Bijlage 1 Erfgoedvisie Rhenen inclusief uitvoeringsprogramma

erfgoedvisie rhenen

Het erfgoed van Rhenen

Stadsmuseum Rhenen

T

ot het rhenense erfgoed behoren ook objecten in musea en collecties. Dit ‘mobiele’ materiële erfgoed kan zich uiteraard ook buiten de gemeente bevinden. Stads­ museum Rhenen, gevestigd in het voormalige raadhuis aan de Markt, geeft een beeld van de rijke geschiedenis van de stad en de gemeente. De archeologische collectie bestaat uit onder meer vuurstenen en andere werktuigen, wapens en aardewerk. Vuurstenen gereedschap uit de groeve Kwintelooijen is ongeveer 180.000 jaar

In 2020 verwierf het Stadsmuseum Rhenen het schilderij Gezicht op de Rijnpoort te Rhenen.

34

oud en behoort tot de oudste bewoningssporen van Nederland. Ook zijn er vroegmiddeleeuwse gouden halssieraden te zien, die in de jaren dertig van de twintigste eeuw zijn gevonden in Achterberg. Topstukken zijn de muntschat uit Remmerden en de bronzen situla (rituele emmer), opgegraven op de Koerheuvel. Het museum besteedt verder aandacht aan de legende van de heilige Cunera van Rhenen en aan de vele kunstenaars die Rhenen en omgeving bezochten, onder wie Rembrandt van Rijn. Het museum bezit zelf een collectie van voornamelijk negentiende- en twintigste-eeuwse schilderijen. De Rhenense archieven worden bewaard en ontsloten in het Regionaal Archief Zuid-Utrecht in Wijk bij Duurstede.

erfgoedvisie rhenen

Het erfgoed van Rhenen

Immaterieel erfgoed

H

et immaterieel erfgoed omvat tradities, verhalen, rituelen en gebruiken. Belangrijk voor de geschiedenis van Rhenen is de Cuneralegende. Gerelateerd aan het meer recente verleden zijn er de jaarlijkse herdenkingen van Slag om de Grebbeberg. Maar ook het bestaan van een gezamenlijke diepvrieskluis in Achterberg, een uiting van een hechte agrarische gemeenschap, kan worden gezien als een voorbeeld van immaterieel erfgoed.

Cuneralegende Verschillende onderzoekers hebben de ringwalburcht op de Heimenberg in verband gebracht met de Cuneralegende. Het verhaal zou een lokale oorsprong hebben en vermoedelijk pas in de late middeleeuwen zijn verweven met de Ursulalegende. Volgens de legende in de laatmiddeleeuwse vorm behoorde Cunera, een prinses van de Orkaden, tot het gezelschap van Ursula en de elfduizend maagden, die in de vierde eeuw bij Keulen door de Hunnen werden vervallen. Cunera zou zijn gered door de koning van de Rijn (in de teksten ook Heimo of Radboud genoemd), die haar meenam naar zijn paleis in Rhenen. Zij werd geliefd bij de bevolking door haar zorg voor de armen. Dit wekte de jaloezie van de koningin, die Cunera wurgde met een halsdoek en haar vervolgens met hulp van haar kamenierster begroef in de paardenstal. Doordat de paarden onrustig werden, werd de moord ontdekt en vond de koning Cunera, nog met de wurgdoek om de hals. De koningin werd na de ontdekking krankzinnig

35

en stortte zich van de berg. Op het graf van Cunera zouden volgens de legende wonderen zijn gebeurd, wat ertoe zou hebben geleid dat aartsbisschop Willibrord haar op een dienstreis rond 700 heilig verklaarde en liet bijzetten in de kerk van Rhenen. Zo kwam de bedevaart naar Rhenen op gang, die was verbonden met de jaarlijkse paardenmarkt. Het feest van Cunera werd gevierd op 12 juni. Inkomsten uit de Cunerabedevaart maakten het mogelijk dat in het Stichtse grensstadje in de late middeleeuwen een imposante kerk en kerktoren werd gebouwd.

Op de Grebbeberg werd de eerste officiële oorlogsbegraafplaats in ons land aangelegd. Op het Militair Ereveld is een traditie van gedenken en herinneren ontstaan. Herdenkingen Slag om de Grebbeberg Het Militair Ereveld op de Grebbeberg en de Gedachteniskerk in Rhenen vormen belangrijk materieel erfgoed met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog. Op de Grebbeberg zijn vele Nederlanders gesneuveld en het ereveld was de eerste officiële oorlogsbegraafplaats in ons land. Rond deze monumenten is een traditie van gedenken en herinneren ontstaan die zich heeft ontwikkeld tot een immaterieel erfgoed van grote betekenis, niet alleen voor de gemeente Rhenen maar ook daarbuiten.

erfgoedvisie rhenen waar verleden en toekomst elkaar ontmoeten

hoofdstuk 2

Analyse van het huidige erfgoedbeleid

36

Gemeentelijk erfgoedbeleid

H

et gemeenteli jk erfgoedbeleid heeft te maken met grote veranderingen. Door de bundeling van wetgeving in één Erfgoedwet en in de Omgevingswet (invoering gepland in 2023) ontstaan er kansen om te komen tot een samenhangend gemeentelijk erfgoedbeleid. Met deze wetten wordt onderstreept dat erfgoed een integraal onderdeel is van de fysieke leef­ omgeving en bijdraagt aan de kwaliteit daarvan. Door de invoering van de Erfgoedwet en de Omgevingswet verandert het bereik van de Erfgoedverordening. Enerzijds is er een verbreding van het werkveld van monumenten en cultuurhistorie. Anderzijds is er een versmalling, doordat belangrijke onderwerpen als de aanwijzing of bescherming van stads- en dorpsgezichten, en archeologische waarden en verwachtingen, steeds minder via een verordening en meer via het bestemmingsplan worden geregeld. Deze zaken vallen straks, onder de Omgevingswet, binnen het omgevingsplan. De Rhenense Erfgoedverordening is vernieuwd bij de invoering van de nieuwe Erfgoedwet in 2016 en technisch aangepast aan de Omgevingswet.

