Bijlage 1 Programma Landelijk Gebied
Tekst van het document
8.
Ruimte voor agrarische bedrijvigheid / functieverandering Samenwerken aan herstel van het natuurlijk systeem Behouden landbouwgrond
9
Regenwaterinfiltratie op de heuvelrug
10
Inzet op Basiskwaliteit Natuur Inzichtelijk maken vergunningen Ecologisch beheer gemeentelijke gronden Ondersteuning en compensatie bij ruimtelijke ontwikkelingen Versterken streekidentiteit en korte ketens
12
Landschappelijke verbindingen realiseren Duurzaam pachtbeleid gemeente Wonen en boeren in balans
11
13 14 15
Mobiliteitsmaatregelen landelijk gebied Regenwaterinfiltratie in het bewoond gebied Opwek duurzame energie
duurzame energie. De maatregelen en activiteiten voor dit programma zijn specifiek gericht op regie vanuit de gemeente. Vanzelfsprekend zijn er ook zaken waarbij de gemeente afhankelijk is van andere partijen. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de maatregelen en activiteiten die dit programma agendeert onder de twee pijlers. Ze staan onderaan het programmadocument (H5) verder uitgewerkt.
22
Maatregelen toekomstbestendige (agrarische) economie Vanwege het belang van de agrarische gemeenschap in het landelijk gebied zijn onderstaande
maatregelen
veelal
op
de
agrarische
bedrijvigheid
en
vestigingsklimaat gericht. Boeren kunnen en moeten zelf keuzes maken richting de toekomst. Met diverse maatregelen kan de gemeente voor de diversiteit van bedrijven in het landelijk gebied, zo goed mogelijk maatwerk bieden. Daarbij is persoonlijke aandacht voor bedrijf en mens essentieel. Maatregelen die vooral bijdragen aan de doelen in pijler 2 “Toekomstbestendige (agrarische) economie” Ruimte voor agrarische bedrijvigheid / functieverandering Een vitale agrarische sector waarin kleinere en familiebedrijven prioriteit hebben. Op agrarische bedrijven kunnen ook nevenactiviteiten plaatsvinden. Voedselproductie is en blijft essentieel. Behouden landbouwgrond Zo optimaal mogelijke verdeling van de gronden en bijbehorende gebruiksfunctie in de gemeente. (Actief) Grondbeleid om de ruimtelijke verdeling van wonen, energie, landbouw en natuur te optimaliseren. Landbouwgrond behouden zodat bestaande agrarische bedrijven kunnen extensiveren en jonge, innovatieve boeren kansen krijgen. Inzichtelijk maken vergunningen Snel inzicht in de vergunde ruimte en mogelijkheden per (agrarisch) bedrijf. Efficiëntie verhogen: Het verkorten van de doorlooptijd voor vergunningaanvragen door een gestroomlijnde communicatie. Burgers en ondernemers ondersteunen: Het bieden van duidelijke informatie over vereisten en procedures voor vergunningaanvragen.
Ondersteuning en compensatie bij ruimtelijke ontwikkelingen Bij ruimtelijke ontwikkelingen worden getroffenen gecompenseerd en is er maatwerk ondersteuning.
Duurzaam pachtbeleid gemeente Versterken biodiversiteit en waterkwaliteit op en nabij gepachte gronden. Zorgdragen voor een economisch haalbare en eerlijke prijsstelling voor pachters. Het ontwikkelen van langdurige samenwerkingsovereenkomsten met pachters die gericht zijn op duurzame bedrijfsvoering en natuurbeheer. Wonen en boeren in balans Woningbouwprojecten en functieveranderingsbeleid moet zodanig worden ingericht dat ze de agrarische bedrijvigheid niet (achteraf) belemmeren. Mobiliteitsmaatregelen landelijk gebied Het landelijk gebied fysiek goed toegankelijk houden voor de (agrarisch) ondernemers. De wegen veilig voor inwoners en recreanten op de fiets. Bijdragen aan reductie van emissie (stikstof/CO2) vanuit mobiliteit. Opwek duurzame energie Opwek van duurzame energie vergroten. Bijdragen aan reductie van CO2 emissie
Maatregelen vitale en robuuste lee omgeving Veel maatregelen die bijdragen aan de vitale, robuuste leefomgeving worden uitgevoerd door het waterschap, de terreinbeheerders, de provincie en andere belanghebbenden zoals boeren. De gemeente heeft daarin minder de regie. Dit programma moet zorgen voor een helder standpunt vanuit de gemeente. Hoe wordt bodem, water en biodiversiteit in concrete projecten versterkt en hoe werkt de gemeente daarin samen met uitvoerende partijen.
Versterken streekidentiteit en korte ketens Een herkenbare streekidentiteit op voedsel en landschap. Een mooi aanbod van initiatieven voor de korte keten: voedselproductie van Rhenense boeren voor Rhenense consumenten en horeca.
23
Maatregelen die vooral bijdragen aan de doelen in pijler 2 “Vitale en robuuste leefomgeving” Samenwerken aan herstel van het natuurlijk systeem Bijdragen aan een vitaal natuurlijk systeem (bodem, water, ecologie), veiligheid bij extreem weer. Zonder hiervoor zelf de uitvoering op te hoeven pakken. Inzet op basiskwaliteit natuur Versterken van de basiskwaliteit natuur in samenwerking met de regio. Robuust natuurlijk systeem met een bepaalde basiskwaliteit, herstel van biodiversiteit buiten de bestaande natuurgebieden. Ecologisch beheer (gemeentelijke) gronden. Herstel van biodiversiteit, basiskwaliteit natuur en terugdringen van gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen. Regenwaterinfiltratie op de heuvelrug Aanvullen van de strategische grondwatervoorraad en wateroverlast bij piekbuien beperken. Landschappelijke verbindingen realiseren Robuust natuurlijk systeem in Rhenen en een aantrekkelijk landschap. Regenwaterinfiltratie in het bewoond gebied Wateroverlast bij piekbuien beperken, belasting rioolwater overstorten voorkomen.
Diverse (agrarische) gebiedspartijen vertegenwoordigen het lokale landelijk
Realisatiekracht bij andere (gebieds-)partijen
landelijk gebied. Dit hoeft dus bij de gemeente niet lokaal ontwikkeld te worden
realiseren. Er zijn veel zaken die bijdragen aan doelbereik, maar die buiten het handelingsperspectief of de invloed van de gemeente vallen. Voor het volledige beeld willen we de belangrijkste partijen en hun realisatiekracht hieronder noemen. belangrijkste
gebiedspartijen
overheidsorganisaties,
voor
terreinbeheerders
het
landelijk
(TBO’s),
de
gezamenlijk activiteiten die bijdragen aan de doorontwikkeling van de agrarische sector in het gebied. In de gemeente Rhenen gaat het om de partijen: Gebiedscoöperatie ‘Het Binnenveld’, LTO Gelderse Vallei, Agrarische Jongeren Gelderse Vallei, Boerennatuur (Utrecht Oost en Veluwe). Niet agrarische partijen in Rhenen, belangrijk voor dit programma: Stichting Mooi Binnenveld, WMR, STUR. Provincie Utrecht biedt coaching bij bedrijfstransities met de “plattelandscoaches”, financiële middelen voor beheer en inrichting voor (terrein)beheerders (o.a. vanuit de UPLG-gelden) en subsidies voor agrariërs (bijv. de Utrechtse Monitor Duurzame Landbouw). De Utrechtse Stikstof Depositiebank gaat helpen om stikstofruimte uit te wisselen tussen verschillende (agrarische) bedrijven in Utrecht. De provincie werkt daarnaast aan het legalisatietraject PAS-melders. Regio Foodvalley heeft een grote set aan uitvoerende maatregelen vanuit het regionaal perspectief landelijk gebied. Het Regionaal functieveranderingsbeleid (VAB) kan voor de gemeente Rhenen specifiek gemaakt worden. In de regio wordt samengewerkt op doelsturing, meten en monitoring van de ontwikkelingen in het voor dit programma.
Zonder samenwerking met gebiedspartijen is het niet mogelijk dit programma te
De
gebied. De agrarische sector is goed georganiseerd en initieert individueel en
gebied
bestaan
uit
agrarische
sector
en
natuurorganisaties. Afgelopen jaren is veel gepraat met gebiedspartijen en zijn er diverse initiatieven opgezet, waarvan diverse niet zijn afgerond. Daarmee is dit programma een nieuwe kans de betrokkenheid en het vertrouwen te herstellen.
