2021-02-12 RIB Evaluatie Uitgangspuntennotitie cultuureducatie in de breedte - evaluatie.pdf

CULTUUR VOOR IEDEREEN IN RIDDERKERK

EVALUATIE UITGANGSPUNTENNOTITIE C U LT U U R E D U C AT I E I N D E B R E E D T E 2 0 1 6 - 2 0 1 9 1

INHOUD

LEESWIJZER pagina 5 CULTUUREDUCATIE IN DE BREEDTE

pagina 6

CULTUURBELEID EN OVERHEDEN

pagina 8

CULTUUR IN RIDDERKERK

pagina 12

CULTUURREGISSEUR RIDDERKERK

pagina 14

CULTUUREDUCATIE MET KWALITEIT

pagina 20

CULTUUR IN DE VRIJE TIJD

pagina 26

CULTUUR EN KENNIS DELEN

pagina 32

CULTUURPARTICIPATIE IN DE WIJK

pagina 36

AANBEVELINGEN pagina 40

2

3

LEESWIJZER Cultuureducatie omvat een breed scala aan activiteiten op school, in de vrije tijd en in de wijk als cultuurparticipatie bij sociaal maatschappelijke vraagstukken. In de zeven hoofdstukken van deze evaluatie wordt per deelonderwerp inzicht gegeven in de ontwikkelingen die hebben plaats gevonden sinds 2016 op het terein van cultuureducatie in Ridderkerk. In elk hoofdstuk schetsen we ook een overall beeld van actuele ontwikkelingen in cultuureducatiebeleid. We benadrukken in elk hoofdstuk bij Wat we belangrijk vinden in Ridderkerk de kernwaarden van het cultuureducatiebeleid in Ridderkerk. Waar nodig worden aanbevelingen gedaan naar de toekomst om het nog beter te gaan doen bij Wat kan nog beter in Ridderkerk. We beschrijven in het hoofdstuk Cultuurbeleid en overheden de ontwikkelingen op landelijk niveau om vervolgens te beschrijven hoe het cultuurbeleid in 4

Ridderkerk daarop aansluit. In het hoofdstuk Cultuurregisseur Ridderkerk wordt de rol van de cultuurregisseur als spin in het web beschreven. Apart aandachtspunt bij de evaluatie is de uitvoerende rol van de organisaties in het veld en de regisseurs rol bij de gemeente. In het hoofdstuk Cultuureducatie met kwaliteit beschrijven we cultuureducatie in het onderwijs. In het daarop volgende hoofdstuk behandelen we Cultuureducatie in de vrije tijd. Taal en lezen is ook onderdeel van cultuureducatie en we beschrijven de nieuwe rol van de bibliotheek als kennis en informatiepunt voor de inwoners van Ridderkerk in het hoofdstuk Cultuur en kennis delen. In het hoofdstuk Cultuurparticipatie in de wijk beschrijven we cultuureducatie in het sociale domein als inspiratie voor maatschappelijke vraagstukken dichtbij huis in de wijken. Met als afsluitend hoofdstuk de aanbevelingen naar de toekomst voor het cultuureducatiebeleid in Ridderkerk. 5

‘CULTUUR DRAAGT BIJ AAN DE LOKALE ECONOMIE’

EVALUATIE

CULTUUREDUCATIE IN DE BREEDTE Culturele kracht van Ridderkerk

COLLEGEPROGRAMMA 2018 2022 In het collegeprogramma beschrijft het college wat zij belangrijk vindt voor cultuur en haar visie daarop: “Kunst en cultuur dragen bij aan het welzijn van onze inwoners, de ontwikkeling van jongeren, economische innovatie en het woon- en werkklimaat. Wij grijpen de kans om alle kinderen kennis te laten maken met kunst en cultuur. Cultuur draagt ook bij aan de lokale economie en het vestigingsklimaat. Culturele voorzieningen maken een gemeente aantrekkelijk als vestigingsplaats. We faciliteren initiatieven uit de samenleving, zoals initiatieven van ondernemende burgers, bedrijven, culturele instellingen en creatieve ondernemers die cultureel

6

ondernemerschap tonen. Met ons cultuurbeleid betrekken we zoveel mogelijk Ridderkerkers bij het culturele leven in de gemeente. We faciliteren passend en inclusief aanbod, ook voor mensen die niet vanzelfsprekend met cultuur in aanraking komen. We ondersteunen de leer- en ontwikkellijn onder schooltijd, na schooltijd en in de vrije tijd. We zorgen dat de transitie naar vraaggericht werken en de vernieuwing binnen cultuureducatie doorgezet wordt. We houden basisvoorzieningen als bibliotheken en muziekonderwijs bereikbaar voor jong en oud. We zorgen dat deze voor Ridderkerkers zichtbaar en toegankelijk zijn.”

EVALUATIE SUBSIDIEBELEID CULTUUREDUCATIE IN DE BREEDTE Op 26 mei 2016 is de Uitgangspuntennotitie cultuureducatie in de breedte vastgesteld door de gemeenteraad van Ridderkerk. De belangrijkste verandering op cultureel gebied in Ridderkerk was de ombuiging van een aanbodgerichte naar een vraaggerichte cultuureducatie. Om dit te kunnen organiseren heeft de gemeente de regierol gepakt door middel van het aanstellen van een cultuurregisseur in de ambtelijke organisatie. Destijds is ook aangegeven dat de nieuwe richting in het beleid na de opstartperiode geëvalueerd zou worden. (Raadsinformatiebrief mei 2016). De ambitie van de gemeente Ridderkerk werd zo beschreven: een nieuw cultuurbeleid waarin niet alleen de bestaande culturele organisaties vraaggericht werken, maar waar ook een nieuwe dynamiek en samenwerking gerealiseerd wordt met andere domeinen. Cultuureducatie in de breedte voor alle bewoners van Ridderkerk.

HOOFDONDERWERPEN Hoe het gekozen scenario na drie jaar in de praktijk vorm heeft gekregen wordt beschreven in deze evaluatie. Adviesbureau de Raadkamer heeft met medewerkers van culturele organisaties gesprekken gevoerd over de uitwerking van het beleid in de volgende hoofdonderwerpen: • omkering aanbodgericht naar vraaggericht • artistieke kwaliteit van de producten • samenwerking verschillende domeinen • publieksbereik • cultureel ondernemerschap • subsidieregeling

VIER UITGANGSPUNTEN De uitgangspunten van het cultuurbeleid van de gemeente Ridderkerk, zoals beschreven in het Plan van aanpak doorontwikkeling Cultuureducatie Ridderkerk, zijn richtinggevend bij de evaluatie:

• • •

•

We blijven investeren in de culturele kracht die zo kenmerkend is voor Ridderkerk. We stimuleren eigen initiatief en cultureel ondernemerschap. We streven naar een zo groot mogelijk bereik van het beschikbare cultuurbudget met behoud van kwaliteit, voldoende innovatie en continuïteit. We willen de rol van cultuureducatie voor jeugd en jongeren versterken

AANPASSING EN VERNIEUWING Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw is er sprake van een daling van het aantal centra voor de kunsten. Deze daling kwam aanvankelijk door fusies tussen de centra. Het aantal gecombineerde instellingen nam toe ten koste van afzonderlijke muziekscholen en creativiteitscentra. Ook gemeentelijke herindelingen leidden tot fusies. Maar bij de landelijke inventarisatie van centra in 2015 zien we dat voor het eerst ook de gecombineerde instellingen in aantal afnemen. De afgelopen jaren is er daadwerkelijk sprake van opheffingen in plaats van fusies. Zo waren er in 2015 nog ‘slechts’ 137 centra actief. En in 2016 zijn nog eens drie muziekscholen opgeheven, wat het totaal op 134 brengt. De meest duidelijke verandering in het aanbod van de centra is de opkomst van onderwijsactiviteiten vanaf 2010. Het gemeentelijk beleid en de landelijke subsidieregelingen voor cultuureducatie op school zijn hier ongetwijfeld sterk van invloed op geweest. Ook bleek dat de centra steeds minder vaak subsidie kregen als instelling, maar in toenemende mate voor specifieke taken, waarvan de taak aanbod te verzorgen voor scholen steeds belangrijker werd en ten koste ging van het aanbod in de vrije tijd.