Erfgoedwet en erfgoedverordening Op het terrein van de monumentenzorg geeft de gemeente invulling aan de regelgeving (vergunningen) die hier geldt. Doel is om intern snel en eenduidig procedures te doorlopen en om naar buiten toe te zorgen voor een heldere communicatie en kwalitatief goede dienstverlening. Eigenaren van monumenten moeten makkelijk kunnen vinden waar ze aan toe zijn en welke procedures voor

37

hen gelden. Daarbij worden zij voorzien van goed advies en kunnen rekenen op goed onderbouwde besluiten met betrekking tot vergunningen. Voor de rijksmonumenten en de binnenstad (beschermd stadsgezicht: aandachtsgebied wederopbouw) heeft de gemeente als wettelijke taak om goed voor dit erfgoed te zorgen en zorgvuldige afwegingen te maken. In het kader van de Erfgoedvisie is het logisch te onderzoeken of de gemeentelijke monumentenlijst aanvulling behoeft, en op welke wijze dit kan worden gerealiseerd. Hierbij kunnen aandachtsvelden worden benoemd, zoals het oorlogserfgoed (Grebbelinie en andere militaire werken, wederopbouw) of het landschappelijk erf­ goed (buitenplaatsen, flanken van de Heuvelrug).

Cultureel erfgoed volgens de Erfgoedwet De Erfgoedwet definieert cultureel erfgoed als ‘uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit daarvan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden’.

erfgoedvisie rhenen

Analyse van het huidige erfgoedbeleid

Gemeentelijk erfgoedregister De Rhenense Erfgoedverordening uit 2016 vermeldt de verplichting tot het opstellen van een gemeentelijk erfgoedregister. Dit bevat alleen de gegevens over inschrijving en identificatie van gemeentelijke beschermde monumenten. De onderbouwing van de beschermde status, dus de redengevende omschrijving, hoort daar niet bij. Uiteraard is de redengevende omschrijving van doorslaggevend belang voor het besluit tot aanwijzing van het monument en als toetsingskader bij het verlenen van vergunningen. Evenals bij rijksmonumenten is in beginsel het kadaster leidend bij de bescherming. Een registratie van een gemeentelijke monument is dus alleen geldig wanneer deze ook daar is vermeld. Het nieuwe gemeentelijk erfgoedregister biedt de mogelijkheid om meer vormen van erfgoed te beschermen dan binnen de oude monumentenverordening. Naast onroerende monumenten kunnen ook roerende cultuurgoederen in dit gemeentelijk erfgoedregister worden ingeschreven.

Omgevingswet Sinds 2012 zijn alle gemeenten verplicht om de cultuurhistorische waarden te inventariseren en in het ruimtelijk beleid aan te geven hoe die waarden zijn meegewogen. Dat heeft onder meer geleid tot het opnemen van ‘onbeschermd’ erfgoed in bestemmingsplannen, bijvoorbeeld door historische, landschappelijke of stedenbouwkundige structuren vast te leggen of gebouwen een zogenaamde ‘dubbelbestemming’ cultuurhistorische waarde te geven. Ook zijn er bestemmingsplannen door de rechter vernietigd (op verzoek van bewoners en erfgoedorganisaties) omdat onvoldoende met de belangen van het erfgoed rekening was gehouden. De aanstaande Omgevingswet zorgt voor een verdere integratie van erfgoed in het ruimtelijk beleid. De gemeente Rhenen heeft hier ervaring mee opgedaan, bijvoorbeeld in het gerealiseerde bestemmingsplan voor de binnenstad.

38

Met het te ontwikkelen erfgoedbeleid zullen inventarisaties, waardering en beleidskeuzes met betrekking tot (onbeschermd) erfgoed voor het hele grondgebied van de gemeente worden uitgewerkt. Dit impliceert het maken van een aanvulling en update van de Cultuurhistorische Waardenkaart en een uitwerking ervan in ruimtelijke ambities. Te denken valt aan het beschermen van beeldbepalende panden (in de omgevingsplannen), het ontwikkelen van een gevelbeleid voor de binnenstad (samenhang en ruimtelijke kwaliteit) en het vastleggen van de structuren van de Tweede Wereldoorlog in het landschap. Het is de bedoeling om erfgoed nog sterker onderdeel te maken van een integrale kijk op de (huidige en toekomstige) kwaliteit van de stad en te laten bijdragen aan de leefkwaliteit en de vestigings­

Aan de Oude Weg in Elst ligt de in 1855 gebouwde korenmolen ’t Wissel, nu rijksmonument.

erfgoedvisie rhenen

Analyse van het huidige erfgoedbeleid

De herbouwde tabaksboerderij op Plantage Willem III is een verwijzing naar de veertien tabaksschuren die hier ooit gestaan hebben.

factoren van Rhenen. Het ‘verhaal van Rhenen’ kan samen met de waarderingskaart en de beleidskaart onderdeel of zelfs onderlegger van de omgevingsvisie worden, vanuit het idee om in de toekomst verder te bouwen aan de identiteit van Rhenen en de kwaliteiten die er nu al zijn. Al deze datasets fungeren om de juiste argumentatie beschikbaar te hebben om in voorkomende gevallen te kiezen voor continuïteit, en in andere gevallen voor transformatie of grootschalige vernieuwing. Bij dit alles moet rekening worden gehouden met de geldende wet- en regelgeving en met de vastgestelde (boven)gemeentelijke beleidskaders. Een juiste beschrijving van de cultuurhistorie van een gebied kan worden gewaarborgd door de beschikbare data eerst ter beoordeling voor te leggen aan de Adviescommissie Omgevingskwaliteit Rhenen.

