Bijlage 1 Erfgoedvisie Rhenen inclusief uitvoeringsprogramma

Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen door Marlies Taal, december 2021

64

3

Bijlage

erfgoedvisie rhenen

Samenvatting inventarisatie religieuze gebouwen Gemeente Rhenen najaar 2021 Naam

Kern

OGGN (1927)

Interi Bezetting Neveneurgebruik regis tratie

Maatsch. gebruik

Cultureel gebruik

Bouwkundige conditie

Rhenen x

x

lichte afname

redelijk geschikt

n.v.t.

n.v.t.

redelijk/ n.v.t. goed

Mogelijkheden zonnepanelen bij gebouw met beschermd stadsgezicht? Advies m.b.t. verduurzamen.

OGGN (1916)

Elst

x

x

stabiel

redelijk geschikt

n.v.t.

n.v.t.

goed

n.v.t.

Belangrijk dat gemeente en kerkelijke gemeente elkaar informeren. Zondagsrust.

HHG (2013)

Achterberg

x

x

toename zeer geschikt

n.v.t.

n.v.t.

goed

n.v.t.

In 2021 uitbreiding middels bijgebouw achter kerkgebouw. Kan burgerlijke gemeente garant staan voor de hypotheek bij nieuwbouw religieuze gebouwen?

GGN (1952)

Rhenen x

x

toename redelijk geschikt

n.v.t.

n.v.t.

redelijk

verhuis Bezig met locatieplanne onderzoek naar n nieuwbouw i.v.m. toename leden. Zondagsrust. Visie Rhenen 2035.

GGN (2000)

Elst

x

x

stabiel / lichte afname

matig geschikt

n.v.t.

n.v.t.

goed

n.v.t.

Ger. Gem (2000)

Rhenen x

x

groei

zeer beperkt geschikt zalencomplex onder kerk

n.v.t.

goed

n.v.t.

Door splitsing (nieuw kerkgebouw Kesteren) vertrekken naar schatting 200 leden naar de nieuwe kerk

HG (1819)

Elst

RM

1978 stabiel

verenigingsgebouw zeer geschikt

ja

n.v.t.

goed

n.v.t.

Veel verschillende act. in goed verenigingsgebouw. Eén muur vraagt specifiek onderhoud. Door corona minder zicht op sommige leden.

HG (1909) Achterberg

GM

1978 stabiellichte afname

verenigingsgebouw zeer geschikt

n.v.t.

n.v.t.

redelijk/ n.v.t. goed

Goed verenigingsgebouw.

HHG De

x

x

nee

n.v.t.

n.v.t.

goed

Elst

Monumentale status

stabiel

Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen door Marlies Taal, december 2021

65

Herbestemming/ verhuizing

Overig/acties

n.v.t.

4

Bijlage

erfgoedvisie rhenen

Ark (1990) Naam

Kern

Monumentale status

Vrijzinnigen Rhenen (1968)

Rhenen x

Interi Bezetting Neveneurre gebruik gistr atie

Maatsch. gebruik

Cultureel gebruik

BouwHerbekundige stemconditie ming/ verhuizing

Overig/acties

x

goed

ja

ja

redelijk/ n.v.t. goed

Zeer geschikte ruimten voor diverse act. Op zoek naar verschillende vrijwilligers hiervoor.

zeer geschikt

ja

ja

redelijk/ actueel goed

Herbestemming in ontwikkeling.

afname

Gedachte- Rhenen GM niskerk (1959)

2021 afname

Moskee Assalaam (2008)

Rhenen x

x

toename zeer geschikt

ja

nee, goed maar zeker bespree kbaar

PGR Cunerakerk (rond 1450)

Rhenen RM

1978 toename geschikt

ja

PGR Ontmoetingskerk (2009)

Rhenen x

1978 lichte afname

ja

PGR Bethel

Rhenen x

x

zeer geschikt

n.v.t.