De Waterschappen (Waterschap Vallei en Veluwe, Hoogheemraadschap de Stichtse Rijnlanden) hebben hun uitvoerende taken t.a.v. waterbeheer en waterveiligheid. Ze bieden daarnaast periodiek subsidies en mogelijkheden voor inwoners en ondernemers om klimaatadaptatie te bevorderen (afkoppelen/ontstenen). De
terreinbeherende
organisaties
(Utrechts
Landschap,
Staatsbosbeheer,
Landschap Erfgoed Utrecht) hebben een belangrijke taak om op hun terreinen bij te dragen aan het versterken van de natuur en daarnaast om mee te denken en -werken in gebiedsprocessen om tot mogelijke ruilverkavelingen te komen die verder bijdragen aan een robuust natuurlijk systeem (ecologische verbindingen).
24
Het Rijk is een essentiële speler in de randvoorwaarden voor dit programma. Bijvoorbeeld in het beschikbaar stellen van geld aan gemeenten voor maatregelen en activiteiten die bijdragen aan de doelen als beschreven in dit programma. Het
Doelen per thema
Doelbereik
Handelingsperspectief gemeente
Waterkwantiteit
Haalbaar
Waterkwaliteit
KRW doelen waarschijnlijk buiten bereik. Onbekend. Haalbaar op gemeentelijke gronden. Onbekend. Haalbaar op gemeentelijke gronden.
Redelijk. Rekening houden bij ruimtelijke ontwikkelingen met de waterkwantiteitsopgaven. Effect is wel sterk afhankelijk van het klimaat. Klein. Grotendeels afhankelijk van inzet inwoners, agrariërs, waterschap en provincie.
verschaffen van subsidies en vergoedingen voor agrarisch natuurbeheer (GLB). Daarnaast zet het Rijk in op landelijke regelingen voor stoppende boeren en daarbij coaching bij bedrijfstransities door de landelijke regeling BoerenPerspectief (nu nog niet in Rhenen maar op termijn mogelijk wel). Het Rijk moet wetgeving en duidelijkheid bieden rondom de stikstofdoelen en landbouwperspectief. Ten slotte
Bodem
is het Rijk belangrijk voor de lobby naar Europa.
Doelbereik: hoe ver komen we hiermee? Biodiversiteit
Met deze set aan acties en maatregelen werken we aan de doelen als eerder beschreven in dit programma. Ze zijn gefocust op wat de gemeente Rhenen zelf kan doen en wat realistisch is binnen de beperkte middelen en capaciteit. Naast dit programma is er Europees, Landelijk en Provinciaal beleid in
Klimaatneutraal
Moeilijk haalbaar.
Economische (agrarische) vitaliteit
Haalbaar
Sociale samenhang Overige (ruimtelijke) ontwikkelingen
Goed haalbaar
ontwikkeling dat bij gaat dragen aan de doelen. Hierdoor zijn de komende jaren ook aanvullende (integrale, ruimtelijke) keuzes en acties nodig, die deels nu nog niet te voorzien zijn. Hierbij kan ook herziening van bestaande wettelijke kaders nodig of wenselijk zijn. Daarnaast is ook nieuwe bronnen van financiering nodig, vanuit EU, Rijk of provincie. Bijvoorbeeld om agrarisch natuurbeheer ook aantrekkelijk te maken als volwaardig onderdeel van de financiële bedrijfsvoering. Uit de analyse die gedaan is voor dit programma komt het beeld dat een deel van de doelen haalbaar is. Er is ook een deel wat niet binnen bereik ligt; ofwel omdat handelingsperspectief bij de gemeente ontbreekt of maatregelen niet wenselijk wordt geacht door de gemeente. Dit leidt tot de volgende inschatting op doelbereik
Haalbaar.
Klein. Grotendeels afhankelijk van inzet van agrariërs, grondeigenaren, waterschap en provincie. Gemiddeld. Veel perspectief op gemeentelijke gronden, bewustwording van burgers en agrariërs en samenwerking met TBO’s. Voor uitvoering grotendeels afhankelijk van inzet van alle grondeigenaren. Klein. Zeer afhankelijk van de landelijke ontwikkelingen en de inzet van inwoners en ondernemers. Rhenen heeft handelingsperspectief op het aanwijzen van opweklocaties voor duurzame energie. Klein. Positie/inkomen van de Rhenense boeren is mede afhankelijk van het mondiale voedselsysteem en de keuzes die Rijk en (lokale) consumenten maken. Gemiddeld. De gemeente kan inzetten op lokale faciliteiten en voorzieningen. Groot. Scherpe keuzes maken (bijv. op woningbouw en opwek duurzame energie). Slimme functiecombinaties mogelijk maken. Dit vraagt creativiteit en ruimtelijk ontwerp.
per thema:
25
Programma-organisatie
5
De ontwikkeling en de coördinatie van het programma ligt bij een vast
6
programmateam. Dit team bevat de volgende functies en verantwoordelijkheden. •
Beleidsadviseur landelijk gebied. Verantwoordelijk voor de coördinatie van
7
het programma. Het vaste aanspreekpunt in de gemeente voor alle zaken op landelijk gebied. Neemt deel aan samenwerkingsoverleggen met regio en provincie. Houdt subsidies en budgetten in de gaten. •
Adviseur
(strategische)
ruimtelijke
ontwikkeling.
8
Betrokken
op
de
maatregelen die raken beleidsontwikkeling op RO en VAB. •
Inzichtelijk maken vergunningen Ecologisch beheer gemeentelijke gronden Ondersteuning en compensatie bij ruimtelijke ontwikkelingen Versterken streekidentiteit en korte ketens
Adviseur grondzaken. Betrokken op de maatregelen die raken aan grondbeleid en verantwoordelijk voor actieve grondverwerving indien nodig.
9
Regenwaterinfiltratie op de heuvelrug
10
Versterken landschappelijke verbindingen
11
Duurzaam pachtbeleid gemeente Wonen en boeren in balans
De maatregelen in dit programma landen bij diverse teams in de ambtelijke organisatie. Dit is toegelicht in onderstaande tabel.
1
2
3 4
Maatregel
Betrokken teams/ functies
Fasering/ start
Ruimte voor agrarische bedrijvigheid / functieverandering Samenwerken aan herstel van het natuurlijk systeem
Team Ruimtelijke Ontwikkeling | Adviseur Ruimtelijke Ordening Team Vergunningen | Vergunningverlener Team Duurzaamheid, Groen en Klimaat | Beleidsadviseur Duurzaamheid en Klimaat Team Openbare Werken | Beleidsadviseur Groen, Beleidsadviseur Water en Riolering Team Ruimtelijke Ontwikkeling | Adviseur Grondzaken Team Duurzaamheid, Groen en Klimaat Team communicatie Team aantrekkelijk Rhenen
2026 verder uitwerken, hoge prioriteit
Behouden landbouwgrond Inzet op basiskwaliteit natuur
2025 loopt, hoge prioriteit
2025, loopt, meekoppelkans Mee met regio, loopt
12
13
Mobiliteitsmaatregelen landelijk gebied
14
Regenwaterinfiltratie in het bewoond gebied Opwek duurzame energie
15
Team Vergunningen, Team Ruimtelijke Ontwikkeling Team Openbare werken, Team Duurzaamheid, Groen en Klimaat Team Ruimtelijke Ontwikkeling | Bedrijfscontactfunctionaris Team Vergunningen | Vergunningverlener Team Aantrekkelijk Rhenen | Beleidsadviseur Duurzaamheid en Economie, Team Communicatie| Communicatieadviseur Team Openbare werken | Beleidsadviseur Groen, Beleidsadviseur Water en Riolering, Team Duurzaamheid, Groen en Klimaat | Beleidsadviseur Duurzaamheid en Klimaat Team Ruimtelijke Ontwikkeling | Adviseur Ruimtelijke Ordening Team Duurzaamheid, Groen en Klimaat Team Ruimtelijke Ontwikkeling Team Ruimtelijke Ontwikkeling, Team Vergunningen Team Communicatie | Communicatieadviseur Team Aantrekkelijk Rhenen | Beleidsadviseur Mobiliteit Team Duurzaamheid, Groen en Klimaat | Beleidsadviseur Duurzaamheid en Klimaat). Team Openbare werken | Beleidsadviseur Water en Riolering Team energie
2026 2025, loopt
2026 en verder
2027, of via meekoppelkans
2027
2025, loopt
Deels uitgevoerd, 2029 update 2026, mee in VAB
In uitvoering, 2028 update
Doorlopend als meekoppelkans In voorbereiding
26
Het eigenaarschap bij de uitvoering van de maatregelen van dit programma ligt bij de
werkvelden
en
teams
zelf.