39

Relatie met flankerend beleid Erfgoed, natuur en landschap zijn in de eerste plaats belangrijke vestigingsfactoren voor Rhenen. De plek en het landschap maken het verschil. De inwoners van Rhenen zijn zich hiervan bewust en zijn over het algemeen heel trots op hun omgeving. Rhenen ziet zichzelf graag als het eindpunt van de Utrechtse Heuvelrug, met een wijds uitzicht op het rivierengebied. Bij vernieuwing of transformatie is de ambitie om de cultuurhistorische en ruimtelijke kwaliteit op het (hoge) peil van Rhenen te brengen. In de bestaande stad, de dorpen en het buitengebied is het streven de bestaande cultuurhistorische en ruimtelijke kwaliteit te behouden en waar mogelijk te versterken. Naast natuur en landschap kan het erfgoed van Rhenen als bestemming voor dag- of verblijfsre-

erfgoedvisie rhenen

Analyse van het huidige erfgoedbeleid

Overzicht relevant flankerend beleid • Beleid Rijk en provincie (Erfgoedwet, Omgevingswet, Utrechtse omgevingsvisie/verordening 2018, Cultuur en erfgoed 2017-2020) • Archeologische Waarden- en Verwachtingenkaart, 2010 • Beeldkwaliteitsplan Grebbelinie, 2011 • Beleidsvisie recreatie en toerisme, 2021-2025. Rhenen: ontmoeting van natuur, cultuur en gastronomie, 2020 • Binnenstad Rhenen. Input cultuurhistorie voor het bestemmingsplan Rhenen stad, 2012 • Bouwsteen landschap, cultuurhistorie, archeo­ logie, recreatie en toerisme Grebbedijk, 2017 • Cultuurhistorische Waardenkaart, 2020 • Erfgoedverordening Rhenen, 2022 • Stedenbouwkundige structuurvisie Elst, Achterberg, Rhenen (woningbouwlocaties tot 2020), 2008

creatie worden versterkt en verbeterd. De naamsbekendheid van Rhenen is gekoppeld aan de Slag om de Grebbeberg (met het Militair Ereveld op het slagveld uit mei 1940). Maar ook de tussen 1940 en 1942 herbouwde binnenstad (uniek in Nederland) en het landschappelijk gelegen erfgoed (aan de rivier, op de flanken van de Heuvelrug) zijn beeldbepalend en onderscheidend. Met de Erfgoedvisie wil de gemeente verder werken aan het verhaal van oorlog en weder­opbouw en vooral zorgen dat dit in de stad, de dorpen en het landschap zichtbaar en beleefbaar wordt. Het verhaal van de oorlog verbindt de mensen en de plekken in de gemeente. In het onderwijs wordt dit verhaal doorverteld aan de volgende generatie. Met de thema’s uit de Erfgoedvisie kan dit op een aansprekende en inspirerende wijze gestalte krijgen. Ook in de communicatie is dit van belang. In het erfgoedbeleid wil de gemeente samenwerken met de eigen inwoners, al dan niet aangesloten bij

40

een groot aantal (cultuur)historische verenigingen. Zo staat de gemeente open voor signalen uit de samenwerking en kan zij het lokale initiatief faciliteren en integreren in het eigen beleid. Dit vraagt een duidelijke communicatie over hoe de gemeente hiermee omgaat en haar positie bepaalt. Dit alles krijgt momenteel gestalte binnen de Visie op Rhenen 2035, een toekomst- en omgevingsvisie ineen. Hoewel deze inventarisatie samen met de Rhenense burgers en bedrijven nog niet is afgerond, is inmiddels vast komen te staan dat men hecht aan het behoud en de versterking van de (historische) kwaliteit van de verschillende deel­ gebieden die samen Rhenen vormen. Erfgoed vormt daarbij een belangrijk onderdeel van deze verscheidenheid. De diversiteit wordt aantrekkelijk gevonden, is veelal historisch gegroeid, en men geeft aan hier zorgvuldig mee te willen omgaan. De eigenheid van de verschillende gebieden moet de basis zijn voor eventuele toekomstige ontwikkelingen. Een van deze ontwikkelingen omvat de wens om in 2040 een klimaatneutrale gemeente te willen zijn. Het winnen van energie, duurzaamheidsmaatregelen en het klimaatbestendig maken van de stad zullen effect hebben op het (stedelijke) landschap en objecten met cultuurhistorische waarde. Het beoordelen van initiatieven voor verduurzaming vereist een zorgvuldige afweging met de betrokken partijen en is maatwerk.

Het is belangrijk dat in de plannen van initiatiefnemers en monumenteigenaren zorgvuldig wordt omgegaan met de aanwezige cultuurhistorische waarden. Onderzocht kan worden welke mogelijkheden er zijn voor monumenteigenaren voor verduurzaming van monumenten (hiervoor zijn geen standaard richtlijnen) of deelname aan collectieve energiewinning. Maatwerkoplossingen kunnen ook gezocht worden in de landschappelijke inpassing van zonnevelden of wadi’s waarbij rekening wordt gehouden met de vorm en structuur van de aanwezige historische landschappen.

erfgoedvisie rhenen

Analyse van het huidige erfgoedbeleid

Veranderingen onder de Omgevingswet

D

e invoering van de omgevingswet leidt tot veranderingen in de organisatie en uitvoering van het gemeentelijke erfgoedbeleid. Taken en bevoegdheden veranderen en het omgevingsplan vervangt het bestemmingsplan.

De voormalige zandafgraving Kwintelooijen is onderdeel van het Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug en kent een hoogteverschil van zo’n vijftig meter.

41

Vergunningverlening voor archeologische rijksmonumenten Onder de Omgevingswet zijn in principe de gemeenten het bevoegd gezag voor vergunningverlening voor de archeologische rijksmonumenten bij zogeheten meervoudige aanvragen. Dus bijvoorbeeld in combinatie met een omgevings­ vergunning voor een bouwactiviteit of een om­ gevingsplanactiviteit. De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (ocw) heeft dan recht van advies en instemming. In de praktijk wordt hier invulling aan gegeven door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (rce). De minister van ocw blijft bevoegd gezag bij enkelvoudige aanvragen.

erfgoedvisie rhenen

Analyse van het huidige erfgoedbeleid

Sterkte-zwakteanalyse cultuurhistorisch erfgoed van de gemeente Rhenen Interne analyse Sterke punten S1.

Aanwezigheid bijzondere natuurgebieden en landschappen.

S2.

Aanwezigheid historische binnenstad.

S3.

Aanwezigheid van bijzondere verhalen en markante punten op het gebied van archeologisch erfgoed, middeleeuws verleden en militair erfgoed.

S4.

Aanwezigheid van het Stadsmuseum met een vaste- en wisselende collectie.

S5.

Actieve erfgoedorganisaties.