OMSLAG IN RIDDERKERK Het faillissement van toenmalige stichting ToBe viel niet toevallig samen met deze omslag in het culturele veld en was een duidelijk signaal van een nieuwe werkelijkheid. In de evaluatie is er door alle partijen uitgesproken dat de omslag in het culturele veld aanvankelijk als een bom insloeg. Aanpassing en vernieuwing waren het devies aan beide kanten; zowel in het veld als bij de gemeente. De afgelopen jaren is er hard gewerkt en is er gezamenlijk opgetrokken om de basis voor vernieuwing vorm te geven in de organisaties en in de producten en diensten van de organisaties. Ridderkerk heeft er destijds voor gekozen om tegen de landelijke trend in de Muziekschool Ridderkerk overeind te houden. Achteraf kunnen we concluderen dat deze koers goed heeft uitgepakt voor het op peil houden van het aanbod van cultuureducatie in Ridderkerk. De gemeente heeft daarmee haar verantwoordelijkheid gepakt, door in moeilijkere tijden de basisvoorzieningen voor cultuur voor haar inwoners te borgen en dicht bij huis te faciliteren. In het kort kunnen we concluderen dat de nieuwe koers en omslag in het cultuurbeleid zijn vruchten afwerpt. Op basis van de gevoerde gesprekken en op basis van alle gelezen beleidsstukken van de organisaties is een rijk cultureel veld aanwezig in Ridderkerk.

Alle partijen zijn gezamenlijk een nieuwe weg ingeslagen en zoekend en uitproberend zijn de afgelopen drie jaar te bezien als een transitietijd waarin zaken op de rit zijn gezet, wat behouden kon is behouden en waar nieuwe kansen lagen zijn deze uitgeprobeerd.

7

TRENDS & BELEID

CULTUURBELEID EN OVERHEDEN Cultuur verrijkt

3

Ondersteunende taken op het gebied van cultuureducatie en -participatie zijn belegd bij vele partijen op stedelijk, gemeentelijk, provinciaal en landelijk niveau. Op landelijk niveau worden cultuureducatie en -participatie ten eerste gefaciliteerd door het Fonds voor Cultuurparticipatie (FCP), dat programma’s en instellingen op het gebied van educatie en participatie financiert. In Ridderkerk doen negen basisscholen mee aan de landelijke regeling Cultuureducatie met Kwaliteit. Stichting Cultuureducatie verzorgt als penvoerder daarvoor de subsidieaanvragen en verantwoordingen.

4 In dit hoofdstuk beschrijven we de verantwoordelijkheden van de drie overheden; het rijk, de provincie en de gemeente ten aanzien van cultuureducatie. Daarnaast laten we zien welke veranderingen de omwenteling in het culturele veld van de afgelopen jaren teweeg heeft gebracht in het beleid voor cultuureducatie. Wat vinden de overheden belangrijk en op welke manier zien we deze speerpunten terug in de beleidsplannen voor de komende jaren? Deze evaluatie is daarmee ook meteen een kans om te onderzoeken of de ingeslagen route van de gemeente Ridderkerk met Cultuureducatie in de breedte in pas loopt met en aansluit op de beleidsplannen van andere overheden. Uiteindelijk geeft dat de meeste kansen op borging van het gemeentelijk beleid en financiële middelen in de toekomst van bijvoorbeeld overheidsfondsen zoals het Fonds voor Cultuurparticipatie.

TOEKOMSTBESTENDIG We kunnen concluderen dat de gemeente met Cultuureducatie in de breedte in de basis aansluit op speerpunten van landelijk en provinciaal beleid. Om meer zicht te krijgen op deze speerpunten, geven we hieronder inhoudelijk een beschrijving van de trends, waar we in Ridderkerk als gemeentelijke overheid nog meer bij kunnen aansluiten in het cultuureducatiebeleid. Ridderkerk creëert daarmee een toekomstbestendig cultuurbeleid voor haar inwoners in de breedte.

CULTUUR DICHTBIJ, DICHTBIJ CULTUUR Daarnaast citeren we uit het recent verschenen advies van de Raad voor Cultuur; Cultuur dichtbij, dichtbij cultuur 2021 2024 aan Minister Van Engelshoven. Het advies pleit voor een heldere verdeling van functies en verantwoordelijkheden van de verschillende overheden en geeft een visie op toekomstig cultuurbeleid. De minister wil samen met de andere overheden dit nieuwe beleid vormgeven. De samenwerking tussen overheden is geen doel op zich, maar staat in dienst van het culturele veld en het publiek. Om met Kunsten ’92 te spreken: ‘Door meer rekening te houden met 8

keuzes die lokaal worden gemaakt, kunnen we betere randvoorwaarden creëren voor een rijk, divers en bloeiend cultureel leven. Ook kunnen we door beter samen te werken procedures vereenvoudigen en het draagvlak voor cultuur versterken.’ Duidelijk is dat voor vergroting van het draagvlak voor cultuur en uitbreiding van de basisinfrastructuur gezamenlijke investeringen van alle overheden nodig zijn.

TAKEN OVERHEDEN BIJ CULTUUREDUCATIE De drie overheidslagen in Nederland voeren allen cultuurbeleid. Om de samenhang te bevorderen overleggen de overheden geregeld met elkaar. Hieronder een opsomming van alle betrokken overheden. De cijfers verwijzen naar de infographic op pagina’s 10 en 11.

1

HET RIJK

2

RAAD VOOR CULTUUR

Het rijk bekostigt voor cultuurparticipatie algemene (kennis)ondersteuning, landelijke experimenten en stimuleringsprogramma’s. Het rijk zorgt bij cultuureducatie voor: • de bekostiging en het wettelijk kader van het onderwijs; • de educatieve opdracht aan culturele instellingen met rijksfinanciering; • de landelijke ondersteuning (innovatie, kennis en netwerken) en cultuurfondsen.

De Raad voor Cultuur (RvC) is het wettelijke adviesorgaan van de regering en het parlement op het terrein van kunst, cultuur en media. De raad is onafhankelijk en adviseert, gevraagd en ongevraagd, over actuele beleidskwesties en subsidieaanvragen. De raad heeft recent advies uitgebracht over herziening van het cultuurbestel in Nederland voor 2021-2024 met de titel; Cultuur dichtbij, dicht bij cultuur.

FONDS VOOR CULTUURPARTICIPATIE (FCP)

LANDELIJK KENNISINSTITUUT CULTUUREDUCATIE EN AMATEURKUNST (LKCA)

Het LKCA is in 2013 ontstaan uit een fusie van Cultuurnetwerk en Kunstfactor. Het vult zijn taken in met kennis verzamelen en onderzoek, verbinden en aanjagen. De kennisgebieden zijn cultuureducatie, cultuurbeleid en cultuurparticipatie. Het LKCA is opgenomen in de Basisinfrastructuur (BIS) met als kernactiviteit het verrichten van ondersteunende activiteiten op het terrein van amateurkunst en cultuureducatie met als kerntaken: • Professionalisering van de educatiefunctie in de culturele sector. • Landelijke informatie- en netwerkfunctie voor zowel amateurkunst als cultuureducatie. • Onderzoek en monitoring voor zowel amateurkunst als cultuureducatie.

5

PROVINCIE ZUID-HOLLAND

6

KUNSTGEBOUW

Provincie Zuid-Holland beperkt de taken voor cultuureducatie en –participatie tot tweedelijnsondersteuning. De provincie houdt de organisaties Kunstgebouw, Jeugdtheaterhuis, PopUnie en Stichting Educatieve Orkestprojecten met een kleine subsidie in stand. De inhoudelijke aansturing van deze organisaties ligt, bij de gemeenten, in de vorm van prestatieafspraken. Provincie Zuid-Holland nam in 2013-2016 niet deel aan de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit van het Fonds voor Cultuurparticipatie. Ridderkerk sluit via Stichting Cultuureducatie (SCE) aan bij de penvoerder gemeente Dordrecht.

Provincie Zuid-Holland kent de Basisvoorziening Cultuurparticipatie waar vier organisaties onder vallen, waaronder het Erfgoedhuis Zuid-Holland en Kunstgebouw. Kunstgebouw maakt zichtbaar wat er is en stimuleert wat er kan zijn op het gebied van cultuuronderwijs in Zuid-Holland. Vanuit Kunstgebouw draagt de provincie bij aan de professionalisering van cultuuronderwijs bij basisscholen, gemeenten en cultuuraanbieders. Met het programma aanbod Kijk Kunst Doe Kunst biedt de provincie basisscholen

twee complete en samenhangende programma’s cultuuronderwijs. Het aanbod van de provincie is aanvullend aan wat de school en de lokale culturele omgeving doen.

7

ERFGOEDHUIS ZUID-HOLLAND

8

STEDELIJKE REGIO

9

STEDELIJKE REGIO ROTTERDAM-DORDRECHT

Erfgoedhuis ondersteunt, verbindt en inspireert bij het in stand houden en ontsluiten van cultureel erfgoed in Zuid-Holland. Hiervoor moet het erfgoed toegankelijk zijn voor een breed publiek: zowel fysiek als inhoudelijk. Erfgoedhuis heeft naast schoolprojecten, ook de publiekscommunicatie als taak. Voor en met de erfgoedinstellingen ontwikkelt het Erfgoedhuis onderwijsprojecten voor inwoners van Zuid-Holland.

