 Inleiding Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
Figuur 13: Hof van Cartesius in Utrecht
3A - Grondstoffen
Daarnaast wil de gemeente inzetten op het uitdagen van startups op vraagstukken rondom materiaalstromen. In
3B - Samenwerking
prijsvragen zijn Rotterdam Unlocked, Circulair Compliment en Circular challenge.
eerste instantie zetten we dit in voor de circulaire hub op Nieuw Reijerwaard en daarnaast zoeken we aansluiting bij bestaande prijsvragen. Het participeren in een prijsvraag is een van de manieren om startups te verbinden met specifieke reststromen of circulaire vraagstukken. Hiermee activeert de gemeente het startup netwerk om de transitie te versnellen. Ook het programma de Innovatie High Five kan hier een rol in spelen. Voorbeelden van dergelijke
• Beoogd resultaat: toegang tot innovaties en daarmee werkbare (product)oplossingen ontwikkelen die de transitie naar een circulaire economie versnellen. Deze kan de gemeente vervolgens toepassen binnen haar
3C - Kennisdeling en bewustwording
eigen bedrijfsvoering of toegankelijk maken voor bedrijven en burgers. Daarnaast draagt de gemeente bij aan de groei en ontwikkeling van (lokale) startups. • Meetbaarheid: toegepaste innovatieve oplossingen, % verwaarde reststromen.
Hoofdstuk 4 Sturing Bijlagen Bronnen
24
Inhoudsopgave
C. Kennisdeling en bewustwording
Management samenvatting
De transitie naar een circulaire samenleving is geen technische transitie, maar een sociale transitie. De verandering valt of staat met het gedrag van mensen. Het gedrag van mensen is echter een van de meest complexe dingen om te sturen of te veranderen. Medewerkers, ondernemers en burgers zullen bewust moeten worden op welke manier hun gedrag invloed heeft op een circulaire samenleving en wat hun handelingsperspectief is in het bereiken van deze ambitie. Voor deze hoofdroute zien we een volgordelijkheid in het betrekken van de doelgroepen. Om in staat te zijn om
Hoofdstuk 1 Inleiding
een gedragsverandering bij ondernemers en burgers te faciliteren en aan te jagen dient eerst het draagvlak en de bewustwording binnen de interne organisatie op niveau te zijn. Daarna, deels parallel aan de interne organisatie, betrekken we zowel Ridderkerkse organisaties als burgers in de aanpak. De acties binnen deze hoofdroute zijn gericht op het delen en vergroten van kennis en het creëren van bewustwording. Alle doelgroepen vragen een wezenlijk
Hoofdstuk 2 Ridderkerk Circulair
andere aanpak. De focus voor dit uitvoeringsprogramma ligt op de gemeentelijke organisatie en Ridderkerkse organisaties. Daar kunnen we de eerste grote slagen maken waarbij we indirect ook burgers beïnvloeden. Daarnaast leggen we in deze fase van de transitie de focus voor de burgers op communicatie en bewustwording. Veranderaanpak
Hoofdstuk 3 Uitvoeringsprogramma
Om gedragsverandering te bewerkstelligen moeten drie stappen worden doorlopen: 1) begrijpen, 2) kunnen en
Openstaan
3) willen (figuur 15). De voorwaarde voor het inzetten 12
van een aanpak op basis van deze 3 stappen is dat iemand openstaat voor de verandering. Dit kan worden gerealiseerd
Begrijpen
Willen
Kunnen
Fysieke omgeving
Doen
Sociale omgeving
door iemand te prikkelen, waardoor hij/ zij openstaat voor
3A - Grondstoffen
nieuwe informatie en kennis.
3B - Samenwerking
ingezet kan het doen en volhouden worden ondersteund
Een effectieve gedragsveranderingsaanpak wordt ondersteund door effectieve en doelgroepgerichte communicatie. Nadat de gedragsveranderingsaanpak is door de juiste technische en organisatorische maatregelen