Zwakke punten Z1.

Rhenen heeft geen eenduidige identiteit; de cultuurhistorische sfeer is te beperkt aanwezig.

Z2.

Bewustzijn van de eigen inwoners is laag.

Z3.

Er is weinig samenwerking tussen erfgoedorganisaties en de lokale ondernemers om Rhenen op de kaart te zetten.

Z4.

Het aantal actieve en goed ingevoerde leden van erfgoedorganisaties neemt af.

Z5.

De toegankelijkheid en onderhoud van een aantal erfgoedlocaties laat te wensen over.

Z6.

Gebrek aan financiële middelen.

Externe analyse Kansen K1.

Identiteit van Rhenen moet duidelijker worden omschreven.

K2.

Bewustmaking van de eigen inwoners.

K3.

Samenwerkingsverband erfgoedpartijen.

K4.

Integratie erfgoedbeleid in omgevingsvisie (verankering in omgevingsplan) en gevelbeleid in beschermd stadsgezicht.

K5.

Registratie en herbestemming van karakteristieke (leegstaande) panden.

K6.

Meer aandacht voor natuurhistorie en landschapsstructuren.

K7.

Grotere rol militair erfgoed/Tweede Wereldoorlog (herdenkingstoerisme).

K8.

Meer zichtbaar maken van tijdlijnen (Steentijd/Binnenveld, IJstijd/Grebbeberg en de middeleeuwse stad) en de beleving daarvan.

Bedreigingen B1.

Te weinig sturing op beschermd stadsgezicht.

B2.

Onduidelijkheid in bestemmingsplannen ten aanzien van erfgoed.

B3.

Verlies van cultuurhistorisch erfgoed door geringe borging.

B4.

Vergrijzing binnen erfgoedorganisaties.

B5.

Contradictie in politiek; is er wel bereidheid te investeren in erfgoed?

In de Wegwijzer voor de toekomst, die in november 2022 is opgesteld door het Steunpunt Archeologie en Monumenten Utrecht (stamu), is de stand van zaken rondom erfgoed in de gemeente Rhenen gemonitord. Daarin wordt een aantal verbeter­punten genoemd. Ook de participatiebijeen­komsten met diverse partijen hebben ideeën en suggesties geleverd voor deze analyse, evenals de opmerkingen die zijn gemaakt door de gemeenteraad tijdens de presentatie van de opzet van deze Erfgoedvisie. Deze verbeterpunten zijn mede opgenomen in de sterkte-zwakte­analyse.

42

erfgoedvisie rhenen

Analyse van het huidige erfgoedbeleid

commissie. Naar het zich laat aanzien zal dit voor Rhenen het geval zijn.

Monumentenzorg binnen het omgevingsplan

Op het terrein van de inmiddels verdwenen buitenplaats Levendaal neemt deze ‘duizendjarige linde’ eeuwenlang een prominente plaats in.

Vergunningverleners houden rekening met de door het Rijk vastgestelde beoordelingsregels. Daarnaast regelt de Omgevingswet dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang, niet alleen de minister van ocw, maar ook de gemeente bevoegd is om bodem verstorende werkzaamheden stil te leggen.

Gemeentelijke adviescommissie De taken en bevoegdheden van de huidige monumentencommissie of commissie voor welstand en monumenten vervallen van rechtswege bij inwerkingtreding van de Omgevingswet. Vooruitlopend op de nieuwe Omgevingswet heeft de gemeente Rhenen met ingang van 1 januari 2022 een nieuwe gemeentelijke adviescommissie ingesteld: de Adviescommissie Omgevingskwaliteit Rhenen. In deze commissie zijn de welstand- en monumentencommissie geïntegreerd. De minimale wettelijke taak van deze gemeente­ lijke adviescommissie is het uitbrengen van advies over vergunningaanvragen met betrekking tot rijksmonumenten (uitgezonderd archeologische rijksmonumenten). Gemeenten kunnen er voor kiezen meer taken toe te bedelen aan deze advies-

43

De gemeente moet aantasting van de omgeving van beschermde monumenten voorkomen indien deze aantasting een negatieve invloed heeft op het aanzicht of de waardering van die monumenten. Dit geldt voor alle beschermde monumenten: rijksmonumenten, provinciale en gemeentelijke monumenten. Hiervoor moeten gemeenten regels opnemen in het omgevingsplan. Het omgevingsplan vervangt het huidige bestemmingsplan en de gemeentelijke verordeningen die over de fysieke leefomgeving gaan. De bestaande gemeentelijke monumenten worden door de gemeente overgezet naar het omgevingsplan. Er is momenteel geen gemeentelijk beleid om binnen afzienbare tijd tot een substantiële uitbreiding van het aantal gemeentelijke monumenten te komen. Indien eigenaren van bijzondere panden in Rhenen hun pand zelf willen voordragen opgenomen te worden op de lijst gemeentelijke monumenten, is dit mogelijk. Na beoordeling van de redengevende beschrijving betreffende het voorgedragen pand door de Adviescommissie Omgevingskwaliteit Rhenen kan het gemeentebestuur tot aanwijzing als gemeentelijk monument besluiten. De Omgevingswet zorgt bovendien voor het eerst voor een expliciete wettelijke verankering van het werelderfgoed. Instructieregels in het Besluit kwaliteit leefomgeving geven aan zowel provincies als gemeenten een taak bij het behoud van de uitzonderlijke universele waarde van werelderfgoed.