Samen met de cultuursector, IPO (het overleg van de provincies), de G9 (de 9 grootste gemeenten) en de VNG (de Vereniging Nederlandse Gemeenten) ontwikkelt OCW momenteel het cultuurbeleid na 2020. Een grote verandering is de nieuwe indeling van stedelijke en regionale profielen voor het cultuurbeleid. In de cultuurbrief ‘Cultuur in open samenleving’ nodigde de minister stedelijke regio’s uit om hun visie op kunst en cultuur te beschrijven in een profiel. De minister wil recht doen aan, en rekening kunnen houden met regionale verschillen. Met de cultuurprofielen heeft de minister in navolging van de raad een nieuwe entiteit geïntroduceerd in het landelijke cultuurbestel.

Rotterdam – Dordrecht is een stedelijke regio in Zuid-Holland. Deze stedelijke cultuurregio reikt verder dan Rotterdam en Dordrecht en omvat ook Ridderkerk. In het ingediende cultuurprofiel participeert Zuid-Holland nog niet. In de nieuwe cultuurperiode wordt intensief samengewerkt met de stedelijke regio’s. Er komt vanuit het rijk onder andere een matchingsregeling met regio’s om overal in Nederland culturele innovatie te stimuleren. Rijk en regio investeren zo samen in jonge initiatieven. In de stedelijke regio Rotterdam-Dordrecht liggen de kansen voor Ridderkerk om aan te sluiten en samen te werken. Belangrijke thema’s zijn cultuuronderwijs, talentontwikkeling en vernieuwing en verbreding van het aanbod.

10

GEMEENTE RIDDERKERK

De gemeente is verantwoordelijk voor de basisvoorzieningen bij cultuureducatie. Cultuur leren en kennismaken met cultuur staan centraal in de basisvoorzieningen. Het gaat om voorzieningen voor cultuuronderwijs, cultuureducatie en -participatie, amateurkunst en een laagdrempelig aanbod. De gemeente voert de regie in de feitelijke kennismaking met cultuur, in nauw samenspel met scholen en cultuuraanbieders. Daarnaast kan de gemeente activiteiten op het gebied van cultuureducatie in de vrije tijd bekostigen. 9

C U LT U U R E D U C AT I E B I J D E D R I E O V E R H E D E N

RIJK

1

Ministerie OC&W

2

RAAD VOOR CULTUUR (RvC)

PROVINCIE

3

6

7

FONDS VOOR CULTUURPARTICIPATIE (FCP)

KUNSTGEBOUW

Biedt programma Kijk Kunst Doe Kunst

ERFGOEDHUIS ZUID-HOLLAND Schoolprojecten

Financiert Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK) en cultuurparticipatie

FINANCIËN

4

10

Provincie Zuid-Holland

De Raad voor Cultuur is het wettelijke adviesorgaan van het Rijk op het terrein van kunst, cultuur en media.

ADVIES

KENNIS

5

STEDELIJKE 8 REGIO

GEMEENTE Gemeente Ridderkerk

11

BASISVOORZIENINGEN CULTUUREDUCATIE

BASIS

12

CULTUURREGISSEUR

AANJAGER

13

CULTURELE PARTNERS

UITVOERING

CULTUURPROFIEL ROTTERDAM ~ DORDRECHT

LANDELIJKE KENNISINSTITUUT CULTUUREDUCATIE EN AMATEURKUNST (LKCA)

9

Ridderkerk ook aangesloten maar zonder Provincie Zuid-Holland

Landelijke informatie- en netwerkfunctie voor amateurkunst en cultuureducatie.

14

KLANT

Cultuureducatie en participatie

11

BASISVOORZIENINGEN

Voorbeelden zijn openbare bibliotheken, monumenten(zorg), archieven, laagdrempelige podia en festivals (bijvoorbeeld in buurthuizen of in wijken), bioscopen, lokale media-instellingen, laagdrempelige musea, muziekscholen, cultuurcentra en andere instellingen voor cultuureducatie en -participatie. Basisvoorzieningen zijn onmisbaar voor het culturele leven. Vaak leggen ze ook verbinding met andere domeinen, zoals zorg, welzijn en recreatie. De gemeente Ridderkerk zorgt voor een goede laag met basisvoorzieningen waaronder de muziekschool Ridderkerk, Stichting Cultuureducatie, de Bibliotheek AanZet, de Oudheidkamer en verschillende muziekverenigingen. Daar waar in de basis het voorzieningenniveau leemtes vertoont, heeft de gemeente (ism de provincie) de verantwoordelijkheid deze op te vullen. De financiële verantwoordelijkheid voor deze basisvoorzieningen ligt bij de provincie en de gemeente.

10

12

CULTUURREGISSEUR

In Ridderkerk heeft de gemeente ervoor gekozen om binnen de ambtelijke organisatie een cultuurregisseur aan te stellen. De cultuuregisseur heeft als taak om de dynamiek in het culturele veld aan te jagen. Hij/zij verbindt culturele partners aan andere domeinen zoals onderwijs, zorg en recreatie in cultuureducatie en cultuurparticipatieprojecten. Meer over de rol van de cultuurregisseur wordt beschreven in het volgende hoofdstuk.

13

CULTURELE PARTNERS

De uitvoering en de artistieke inhoudelijke verantwoordelijkheid van de cultuureducatie ligt bij de culturele partners. De gemeente heeft de uitvoering voor het verzorgen van cultuureducatie in het onderwijs middels een opdracht en subsidie bij Stichting Cultuureducatie (SCE) belegd. Zij verzorgen in opdracht van de gemeente: • een breed en samenhangend cultureel aanbod voor scholen

• bemiddeling van het aanbod • aansluiting binnenschools- en buitenschools • afspraken met scholen

14

KLANT

De behoeften aan cultuureducatie en de vraag van de klant staan centraal bij het ontwikkelen van het cultuureducatiebeleid door de gemeente en bij het ontwikkelen van cultuureducatieprojecten en diensten door de culturele partners al dan niet in samenwerking met partners in andere domeinen. In de navolgende hoofdstukken beschrijven we cultuureducatie in het onderwijs, in de vrije tijd, als kennisdeler bij de bibliotheek en in de wijk. De infographic op de pagina’s 12 en 13 geeft een overzicht van het cultuur aanbod in Ridderkerk waarbij de klant centraal staat.

ONDERWIJS

VRIJE TIJD

KENNIS DELER

IN DE WIJK

11

C U LT U U R I N R I D D E R K E R K De Gooth

In deze infographic laten we zien dat de vraag van de klant centraal staat. Zij staan in het midden en kunnen kiezen uit de verschillende activiteiten. De culturele organisaties staan daar omheen als aanbieders met activiteiten die het publiek aanspreken, uitdagen en verrassen om mee te doen aan cultuureducatie en cultuurparticipatie. De wisselwerking tussen vraag en aanbod heeft een nieuwe dynamiek op gang gebracht in Ridderkerk.

RSO

MEDIA

DANS FOTOGRAFIE

FILM

MAAKOTHEEK

Muziekschool Ridderkerk

WORKSHOP ZANG

SER

Kunstroute Ridderkerk

Ridderkerks Symfonie Orkest

Jeugdorkest Filmhuis Ridderkerk

Bluesfestival

Muziekverenigingen

Bands

FESTIVAL

De Loods

MUSICAL Popschool

Stichting Evenement Ridderkerk

MUZIEK

Facet

THEATER PROGRAMMARAAD JEUGDTHEATER Koren

WIJKACTIVITEIT CONCERT

ZOMERCONCERTEN

Brede School

CULTUUR EDUCATIE

ERFGOED

Building Arts Stichting Lezen Oké

Primair Onderwijs Voortgezet Onderwijs Werkgroep Schildersdorp Rijsoord 12

Activiteit

* Organisatie

Oudheidkamer

LEZEN/TAAL

CREATIEF SCHRIJVEN

BEELDENDE KUNST

SOC

Stichting Cultuureducatie

LEZING EXPOSITIE

Servicebureau Onderwijs & Cultuur

SCE

Stichting Lokale Omroep Ridderkerk

Bibliotheek AanZet

Theater het Plein Jeugdkoren 13

AANJAGER

CULTUURREGISSEUR RIDDERKERK Makelaar, coach, verbinder, spin in het web

Zoals we in het vorige hoofdstuk zagen is het veld rondom cultuurparticipatie enorm in beweging. Op alle niveaus van de overheden wordt het belang van cultuureducatie en cultuurparticipatie in beleid en organisaties beschreven en vastgesteld. Op het niveau van de gemeenten zorgen cultuurcoaches, cultuurmakelaars of de cultuurregisseurs ervoor dat de concrete uitvoering van het beleid gecoördineerd wordt. Gemeenten kiezen steeds vaker voor het inzetten van een cultuurcoach -regisseur of -makelaar. Hiermee nemen de gemeenten duidelijk de rol van aanjager op zich. De cultuurregisseur in Ridderkerk heeft de taak om verbindingen te leggen en samenwerkingen te stimuleren tussen culturele organisaties onderling, maar ook met onderwijsinstellingen, en welzijn-, en bewonersorganisaties.