Zeer geschikte ruimten voor verschillende activiteiten. Hoe kunnen we elkaar steunen? Met elkaar in gesprek/debat blijven. Invloed corona groot.

ja

redelijk n.v.t.

Doksaal vraagt onderhoud. Nu niet toegankelijk. Bogen vertonen scheuren>grote kostenpost. Parkeerbeleid op zondagmiddag en bij begrafenissen.

ja

goed

Hoe kunnen we elkaar tot steun zijn? Met name bij vragen op maatsch. vlak. Onderdeel Groene Kerken. Veel contact met buurtbewoners.

lichte afname

n.v.t.

Diensten en activiteiten in Cunerakerk en Ontmoetingskerk.

66 Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen door Marlies Taal, december 2021

5

erfgoedvisie rhenen

Bijlage

INLEIDING Landelijke opgave Religieuze gebouwen zijn in een gemeente van bredere betekenis dan alleen voor de geloofsgemeenschappen zelf. Dat blijkt keer op keer bij ontwikkelingen rondom deze gebouwen. Toch kunnen steeds minder eigenaren van religieuze gebouwen in Nederland de laatste jaren de lasten hiervoor nog opbrengen. Om leegstand en verval te voorkomen zoeken ze naar mogelijkheden om de lasten te delen met anderen of zelfs om hun gebouw te verkopen. Tot voor kort werd hierop door de plaatselijke overheid vaak ad hoc en per individueel kerkgebouw gereageerd, zonder zicht op de samenhang met de andere religieuze gebouwen. Dit leidde niet altijd tot een herbestemming of aanpassing die ook wenselijk is. Het Rijk heeft daarom de gemeenten gevraagd een visie te ontwikkelen op de toekomst van hun kerkgebouwen. Het opstellen van een visie op religieus erfgoed komt voort uit een landelijk initiatief vanuit de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap om een toekomstperspectief te ontwikkelen voor ons religieus erfgoed. Het belangrijkste doel is het behoud van (rijks)monumentale kerkgebouwen. Het opstellen van de visie is vrijwillig en vormvrij. Er zijn geen richtlijnen vanuit het Ministerie van OCW.

Van belang is niet zozeer het uiteindelijke document waarin afspraken worden vastgelegd, maar het feit dat we als partijen de dialoog met elkaar aangaan over een duurzaam toekomstperspectief voor de religieuze gebouwen. De Minister van OCW heeft geld beschikbaar gesteld in de vorm van een decentralisatie-uitkering om (burgerlijke) gemeenten financieel te ondersteunen om op lokaal niveau een integrale visie op te stellen. Gemeentelijke aanpak In het voorjaar van 2021 heeft de gemeente Rhenen een decentralisatie-uitkering ontvangen van € 25.000. De hoogte van de uitkering hing af van het aantal kerkgebouwen binnen de gemeentegrenzen. In de zomer van 2021 is de gemeente Rhenen gestart met een ‘Plan van Aanpak Kerkenvisie Rhenen’ en vervolgens met de ‘Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen’. Het doel hiervan is een helder toekomstperspectief voor alle religieuze gebouwen in Rhenen: gebouwen van alle tijden, geloven, monumentaal en niet-monumentaal. De naam kerkenvisie dekt de lading niet volledig. Daarom spreken we in deze visie over ‘Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen’. De eigenaren van de gebouwen vormen de belangrijkste partij bij de totstandkoming van deze visie. Daarom is de burgerlijke gemeente in het najaar van 2021 in gesprek gegaan over het bestaande gebruik van het gebouw en over hun toekomstvisie op dit gebruik.