Dit ter uitvoering van het Werelderfgoedverdrag. De instructieregels verplichten gemeenten om rekening te houden met het werelderfgoed in hun omgevingsplan. Binnen de gemeentegrenzen van Rhenen is geen werelderfgoed gelegen; aan de overkant van de Nederrijn is de Romeinse limes echter wel aangemerkt als werelderfgoed.

erfgoedvisie rhenen waar verleden en toekomst elkaar ontmoeten

hoofdstuk 3

Erfgoedvisie Rhenen

44

Landgoed Remmerstein is gelegen aan weerszijden van de Oude Veensegrindweg. Op de foto links het oude

O

m het cultureel erfgoed door te kunnen geven aan volgende generaties zullen we er voor moeten zorgen dat het op een goede manier in stand gehouden wordt en dat het inspirerend is voor de toekomst. De eigen identiteit van Rhenen moet hiervoor leidend zijn en in samenhang met beleidsvelden zoals economie en ruimte, en recreatie en toerisme. De visie moet bovendien aansluiten op erfgoed- en ruimtelijk beleid van provincie en Rijk. Ontwikkelingen zoals de komst van de nieuwe Omgevingswet, klimaatadaptatie en bevolkingsgroei zijn van invloed op de manier waarop we met ons cultureel erfgoed omgaan. Bij ruimtelijke transities moet duidelijk zijn over welke cultuurhistorische kwaliteiten een gebied beschikt. Er dient een voortdurende afweging te worden gemaakt tussen de druk op het erfgoed en de kansen die zich voordoen om een bijdrage te leveren aan de transities van de leefomgeving. Het blijven vertellen van verhalen is een investering in het behoud van erfgoed voor de toekomst.

45

landhuis met Duiventoren; hierboven het nieuwe huis.

De cultuurhistorische waarden van de Rhenense leefomgeving zijn vastgelegd in de Cultuurhistorische Waardenkaart. Deze kaart geeft inzicht in de rijkdom die Rhenen aan erfgoed bezit. Een belangrijk doel voor de toekomst is het versterken van de kwaliteit van het erfgoed, waardoor een prettige leefomgeving ervoor zorgt dat mensen zich hier thuis voelen, zowel inwoners als gasten. Het beleid van Rijk en provincie vormen de kaders voor het gemeentelijk beleid. In het cultuur- en erfgoedprogramma van de provincie Utrecht Voor jong en altijd, 2020-2023 worden cultuurhistorische waarden van de leefomgeving genoemd als belangrijke ‘Utrechtse kwaliteiten’. De Omgevingverordening Provincie Utrecht beschermt de cultuurhistorische hoofdstructuur: historische buitenplaatszones, militair erfgoed, agrarisch cultuurlandschap, archeologische waardevolle zones en historische wegen.

erfgoedvisie rhenen

Erfgoedvisie Rhenen

Ambities van het gemeen telijk erfgoedbeleid

A

ange zien erfgoedbeleid niet eerder in een visie of nota is vastgelegd binnen de gemeente Rhenen is een viertal ambities geformuleerd die de basis moeten vormen voor dit toekomstige beleid. Van daaruit kan verder worden gewerkt en kunnen nieuwe ambities worden geformuleerd. Eerst zal een realistische basis moeten worden gelegd voordat een haalbaar uit­ voerings­programma wordt gefor­ muleerd.

1. De basis op orde – monumenten, archeo­logie, erfgoed en ruimte • Wettelijke taken (archeologie, monumenten, beschermd stadsgezicht) • Wensen (erfgoed en ruimte, herbestemming) • Aandacht voor monumenten- en landgoed­eigenaren

2. Benutten – erfgoed en recreatie & toerisme • Verhalen delen (communicatie, bewust­wording) • Erfgoed ontdekken (routes maken, app ontwikkelen) • Ambassadeurs voor erfgoed ondersteunen 3. Uitdragen – erfgoed en educatie/communicatie • Communicatie naar eigen inwoners en bezoekers • Educatie op scholen

Doorsnede door de ringwalburg op de Grebbeberg. Tevens de plek om op de wal te klimmen die als wandelroute dienst doet.

46

4. Organiseren – erfgoed en de gemeentelijke organisatie • Processen en procedures in de gemeente • Capaciteit, taken en verantwoordelijkheden

erfgoedvisie rhenen

Erfgoedvisie Rhenen

De basis op orde –

monumenten, archeologie, erfgoed en ruimte Erfgoed: inspiratiebron voor de toekomst

Monumenten De Adviescommissie Omgevingskwaliteit Rhenen — waarin de voormalige Monumentencommissie is geïntegreerd — dient monumenteigenaren van advies, en beoordeelt nieuwe (bouw)plannen en renovaties/restauraties voorafgaand aan de vergunningverlening. Van de rijks- en gemeentelijke monumenten waarover geadviseerd wordt binnen de gemeente Rhenen zijn op dit moment geen redengevende beschrijvingen inclusief waardestellingen beschikbaar.

ning. In een regionale context heeft de inventarisatie van grafheuvels en prehistorische akkercomplexen (Celtic fields) binnen het project Erfgoed Gezocht inzichtelijk gemaakt dat er nog meer archeologisch erfgoed op de stuwwal aanwezig is dan gedacht. Daarnaast heeft archeologisch onderzoek binnen de conflictarcheologie een grote vlucht genomen. In toenemende mate vormt archeologisch onderzoek naar resten van de Tweede Wereldoorlog een meerwaarde voor de kennisvermeerdering en belevingswaarde van dit tijdvak.

Archeologie Namens de gemeente Rhenen geeft een archeoloog van de odru (Omgevingsdienst Regio Utrecht) uitvoering aan het gemeentelijk archeologiebeleid. Dit beleid steunt onder meer op de Archeologische Waarden- en Verwachtingenkaart, opgesteld in 2010. In 2023 wordt deze geactualiseerd. Deze indicatieve kaart van archeologische waarden geeft informatie over de karakteristieken van het Rhenense stuwwallenlandschap. Naast bekende archeologische vindplaatsen worden op deze kaart ook de archeologische verwachtingen weergegeven die gelden voor de verschillende gebieden in de gemeente. Speciale aandacht in het beleid is er voor de kern van Rhenen, de Grebbelinie en de bewoningsgeschiedenis van de Utrechtse Heuvelrug als geheel. Recent archeologisch onderzoek in de kern van Elst en Rhenen heeft veel kenniswinst opgeleverd. In Elst is bijvoorbeeld vast komen te staan dat hier sprake is geweest van bronstijd- en ijzertijd bewo-

Erfgoed In aanvulling op de Archeologische Waarden- en Verwachtingenkaart is in 2020 de Cultuurhistorische Waardenkaart van Rhenen gerealiseerd. Deze inventarisatie van zichtbare, bovengrondse (niet-archeologische) waarden steunt op datasets van eerdere inventarisaties van cultuurhistorische objecten en structuren. Voor het eerst werden voor Rhenen al deze beschrijvingen en beoordelingen op één kaart bij elkaar gebracht. Aangezien sommige van de datasets die aan de basis stonden van deze kaart wat langer geleden waren gevormd, verdient het aanbeveling de Cultuurhistorische Waardenkaart te actualiseren steunend op de huidige stand van onderzoek.