De
uitvoering
is
een
gezamenlijk
verantwoordelijkheid van alle betrokken disciplines. De voortgang op dit programma is praktisch belegd bij de Beleidsadviseur Landelijk gebied, in opdracht van de directie. Het programma wordt bestuurlijk aangestuurd door de wethouder landelijk gebied. Er is zeer beperkte capaciteit is om allerlei extra projecten op te zetten. Vandaar dat het programma ook juist inzet op samenwerking met andere uitvoeringspartijen (zoals waterschap en TBO's). Initiatieven opzetten met (agrarisch) ondernemers is niet overal onderdeel van het programma omdat dat aanjagen veel capaciteit vraagt.
Capaciteit en aanvullende expertise
Schaal
Huidig (FTE)
Beleidsadviseur landelijk gebied Adviseur (strategische) ruimtelijke ontwikkeling Adviseur grondzaken Ecologisch advies Bedrijfscontactfunctionaris Rentmeester
10
0.9 FTE
11
0, 5 FTE
0.5 FTE
10 10 10 11
0,3 FTE
0,2 FTE
0.2 FTE 0,5 FTE 0,3 FTE 0, 5 FTE
1,9 FTE
2 FTE
Totaal
Uitbreiding (FTE)
Bovenstaande functies worden ingezet voor de uitvoering van de maatregelen. We kijken per maatregel in hoeverre een bepaalde functie nodig is en hoe we dit gaan organiseren. Hierbij gaan we uit van de huidige bezetting van onze ambtelijke organisatie. Om de maatregelen en de benodigde capaciteit af te wegen zal het
De uitvoering van dit programma vraagt naast bovenstaande team aanvullende expertise aan capaciteit. Het programma voorziet de noodzaak van o.a. de volgende functies, die op dit moment niet aanwezig zijn in de gemeente Rhenen. •
Functie
college in Q1 van elk jaar een uitvoeringsprogramma opstellen. In dit uitvoeringsprogramma geeft het college aan welke maatregelen prioriteit krijgen, welke capaciteit nodig is, hoe we dit gaan organiseren, wat dit gaat kosten en hoe we dit gaan betalen.
Ecoloog: een vast aanspreekpunt binnen of buiten de gemeente met expertise op ecologie, agrarisch natuurbeheer en affiniteit met landbouw. Deze functie is belangrijk voor
een succesvolle
uitvoering van
de
maatregelen op
landschappelijke verbindingen en basiskwaliteit natuur. •
Bedrijfscontactfunctionaris: een vast aanspreekpunt voor boeren bij de gemeente. Deze functionaris is het aanspreekpunt bij concrete vragen van agrariërs over dingen die spelen; pachtovereenkomsten, PAS-melders, lokale ontwikkelingen, subsidiemogelijkheden etc.
•
Rentmeester: extra capaciteit t.o.v. huidige capaciteit ter ondersteuning van actief grondbeleid bij de gemeente.
Onderstaande tabel geeft een inschatting van de benodigde totale capaciteit voor de maatregelen.
27
Programmabegroting
teams. In de bijlage van dit programma is een verdere inschatting opgenomen om
Dit programma wordt gefinancierd vanuit de gemeentelijke begroting en uitgevoerd binnen de vaste bezetting. Het jaarlijks budget wat beschikbaar is voor uitvoering is daarmee afhankelijk van de prioriteiten van het gemeentebestuur en de beschikbare middelen. Er moet hierbij een keus gemaakt worden over de inzet van de hierboven genoemde extra functies. Onderstaande tabel geeft een indicatie van de verwachtte kosten. Functie
Schaal
Beleidsadviseur landelijk gebied
10
Adviseur (strategische) RO
11
Adviseur grondzaken
10
Ecoloog
10
€
Bedrijfscontactfunctionaris
10
Rentmeester
11
Totaal
welke maatregelen en kosten dit gaat. Er zal elk jaar een uitvoeringsprogramma worden opgesteld, waarbij we aangeven welke maatregelen prioriteit krijgen in dat jaar. Per
maatregel geven we aan wat deze gaat kosten en hoe we dit gaan
bekostigen. Voor de financiering van de maatregelen kijken we nadrukkelijk naar additionele middelen van andere overheden, bijvoorbeeld de eventuele inzet van CDOKE-middelen of SPUK-gelden vanuit het UPLG.
Aanvullende financiering
Huidige bezetting
Uitbreiding
€
90.000
€ -
€
28.750
€
57.500
€
30.000
€
20.000
samenwerken op systeemherstel) zetten we capaciteit zodat deze aanvullende
-
€
50.000
middelen op een passende manier in de omgeving van Rhenen worden ingezet voor
€
-
€
27.000
€
-
€
50.000
€
204.500
Andere overheden (met name provincie Utrecht en de waterschappen) voeren
€
148.750
diverse projecten uit t.b.v. het herstel van het natuurlijk systeem. Vanuit de provincie Utrecht is binnen de maatregelpakketten vanuit de UPLG-gelden bijvoorbeeld financiering beschikbaar voor ontwikkelingen zoals landschappelijke verbindingszones. Met de uitvoering van dit programma (de maatregel:
herstel van het natuurlijk systeem. De rijksoverheid biedt via verschillende programma’s of financieringen zoals de CDOKE of SPUK financiële middelen voor de uitvoering van verduurzaming. Een
Een aantal maatregelen worden bij aanpalende teams uitgevoerd (zie de tabel bij programma-organisatie hierboven). Bijvoorbeeld de maatregelen ecologisch beheer, inrichting van de openbare ruimte voor regenwaterinfiltratie. Het is in de verdere uitwerking van de maatregel om de kosteninschatting te maken en deze mee te nemen in de teambegrotingen.
Een aantal maatregelen heeft specialistische
expertise nodig of additionele tijdelijke capaciteit. Denk aan de maatregelen inzicht in vergunningen, VAB, ecologische verbindingen of streekidentiteit en korte ketens. Voor dergelijke maatregelen kan aanvullende financiering nodig zijn, bijvoorbeeld voor het inhuren van specifieke expertise, advies of ontwerp. Deze afweging zal operationeel en per maatregel gemaakt worden in afstemming met betrokken
deel van deze middelen zou aangewend kunnen worden voor het aantrekken van capaciteit voor de uitvoering van dit programma.
Monitoring en evaluatie Vanuit dit programma zijn zes doelen opgesteld om in het landelijk gebied de toekomstbestendige economie en de vitale en robuuste leefomgeving in balans te brengen. Maar de transitie hiernaartoe is complex, en we zullen niet van de ene op de andere dag concrete meetbare resultaten zien. Monitoring en evaluatie op de voortgang van dit programma is belangrijk om te blijven leren en de aanpak van het programma bij te sturen wanneer nodig. In de Regio Foodvalley wordt
28
samengewerkt op doelbereik en monitoring. Vanuit dit programma sluiten we daarop aan. We gaan geen lokale monitoring opzetten voor dit programma. Het programma loopt na vaststelling tot 2030. In 2030 wordt het hele programma geëvalueerd en eventueel herijkt. Tussentijds kan door de beleidsadviseur landelijk gebied de voortgang op hoofdlijnen worden geëvalueerd.
29
5. Uitwerking maatregelen 1. Ruimte voor agrarische bedrijvigheid en functieverandering in het landelijk gebied Een vitale agrarische sector waarin kleinere en familiebedrijven prioriteit hebben. Op agrarische bedrijven kunnen ook nevenactiviteiten Doel plaatsvinden. Voedselproductie is en blijft essentieel. Omschrijving
De gemeente kan agrarische bedrijven die willen omschakelen naar andere vormen van voedselproductie (met een lagere impact op het milieu) faciliteren. Om een vitale landbouwsector te behouden die op termijn circulair, energieneutraal en klimaatneutraal is (netto nul CO2/methaanuitstoot). Op boerderijen wordt in de toekomst niet alleen (circulair) voedsel geproduceerd, maar ook energieproductie (bijv. zonneenergie, vergisting) kan een belangrijk onderdeel van de bedrijfsvoering zijn. De verwachting is, dat met de stoppersregelingen agrarische bebouwing gaat vrijkomen. Op basis van het regionale functieveranderingsbeleid en de doelstellingen in dit programma, kan het lokale VABbeleid versneld worden. De doorlooptijd van een VAB-aanvraag duurt enkele jaren. Het is van belang voor alle partijen om de VABprocedures te versnellen, en mogelijk te verruimen zodat initiatieven die bijdragen aan de doelstellingen in dit programma niet vastlopen in procedures. De uitgangspunten voor het functieveranderingsbeleid staan in hoofdstuk 2 en zijn gebiedspecifiek. In onderstaande tabel is dit globaal samengevat. Deze tabel dient als indicatief voorbeeld en is geïnspireerd op VAB-beleid van andere Utrechtse gemeenten. V betekent: ja zonder sterke voorwaarden, X betekent: in principe niet, - betekent: bij voorkeur niet maar onder voorwaarden mogelijk.