Zo verkennen we wat de totale opgave is voor de gebouwen, welke rol men hierin kan/wil oppakken en welke kansen en uitdagingen er liggen. De interviews met de eigenaren of vertegenwoordigers vormen de basis voor de rapportage van de gemeente Rhenen. Rapportage Gemeente Rhenen telt 15 religieuze gebouwen die als zodanig in gebruik zijn. Met alle eigenaren is contact geweest en 14 ervan hebben meegewerkt aan het onderzoek (zie samenvatting). Corona heeft invloed op de bezettingsgraad en de activiteiten, maar ook op de gemeentelijke aanpak. Het was niet mogelijk, niet wenselijk en niet verstandig om in deze periode een gezamenlijke bijeenkomst met de eigenaren of vertegenwoordigers te beleggen. Gesprekken vonden bijna allemaal individueel plaats in de verschillende religieuze gebouwen. Deze gesprekken zijn belangrijk om elkaar te leren kennen, te vertrouwen, te weten wat er speelt en om elkaar in de toekomst snel te kunnen vinden. Om die reden is er ook voor gekozen om de gesprekken zelf te voeren en niet uit te besteden aan een extern bureau. Tijdens de gesprekken is een verkenning gedaan aan de hand van een vragenlijst (bijlage I).

67

Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen door Marlies Taal, december 2021

6

erfgoedvisie rhenen

Bijlage

Doel Helder toekomstperspectief voor alle religieuze gebouwen in gemeente Rhenen middels een open dialoog. HEDEN & TOEKOMST Kerkinterieurs De gemeente Rhenen heeft een gevarieerd kerkenlandschap met allerlei denominaties en gebouwen uit verschillende bouwstijlen en perioden. Het aantal rijksmonumentale kerken in Rhenen (de Cunerakerk en de Hervormde kerk Elst) is procentueel lager dan in de gemiddelde Nederlandse gemeente. Gemeente Rhenen heeft een waardestelling opgevraagd bij Museum Catharijneconvent, het rijksmuseum en nationale kenniscentrum voor religieus erfgoed en christelijke kunst. Daaruit blijkt er zorg over de lage registratiegraad van het religieus erfgoed in situ binnen de gemeente Rhenen. De registratiegegevens die er zijn, zijn bovendien zeer oud. In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur en religieus erfgoed van kerken eens in de vijftien jaar uitvoerig geïnventariseerd moeten worden. Slechts één locatie in Rhenen (de Gedachteniskerk) voldoet hieraan. Voor locaties die tot stand kwamen na circa 1980 is het te vroeg om te spreken van erfgoedwaarde. Opgemerkt dient te worden dat veel gebouwen over een redelijk sober interieur beschikken. Het is daarom enigszins verklaarbaar dat de registratiegraad zo laag is. Zie bijlage II voor de waardestelling.

Tijdens de gesprekken bleek dat er bij enkele eigenaren interesse bestaat voor een actualisatie. De beschrijvingen zijn niet alleen van belang voor de cultuurhistorische waarde van de gebouwen, maar ook voor het verzekeren ervan. Advies is om de registraties up-to-date te brengen, zodat de eigenaren van de collecties de waarde van hun bezit leren kennen en de juiste zorg kunnen verlenen. In 2022 wordt bekeken wie kan zorgen voor een actualisatie en of de burgerlijke gemeente de eigenaren daarbij financieel of in een andere vorm kan ondersteunen door bijvoorbeeld de waardestelling gezamenlijk in te kopen. Maatschappelijke functie Religieuze gebouwen zijn plekken waar men elkaar ontmoet en samenkomt, met hoogte- en dieptepunten. Plekken die troost en stilte bieden in deze tijden van corona. Alle eigenaren hebben geïnvesteerd in het veilig bezoeken van hun gebouwen en het verzorgen van live streams voor de thuisblijvers. Naast het samenkomen in de centrale ruimte is er vaak sprake van nevenruimtes voor activiteiten die soms ook voor een breder publiek beschikbaar worden gesteld en zich daar uitermate goed voor lenen. Tijdens de gesprekken werd door meerdere eigenaren aangegeven dat de geloofsgemeenschap een belangrijke signaleringsfunctie in onze samenleving heeft.