47

Ruimte Ook de landschappelijke kwaliteiten van het stuwwallenlandschap van Rhenen verdienen het om betrokken te worden in het gemeentelijk erfgoedbeleid. We doelen daarbij op de historische lint­

erfgoedvisie rhenen

Erfgoedvisie Rhenen

bebouwing aan beide zijden van de stuwwal, de landgoederen met name gelegen aan de noordkant van de stuwwal, het Binnenveld met de karakteristieke flora en fauna als direct gevolg van het kwelwater afkomstig van de Utrechtse Heuvelrug, en het agrarisch landschap met eeuwenoude akkers (engen), graften en andere erfbegrenzingen. Een speciale plaats binnen het landschappelijk erfgoed wordt ingenomen door de Grebbelinie. Naast de nog aanwezige verdedigingswerken (Hoornwerk, bastions, groepsschuilplaatsen) zijn ook de schootsvelden en waterwerken onderdeel van deze historische verdedigingslinie.

Wat vinden we belangrijk Ondersteuning monumenteigenaren We vinden het belangrijk dat de monumenten (zowel de rijks- als de gemeentelijke monumenten) en landgoederen in een goede staat van onderhoud verkeren. De eigenaren van deze monumenten mogen vanuit de gemeente rekenen op ondersteuning in hun streven de monumentale kwaliteiten van hun object te behouden en waar mogelijk te versterken. Om deze taken serieus te kunnen nemen zal ook een structureel budget voor erfgoed beschikbaar gemaakt moeten worden.

Glaskralen en mantelspelden afkomstig van het vroegmiddeleeuwse grafveld op de Donderberg.

Verduurzaming monumentenbezit Voor monumenteigenaren wordt verduurzaming steeds belangrijker om het beheer van hun monumenten rendabel te houden. De komende periode moet gezocht worden naar mogelijkheden om tot een zo esthetisch mogelijke manier van verduur­ zaming van monumenten en landgoederen te komen. Lukt dit niet omdat de richtlijnen voor monumenten eigen zonnepanelen verhinderen, moet gezocht worden naar alternatieven zodat ook monumenteneigenaren duurzame energie kunnen opwekken. Beschermd stadsgezicht In het oude centrum, dat sinds 2012 is aangewezen als beschermd stadsgezicht, moet meer aandacht zijn voor instandhouding van de bouwstijl van de Delftse School. Bij aanpassingen aan gevels dienen de karakteristieken van deze bouwstijl gerespecteerd en waar mogelijk teruggebracht te worden. U  itbreiding gemeentelijke monumentenlijst Meer hoog gewaardeerde panden met monumentale kwaliteiten zouden een gemeentelijke monumentenstatus toegekend moeten krijgen. Het opstellen van een Beleidsadvieskaart kan hierin een belangrijke rol vervullen. B  eleidsadvieskaart voor het erfgoed In een Beleidsadvieskaart wordt nauwkeurig vastgelegd hoe we met het bovengrondse en ondergrondse erfgoed moeten omgaan. Deze Beleids­ advieskaart is een bruikbaar instrument voor de integrale inpassing van erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen, in lijn met de Omgevingswet.

Wat gaan we doen O  ndersteuning monumenteigenaren Periodiek overleg met monument- en landgoed­ eigenaren geeft inzicht op welke terreinen de gemeente ondersteuning kan bieden aan

48

erfgoedvisie rhenen

Erfgoedvisie Rhenen

monument­eigenaren. Te denken valt aan advisering inzake wet- en regelgeving, subsidiemogelijkheden of doorverwijzing naar kennisinstellingen op het terrein van monumentenzorg. De gemeenteraad stelt nu reeds jaarlijks een subsidie beschikbaar voor het onderhoud van gemeentelijke monumenten. Het college van B&W bepaalt welke aanvragen gehonoreerd worden. Dit beleid wordt gecontinueerd. Verduurzaming monumentenbezit Wet- en regelgeving inzake monumenten maken het lastig dergelijke panden te verduurzamen. Samen met kennisinstellingen op het terrein van monumentenzorg kan de gemeente op dit terrein monumenteigenaren adviseren. De Subsidieregeling Coöperatieve Energieopwekking (sce) helpt energiecoöperaties en VvE’s om kleinschalige duurzame projecten met lokaal eigenaarschap te realiseren. Daarmee kan er op korte termijn meer duurzame elektriciteit geproduceerd worden en wordt lokale participatie gestimuleerd. Door de collectieve aanpak kunnen ook mensen zonder geschikt eigen dak, waaronder monumenteigenaren, deelnemen aan de regeling en daarmee komen tot een gezamenlijk zonnedak.

Beschermd stadsgezicht Een goed gedocumenteerd overzicht, inclusief het overvloedig aanwezige beeldmateriaal uit de periode 1940-1953, is het juiste kennisdocument om de huidige eigenaren van panden binnen het beschermd stadsgezicht de kwaliteiten van de architectuur van de Delftse School te laten ervaren. Een dergelijk overzicht zal worden gerealiseerd ter inspiratie van pandeigenaren die tot aanpassing van hun gevel uit de wederopbouwperiode willen komen. De Adviescommissie Omgevingskwaliteit Rhenen zal ditzelfde overzicht benutten bij de beoordeling van bouwplannen binnen het beschermd stadsgezicht.