Deelgebied
Wonen (erfsplitsing) Kleinschalige energieopwek (niet op land) Zorg/ kinderdagverblijf Horeca en recreatie Agrarische bedrijvigheid Niet-agrarische bedrijvigheid Bos en natuur
Wat vragen overheden
andere
Woonkernen
Grebbeberg Heuvelrug
V V
en
Binnenveld
Uiterwaarden
-
X V
X X
Flanken randen kernen V V
V V X X
V X
V V X
X X X
V V -
-
V
Dubbelgebruik
V
-
en van
Vanuit andere overheden wordt ons niet gevraagd om lokaal functieveranderingsbeleid op te stellen. Het is een gemeentelijke ambitie om een gemeentelijke doorvertaling te maken van het regionale functieveranderingsbeleid.
Realisatiekracht
Wat is er nodig bij de gemeente? Als beleidsadviseur ruimtelijke ontwikkeling/ team ruimtelijke ontwikkeling verantwoordelijk voor de ontwikkeling en uitvoering van het beleid en de handhaving daarop. Inzet een capaciteit voor de volgende activiteiten. Uitvoering van deze maatregel ligt voornamelijk bij de beleidsadviseur Landelijk Gebied en de (strategisch) beleidsadviseur RO. Activiteiten gemeente Rhenen: - Visie en keuzes vastleggen in samenhang met de Gebiedsverkenning Binnenveld en de Randzonevisie. Uitwerken in ruimtelijke vertaling. - Invulling/aanscherping van het lokaal functieveranderingsbeleid (VAB) in het regionale functieveranderingsbeleid zit geen rangorde van functies. Doorgaans komt een aanvraag binnen voor een functieverandering van een agrarische functie naar een andere functie (veelal wonen). Maar er kan ook een functieverandering plaatsvinden naar een andere agrarische functie of nevenfunctie ter ondersteuning van het agrarisch bedrijf. Bij de verdere uitwerking van het lokale functieveranderingsbeleid wordt mogelijk met deelgebieden gewerkt. In delen van het Binnenveld zal ingezet worden op een functieverandering waarbij sprake blijft van agrarische bedrijfsvoering/ voedselproductie. In een ander deelgebied (zoals de randzones) wordt bijvoorbeeld wel functieverandering naar wonen toegestaan.
- Omgevingsplannen aanpassen om wenselijke ontwikkelingen toe te staan a.d.h.v. ruimtelijke keuzes - Voorsorteren op dit toekomstig beleid bij lopende VAB vragen. - Vergunningstrajecten versnellen. - Ondersteunen in oplossen van regelgevingsknelpunten bij energieneutrale of circulaire ambities. - In vergunningen en aanbestedingen wensen t.a.v. duurzaamheid meenemen. - Pilots stimuleren die aan al bovenstaande bijdragen, denk bijv. aan project mestvergisting.
Planning
Wat is er nodig bij andere partijen? - Omgevingsdienst Utrecht (ODU) heeft een belangrijke rol om de omgevingsvergunningen (zowel natuur als milieu) op orde te hebben. Ook rol vanuit de ODU om toe te zien (en waar nodig) te handhaven op basis van deze omgevingsvergunningen - Provincie Utrecht heeft een sloopmeterregeling en kan expertise leveren op het wijzigen VAB-beleid. - Andere (Utrechtse) gemeenten hebben voorbeelden voor vernieuwd VAB-beleid. Vaststellen van lokaal functieveranderingsbeleid in 2026. Doorlopend handhaven en monitoren of met het aangepaste beleid de ontwikkelingen sneller doorlopen.
31
2. Samenwerken voor herstel van het natuurlijk systeem Bijdragen aan een vitaal natuurlijk systeem (bodem, water, ecologie), veiligheid bij extreem weer. Zonder hiervoor zelf de uitvoering op te hoeven Doel pakken. Omschrijving
Deelgebied Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
Andere overheden (waterschap, provincie) werken vanuit hun wettelijke verplichting en op hun gronden aan systeemherstel van het bodem-, water- en ecologisch systeem. Ook terreinbeheerders dragen hieraan bij. Soms moeten zij onpopulaire maatregelen nemen om het natuurlijk systeem in stand te houden, denk aan realiseren van (natte) flora en fauna, peilverhogingen, water vasthouden, exotenbestrijding, etc. Het is in het belang van de gemeente om de balans in het natuurlijk systeem te bewaken, bijvoorbeeld voor de veiligheid van inwoners en economie bij extreem weer (denk aan natuurbranden of waterbeschikbaarheid voor de landbouw). Omdat het veelal om maatregelen gaat die de gemeente niet zelf uitvoert, maar die wel raakt aan de gemeentelijke belangen, is samenwerking met deze andere partijen nodig. De rol van de gemeente hierin is om een betrouwbare partner te zijn in deze samenwerkingen, deel te nemen aan gebiedsprocessen, overleggen, etc. en hiervoor capaciteit en (basis)kennis in huis te hebben. Het gaat in deze maatregel concreet om het deelnemen aan de volgende overleggen.
Ambtelijk: - Foodvalley regio-overleggen - kernteam en programmateam, themagerichte werkgroepen GBDA en BKN; - Gebiedsaanpak Binnenveld regieteamoverleg - Overleggen rondom het UPLG, de 3 gebiedsgerichte aanpakken Krommerijnstreek, Vallei Utrecht en Utrechtse Heuvelrug; - Overleggen klankbordgroep en projectgroep rondom de natuurdoelstellingen en herstelmaatregelen in en rondom de N2000; - Overleggen over stikstof/ PAS-legalisatie. Bestuurlijk: - Regionale stuurgroep Oost; - UPLG-stuurgroep. - Aanpak Binnenveld Binnenveld, voet van de heuvelrug, uiterwaarden, rondom de Grift. Deze maatregel draagt bij aan diverse Nationaal/Europese doelstellingen op klimaatadaptatie (deltaprogramma ruimtelijke adaptatie) en herstel van biodiversiteit. Wat is er nodig bij de gemeente? De gemeente moet voldoende capaciteit en expertise hebben om actief deel te nemen aan gebiedsprocessen en overlegstructuren met bijvoorbeeld het waterschap, de provincie en natuurbeheerders. De gemeente moet in staat zijn om het belang van het natuurlijke systeem en veiligheid van inwoners te waarborgen. Dit vraagt om een proactieve en betrouwbare rol in samenwerkingen, waarbij de gemeente in staat is om haar gemeentelijke belangen te behartigen. Deze rol ligt voornamelijk bij de beleidsadviseur Landelijk Gebied. Deze functionaris maakt regelmatig een afweging bij welke overleggen
32
Rhenen actief deelneemt en bij welke Rhenen agendalid is. Het helpt als de gemeente hiervoor een ruimtelijke vertaling heeft gemaakt van de verschillende maatregelen (versterken landschappelijke verbindingen, functieveranderingsbeleid, waterinfiltratie, etc.).
Planning
Rol andere partijen: • Waterschappen: Verantwoordelijk voor waterbeheer en maatregelen zoals peilverhogingen, het vasthouden van water en het herstel van het watersysteem. Het waterschap speelt een sleutelrol in het beheersen van waterstanden en het voorkomen van wateroverlast. • Provincie: De provincie werkt vanuit haar wettelijke taak aan de bescherming van natuurgebieden en biodiversiteit, en ondersteunt systeemherstel via bijvoorbeeld natuurinclusieve beleidsmaatregelen en subsidieregelingen voor ecologische herstelprojecten. • Terreinbeheerders (zoals Staatsbosbeheer, Utrechts Landschap): Deze partijen zijn verantwoordelijk voor natuurbeheer in hun gebieden en kunnen maatregelen treffen om het natuurlijk systeem te herstellen, zoals het aanleggen van natte natuur, exotenbestrijding, en het verbeteren van de biodiversiteit. • Agrariërs en andere grondeigenaren (zoals Gebiedscoöperatie Binnenveld): Spelen een belangrijke rol in het agrarisch natuurbeheer en het bevorderen van duurzame landbouwpraktijken die bijdragen aan het systeemherstel van bodem, water en biodiversiteit. Doorlopend, maatregel is al deels in uitvoering.