14

Gelijktijdig met de komst van de cultuurregisseur is er ook een omslag in het beleid gemaakt. Culturele organisaties kregen de opdracht om van een aanbodgerichte manier van werken naar een vraaggerichte manier te gaan. Vraaggericht werken bevorderen vanuit beleid is een logische en noodzakelijke aanpassing waarbij de aard, functie en vorm van cultuur niet langer worden bepaald door kunstenaars en beleidsbepalers, maar evenzeer door het publiek dat van cultuur gebruik maakt. Oftewel de vraag van de klant van de cultuuractiviteiten staat centraal.

NIEUWE FUNCTIE IN RIDDERKERK

In mei 2016 heeft de gemeenteraad ingestemd met de uitgangspuntennotitie Cultuureducatie in de breedte als richtinggevend document voor de ontwikkeling van cultuureducatie in de gemeente Ridderkerk. Een van de uitgangspunten voor de ontwikkeling van cultuureducatie is het goed borgen van de regiefunctie binnen vraag en aanbod. Daartoe heeft de gemeente een cultuurregisseur aangesteld in januari 2017. Door het inzetten van de cultuurregisseur heeft Ridderkerk een extra impuls gegeven aan cultuureducatie en ook aan cultuurparticipatie voor meer sociale cohesie en verbinding van cultuur met andere domeinen.

SPIN IN HET WEB

TAKEN CULTUURREGISSEUR

De cultuurregisseur is de spin in het web binnen de ontwikkeling en uitvoering van het cultuureducatief beleid in de gemeente. Zij draagt zorg voor een adequate afstemming tussen de vraag en het aanbod van cultuureducatie, bewaakt de kwaliteit van deze activiteiten en ziet toe op een efficiënte inzet van middelen. Eèn en ander binnen de gemeentelijke beleidskaders.

REGIEFUNCTIE VERSTERKEN EN UITVOERING MEER OP AFSTAND ZETTEN In december 2017 is het Plan van aanpak doorontwikkeling cultuureducatie opgesteld waarin de cultuurregisseur beschrijft hoe de uitvoering van het nieuwe beleid zijn beslag krijgt. De cultuurregisseur heeft daarvoor een inventariserende ronde gedaan langs de organisaties en het onderwijs. In het plan van aanpak wordt de regiefunctie teruggenomen door de gemeente om zo te kunnen sturen op de uitvoering van het nieuwe beleid door de aanbieders. Uit de gesprekken tijdens de evaluatie blijkt dat de aanbieders van cultuureducatie hun aanbod hebben aangepast aan het nieuwe beleid. Er

zijn nieuwe activiteiten ontwikkeld in lijn met vraaggericht werken en met partners in andere domeinen.

KWALITEIT EN CONTINUÏTEIT VAN DE PRODUCTEN Servicebureau Onderwijs en Cultuur (SOC) van de Stichting Cultuureducatie is de intermediair van het binnenschoolse aanbod cultuureducatie. In Ridderkerk is het aantal basisscholen dat deelneemt aan de impulsregeling Cultuureducatie met Kwaliteit van het Fonds voor Cultuurparticipatie sinds 2017 gegroeid van vijf naar negen scholen. Onder regie van en in samenwerking met de cultuurregisseur zijn er belangrijke stappen gezet en zijn de scholen tevreden over dit aanbod. De cultuurregisseur stuurt en bewaakt het

VRAAGGERICHT

De cultuurregisseur is vanaf de start in 2017 een nieuwe functie binnen het culturele bestel van Ridderkerk. Aanvankelijk is besloten om de cultuurregisseur binnen de ambtelijke organisatie van de gemeente Ridderkerk onder te brengen om als spin in het web uitvoering te kunnen geven aan het nieuwe beleid. In de gesprekken met de culturele partners tijdens de evaluatie is naar voren gekomen dat zij het een goede keuze vinden dat de functie van cultuurregisseur destijds is ondergebracht in de ambtelijke organisatie. Van hieruit is de cultuurregisseur in staat om een onpartijdige rol te vervullen voor het culturele veld. Daarnaast is het ook van belang dat de functie van cultuurregisseur onafhankelijk is en blijft ten opzichte van de culturele partners omdat deze de subsidieaanvragen vanuit het budget Cultuur voor iedereen beoordeelt.

CULTUURREGISSEUR RIDDERKERK

ders aan te vragen in samenwerking met afnemers bij de subsidieregeling Cultuur voor iedereen.

De cultuurregisseur heeft tot taak om de vraag naar cultuureducatie vanuit de markt (private domein, onderwijs, sociale domein) te inventariseren en om vraag en aanbod bij elkaar te brengen. Zij is niet degene die de programmering van de activiteiten uiteindelijk uitvoert. Om deze activiteiten aan te jagen en te zorgen dat er vernieuwend programma mogelijk is, zijn er ook financiële middelen vrijgemaakt op de begroting. Deze financiële middelen zijn door aanbie-

WAT W I J B E L A N G R I J K V I N D E N I N R I D D E R K E R K

NETWERK De cultuurregisseur verbindt vraag en aanbod. Zij bouwt aan een dynamisch netwerk voor cultuureducatie en -participatie.

PUBLIEKSBEREIK Cultuureducatie en participatie en amateurkunst zijn voor iedereen toegankelijk. We streven naar een divers en inclusief aanbod in cultuur.

VRAAGGERICHT We stimuleren een vraaggericht aanbod. De cultuurregisseur jaagt het vraaggericht aanbod vanuit de culturele aanbieders aan. De cultuursector is sterk ingebed in de samenleving en is maatschappelijk relevant.

INNOVATIE

ONDERWIJS

De cultuurregisseur geeft coaching aan innovatie en cultureel ondernemerschap door het delen van kennis en kansen in het netwerk. Zij verbindt de vraagstukken van andere domeinen aan cultuur.

De cultuurregisseur stimuleert dat alle scholen mee doen aan Cultuureducatie met Kwaliteit en het ontwikkelen van doorgaande leerlijnen. Cultuureducatie in het onderwijs laat iedereen tot 18 jaar kennismaken met alle vormen van cultuur zowel actief als receptief.

ONDERNEMERSCHAP Het culturele aanbod is zoveel mogelijk lokaal georganiseerd door lokale culturele ondernemers. Basisvoorzieningen worden op peil gehouden en we stimuleren cultureel ondernemerschap.

15

toekomstbeeld voor de ontwikkelingen binnen schooltijd, buitenschooltijd en in de vrije tijd. De scholen zijn bezig met integratie van cultuur in het onderwijscurriculum met een doorgaande leerlijn cultuureducatie en zij hebben een cultuurcoördinator, ICC-er of directielid die als coördinator cultuureducatie optreedt. SOC ondersteunt scholen bij het ontwikkelen van hun visie op cultuureducatie

CULTUUR EN ANDERE DOMEINEN In de periode (2017 -2019) zijn er prioriteiten gesteld en is de basis voor cultuureducatie in Ridderkerk hersteld. De gemeente heeft de regie genomen en alle partijen hebben hard gewerkt aan een hersteld vertrouwen. Een van de aanjaag activiteiten van de cultuurregisseur is verbindingen leggen tussen cultuur en andere domeinen. Het is belangrijk dat de gesubsidieerde cultuur een breed, divers samengesteld publiek bereikt. Een zogenaamd inclusief cultuurbeleid waarbij het aanbod van kunst en cultuur geen mensen op basis van hun smaak of kennis buitensluit. Uit landelijke onderzoeken blijkt dat de deelname aan vooral de meer traditionele (of wel de meest gesubsidieerde) vormen van cultuur voor veel mensen niet vanzelfsprekend is. Enerzijds omdat het bestaande aanbod hen niet aanspreekt of omdat zij te hoge drempels ervaren. De cultuurregisseur zou onderzoek kunnen (laten) doen naar de verschillende publieksgroepen in Ridderkerk en naar hun behoeften aan cultuureducatie en of cultuurparticipatie om meer zicht te krijgen op de werkelijke vraag naar cultuureducatie in Ridderkerk. SOC EN CULTUURREGISSEUR VERSTERKEN ELKAAR SOC treedt op als penvoerder voor de aanvraag bij het Fonds voor Cultuurparticipatie. SOC is daarmee een belangrijke schakel tussen cultuur en onderwijs.