Zo wordt tijdens de inloopochtenden en in gesprekken na de dienst snel opgemerkt of er mensen al langere tijd ontbreken en/of er wellicht meer aan de hand is, zoals langdurige ziekte of financiële problemen. Spilfiguren weten vaak uitstekend wat er leeft bij de leden. Aangegeven wordt ook dat deze signaleringsfunctie door corona in gevaar is of dreigt te komen. Ook wisselingen van de wacht, door bijvoorbeeld vertrek van een diaken, kan deze functie in het gevaar brengen. De burgerlijke gemeente heeft ook haar verantwoordelijkheden op maatschappelijk vlak. Advies is om ook hierin nader te onderzoeken of we de handen ineen kunnen slaan of meer door kunnen verwijzen naar elkaar. Binnen gemeente Rhenen is dit aangekaart bij de projectleider van de impulsregeling (post) COVID-19. Dit specifieke punt zal per 2022 ook in het beleid van deze impulsregeling meegenomen worden. Religieuze gebouwen zijn particulier bezit, maar kunnen tevens fungeren als maatschappelijke ruimten of ontmoetingsruimten. In Rhenen zien we ook dat dit bij een aantal gebouwen gebeurt. Zo wordt er hulp geboden aan de voedselbank door bijvoorbeeld de ruimte gratis beschikbaar te stellen als verzamel- en/of uitgiftecentrum, worden er eettafels georganiseerd, zijn er inloopochtenden, taallessen of werkt men samen in de tuin. Dit zorgt voor verbinding van de gemeenschappen met anderen.

Deze belangrijke maatschappelijke functie verdwijnt wanneer een religieus gebouw met deze functie leeg

68

Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen door Marlies Taal, december 2021

7

erfgoedvisie rhenen

Bijlage

komt te staan. Advies is dan ook om bij herbestemming te bekijken hoe de maatschappelijke waarde voor de Rhenense gemeenschap bewaard kan blijven. Culturele functie Een andere functie betreft de culturele waarde. Niet voor niets is een aantal kerken in het land samen gaan werken als het grootste museum van Nederland. Ook ons religieus erfgoed vertelt het verhaal van Rhenen. De gebouwen zijn cultuur en erfgoeddragers en kunnen goed functioneren als uniek cultureel podium en decor voor concerten, lezingen en theater. Akoestisch, maar ook qua sfeer en esthetiek hebben ze veel te bieden. In gemeente Rhenen bieden religieuze gebouwen zoals de Gedachteniskerk, de Vlam, de Cunerakerk en de Ontmoetingskerk ruimte voor o.a. concerten en kunstexposities. Advies is om vooral zaken met elkaar af te stemmen als het gaat om het organiseren van activiteiten en het aan elkaar kenbaar te maken als men in de toekomst culturele activiteiten wil organiseren. Het programmeren vraagt veel (vrijwillige) tijd en het is voor alle betrokkenen onwenselijk als er op hetzelfde moment een soortgelijk optreden plaatsvindt. Cultuurplatform Rhenen is de plaats waar veel informatie samenkomt en waar culturele activiteiten verder mee afgestemd kunnen worden. Een bijzondere plek in het culturele spectrum nemen de Cunerakerk en de Gedachteniskerk in.

De Cunerakerk heeft naast haar kerkelijke functie een functie als trekpleister voor liefhebbers van kunst, cultuur, erfgoed en geschiedenis. Deze functies zijn er beslist niet alleen geschikt voor lokaal of regionaal publiek. De Gedachteniskerk zoekt naar een herbestemming. De stichting Vrienden van de Gedachteniskerk wil het gedachtenismonument behouden voor algemeen en bijzonder maatschappelijk gebruik. Vrienden van de Gedachteniskerk Rhenen is een particulier initiatief dat is opgezet om de toekomst van de Gedachteniskerk als nationaal gedachtenismonument en als gebouw met een publieke functie veilig te stellen. Aanleiding is de op handen zijnde sluiting van de Gedachteniskerk als kerkgebouw en de respectievelijke verkoop van het gebouw. De Gedachteniskerk is geen ‘gewone’ Rooms Katholieke kerk, maar primair gebouwd als monument ter nagedachtenis van de gevallenen in de Tweede Wereldoorlog en alle gevallenen in oorlogssituaties. De kerk heeft een directe binding met de begraafplaats van de gevallenen op de Grebbeberg. Dit alles is in de historische akte van oprichting zo bepaald, waardoor de parochie als eigenaar van de kerk automatisch de plicht heeft het gebouw en de bijbehorende gedachtenisfunctie in stand te houden en actief vorm en inhoud te geven. Einde 2021 is er vermoedelijk duidelijkheid over herbestemming.