33
3. Behouden (zoveel mogelijk) landbouwgrond Zo optimaal mogelijke verdeling van de gronden en bijbehorende gebruiksfunctie in de gemeente. (Actief) Grondbeleid om de ruimtelijke verdeling Doel van wonen, energie, landbouw en natuur te optimaliseren. Landbouwgrond behouden zodat bestaande agrarische bedrijven kunnen extensiveren en jonge, innovatieve boeren kansen krijgen. Omschrijving Om duurzaam en toekomstbestendig te boeren, is grond nodig. Hoe komt de grond van stoppende bedrijven beschikbaar voor bedrijven die willen extensiveren? De gemeente kan hier een rol in spelen door (actief) grondbeleid te voeren of eisen te stellen bij functieverandering. Grond van stoppende boeren kan via ruilverkaveling en of een gebiedssamenwerking/ gebiedsproces beschikbaar worden gesteld aan omliggende bedrijven. Bij functieverandering willen we de balans met het natuurlijk systeem herstellen; maximaal natuurinclusief en klimaatadaptief bouwen of bij afname landbouwgrond natuurgebieden geschikt maken voor dubbel ruimtegebruik, zodat daar agrarische activiteiten (en dus financiële compensatie) mogelijk zijn. Type natuur en agrarische activiteiten worden nader bepaald. Dit is een maatregel die ook raakt aan provinciale en landelijk ontwikkelingen. De gemeente gaat hier een rol in spelen door: •
Deelnemen aan gebiedsprocessen. Eigen gronden ook inbrengen bij ruilverkavelingen zodat de puzzel nog optimaler gelegd kan worden. Actief grondbeleid/verwerving bij de gemeente kan hieraan bijdragen. Daarbij is dan een ruimtelijke visie nodig zodat de gemeente regie kan voeren op welke ontwikkelingen waar gewenst zijn. Als de gemeente (of een andere overheid) actief grond koopt kan deze daarmee inbrengen in verkavelingsprocessen ter ondersteuning van agrarische bedrijven of natuurontwikkeling. • Versterken van samenwerking en uitwisseling kennis tussen agrarische sector en natuurorganisaties • Na uitkomsten van gebiedsprocessen: vastleggen van agrarische en natuurbestemmingen in omgevingsplannen, en dit koppelen aan het VAB-beleid. Met name in het open landschap van het Binnenveld, langs de flanken liggen ook diverse waardevolle landbouwgronden. Zie voor meer details hoofdstuk 2. •
Deelgebied
Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
Dit is een eigen autonoom proces
Wat is er nodig bij de gemeente? Als beleidsmaker is de gemeente verantwoordelijk voor de ontwikkeling en uitvoering van het (grond)beleid. De gemeente verkent wat er nodig is aan beleidsinstrumenten (naast de Randzonevisie, Gebiedsverkenning Nota Grondbeleid e.d.) en wat er organisatorisch nodig is om actiever grondbeleid te voeren. Mochten er zich (strategische) kansen voordoen dat gronden vrijkomen dan maakt het college de afweging deze gronden op te kopen. Ontwikkelen van visie wat waar gewenst is o.b.v. de visie als beschreven in hoofdstuk 2 in dit programma. Capaciteit om deel te nemen aan gebiedsprocessen en daarbij de Rhenense visie uitdragen. Als er gekozen wordt voor actief grondbeleid: capaciteit daarop inzetten. Hiervoor is capaciteit nodig van een adviseur grondzaken. Rol andere partijen:
34
Er zijn veel spelers actief op de grondmarkt: overheden, private partijen, lokale agrariërs, Mooi Binnenveld, coöperaties. Het helpt als de gemeente een duidelijke eigen visie en actief grondbeleid heeft om sterk te kunnen opereren tussen al deze partijen. Planning
Doorlopend
35
4. Inzet op basiskwaliteit natuur Versterken van de basiskwaliteit natuur in samenwerking met de regio. Robuust natuurlijk systeem met een bepaalde basiskwalit eit, herstel van Doel biodiversiteit buiten de bestaande natuurgebieden. Omschrijving Met Regio Foodvalley en gebiedspartijen werkt de gemeente aan een robuuste basis van algemene soorten (planten, dieren), in zowel de kernen als het landelijk gebied, de ‘basiskwaliteit natuur’. Hiermee wordt de biodiversiteit overal versterkt en verbetert. Het gaat om een meetbaar kwaliteitsniveau van de biodiversiteit, buiten de natuurgebieden. Het geeft aan wanneer een bepaalde locatie voldoet aan een minimale standaard van de aanwezigheid van algemene, wijdverspreide planten en dieren. De gemeente kan hierin vanuit veel verschillende rollen van betekenis zijn; als grondeigenaar, beleidsmaker, vergunningverlener, netwerkpartij Deelgebied
Overal buiten de natuurgebieden, inclusief de kernen. Door Regio Foodvalley is een kaart in ontwikkeling die specifieke aandachtsgebieden zal opleveren.
Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
Deze maatregel draagt bij aan diverse Nationaal/Europese doelstellingen op herstel van biodiversiteit.
Wat is er nodig bij de gemeente? Capaciteit om onderstaande activiteiten uit te voeren. Uitvoering van deze maatregel ligt voornamelijk bij de beleidsadviseur landelijk gebied en bij voorkeur een gemeentelijk ecoloog. Activiteiten gemeente Rhenen: - Projecten initiëren met gebiedspartijen/inwoners/wijkverenigingen voor op peil brengen van de basiskwaliteit van de natuur. Het gebiedsnatuurplan wat door Rhenense agrariërs is ontwikkeld is daar een voorbeeld van. - Inwoners/vrijwilligers mobiliseren om te helpen bij monitoring. - Basiskwaliteit natuur opnemen in omgevingsvisie. - Agrariërs, natuurorganisaties, inwoners en ondernemers informeren over interessante kennisbijeenkomsten of subsidiemogelijkheden (bedrijfscontactfunctionaris) - Natuur/biodiversiteit meenemen in aanbestedingsregels voor bijvoorbeeld nieuwbouw. Denk aan verplichtingen t.a.v. natuurinclusieve bouw of het hanteren van puntensystemen hiervoor bij de aanbesteding. - Herstel van natuur als inzet bij buitenstedelijke ontwikkelingen om te voldoen aan de provinciale regeling Groen Groeit mee, hierbij samenwerken met TBO’s (concreet voorbeeld is het herstel van de Graften i.s.m. Utrechts landschap) - Bij evenementen tegengaan van verstoring door extra voorschriften/ vereisten bij vergunningverlening. Denk aan een opruimactie, geen vuurwerk in het broedseizoen of andere kwetsbare periodes (winterrust).
Vooraf aan ontwikkeling of evenement nagaan of er een Quickscan Flora en Fauna is uitgevoerd. - Hierop samenwerken met de Regio Foodvalley. Het gaat in deze maatregel concreet om het deelname aan de themagerichte werkgroep BKN (valt samen met werkgroep GBDA)
36
Planning
Rol andere partijen: • Grondbezitters (particulieren, agrariërs, terreinbeheerders, landgoederen): spelen een rol bij de inrichting van hun tuin/land/terrein/grond. • Inwoners: kunnen een rol spelen in de monitoring. • Utrechts Landschap (en andere TBO’s): aandragen van suggesties waar natuurontwikkeling/versterking kan plaatsvinden als compensatie bij andere ontwikkelingen. • De Regio Foodvalley: onderneemt diverse activiteiten op dit onderwerp. Doorlopend, maatregel is al deels in uitvoering
37
5. Inzichtelijk maken vergunningen Inzicht in hoeveel benodigde stikstofruimte al gerealiseerd is (autonome afname). Doel Inzicht in de actieve agrariërs, vergunde ruimte en mogelijkheden per (agrarisch) bedrijf. Efficiëntie verhogen: Het verkorten van de doorlooptijd voor vergunningaanvragen door een gestroomlijnde communicatie. Burgers en ondernemers ondersteunen: Het bieden van duidelijke informatie over vereisten en procedures voor vergunningaanvragen. Omschrijving Het inzichtelijk en toegankelijk maken van de vergunningen per (agrarisch) bedrijf. De uitvoerende organisatie ODU vragen om het vergunningenarchief op orde brengen. De Provincie Utrecht heeft de omgevingsdienst opdracht gegeven om het veehouderijregister op orde te brengen er loopt een project FOLG loopt (Fundament Omgevingsinformatie Landelijk Gebied). Het in kaart brengen van de verleende vergunningen en latente ruimte 6 per bedrijf zal duidelijk maken wat er wel en niet kan per bedrijf en wat er sinds 2018 al gereduceerd is. Dit is ook belangrijke informatie voor de PAS melders. Deelgebied
Met name het Binnenveld en de flanken
Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
Andere overheden vragen ons om samen met hen de vergunde situatie in beeld te brengen, dit is ook nodig om de stikstofruimte in beeld te brengen.