SOC organiseert de ontmoetingen en kennisuitwisseling en het bij elkaar brengen van vraag en aanbod voor onderwijspartners en cultuurpartners. Ze creërt

netwerken met verschillende partners zoals scholen, culturele partners en lagere overheden zoals provincies en gemeentes. Door verschillende partijen te betrekken, wordt er gezocht naar meer draagvlak voor cultuureducatie. Het verschil in de praktijk tussen SOC en de cultuurregisseur is dat de cultuurregisseur op een abstracter niveau vanuit beleid het proces begeleidt van vraag en aanbod en SOC in de uitvoering de directe intermediair is voor de partners in vraag en aanbod. Wij adviseren om deze twee functies helder te kaderen en afspraken te maken over de aanjaagfunctie en ontwikkelfunctie vanuit de gemeente en uitvoeringsfunctie vanuit SOC om zo naar de toekomst samen elkaar nog meer te versterken. CULTUREEL ONDERNEMERSCHAP Om culturele organisaties vraaggericht te kunnen laten werken vragen we eigenlijk aan ze om als cultureel ondernemer te functioneren. In de evaluatie kwam naar voren dat er bij de culturele organisaties vragen leven hoe zij hun cultureel ondernemerschap kunnen professionaliseren. Voor de cultuurregisseur ligt hier vanuit de gemeente een taak om daarin de culturele organisaties te ondersteunen en te faciliteren door bijvoorbeeld het centraal aanbieden van workshops. Bij cultureel ondernemerschap denken we aan de volgende vaardigheden: • eigen inkomsten vergroten (product-marktcombinaties, terugverdienpotentieel).

• een professioneel netwerk opbouwen en relaties onderhouden in de financieringssfeer (private fondsen, sponsoring). • meerjarenbeleidsplan opzetten met een strategisch marketingplan • het toepassen van de Fair Practice Code • het toepassen van de Cultural Governance code.

kalender geplaatst. Het doel is om de cultuurparticipatie voor de inwoners van Ridderkerk te vergroten en om het cultureel ondernemerschap van de aanbieders te stimuleren. VISIEVORMING Zoals scholen worden ondersteund bij het ontwikkelen van een visie op cultuureducatie zo zijn culturele organisaties ook gebaat bij deze hulp. Voor de cultuurregisseur liggen hier kansen om onverwachte verbindingen te maken door bijvoorbeeld organisaties vanuit het culturele en maatschappelijke domein samen te brengen in een cursus beleidsplan ontwikkelen. Deze cursus kan structuur brengen voor het verwoorden van een heldere visie. Het is aan de cultuur-

regisseur om alle spelers in het veld aan te jagen en te helpen met professionaliseren. Eventueel is het aan te raden om hiervoor vanuit de gemeente budget voor vrij te maken om de bestaande organisaties verder op weg te helpen bij hun professionalisering. Visievorming en strategie dragen ook zeker bij aan het effectief ontwikkelen van nieuwe activiteiten en samenwerkingen op de lange termijn.

‘HOE KUNNEN WE CULTURELE ORGANISATIES ONDERSTEUNEN BIJ INNOVATIE?’

Ondersteuning op deze onderwerpen is nodig om de positie van de culturele organisaties in Ridderkerk te versterken waardoor zij meer en betere financieringsstrategieën kunnen ontwikkelen. In Nederland is de subsidiestructuur zo ingericht dat culturele organisaties alleen door matching van verschillende financieringsbronnen in aanmerking kunnen komen voor grotere bijdragen. Eigen inkomsten worden daar ook in meegewogen en structurele ondersteuning vanuit de gemeente voor meerdere jaren. De vraag die gesteld mag worden is: Hoe kunnen we als gemeente met het subsidiebeleid en de cultuurregisseur als aanjager onze lokale culturele initiatiefnemers ondersteunen bij het werven van (landelijke) middelen? CULTURELE KAART De gemeente Ridderkerk vindt het belangrijk dat het aanbod cultuureducatie online terug te vinden is op een centrale plek. Er wordt nu gewerkt aan de ontwikkeling van een culturele kaart in de vorm van een website. Op de culturele kaart staan alle aanbieders cultuur in de vrije tijd met hun aanbod voor Ridderkerk. Er wordt geen agenda/ evenementen-

16

17

SCHILDERSDORP

POPSCHOOL

Rijsoord was vroeger een echt kunstenaarsdorp. Op 20 juni 2019 werd de ‘Midsummerschool’ georganiseerd, waarbij leerlingen van het Farelcollege uit Ridderkerk naar Rijsoord kwamen om daar dezelfde mooie plekjes vast te leggen als 140 jaar geleden de Amerikaanse kunstschilders deden. De kinderen van de Brede School waren verkleed in Rijsoordse klederdracht en poseerden voor de

Iedereen van 8 tot en met 20 jaar kan bandles krijgen in combinatie met zang- of gitaarles. De nieuwe leslocaties bieden de muziekleerlingen van de Popschool een bruisende lesomgeving. In de Gooth en de Loods zijn regelmatig jamsessies, concerten en andere muziekactiviteiten voor jongeren. Dit maakt deze twee locaties tot een uitdagende plek voor bands om weke-

kunstenaars. Aan het eind van de dag was er in Ross Lovell een expositie met het werk van de Amerikaanse kunstschilders van toen en de teken- en schilderwerken van die dag in het zoldervertrek dat vroeger benut werd als atelier door de kunstenaars. Na afloop hield de achterkleindochter van Wilhelmina Douglas, Alexandra van Dongen, een lezing over het Rijsoord van toen.

lijks les te krijgen van een Popschool bandcoach. De Loods en de Popschool ontwikkelen momenteel ook samen projecten om jongeren hun eigen muziek te leren schrijven. Dit gaat om laagdrempelige projecten voor alle jongeren uit Ridderkerk en de regio. De combinatie, van dit soort nieuwe projecten én de aanwezigheid van de Popschoolleerlingen, zal elkaar versterken.

WAT K A N N O G B E T E R I N R I D D E R K E R K

OP AFSTAND

MEERJAREN STRATEGIE

PUBLIEKSONDERZOEK

VERBREDING EN VERNIEUWING

De cultuurregisseur is onafhankelijk aanspreekpunt en sparringpartner voor alle culturele organisaties. Zij jaagt cultuureducatie en participatie aan vanuit een overall standpunt.

De cultuurregisseur kijkt voorruit waar de kansen en prioriteiten liggen voor cultuureducatie. Zij benoemt de toekomst en stelt meerjarenbeleid op in samenspraak met de culturele organisaties.

Cultuur is nog niet voor iedereen aantrekkelijk. Het (gesubsidieerde) cultuuraanbod is daarmee nog onvoldoende toegankelijk voor ‘nieuwe’ publieksgroepen en niet genoeg afgestemd op de vraag van de klant. Publieksonderzoek naar de vraag van de klant zal meer inzicht geven voor nieuwe projecten. De cultuurregisseur brengt samen met het culturele veld de vraag in kaart van de klanten van cultuureducatie.

Ruimte houden binnen de subsidiestructuur in Ridderkerk om vernieuwend aanbod binnen cultuur te laten ontwikkelen passend bij nieuwe generaties en of andere kunstvormen. Ruimte bieden aan meer genres en nieuwe spelers. Zo worden groepen bereikt, die zich misschien minder aangesproken voelen door wat er nu in cultuur te beleven is. Zo wordt ook het draagvlak voor cultuur versterkt.

CULTUUREDUCATIE

EERLIJKE BELONING

BELEID EN UITVOERING

CULTUREEL ONDERNEMERSCHAP

De taken en verantwoordelijkheden van de cultuurregisseur en de taken en de opdracht aan SOC kunnen elkaar in de praktijk deels overlappen. Het is goed om deze taken en verantwoordelijkheden helder te omschrijven in de subsidiebeschikking aan SOC.

Het is van belang om het cultureel ondernemerschap van de culturele organisaties in Ridderkerk (blijvend) te helpen versterken middels het inzetten van de subsidiestructuur en het centraal delen van kennis. Doel is om de organisaties in staat te stellen om een betere financieringsmix te laten ontwikkelen op de lange termijn. De cultuurregisseur stimuleert professionalisering bij culturele organisaties waar nodig op het gebied van governance en fondsenwerving. Zij deelt kennis over actuele ontwikkelingen over cultuureducatiebeleid.