Duurzaamheid Een ander gespreksonderwerp dat regelmatig ter sprake komt, is duurzaamheid. Duurzaamheid is een complex en breed thema en gaat verder dan de energielasten die drukken op de exploitatie. De eerste vraag die gesteld moet worden, is welke functie het gebouw heeft en welke maatregelen daarbij passen. Veel maatregelen zijn niet rendabel voor religieuze gebouwen vanwege het extensieve gebruik. Ook zijn niet alle gewenste energiemaatregelen mogelijk omdat het historische gebouw de uitvoeringsmaatregelen beperkt of binnen een beschermd stadsgezicht ligt. Daardoor wordt bijvoorbeeld plaatsing van zonnepanelen op het dak al snel ingewikkeld omdat bijvoorbeeld een omgevingsvergunning is vereist. Hierover is een positief advies van de gemeentelijke adviescommissie gewenst. Toch kunnen er zeker stappen gezet worden. Interessant is o.a. de site https://www.groenekerken.nl. Een kerk mag zich groen noemen als zij actief aan de slag wil gaan met duurzaamheid, sociale rechtvaardigheid en het vergroenen van de eigen gemeenschap. Van een groene kerk wordt verwacht dat zij met haar leden ieder jaar één duurzame stap zet. Dit kunnen stappen zijn op het gebied van inkopen, omgaan met geld, geloof en inspiratie, beleid, energiebesparing, het opwekken van energie en omgang met natuur. Een goed voorbeeld is de Groene Kerk van de Protestantse Gemeente Rhenen.

De werkgroep - actief sinds 2019 - heeft al veel bereikt. Op het dak van de Ontmoetingskerk zijn bijvoorbeeld zonnepanelen geplaatst,

69

Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen door Marlies Taal, december 2021

8

erfgoedvisie rhenen

Bijlage

binnen en buiten wordt led-verlichting gebruikt en er is een heuvelrugtuin aangelegd met diverse manieren om het hemelwater op te vangen. De werkgroep is hierbij geholpen door een hemelwaterafkoppelcoach van de burgerlijke gemeente. De gemeente Rhenen ondersteunt het project o.a. met een voorlichtingsbord over de acht mogelijkheden van waterafkoppeling. Ook het Waterschap en andere partijen zoals IVN, Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug zijn betrokken bij de Heuvelrugtuin. En natuurlijk de inwoners van de wijk, want de bijzondere tuin maakt mensen nieuwsgierig. Landelijk wordt er momenteel nog veel onderzocht. Er is in 2021 een pilot gestart waar ontwerpers, erfgoeddeskundigen en duurzaamheidsdeskundigen zich buigen over het verduurzamen van negen verschillende kerkgebouwen. De resultaten kunnen weer gedeeld worden. Advies is om vooral ook lokaal van elkaar te leren. Er is al een voorloper met de Groene Kerk in gemeente, dus maak gebruik van elkaars expertise. Samenwerken en elkaar stimuleren is nodig om elkaar blijvend te motiveren. De leden van de Groene Kerk PGR zijn graag bereid mensen te laten ervaren en adviseren over de tot nu toe opgedane ervaringen. Er is in Rhenen zeker nog winst te behalen in gedrag en bewustwording op dit gebied. Gemeente Rhenen kan en wil maatregelen afstemmen op concrete behoeften.