Wat is er nodig bij de gemeente? / Activiteiten gemeente Rhenen: De rol van gemeente Rhenen is beperkt, er moet t.a.v. de vergunde ruimte en de mogelijkheden per (agrarisch) bedrijf duidelijkheid komen vanuit het Rijk en de provincie(s) • Verantwoordelijk voor het beheren van het vergunningenarchief, i.s.m. met ODU en provincie Utrecht voor zowel de milieuvergunningen als natuurvergunningen Het (versneld) op orde brengen kan uitbesteed worden, eventueel in samenwerking met een andere gemeente. • Beter inzicht (o.b.v. actuele data) welke bedrijven in welke omvang operationeel zijn en inzicht in of functiegebruik overeenkomst met de bestemming. Merk daarbij op dat openbare gegevens vanuit het CBS niet altijd het juiste inzicht geven. Rol andere partijen: • Provincie Utrecht verleent de natuurvergunningen en beheert de dossiers van de PAS melders. Ook heeft zij de “vraagbaak”; een loket waar Utrechtse boeren kunnen aankloppen met vragen aan de provincie, bijvoorbeeld over hun vergunningen. • ODU* voor milieuvergunningen en Natuurvergunningen. (*vanaf 1-1-2026 gaan de RUD en ODRU samen en wordt het de ODU). • Juridische adviseurs: Voor het correct inrichten van vergunningen en het naleven van wet- en regelgeving. • Gebiedscoöperatie: inzet op leveren van actuele kennis van operationele bedrijven, ter aanvulling van de openbaar beschikbare data in CBS
6
Inzicht in verschil tussen de vergunde ruimte en de ruimte die benut is in de feitelijke huidige situatie.
38
Planning
Z.s.m. Hoe eerder er snel duidelijkheid is richting ondernemers die een vraag hebben over hun vergunningen, hoe sneller zij duidelijkheid kunnen krijgen over hun plannen. Ook helpt dit in het ontlasten van ambtenaren die moeten werken met een onoverzichtelijk archief.
39
6. Ecologisch beheer gemeentelijke gronden Ecologisch beheer gemeentelijke gronden. Herstel van biodiversiteit, basiskwaliteit natuur en terugdringen van gebruik van chemische Doel gewasbeschermingsmiddelen. Omschrijving De gemeente beheert haar groen binnen de bebouwde kom en de bermen zelf. Speerpunten zijn klimaat, biodiversiteit en leefbaarheid. Deze speerpunten zijn geborgd in het groenbeleidsplan. Het gaat hierbij in eerste instantie niet om de verpachtte gronden, maar om bermen, perkjes, parken, sportvelden en begraafplaatsen. Deze worden natuurvriendelijk beheerd, bijvoorbeeld door gefaseerd maaien, inheemse beplanting, het vermijden van chemische gewasbeschermingsmiddelen en het stimuleren van natuurlijke vijanden van plaagdieren. Daarnaast is het voor de kwaliteit van het grondwater van belang dat het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen op de heuvelrug wordt teruggedrongen. De gemeente kan zorgen voor een ruimtelijke vertaling waar helder wordt waar welke bijdrage aan biodiversiteit wordt geleverd. Hierbij wordt ook rekening gehouden met andere drukfactoren als: verdroging en verontreiniging, versnippering, verzuring, vermesting en verstoring.
Deelgebied Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
Het in stand houden van het gemeentelijke meldpunt voor Jacobs Kruiskruid in de bermen is belangrijk benoemd in het participatietraject voor dit programma. Van toepassing op gemeentelijke gronden vaak in en rondom de kernen zoals beplanting, bomen, grasstroken en bermen (geen pachtgronden). Rijk / provincie Utrecht / waterschappen in het kader van de kaderrichtlijn water. Deze maatregel draagt bij aan diverse Nationaal/Europese doelstellingen op herstel van biodiversiteit. Wat is er nodig bij de gemeente? Uitvoering van het groenbeheerplan loopt al. Als grondeigenaar en beleidsmaker is de gemeente verantwoordelijk voor de aansturing. Uitvoering van deze maatregel ligt voornamelijk bij het team Openbare Werken en Remmerden. Bij het verder uitvoeren van deze maatregel is het belangrijk dat er wordt gekeken naar de meer- of minderkosten hiervan. Meer natuurinclusief beheer met minder ingrijpen en minder gebruik van middelen kan ook minder kosten dan regulier beheer. Activiteiten gemeente Rhenen: • Verdere ontwikkeling en uitvoering van het groenbeleidsplan en de juiste uitvoering daarvan. • Groen dat nu weinig bijdraagt aan de biodiversiteit kan aangepast worden om beter te fungeren binnen de ecologische verbindingszones. • Aanbestedingen en contracten van partijen die beheer uitvoeren zo opstellen dat ze zo veel mogelijk bijdragen.
Rol andere partijen: • Contracteerders/uitvoerders: De uitvoerende beheerders moeten de juiste expertise hebben en uitvoeringstechnieken beheersen. • Gebiedspartijen/agrariërs: Kunnen uitvoerders zijn voor het beheer (met passende vergoeding)
40
• • Planning
Inwoners: inwoners kunnen bijdragen aan duurzaam beheer van kleine stukjes gemeentelijke grond (“adopteren”) Natuur en Milieu Utrecht: project “bermscouts” waarbij inwoners helpen met monitoren en beheren
Doorlopend, al in uitvoering.
41
7. Ondersteuning en compensatie bij ruimtelijke ontwikkelingen Bij ruimtelijke ontwikkelingen worden getroffenen gecompenseerd en is er maatwerk ondersteuning. Doel
Omschrijving
De gemeente zet zich in voor een evenwichtige ontwikkeling van het landelijk gebied, waarin agrarische bedrijven, natuurorganisaties en nieuwe ruimtelijke functies (bijvoorbeeld wonen of duurzame energie) in balans worden gebracht. Wanneer ruimtelijke projecten leiden tot verlies van agrarisch inkomen of natuurwaarden, biedt de gemeente passende ondersteuning of compensatie. Dit kan gebeuren via grondruil, financiële tegemoetkoming, beheerafspraken of participatie in gebiedsprojecten. De ontwikkelingen vanuit de Randzonevisie en de Gebiedsverkenning Binnenveld hebben ook impact op het landelijk gebied. De drie trajecten zijn parallel doorlopen dus bij schrijven van dit programma is nog niet concreet hoe en waar de andere twee trajecten het landelijk gebied raken. Deze maatregel is erop gericht om duidelijk te maken dat compensatie noodzakelijk wanneer deze ruimtelijke trajecten
Deelgebied
Over al van toepassing, maar met name in de randzones en gebieden rondom (verkenning) De Meent
Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
Er liggen grote ruimtelijke vraagstukken in de regio op woningbouw, duurzame energie en natuurontwikkeling.
Wat is er nodig bij de gemeente? Capaciteit en middelen om onderstaande activiteiten uit te voeren. Activiteiten gemeente Rhenen: - Participatie in planvorming: structurele betrokkenheid van natuurorganisaties, agrariërs bij de ontwikkeling van de plannen. - Opstellen van samenwerkingsovereenkomsten: agrarische collectieven of natuurorganisaties als uitvoerende partner in aanleg en beheer. - Financiële bijdrage leveren wanneer er extra advieskosten nodig zijn. - Bieden van een vast aanspreekpunt (bedrijfscontactfunctionaris). Agrarisch ondernemers doorverwijzen naar andere ondersteuning, denk aan de Utrechtse Plattelandscoaches of regelingen. - Versnelling vergunningen en maatwerkafspraken. - Actief grondbeleid waarmee rondruil/compensatie van grond mogelijk wordt Rol andere partijen: - Het Rijk voor schadeloosstellingsregelingen - Provincie Utrecht bij ondersteuning / coaching, een grondbank, schadecompensatie
Planning
42
43
8. Versterken streekidentiteit en korte ketens Werken aan een herkenbare streekidentiteit op voedsel en landschap en initiatieven voor de korte keten (voedselproductie van Rhenense boeren voor Doel Rhenense consumenten en horeca). Omschrijving
Deelgebied Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
Rhenen heeft een hechte gemeenschap en eigen (streek)identiteit. Dat gaat over (agrarische) familiebedrijven, lokale voedselproductie en het open landschap met weidevogels. Door dit verhaal in samenhang te vertellen en te koppelen aan sociaaleconomische thema’s versterken we wat er aan moois is in het landelijk gebied van Rhenen. Dit vergroot kansen voor ondernemerschap en draagt bij aan een vitale leefomgeving. Deze maatregel richt zich erop om deze streekidentiteit te versterken; het beleefbaar maken van het verhaal van Rhenen. De waardering voor lokaal geproduceerd voedsel vergroten en de binding van inwoners met het gebied versterken. Het creëren van een uitzichtlocatie met een link naar een platform als Fietsen voor m’n Eten is daar een voorbeeld van, het ontwikkelen van recreatieve faciliteiten op boerderijen in het Binnenveld of het stimuleren van horeca om lokaal in te kopen. De uitvoering ligt grotendeels bij partijen in het gebied. Gemeente gaat faciliteren met communicatie, marketing, verbinding tussen partijen. Regio Foodvalley werkt hier al veel aan, de gemeente kan hierin samen optrekken met de regio. Alle gebieden, maar specifiek in de kernen, op recreatieve plekken zoals bijvoorbeeld Kwintelooijen en bij agrarische bedrijven. De provincie Utrecht heeft een eigen voedselbeleid. Het subsidieprogramma LEADER is in Utrecht-Oost actief op dit thema.