VISIEVORMING Visievorming bij de culturele organisaties in Ridderkerk draagt bij aan een betere focus op de eigen activiteiten en een heldere focus voor de langetermijnstrategie. Faciliteer vanuit de gemeente workshops voor de culturele organisaties voor het schrijven van een meerjarenbeleidsplan of businessplan. 18

Niet alle scholen in Ridderkerk doen mee met het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK). Daarmee is er nu nog een te klein bereik en krijgt cultuur op veel scholen nog te weinig aandacht. Cultuur is van en voor iedereen, ongeacht woonplaats, culturele achtergrond of opleiding. Doelstelling is om alle scholen in Ridderkerk te stimuleren om mee te doen aan CmK. In samenwerking met SOC onderzoeken hoe scholen in PO en VO kunnen aanhaken de komende jaren.

Kunstenaars en makers van cultuureducatieprojecten verdienen een eerlijke beloning. De gemeente is zich bewust van zijn rol als opdrachtgever en werkt met marktconforme tarieven in het cultuurveld, zoals ook omschreven in de Code Fair Practice.

19

ONDERWIJS

CULTUUREDUCATIE MET KWALITEIT Doorgaande leerlijnen

CULTUUR IN HET ONDERWIJS In dit hoofdstuk beschrijven we het belang van cultuureducatie binnen het onderwijs. Van een moetje is cultuureducatie gegroeid tot een volwaardig vak. Met de curriculumherziening in het onderwijs is kunst en cultuur één van de leergebieden die tot het curriculum gaat behoren. Het streven van de minister is om in 2021 de Tweede Kamer een voorstel voor geactualiseerde onderwijsdoelen te sturen. Zij zet in op integraal cultuuronderwijs en geeft niet langer voorrang aan bepaalde kunstdisciplines.

CULTUREEL VERMOGEN LEREN Het vergroten van cultureel kapitaal, of van cultureel vermogen, begint bij het onderwijs. Elk kind, op elk leerniveau, heeft gedurende zijn gehele schoolloopbaan recht op cultuuronderwijs. Het ontwikkelen van culturele competenties is van belang om volwaardig te kunnen deelnemen aan de samenleving. Een vroege kennismaking met cultuur verlaagt op latere leeftijd de drempels om cultuur te bezoeken. Aandacht voor de culturele ontwikkeling van kinderen en jongeren moet een essentiële rol spelen in het onderwijs. Kunst en cultuur is een van de negen ontwikkelgebieden is in het nieuw te ontwikkelen onderwijscurriculum voor primair en voortgezet onderwijs (PO en VO), speciaal onderwijs en praktijkonderwijs.

LEVEN LANG LEREN Technologie zal in de toekomst de arbeidsmarkt ingrijpend veranderen. Kennis en vaardigheden moeten blijvend geactualiseerd worden. Dit vergt een flexibele instelling en ‘een leven lang leren’. De vroege ontwikkeling van het creatieve brein is hierin van belang. Goed cultuuronderwijs zet een proces in gang waarin leerlingen leren omgaan met de hun omringende wereld en die te leren interpreteren. Leerlingen verwonderen zich over heden en verleden, leren creatief, oplossingsgericht en kritisch te denken en zich te uiten. Ze leren verschillen te waarderen en te respecte20

ren en ontwikkelen hun empathisch vermogen.

SERVICEBUREAU ONDERWIJS & CULTUUR (SOC) Servicebureau Onderwijs & Cultuur (SOC) is de samenwerkingspartner voor de gemeente op het gebied van cultuureducatie. De gemeente Ridderkerk vindt het van groot belang dat cultuureducatie structureel wordt verankerd in het primair onderwijs. Om die reden heeft zij SOC aangewezen als penvoerder voor Ridderkerk voor de landelijke regeling Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK). SOC is verantwoordelijk voor de aanvraag bij het Fonds Cultuurparticipatie en voor het bij elkaar brengen van vraag en aanbod tussen onderwijs en cultuur in Ridderkerk.

PRESTATIEAFSPRAKEN Er worden jaarlijks prestatieafspraken gemaakt tussen SOC en de gemeente Ridderkerk in de subsidiebeschikking. Deze prestatieafspraken maken een belangrijk onderdeel uit van de sturing vanuit de gemeente en zijn in lijn met de doelstellingen van Uitgangspuntennotitie Cultuureducatie in de breedte die in mei 2016 door de gemeenteraad is vastgesteld. De vraaggerichte cultuureducatie komt tot stand door een nauwe samenwerking van SOC en de cultuurregisseur. Ze zetten samen in op de verbinding tussen onderwijs, brede school en vrije tijd. En zorgen samen voor de coördinatie van de culturele partners. De gemeente Ridderkerk heeft als randvoorwaarde meegegeven dat het culturele aanbod zoveel mogelijk gebeurt door lokale partners. De samenwerking tussen SOC en de cultuurregisseur is bij de start zeer intensief geweest. De relatie tussen SOC en onderwijspartners is opnieuw vormgegeven. Uit de gesprekken van de evaluatie met de culturele partners blijkt dat er nu een groeiend vertrouwen is en staat er een stevige basis van een goede georganiseerde infrastructuur cultuureducatie in PO. Zoals ook beschreven bij het hoofdstuk Cultuurregisseur Ridderkerk geven we het advies om de taken en functies tussen het SOC en de cultuurregisseur duidelijker te definiëren.

Uit de verantwoordingen en uit de gerealiseerde prestaties van SOC blijkt dat de cultuureducatie onder schooltijd

goed geregeld is. De relatie met de aanbieders van cultuureducatie (kunstenaars, culturele ondernemers, culturele en maatschappelijke organisaties) is in 2018 versterkt en verdiept. Zij waarderen SOC als sparringpartner, adviseur en projectleider. We adviseren om de regierol van de cultuurregisseur nog meer op afstand te brengen en om in deze functie meer het accent te leggen op de lange termijn. Er zal ook meer rust komen bij de uitvoering voor SOC als de subsidieafspraken worden afgestemd op de looptijd van het landelijk programma CmK. De ruimte in tijd en in wederzijds vertrouwen die dan ontstaat, kan gebruikt worden om elkaars krachten beter in te zetten. Nu is de intensieve samenwerking belastend in tijd voor beide partijen.

CULTUUREDUCATIE MET KWALITEIT (CmK) Met het subsidiegeld van het landelijk programma CmK krijgen kinderen op de basisscholen in Ridderkerk kwalitatief goed cultuuronderwijs. Met het CmK-geld zijn sinds 2013 in het hele land projecten gestart voor steeds een periode van vier jaar. In deze projecten werken scholen samen met culturele instellingen aan de ontwikkeling van doorlopende leerlijnen voor muziek, dans, tekenen, toneel en erfgoed. Ook zijn beoordelingsinstrumenten ontwikkeld en zorgden culturele instellingen voor aanbod dat gericht is op de vraag van de school en is de deskundigheid van leerkrachten vergroot. In 2017 startte een nieuwe periode van vier jaar CmK. Een groot aantal projecten heeft opnieuw subsidie aangevraagd en in Ridderkerk verdubbelde het aantal deelnemende scholen van vijf naar tien. We adviseren om de overige 5 basisscholen van de 15 basisscholen in Ridderkerk te betrekken bij het programma Cultuureducatie met kwaliteit.

WAT W I J B E L A N G R I J K V I N D E N I N R I D D E R K E R K

VISIE Scholen ontwikkelen een eigen visie op cultuureducatie en kunnen daarmee hun vraag naar cultuureducatie benoemen naar de cultuur aanbieders.

SAMENHANG Scholen en cultuur aanbieders verbinden cultuur en erfgoed ook met andere vakken zoals bijvoorbeeld wereldoriëntatie.

KWALITEIT

LOKAAL

Scholen dragen de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van het onderwijs en maken cultuureducatie onderdeel van het curriculum.

Het culturele aanbod voor het onderwijs is zoveel mogelijk van culturele organisaties uit Ridderkerk.

21

HARMONIE SLIKKERVEER EN DE BLAZERSBENDE

INSPIRATIE EN KENNISDELING SOC verzorgt de uitvoering van het bij elkaar brengen van vraag en aanbod voor cultuureducatie in Ridderkerk. Professionals binnen de kinderopvang en het primair onderwijs maken gebruik van SOC. Binnen het programma CmK ondersteunt SOC hen als adviseur en trainer. Dit doen ze door het organiseren van werksessies, netwerkbijeenkomsten en studiedagen. In aanvulling hierop is SOC in 2018 gestart met advies en kennisdeling voor docenten binnen het voortgezet onderwijs (VO) door het organiseren van het seminar Cultuureducatie, werksessies en het eerste Oplaadpunt (januari 2019). Het Oplaadpunt is een netwerkbijeenkomst in het Energiehuis in Dordrecht. Op de agenda stond onder andere het Maakonderwijs; een onderwijsprogramma dat in de maanden erna werd aangeboden als teamtraining voor de deelnemende scholen. Scholen krijgen de mogelijkheid om ook de buitenschoolse activiteiten aan te laten sluiten op hun visie op cultuureducatie, die zij binnenschools aan het ontwikkelen zijn. SOC zorgt ervoor dat nieuwe culturele ondernemers met cultuureducatie kunnen aansluiten met hun aanbod.