49

U  itbreiding gemeentelijke monumentenlijst Er zal nader onderzoek worden gedaan naar de mogelijkheden om meer objecten te benoemen tot gemeentelijk monument. Overleg met buur­ gemeenten die vergelijkbare projecten veelal voltooid hebben, vormt een zinvolle stap binnen dit traject. Beleidsadvieskaart voor het erfgoed Bij dit alles gaat het realiseren van een Beleids­ advieskaart een belangrijke rol vervullen. Allereerst zal de huidige staat van rijks- en gemeentelijke monumenten in kaart worden gebracht, zoals dat inmiddels in de Toekomstvisie Religieus Erfgoed Rhenen is gedaan voor de kerk­ gebouwen in de gemeente Rhenen. De daaruit voortvloeiende opgaven worden opgenomen in het uitvoeringsprogramma voor korte, middellange en lange termijn. De Archeologische Waarden- en Verwachtingenkaart uit 2010 wordt in 2023 geactualiseerd. Deze waarden- en verwachtingenkaart wordt doorvertaald in een archeologische beleidskaart die vervolgens aan de basis staat van nieuw te formuleren omgevingsplannen. Op basis van een geactualiseerde archeologische beleidskaart kan de gemeente verantwoorde en transparante besluiten nemen, terwijl voor allen die betrokken zijn bij de ruimtelijke inrichting van Rhenen de archeologische risico’s op voorhand inzichtelijk zijn gemaakt.

Op dezelfde manier moet ook de Cultuurhistorische Waardenkaart een vertaalslag krijgen naar een Beleidsadvieskaart waarbij alle aspecten betreffende het cultuurhistorisch erfgoed van de gemeente Rhenen belicht worden. Dit alles inclusief de erfgoedkwaliteiten van het agrarisch landschap, de wegen en waterlopen, en het militair landschap onderdeel van de Grebbelinie.

erfgoedvisie rhenen

Erfgoedvisie Rhenen

Benutten –

erfgoed en recreatie & toerisme Erfgoed geeft identiteit aan inwoners

In de Beleidsvisie recreatie en toerisme, 2021-2025. Rhenen: ontmoeting van natuur, cultuur en gastro­ nomie wordt overtuigend beschreven op welke manier natuur, cultuur en gastronomie elkaar kunnen versterken en daarmee een kwaliteitsimpuls kunnen geven aan recreatie en toerisme in Rhenen.

Wat vinden we belangrijk In de zomer komen onder meer via het voetveer talrijke recreanten naar Rhenen. Vanuit de Betuwe staan ze zo goed als meteen in het stadscentrum. Zowel de eigen inwoners als dagjesmensen en toeristen die Rhenen bezoeken zijn zich bewust van de uitzonderlijke ligging van Rhenen tegen de helling van de Heuvelrug. Het glooiende landschap en de vergezichten trekken al eeuwen bezoekers naar Rhenen. Voor deze bezoekers en de eigen inwoners is er een breed scala aan horecagelegenheden beschikbaar. Gastronomisch is er volop keuze en een grote variatie in aanbod. De liefhebber van het mooie landschap van Rhenen ziet Rhenen vooral als een aantrekkelijk wandel- en fietsgebied. Het cultuurhistorisch verleden, met de vele interessante verhalen die gedeeld kunnen worden met de bezoekers aan Rhenen, is tot dusverre nagenoeg onbekend of onzichtbaar gebleven. Een verblijf in Rhenen kan gevarieerder of langer worden als ook de cultuurhistorie als aantrekkelijke waarde wordt gezien en beleefbaar wordt gemaakt. Om dit te realiseren moeten we vaststellen welke cultuurhistorische kwaliteiten onderscheidend zijn en of deze beleefbaar zijn voor de bezoeker. Hoe-

50

wel de middeleeuwse bebouwing grotendeels verdwenen is, fungeert de imposante Cunerakerk met het volstrekt unieke doksaal nog steeds als blikvanger van het historische centrum van Rhenen. Veel meer nog dan deze bedevaartkerk is de als monumentaal bestempelde wederopbouwarchitectuur bepalend voor de sfeer in het centrum van Rhenen. Verwijzingen naar de verwoestingen uit mei 1940 zijn er nauwelijks terwijl toen de uiterlijke vorm van Rhenen ingrijpend en definitief veranderde. Het is belangrijk dat we ons bewust zijn van dit markante verleden en de verhalen daarover delen met de bezoekers aan Rhenen. Zij moeten daarbij in de gelegenheid worden gesteld het erfgoed van de wederopbouw te ontdekken en te beleven. Het gevoel dat men krijgt bij een dergelijke beleving is bepalend of mensen wel of niet terugkomen, en hoe hun ervaring wordt overgebracht aan anderen. Bij de koppeling van natuur, cultuurhistorie en gastronomie is een belangrijke rol weggelegd voor de (horeca)ondernemers. Zij kunnen in hun bedrijven zichtbaar maken dat niet alleen het landschap en het natuurschoon onderscheidend is maar dat ook de cultuurhistorie van Rhenen uitnodigt voor een stadswandeling of een bezoek aan de Grebbelinie, het Stadsmuseum of de Cunerakerk.

Wat gaan we doen Realisatie van cultuurhistorische bebording Op de Grebbeberg, langs de Grebbelinie en in de natuurgebieden op de Utrechtse Heuvelrug worden de bezoekers door middel van informatieborden

erfgoedvisie rhenen

Erfgoedvisie Rhenen

of via de websites van de terreinbeheerders ge­ ïnformeerd over de cultuurhistorie ter plaatse. In het centrum van Rhenen is dergelijke informatie nog zo goed als afwezig. Hier is een inhaalslag noodzakelijk. Als uitvloeisel van de door de Raad van Rhenen aangenomen Beleidsvisie recreatie en toerisme, 2021-2025. Rhenen: ontmoeting van natuur, cultuur en gastronomie is in het uitvoeringsprogramma vastgelegd dat gekomen wordt tot realisatie van cultuurhistorische bebording (aan­ gevuld met digitale media) in het centrum van Rhenen. Zowel inwoners als bezoekers van Rhenen worden op een nader te bepalen aantal plekken geïnformeerd over de cultuurhistorie van de publieke ruimte ter plaatse. Daarbij wordt geen of nauwelijks voorkennis vereist. Dit maakt dat de informatie qua taalgebruik en detailniveau is af­gestemd op een breed publiek. Het concept van de ANWB-bebording beantwoordt aan deze doelstellingen. Vergroten beleefbaarheid Er zijn mogelijkheden om de stedelijke geschiedenis van Rhenen beter beleefbaar te maken. Onderzocht kan worden of verwijzingen naar de Rijnpoort en de Westpoort op de oorspronkelijke locaties van deze poorten, bijdragen om het stedelijke karakter van middeleeuws Rhenen te vergroten.