Wat is er nodig bij de gemeente? Bij deze maatregel aansluiten op Merkversterking Grebbelinie als het gaat om recreatie en verbinden van consumenten en agrariërs in het Binnenveld. Gemeente heeft een faciliterende en stimulerende rol. Er is capaciteit en inzet nodig om de hierboven beschreven activiteiten uit te voeren, eventueel is dit extern in te huren. Samenwerking tussen landelijk gebied, economie, recreatie en communicatie en de Regio. Activiteiten gemeente Rhenen: • Visie ontwikkelen op streekidentiteit en beleid ontwikkelen op korte ketens. Inzichtelijk maken welk beleid er nu al is bij de gemeente Rhenen en welke aanpassingen we als gemeente zouden moeten doorvoeren om succes te bereiken in korte-keten verkoop. • Dit beleid meenemen in een update van de omgevingsvisie). • Als gemeente lokaal inkopen, en dit in aanbestedingen mee (laten) nemen/ wegen. • Stimuleren horeca en inwoners om lokaal in te kopen. Rol andere partijen: • Ondernemers: het initiatief voor de uitvoering ligt bij Rhenense ondernemers. • Provincie Utrecht heeft een eigen voedselbeleid waarop aangehaakt kan worden.
44
Planning
Maatregel te starten in de loop van 2027, of als er meekoppelkansen/capaciteit is eerder.
9. Regenwaterinfiltratie op de heuvelrug Aanvullen van de strategische grondwatervoorraad en wateroverlast bij piekbuien beperken. Doel Omschrijving
De opgave is om zoveel mogelijk regenwater te infiltreren op de heuvelrug om overlast bij droogte en zware piekbuien tegen te gaan. Vanaf de heuvelrug kunnen stroombanen/modderstromen ontstaan die ook door de kernen van de gemeente heen lopen. In de gemeente Amerongen zijn een aantal infiltratiekuilen aangelegd op strategische locaties op de heuvelrug om de banen om te leiden. Een dergelijke maatregel kan ook uitgevoerd worden in Rhenen om overlast te voorkomen.
Deelgebied
Heuvelrug en Grebbeberg
Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
Rijk / provincie Utrecht / waterschappen in het kader van de kaderrichtlijn water en deltaprogramma ruimtelijke adaptatie.
Wat is er nodig bij de gemeente? Capaciteit/projectleider om dit project concreter uit te werken. Uitvoering van deze maatregel ligt voornamelijk bij het team Openbare Werken en team Duurzaamheid, Groen en Klimaat. Het is een maatregel die ook onderdeel zou kunnen zijn/worden van (de opvolging van) het Beleidsplan ruimtelijke adaptatie 2022-2027. Activiteiten gemeente Rhenen: - Inventariseren /ervaringskennis ophalen bij de buurgemeente - Maatregel onderbrengen in meest passende programma - Maatregel concreter uitwerken, inclusief begroting Rol andere partijen: • Gemeente Amerongen: eerste contactpunt om dit project concreter te maken; in Amerongen zijn infiltratiekuilen al aangelegd. • Waterschap: kennisdelen en meedenken. • Vitens: verantwoordelijke voor de drinkwaterwinning en daarmee belangrijkste belanghebbende partij voor gezond grondwater. • Grondeigenaren op de heuvelrug moeten betrokken worden in de planning en realisatie.
Planning
2027 en verder
45
10. Versterken landschappelijke verbindingen Robuust natuurlijk systeem in Rhenen en een aantrekkelijk landschap. Doel Omschrijving
Deelgebied
Door het aanplanten van landschapselementen zoals bomen, houtwallen of heggen en beheer van bloemrijke randen wordt de biodiversiteit versterkt, het landschap aantrekkelijker en wordt ook de afspoeling van water verminderd. Sloten en wateren kunnen o.a. door aanleg van natuurvriendelijke oevers zorgen voor ecologische verbindingen. Deze maatregel gaat zowel over grotere ecologische verbindingen tussen verschillende landschappen in, als op kleinere schaal groenblauwe dooradering (GBDA) door landschappen heen. Er liggen daarbij kansen om het natuurlijk systeem robuuster te maken en droogteproblematiek aan te pakken met het diversifiëren en verjongen van het huidige bos. Er liggen kansen om in het aanleggen van verbindingen de grond dubbel te gebruiken: natuurgrond met extensief agrarisch beheer of agrarische grond waar ruimte is in het beheer en gebruik voor vernatting, bredere oevers of groene elementen zoals houtwallen, heggen of bomen, etc. Er zijn een aantal grote ecologische verbindingen in het gebied waar dit voor geldt: Langs de rivier door de uiterwaarden; langs de Grift; van de Grebbeberg naar de Heuvelrug en verder (zie voor de laatste ook het omgevingsplan). Daarnaast gaat het om het verbinden van de deelgebieden, bijvoorbeeld van de Grebbeberg over de flanken naar het binnenveld richting de Grift (zie daarvoor de kaarten die i.h.k.v. de Gebiedsverkenning “de Meent”).
Wat vragen andere overheden
Deze maatregel draagt bij aan diverse Nationaal/Europese doelstellingen op herstel van biodiversiteit.
Realisatiekracht
Wat is er nodig bij de gemeente? Als beleidsmaker verantwoordelijk voor de ontwikkeling en uitvoering van het beleid en de juiste uitvoering daarvan. Uitvoering van deze maatregel ligt voornamelijk bij de beleidsadviseur landelijk gebied en bij voorkeur een gemeentelijk ecoloog. De randzonevisie noemt in haar uitvoeringsparagraaf het opstellen van een natuurvisie. De natuurvisie geeft een beschrijving van de ecologische systemen en hoe die te versterken zijn. Activiteiten gemeente Rhenen: • Ecologische verbindingen meenemen bij het opstellen van ruimtelijke plannen (omgevingsplan, inrichtingsplan, randzonevisie, gebiedsverkenning de Meent). • Als grondeigenaar verantwoordelijk voor het beheer van (natuur)gronden en aanleggen van verbindingszones (GBDA) op gemeentelijke gronden. • In augustus 2024 is het “Projectplan herstel graften” goedgekeurd, hiermee wíl de gemeente cultuurhistorische veldterrassen en hagen herstellen én zichtbaar maken, ter versterking van landschap, biodiversiteit (vooral akkervogels) en beleving, in samenhang met Grebbelinie-structuren. Rol andere partijen:
46
• • • •
•
Planning
Grondeigenaren en gebruikers (incl. agrariërs): aanbrengen en beheren van landschapselementen op hun grond (met een passende vergoeding). Agrarisch collectieven: Er is een “gebiedsnatuurplan” opgesteld voor Rhenen wat dergelijke activiteiten concreter omschrijft. Terreinbeheerders (Staatsbosbeheer, Utrechts Landschap en particuliere landgoederen): verantwoordelijk voor natuurbeheer op hun terreinen. Visie ontwikkelen waar verbindingen het meeste waarde toevoegen, aanjagen dat deze verbindingen gerealiseerd worden. Rijk/provincie: De agrarisch natuurbeheer-subsidies vanuit het Rijk of de monitor duurzame landbouw vanuit de provincie Utrecht kunnen aangewend worden voor vergoeding aan agrariërs die hieraan bijdragen. De Regio Foodvalley: onderneemt diverse activiteiten op dit onderwerp, zoals het uitvoeren van de 0-meting GBDA en het betrekken van gebiedspartijen. Door Regio Foodvalley is een kaart in ontwikkeling die specifieke aandachtsgebieden zal opleveren voor versterking van groenblauwe dooradering.