Rol burgerlijke gemeente De jaarlijkse gesprekken met de burgemeester worden door veel kerkeigenaren zeer gewaardeerd. Ook de bijeenkomsten en gesprekken met elkaar bij het platformoverleg van kerkeigenaren worden op prijs gesteld. Uitbreiding van onderwerpen is een wens van sommigen. Het bleek lastig direct onderwerpen te bedenken tijdens de interviews, maar verschillende eigenaren of vertegenwoordigers geven aan mee te willen denken over andere gespreksonderwerpen. De gemeente Rhenen heeft met name een onderzoekende en adviserende rol in dit visietraject. De religieuze gebouwen zijn particulier eigendom, maar eens in de vier jaar serieus met elkaar stil staan bij de toekomst van religieuze gebouwen is verrijkend en noodzakelijk. Van krimp bij ledenaantallen is hier zeker niet in dezelfde mate sprake zoals de landelijke trend laat zien, maar de wereld verandert snel. Over vier jaar kan de situatie ook hier een andere zijn. Goed om dit in samenhang te zien met elkaars gebouwen en met andere ontwikkelingen en beleidsterreinen binnen de gemeente die hier raakvlakken mee hebben.

CONCLUSIE Conclusies - Hoe verder? Onderzoek doen naar de toekomst van onze religieuze gebouwen is zeker zinvol gebleken. Zaak daarbij is wel om dit in de toekomst te blijven doen en op te pakken waar op dat moment behoefte aan is, bij zowel de gemeente als bij de eigenaren van de gebouwen. Hoe ziet dat er concreet uit op de uitvoeringsagenda? -

De jaarlijkse gesprekken met de burgemeester oppakken zodra dit weer mogelijk is (corona); en / of weer een (thema)bijeenkomst organiseren; concrete ondersteuning van eigenaren bij ontwikkelingen door een onafhankelijk aanspreekpunt; actualisatie waardestelling interieurs religieus erfgoed bij de 4 eigenaren die dit wenselijk vinden; afstemming culturele programmering door eigenaren die cultureel aanbod hebben met cultuurcoach; duurzaamheid bevorderen: leren van de ervaringen van de Groene Kerk Rhenen en gebruik maken van de diensten die de medewerkers duurzaamheid van gemeente Rhenen bieden op dit gebied; terugkoppeling individuele en gedeelde vragen/zorgen van de eigenaren. Zie aandachtspunten ‘Samenvatting inventarisatie religieuze gebouwen gemeente Rhenen - najaar 2021’. bij herbestemming van gebouwen bekijken hoe de maatschappelijke waarde voor de Rhenense gemeenschap bewaard kan blijven.

-

70

Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen door Marlies Taal, december 2021

9

erfgoedvisie rhenen

Verantwoording

Verantwoording Bij de realisatie van de Erfgoedvisie Rhenen. Waar verleden en toekomst elkaar ontmoeten werd dankbaar gebruik gemaakt van de inbreng van velen. Zowel binnen de gemeentelijke organisatie als daarbuiten werden direct en indirect betrokkenen geraadpleegd. Hun informatie, adviezen en ideeën stonden mede aan de basis van het in deze Erfgoedvisie geformuleerde beleid. Daarnaast steunt deze nota op eerdere beleidsnota’s, cultuurhistorische beschrijvingen en analyses, inventarisaties van erfgoed, en evaluaties en nieuw geformuleerd beleid op het terrein van erfgoed en cultuurhistorie. Het eerste hoofdstuk, waarin een overzicht wordt geboden van het erfgoed van Rhenen, steunt op de overvloedige literatuur die er is over het verleden en de cultuurhistorie van Rhenen, Elst en Achterberg. In onderstaande verantwoording wordt slechts verwezen naar de meest relevante studies waarin de huidige stand van onderzoek wordt gepresenteerd. In de hier genoemde publicaties zijn uitvoerige literatuuroverzichten opgenomen van eerder verschenen titels.