TOEKOMST CULTUUREDUCATIE In de periode 2021 tot 2024 komt er een vervolg op het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK). Dit programma zal breder van opzet worden en inspelen op de komst van het nieuwe curriculum. De maatregelen voor afzonderlijke disciplines en onderwijsniveaus worden geïntegreerd in dit programma. Zo zal de VMBO-regeling voor VMBO en praktijkonderwijs opgaan in dit programma. SOC krijgt als penvoerder ruimte om in te spelen op lokale wensen, zoals aan22

dacht voor het voortgezet onderwijs, gelijke kansen en de relatie binnenschools-buitenschools. Het bedrag dat andere gemeenten dan de G9 ontvangen wordt verhoogd. Zij ontvangen in de nieuwe periode hetzelfde bedrag als de G9, namelijk € 0,79 per leerling.

BIJZONDERE DOELGROEPEN EN CULTUUREDUCATIE Cultuureducatie is er ook voor bijzondere doelgroepen in het basisonderwijs. Denk hierbij aan kinderen uit het speciaal basis- onderwijs, maar ook kinderen met een taalachterstand. Een deel van de activiteiten van het aanbod in cultuureducatie in Ridderkerk is er speciaal voor deze kinderen.

De Blazersbende is een project dat is geïnitieerd door Muziekvereniging Harmonie Slikkerveer voor de groepen 6-7-8 van de basisschool. Doel van het project is om kinderen op een actieve manier te laten kennismaken met een instrument uit een blaasorkest en ze daarbij in contact te brengen met de muziekvereniging. Bij de Blazersbende gaan kinderen direct een instrument spelen, ook als ze dit nog nooit eerder gedaan hebben. Tijdens de lessen wordt een stuk of meerdere stukken ingestudeerd om vervolgens samen met het orkest en slagwerk groep van de muziekvereniging te presenteren aan familie en bekenden. In het tweede deel van het project kunnen kinderen in 8 wekelijkse introductielessen aansluitend op de schooltijden zich in groepsverband verder bekwamen op

het instrument naar keuze. In het derde deel van het project kunnen kinderen als aspirant lid van de muziekvereniging zich naar gelang het aantal deelnemers per instrument, groepsgewijs bekwamen in het bespelen van het instrument naar keuze. De kracht van de Blazersbende zit in de verbindingen; in het aanhalen en structureel maken van banden binnen de gemeente of in dit geval de wijk Slikkerveer. Binnenschoolse muziekeducatie kan het culturele leven in een wijk een impuls geven in de vorm van meer cursisten voor het muziekonderwijs en meer jeugdleden bij amateurverenigingen. Ook voor scholen biedt samenwerking voordelen. Het vergroot de aantrekkingskracht voor ouders die hun kinderen graag in contact brengen met muziek.

23

WAT K A N N O G B E T E R I N R I D D E R K E R K

TALENT LERAAR Bied scholing voor leraren die hun talenten verder willen ontwikkelen. Zorg voor scholingsbeleid waardoor leraren, die dat willen, zich kunnen ontwikkelen op het gebied van kunst en cultuur. Zo verhogen we, via de deskundigheid van individuele teamleden, gestaag de kwaliteit van het culturele onderwijsaanbod.

VRAGEN VANUIT CULTUUR

BESTAANDE PRODUCTEN

De praktijk toont dat deze vragen zich onder andere richten op het verbreden van kennis over bijvoorbeeld reken- en taalmethodes. Culturele partners hebben vragen over hoe ze het onderwijs kunnen bereiken om mee samen te werken.

De afgelopen jaren zijn er tal van projecten en methodes op de markt gekomen, waar veel tijd en expertise in is gestoken. Naast dat het gebruik maken van bestaande producten een kleinere investering in tijd vraagt, hebben deze producten zichzelf ook al bewezen.

VAKOVERSTIJGEND SAMEN VERANTWOORDELIJK Maak school en culturele organisaties samen verantwoordelijk voor cultuureducatie. Maak niet alleen de leraren verantwoordelijk voor cultuureducatie, en ook niet alleen de culturele partners.

Door verbinding te maken met andere vakken, bijvoorbeeld wereldoriëntatie, rekenen of taal, krijgt cultuureducatie een sterkere positie in het onderwijs. Het zoeken naar deze verbinding is een veel gehoorde vraag vanuit scholen. Door hierop aan te sluiten zal er een breder draagvlak voor cultuureducatie ontstaan .

‘CULTUUREDUCATIE MET KWALITEIT HEEFT EEN VERANDERTRAJECT OP GANG GEBRACHT’

STAPJE VOOR STAPJE Door cultuureducatie stapje voor stapje, op een laagdrempelige manier de scholen in te brengen, krijgen leerkrachten de kans om hieraan te wennen en enthousiast te worden om in de toekomst wel een ontwikkeltraject aan te gaan.

24

ROL LEERLINGEN Betrek de kinderen bij het vormgeven van cultuureducatie. Betrek niet alleen de leraren bij cultuurlessen en projecten, maar ook de kinderen.

25

VRIJE TIJD

CULTUUR IN DE VRIJE TIJD Cultuur voor iedereen

In dit hoofdstuk beschrijven we de veranderingen ten aanzien van de vraag en het aanbod van cultuureducatie in de vrije tijd. De traditionele centra voor de kunsten staan de afgelopen jaren erg onder druk. Er zijn allerlei trends in de maatschappij waardoor er een afname is van cursisten bij centra voor de kunsten. Daarnaast daalt ook het aantal leden bij bijvoorbeeld muziekverenigingen. De digitalisering van de maatschappij is een van de grootste veranderingen waardoor alle activiteiten in de vrije tijd van karakter zijn veranderd. Buitenschoolse cultuureducatie is leren over kunst, erfgoed en media via gerichte instructie in de vrije tijd. Bijvoorbeeld bij centra voor de kunsten, muziekscholen, culturele instellingen, amateurkunstverenigingen, particuliere docenten of makerslabs. Dit vindt plaats op eigen initiatief van de (volwassen) leerling of de ouder. Cultuureducatie levert een grote bijdrage aan het creatief vermogen van een samenleving. 40% van de Nederlandse bevolking van 6 jaar en ouder – 6,4 miljoen mensen - besteedt een deel van de vrije tijd aan kunstbeoefening (Monitor Amateurkunst 2017). Er zijn ruim 1 miljoen vrijwilligers actief in deze sector.

MOTIEF AMATEURKUNSTENAAR Ontspanning, doelgericht leren, gezellig tijdverdrijf met anderen en de ambitie om een kunstzinnige prestatie te leveren en daar ook waardering voor krijgen. Dat zijn de motieven van de amateurkunstenaars.

PARTNER GEMEENTE Zoals we zagen in het vorige hoofdstuk heeft er ook een verschuiving plaats gevonden in Ridderkerk bij Stichting Cultuureducatie (SCE). Zij zijn partner geworden van de gemeente bij het organiseren van de cultuureducatie binnenschools. Deze verschuiving van actiever worden op educatief terrein maakt ook dat de amateurkunst daarin meer wordt betrokken. Vanuit beleidsmatig perspectief zien we dat amateurkunst bijdraagt aan verbindingen in de wijken bij maatschap26

pelijke vraagstukken. Eenzelfde ontwikkeling zien we in de participatiemaatschappij. Cultuurparticipatie doet er toe in beleid en politiek.

AANPASSEN EN VERNIEUWEN Het onderscheid tussen amateurkunst en beroepskunst lijkt te vervagen. Onder meer door de eerder al genoemde opkomst van de digitale media en daarmee ook online kunst. De vraag van het publiek verandert en wordt steeds diverser. Klanten willen vooral snuffelen en shoppen. Daarnaast veranderen de doelgroepen door de toenemende vergrijzing en de culturele diversiteit. De digitalisering en de invloed ervan op de amateurkunst zet zich onverminderd voort. De culturele organisaties in Ridderkerk zien dat ze zich moeten aanpassen en een vernieuwend aanbod creëren dat aansluit op die veranderende behoeften.

woordelijk voor de accommodaties en de huisvesting van de culturele organisaties.