Doorlopend
11. Duurzaam pachtbeleid gemeente Versterken biodiversiteit en waterkwaliteit op en nabij gepachte gronden. Zorgdragen voor een economisch haalbare en eerlijke prijsstelling voor Doel pachters. Het ontwikkelen van langdurige samenwerkingsovereenkomsten met pachters die gericht zijn op duurzame bedrijfsvoering en agrarisch natuurbeheer. Omschrijving De gemeente heeft recent opgesteld pachtbeleid ‘(Nota (erf)pachtbeleid 2024 inclusief de Algemene erfpachtbepalingen gemeente Rhenen 2024’ (sinds 3011-2023 van kracht). Dit beleid richt zich op het bevorderen van natuurinclusieve landbouwpraktijken, het versterken van de biodiversiteit, en het verduurzamen van de agrarische sector in Rhenen. Het merendeel van de pachten gaat om erfpachten (60-70%). De huidige erfpachten lopen nog door tot 2044 en kunnen in de tussentijd niet gewijzigd worden. De reguliere pacht in Rhenen is ca. 10%. Daarnaast is er nog de geliberaliseerde pacht die loopt voor kortere termijn.
Deelgebied
Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
• Overal waar de gemeente pachtgronden heeft. Waarbij er onderscheid kan worden gemaakt in het beleid tussen pachtgronden op de heuvelrug, in het Binnenveld of in de uiterwaarden. Deze maatregel draagt bij aan diverse Nationaal/Europese doelstellingen op natuur en de KRW.
Wat is er nodig bij de gemeente? Als grondeigenaar en beleidsmaker, verantwoordelijk voor de ontwikkeling en uitvoering van het beleid. Uitvoering van deze maatregel ligt bij de adviseur grondzaken en rentmeester van de gemeente.
47
Activiteiten gemeente Rhenen: • Handhaving op de pachtafspraken die er al zijn. • Waar mogelijk en wenselijk: het gesprek aangaan met erfpachters om verder te verduurzamen. Voor de kwaliteit van het grondwater van belang dat het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen op de heuvelrug wordt teruggedrongen – ook binnen de huidige pachtperiode. Maakt het pachtbeleid inzichtelijk voor boeren en ga het gesprek aan over de wenselijkheid van meer ecologisch beheer. • Voor de geliberaliseerde pacht van de gemeente is het van belang om de doelen als gesteld in dit programma op termijn zoveel mogelijk te implementeren. Dat kan door bij de volgende pachtafspraken nog verder in te zetten op ecologisch beheer. • Nuances aanbrengen in de eisen van het pachtbeleid per gebied. Houd daarbij bijvoorbeeld rekening met grondwaterbeschermingsgebieden, de aanwezigheid van natuur / uiterwaarden. Er kan bijvoorbeeld zonering toegepast worden in gebieden die kwetsbaarder zijn. • Stel aanvullende eisen: bijvoorbeeld alleen toepassen ruige mest (geen drijfmest) en geen bestrijdingsmiddelen, zeker in de bovengenoemde “strengere” zones. • Onderscheid maken tussen productiegerichte pachtgronden en pachtgronden gericht op natuurbeheer met een bijgestelde pachtprijs/m2. Dit kan een verlies aan pachtinkomsten voor de gemeente betekenen.
Er is verder gesprek met de provincie Utrecht en andere buurgemeenten (regio foodvalley) nodig om te onderzoeken hoe dit potentieel verlies van inkomsten gedekt kan worden. Bij deze maatregel in een kostenindicatie/ begroting van belang.
Planning
Rol andere partijen: • Agrarische ondernemers/ pachters: Als directe uitvoerders van het landbouwgebruik, essentieel voor het succes van het beleid. • Provincie Utrecht: Voorbeeld pachtbeleid, financier. Kan mogelijk bijspringen om de terugval in pachtinkomsten bij de gemeente te compenseren. • Andere gemeenten (regio foodvalley): samen onderzoeken hoe potentieel verlies van inkomsten gedekt kan worden. • Collectieven (lokaal/LTO): Om te zorgen voor aansluiting bij landelijke trends en belangen van de agrarische sector. • Natuurorganisaties (bijv. Utrechts Landschap, Staatsbosbeheer): hebben hun rol in het creëren van ecologische verbindingen op hun terreinen en duurzaam beheer op hun de gronden (in pacht). Maatregel is al grotendeels uitgevoerd
12. Wonen en boeren in balans Woningbouwprojecten en functieveranderingsbeleid moet zodanig worden ingericht dat ze de agrarische bedrijvigheid niet (achteraf) belemmeren. Doel Omschrijving
In de Randzonevisie wordt het ruimtelijk beleid t.a.v. wonen verder uitgewerkt. Dit kan gaan over nieuwe woningen, maar ook over bedrijfswoningen die een burgerwoning worden. Bij ontwikkelingen in het landelijk gebied kan de gemeente geurnormen, geluidnormen, ontwikkelruimte, gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen en werktijden (24/7) van agrariërs helder communiceren. Bijvoorbeeld via kettingbedingen waarin bewustwording over de nabijheid van agrarische activiteiten wordt vastgelegd bij verkoop van woningen.
48
Deelgebied
Binnenveld en flanken en randzones (waar woningbouwontwikkelingen plaatsvinden). Voor meer details zie hoofdstuk 2.
Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
-
Wat is er nodig bij de gemeente? Als beleidsmaker verantwoordelijk voor de ontwikkeling en uitvoering van het beleid en de handhaving hierop. Inzet een capaciteit voor de volgende activiteiten. Uitvoering van deze maatregel ligt voornamelijk bij de beleidsadviseur Landelijk Gebied en beleidsadviseur RO en mogelijk de communicatieafdeling. Activiteiten gemeente Rhenen: - Uitwerken Randzonevisie en functieveranderingsbeleid - Bij woningbouw en andere initiatieven in of rond het landelijk gebied bovenstaande punten meenemen (heldere communicatie). - Voor gestopte boeren die in hun woning willen blijven kunnen deze in afstemming met de provincie aangemerkt worden als voormalig plattelandswoningen met lager beschermingsniveau (afhankelijk van het perceel en als er sprake is van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties). - De gemeente kijkt actief welke gronden ten behoeve van een intensieve veehouderij of kwekerij gebruikt worden en een plan maken wat de toekomstige passende bestemming is. - In beeld brengen gevestigde niet-agrarische bedrijven in Binnenveld binnen agrarische bestemming en nagaan of hierop gehandhaafd kan worden.
Planning
Rol andere partijen: • Woningcorporaties/ Vastgoedontwikkelaars: Voor het integreren van kettingbedingen bij de verkoop van woningen en het informeren van kopers. • ODU voor eventueel nieuw beleid op grond van milieu- en natuurwetgeving Doorlopend, maar in elk geval bij elke ontwikkeling rondom wonen in het landelijk gebied
49
13. Mobiliteitsmaatregelen landelijk gebied Het landelijk gebied fysiek goed toegankelijk houden voor de (agrarisch) ondernemers. De wegen veilig voor inwoners en recrea nten op de fiets. Doel Bijdragen aan reductie van emissie (stikstof/CO 2) vanuit mobiliteit. Omschrijving
Deelgebied Wat vragen andere overheden Realisatiekracht
Planning
Er ligt een conceptadvies Binnenveld wat inzet op een verkeersveilig en leefbaar Binnenveld. Het advies is om te starten met het pakket van onderstaande maatregelen. a. Het Binnenveld verkeersveiliger maken d.m.v. borden? b. Duidelijk maken waar de belangrijke fietsroutes zijn en maak die veiliger. Fietsstroken aan de belangrijkste fietsroutes, en onderscheid tussen hoofdfietsroutes en overige wegen. c. Wegen en kruispunten veiliger maken, zorg dat verkeer de snelheid aanpast en geef aan waar gevaarlijke punten zijn. d. Zorg ervoor dat mensen meer rekening houden met elkaar en hun gedrag aanpassen d.m.v. attentieborden en maak een campagnes. Daarnaast kunnen er borden geplaatst worden waarin Rhenen uitleg geeft over het agrarische karakter van het Binnenveld. De gemeente kan regie voeren op welke functie je waar toestaat. Bedrijven die veel verkeer genereren aan geschikte wegen situeren. Binnenveld en eventueel andere doorgaande wegen. Nationaal/Europees: klimaatakkoord klimaatneutraal in 2050 en stikstofreductie uit mobiliteit.