Binnen de gemeente Rhenen werd advies en informatie ingewonnen bij de: • Adviescommissie Omgevingskwaliteit Rhenen, • Beleidsadviseur Economie & Ruimte, • Beleidsadviseur Recreatie & Toerisme, • Beleidsadviseurs Ruimtelijke Ordening, • Beleidsmedewerker Vergunningen, • P  ortefeuillehouders, de wethouders Hans Boerkamp en Dick Poortinga.

Buiten de gemeentelijke organisatie werd advies en informatie ingewonnen bij de: • A  rcheoloog namens de Omgevingsdienst Regio Utrecht (odru) belast met de uitvoering van het archeologisch beleid van de gemeente Rhenen, • B  eleidsmedewerker van Het Utrechts Landschap, • B  eleidsmedewerkers van Landschap Erfgoed Utrecht, B •  eleidsmedewerker van MooiSticht, • B  eleidsmedewerker van het Nationaal Restauratiefonds, B •  eleidsmedewerker van Staatsbosbeheer, • B  eleidsmedewerkers van Steunpunt Archeologie en

71

Monumenten Utrecht (stamu), • B  estuursleden van het Cultuurplatform Rhenen, B •  estuursleden van het Cuneragilde Rhenen, • B  estuursleden van de Historische Vereniging Oudheidkamer Rhenen en omstreken (hvor), • B  estuurslid van Stichting de Greb, B •  estuursleden van Stichting Slag om de Grebbeberg, • B  ureau SteenhuisMeurs, Paterswolde, C •  ultuurcoach en werkgroeplid educatie Rhenen (peer), • D  irecteur van het Stadsmuseum Rhenen, L •  andgoedeigenaren van de buitenplaatsen Prattenburg, Remmerstein en De Tangh.

Geraadpleegde bronnen • B  eleid Rijk en provincie (Erfgoedwet, Omgevingswet, Utrechtse omgevingsvisie/verordening 2018, Cultuur en erfgoed 2017-2020) • A  rcheologische Waarden- en Verwachtingenkaart, 2010 • B  eeldkwaliteitsplan Grebbelinie, 2011 B •  eleidsvisie recreatie en toerisme, 2021-2025. Rhenen: ontmoeting van natuur, cultuur en gastronomie, 2020 • B  innenstad Rhenen. Input cultuurhistorie voor het bestemmingsplan Rhenen stad, 2012 • B  ouwsteen landschap, cultuurhistorie, archeologie, recreatie en toerisme Grebbedijk, 2017 • C  ultuurhistorische Waardenkaart, 2020 • C  ultuurnota Kleurrijk Rhenen 2019-2023, gemeente Rhenen, 2019 • E rfgoedprogramma ‘Voor jong en altijd 2020-2023’, provincie Utrecht, 2020 • E rfgoedverordening Rhenen, 2022 • I nstandhoudingsplicht rijksmonumenten, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2022 • M  onitor erfgoedbeleid gemeente Rhenen, Steunpunt Archeologie en Monumenten Utrecht, 2014 • M  onitor erfgoedbeleid gemeente Rhenen, Steunpunt Archeologie en Monumenten Utrecht, 2018 • S tedenbouwkundige structuurvisie Elst, Achterberg, Rhenen (woningbouwlocaties tot 2020), 2008 • W  ebsite Cultuurplatform Rhenen, Project Erfgoed Educatie Rhenen, 2022