MAKEN EN PRESENTEREN Kunstenaars in de vrije tijd hebben behoefte aan een podium om hun werk te laten zien aan het publiek. Dat kan in de vorm van voorstellingen, concerten of exposities. Hiervoor is een gebouw of een locatie nodig. In Ridderkerk is er een vaste expositieplek voor bijvoorbeeld schilders en fotografen in de hal van het gemeentehuis. Deze expositieplek blijft behouden bij de verhuizing van de Bibliotheek AanZet naar de hal van het gemeentehuis. De extra synergie die daar straks kan ontstaan met de Bibliotheek Aanzet, de Muziekschool, Gilde Ridderkerk en Vluchtelingenwerk biedt kansen om een actief cultureel maatschappelijk podium te presenteren. We denken daarbij aan exposities met een thema waar ook lezingen over de exposities gehouden kunnen worden. Daarnaast is er ook een theater gevestigd in het gemeentehuis waarvan we verwachten dat de aantrekkelijkheid voor het houden van voorstellingen door kunstenaars in de vrije tijd alleen maar toeneemt met de huisvesting van meerdere culturele organisaties bij elkaar.

Steeds vaker maken beoefenaars ook gebruik van online podia om hun werk te delen en te tonen. Deze podia vallen buiten het beleid van de gemeente. Erfgoedlocaties zijn dankbare plekken om kunst en cultuur te presenteren. In Ridderkerk biedt de Oudheidkamer een podium in de voormalige dorpsschool aan kunstenaars in de vrije tijd voor wisselende exposities. In Rijsoord wordt er jaarlijks een cultuureducatie project georganiseerd door de Werkgroep Schildersdorp Rijsoord over het schilderen En Plein Air zoals eind 19e eeuw door Amerikaanse schilders. De mix van een goede (historische) locatie en goede bereikbaarheid en zichtbaarheid voor het publiek geven dynamiek aan het culturele leven in Ridderkerk. Leegstaand vastgoed en locaties die herontwikkelt worden bieden ook kansen voor tijdelijke podia. In culturele beleidstaal noemen we dat; betekenis geven aan een locatie. Deze locatie wordt daarmee als het ware opnieuw bekeken door de culturele activiteit en de ervaring van het publiek. Wij adviseren dat de gemeente Ridderkerk diverse bestaande en nieuwe podia blijvend ondersteund en kansen geeft om zo het culturele leven in Ridderkerk te tonen aan het publiek.

PROJECTMATIG Tegelijkertijd ontstaan er ook nu al nieuwe vormen bij de culturele organisaties. We zien een toename van projectmatige activiteiten en lidmaatschappen bij de Muziekschool Ridderkerk. Hiermee spelen zij in op de veranderende vraag van de kunstenaar in de vrije tijd. Buiten het onderwijs is de kennismaking met cultuur meer afhankelijk van individuele keuzes en mogelijkheden. De cultuurregisseur kan vanuit de regierol verbindingen tussen binnen- en buitenschoolse activiteiten bevorderen. De scholen in Ridderkerk werken samen met lokale culturele aanbieders. Hierdoor maken de leerlingen kennis met de culturele organisaties in hun gemeente: de lokale culturele infrastructuur. Building Arts heeft bijvoorbeeld een culturele erfgoed kennismakingstoer ontwikkelt voor de leerlingen van brugklassen langs de culturele organisaties in Ridderkerk; Sint Joris en de Draak (zie kader). Ook al ontstaan er steeds meer combinaties van online en offline educatie (blended learning). Het blijft noodzakelijk om juist lokaal een les- en cursusaanbod in de directe omgeving te hebben. De gemeente Ridderkerk is verant-

WAT W I J B E L A N G R I J K V I N D E N I N R I D D E R K E R K

INCLUSIEF

TALENT

We maken cultuureducatie bereikbaar voor iedereen. Financiële ondersteuning bieden voor minder draagkrachtigen hoort daarbij.

In Ridderkerk stellen we het plezier bij cultuureducatie in de vrije tijd voorop. Voor doorgroeien van talent zitten we in een stedelijke regio met kansen om talent verder te ontwikkelen.

LOKAAL AANBOD Het dagelijks leven speelt zich voor een groot deel af in de eigen gemeente. Vrijetijdsactiviteiten concentreren zich vooral in de eigen lokale omgeving. Bepalend is in welke mate de gemeente een en ander faciliteert. 27

DO IT YOURSELF

JORIS EN DE DRAAK De Stadstour: ‘Joris en de Draak’ is een interactieve en educatieve reis door de gemeente Ridderkerk voor eerstejaars scholieren van het voortgezet onderwijs. Op een unieke en creatieve manier ontdekken zij de belangrijkste bezienswaardigheden van Ridderkerk. Deze bijzondere route bevat diverse interessante locaties, verhalen en een afwisselende activiteiten, waarin de focus ligt op het samenwerken en teambuilding. Alle locaties en activiteiten vertellen met elkaar meer over het

28

verhaal van Joris en de Draak - het logo van de gemeente Ridderkerk. Speciaal voor het Gemini College en Farelcollege in Ridderkerk ontwikkelde Building Arts in samenwerking met de Gemeente Ridderkerk een interactieve tour die als aftrap diende van het nieuwe schooljaar 2018-2019. In de stadstour is de historie van Ridderkerk op een creatieve manier verbonden met het de belangrijkste bezienswaardigheden en sportieve en culturele activiteiten.

Een nieuwe ontwikkeling die we zien bij jongeren is dat ze buiten de formele setting van het aanbod van cultuureducatie een vorm van leerplekken weten te vinden. Het LKCA heeft onderzoek gedaan naar culturele hotspots en non-formeel leren. Veel mensen doen aan kunst buiten het zicht van de culturele instellingen om, maar we zien en herkennen het niet altijd als zodanig. Deze culturele hotspots zijn niet alleen fysieke ruimtes, maar bestaan uit netwerken die verder reiken dan een lokale ruimte. Die ruimte kan een skatepark zijn, of anderszins multifunctioneel. Belangrijk element is de ‘do it yourself-mindset’ naast het leren door en van elkaar (de peer-group). Wie zich op deze wijze schoolt in een kunstvorm, wordt vaak een selfmade kunstprofessional genoemd. In Ridderkerk zien we een zelfde soort ontwikkeling bij bijvoorbeeld De Popschool van de Muziekschool in De Loods. De jongeren hebben niet direct het idee dat ze aan kunst doen en voelen zich autonoom in hun eigen ruimte. Er is een bijna natuurlijke informele aansluiting aan de jongeren community rond muzikale vormen zoals rap en bandjes. Hier zit wel degelijk een strategische keuze achter van de Muziekschool en is een van de nieuwe vormen van vraaggericht werken. De Muziekschool is van betekenis voor Ridderkerk als die voor iedereen bereikbaar is.

De maatschappelijke legitimiteit van de Muziekschool wordt versterkt als zij diverse doelgroepen bereikt. De Muziekschool kan deze doelgroepen bereiken via het onderwijs en door jongeren in hun leefwereld op te zoeken.

BREDE WAARDE MUZIEKSCHOOL De Muziekschool biedt een opleiding voor het bespelen van instrumenten met lessen, optredens, presentaties en andere muzikale activiteiten. De Muziekschool werkt daarin samen met andere culturele partners zoals muziekverenigingen. Samen muziek (leren) maken verbroedert, helpt bij onderling begrip.

De belangrijkste lesvorm waarmee de Muziekschool zich onderscheidt van individuele docenten, is samenspel. Leerlingen komen daarbij in aanraking met andere instrumenten en genres, en krijgen zo een bredere muzikale ervaring. Zij ontwikkelen door samenspel ook vaardigheden die bruikbaar zijn in het verdere leven. De Muziekschool kan veel waarde creëren, maar deze waarde is niet direct uit de markt terug te verdienen. De directe opbrengst van muziekonderwijs is niet groot genoeg ten opzichte van de kostprijs, zeker niet als de waarde sterk samenhangt met brede beschikbaarheid en toegankelijkheid. De Muziekschool Ridderkerk zoekt naar nieuwe les vormen met een groter bereik, zoals groepslessen, zodat de lesgelden relatief laag blijven. Ouders van leerlingen verwachten lagere tarieven bij de Muziekschool dan bij een particulier docent/ondernemer. Er is duurzaam aanvullende financiering nodig. Dat kunnen middelen van de gemeente zijn, maar ook van fondsen en donateurs. Van de Muziekschool mag worden verwacht dat zij zich effectief en efficiënt organiseert, zodat externe middelen ten goede komen aan het laag houden van tarieven.