erfgoedvisie rhenen

Verantwoording

Geraadpleegde literatuur Voor wie in kort bestek een samenhangend beeld wil krijgen van de geschiedenis van Rhenen sinds de middeleeuwen kan de inleiding raadplegen van Laurens Schoemaker, Tegen de helling van de Heuvelrug. Rhenen in oude tekeningen 1600-1900, Utrecht 2007. Alle daar besproken thema’s worden in meer dan vijftig afzonderlijke artikelen belicht in Lidy Bultje-van Dillen e.a. (red.), Geschiedenis van Rhenen, Utrecht 2008. De meest complete introductie op de monumentale bebouwing van Rhenen vormt de studie van Henk Deys en Fred Vogelzang, Rhenen geschiedenis en architectuur. Monumenten-inven­ tarisatie Provincie Utrecht, Zeist-Utrecht 2010. Voor een overzicht betreffende de infrastructuur en het landschap van Rhenen kan gebruik gemaakt worden van Henk Deys, Op weg in Rhenen. Wegen en watergangen in Rhenen, Elst en Achterberg, Rhenen 2019. In alle hier genoemde studies wordt royaal verwezen naar andere relevante literatuur.

Verantwoording Realisatie Erfgoedvisie Op 21 september 2021 werd de opzet van de te realiseren Erfgoedvisie consulterend voorgelegd aan de Rhenense gemeenteraad. Deze stemde in met de gekozen uitgangspunten. Aansluitend werd gekomen tot het uitwerken van de gekozen thema’s en werden alle betrokkenen geconsulteerd. De Erfgoedvisie werd in maart 2023 voltooid.

72

Verantwoording van in de Erfgoedvisie opgenomen afbeeldingen • B  erry Geerligs, Rhenen, p. 8, 16, 19, 22, 27, 28, 29, 45 • G  emeente Rhenen, omslag, p. 11, 20, 21, 30 rechts, 32, 56 • T om Leker, Cuneragilde Rhenen, p. 17, 18 • M  inisterie van Defensie, Den Haag, p. 30 links • O  uwehands Dierenpark, Rhenen, p. 31 • R  egionaal Bureau voor Toerisme Heuvelrug & Vallei, Maarn, foto Anne Hamers, p. 23 • B  ert Rietberg, Ede, p. 25, 26, 44 • R  ijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort, p. 15, 46, 60 • R  ijksmuseum van Oudheden, Leiden, p. 14 • R  enk Ruiter, Wageningen, p. 8 • L eo Schoonhoven, Historische Vereniging Oudheid­ kamer Rhenen en omstreken, p. 24, 36, 38, 39, 41, 43, 51, 53 • S tadsmuseum Rhenen, p. 13, 34, 48 • W  ikimedia Commons, p. 7 Colofon © 2023 Gemeente Rhenen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze zonder voorafgaande toestemming van de Gemeente Rhenen.

Erfgoed omvat alle menselijke sporen uit het verleden die zichtbaar en tastbaar aanwezig zijn in het heden. Dit kunnen hoogwaardige kunstvoorwerpen zijn, archeologische bodem­vondsten, het prachtige door mensenhanden gevormde golvende cultuurlandschap, maar ook de als monumentaal bestempelde wederopbouwarchitectuur die zo bepalend is voor de sfeer in het historisch centrum van Rhenen. Betekent dit dan, dat de geschiedenis bevroren moet worden en alles behouden moet blijven? Nee, zeker niet! Om het cultureel erfgoed door te kunnen geven aan volgende generaties zullen we er voor moeten zorgen dat het op een goede manier in stand gehouden wordt en dat het inspirerend is om hier rekening mee te houden bij toekomstige ontwikkelingen. De eigen identiteit van Rhenen moet hierbij leidend zijn. Niet eerder werd er door de gemeente Rhenen een Erfgoedvisie opgesteld. Nu deze er is wordt het cultureel erfgoed van Rhenen structureel meegewogen in ruimtelijke én maatschappelijke ontwikkelingen. Dit alles vormt de opmaat voor een uitvoeringsprogramma waarvan de contouren ook in deze Erfgoedvisie zijn vastgelegd. De Erfgoedvisie, erfgoedverordening en het uitvoeringsprogramma zijn bouwstenen die binnen het kader van de nieuwe omgevingswet invulling geven aan de wens zorgvuldig om te gaan met het erfgoed van Rhenen.