Veel zichtbaarder nog is de brandgrens uit mei 1940 die de begrenzing vormt tussen de oorspronkelijke bebouwing en het deel van de historische binnenstad dat in wederopbouwarchitectuur werd herbouwd. Deze brandgrens kan via de te ontwikkelen erfgoedapp, de ANWB-bebording of in het plaveisel beleefbaar worden gemaakt.

In de uiterwaarden bij Elst bleef een belangrijk deel van de schoorsteen van de voormalige Steenfabriek Timmermans bewaard.

51

Platform Rhenense erfgoedorganisaties In Rhenen is een groot aantal erfgoedorganisaties actief. Er is niet een gezamenlijk overleg of platform waarbinnen deze organisaties komen tot informatie-uitwisseling, afstemming van hun activiteiten of overleg. De gemeente wil een dergelijk platform faciliteren. Via dit overleg ontstaan er mogelijkheden voor een gezamenlijke activiteitenkalender, samenwerking bij cultuurhistorische evenementen, en kennisuitwisseling door nieuw gevormde contacten tussen erfgoedspecialisten. O  ntwikkeling cultuurhistorisch informatiemateriaal voor ondernemers Bij alle verblijfsaccommodaties moet informatie te verkrijgen zijn over de bezienswaardigheden in Rhenen, waarbij de samenwerking met het Regionaal Bureau Toerisme (rbt) Utrechtse Heuvelrug verder onderzocht moet worden. De gemeente zou een stimuleringspakket kunnen aanbieden aan ondernemers die bereid zijn bij te dragen aan de totstandkoming van erfgoedarrangementen.

erfgoedvisie rhenen

Erfgoedvisie Rhenen

Uitdragen – erfgoed en educatie/communicatie Erfgoed en jeugd

Het Stadsmuseum vormt een belangrijke ontmoetingsplek waar de geschiedenis van Rhenen zichtbaar en beleefbaar is. Naast een vaste collectie is er ook jaarlijks een aantal wisselende exposities te zien. Ook kan hier een virtuele stadswandeling worden gemaakt door een digitale reconstructie van Rhenen tussen 1650 en 1750. Deze presentatie en de virtuele voorstelling van het Koningshuis is tot stand gekomen door de inzet van de Werkgroep Virtueel Rhenen van de Historische Vereniging Oudheidkamer Rhenen en omstreken (hvor). Naast de hvor hebben ook het Cuneragilde (stadswandelingen, bezichtiging Cunerakerk en beklimming Cuneratoren), stichting De Greb (rondleidingen Militair Ereveld en het slagveld van de Slag om de Grebbeberg), stichting Slag om de Grebbeberg (educatie Tweede Wereldoorlog en bevrijding) en safarischip De Blauwe Bever (vaartochten met gids langs de Utrechtse Heuvelrug) een belangrijk aandeel in de educatievoorziening naar scholen en de informatievoorziening aan inwoners en toeristen. Daarnaast biedt het Cultuurplatform Rhenen aan scholen een erfgoededucatiemenu aan, waar scholen zelf een keuze kunnen maken uit verschillende thema’s. Een van de projecten binnen dit educatiemenu is het Project Erfgoed Educatie Rhenen (peer) dat een inleiding geeft over erfgoed­ educatie en het belang van Rhenen door de eeuwen heen.

Op de website van het Cultuurplatform is tevens aandacht voor immaterieel erfgoed in de vorm van een filmverslag van rtv Utrecht over de Cuneralegende. Daarnaast zijn de afgelopen vijf-

52

tien jaar vele boeken verschenen over het verleden van Rhenen, veelal gepubliceerd door de Stichting Publicaties Oud Rhenen (spor).

Wat vinden we belangrijk Communicatie en educatie Een aantal Rhenense erfgoedorganisaties zet zich in voor erfgoededucatie op basisscholen met als doel dat elk kind dat van de basisschool komt de cultuurhistorie kent van de plaats waar het opgroeit. Zij zijn immers onze ambassadeurs voor de toekomst. Tegelijkertijd ervaren we dat niet iedereen als vanzelf in contact komt met aspecten van ons erfgoed. Kennis van het verleden en inzicht in de eigen cultuurhistorie zijn van groot belang als we de rijkdom en variatie van onze eigen woon- en leefomgeving willen begrijpen en hier zorgvuldig mee willen omgaan. Langs vele wegen willen we bevorderen dat de eigen inwoners, maar ook bezoekers aan onze gemeente kennis kunnen maken met de vele aspecten van ons erfgoed.

Wat gaan we doen Erfgoededucatie voor de jeugd van Rhenen Het Cultuurplatform heeft een doorlopende leerlijn rondom de cultuurhistorie van Rhenen in ontwikkeling. Deze leerlijn, die voortkomt uit landelijk beleid, wordt vooralsnog enkel aangeboden aan het primair onderwijs. Het doel is dit door te trekken naar de onderbouwklassen van het voortgezet onderwijs. Doorontwikkeling is belangrijk om kennisdeling rond het Rhenens erfgoed verder te bevorderen.

erfgoedvisie rhenen

Erfgoedvisie Rhenen

Het bolwerk bij de molen bleef bewaard omdat deze steun moest geven aan de molenbelt die hier tegen de stadsmuur rustte.

Communicatie Om de eigen inwoners en de recreërende bezoekers te informeren staat ons een keur aan communicatiemogelijkheden ter beschikking. Eerder al in deze nota noemden we informatieborden aanwezig op de natuurterreinen in de gemeente (aangevuld met de websites van de terreinbeheerders), de in het stadscentrum te realiseren cultuurhistorische bebording (aangevuld met digitale media), en cultuurhistorisch documentatiemateriaal zoals (online of papieren) fiets- en wandelroutes, online-­ films, en op locatie aanwezig papieren foldermateriaal.

53

In aanvulling op deze klassieke informatiebronnen is het aantrekkelijk om in dit digitale tijdperk op zoek te gaan naar mogelijkheden die aansluiten bij de belevingswereld van met name jongeren. Het voornemen is om een spel-app te ontwikkelen die bewoners en bezoekers op een interactieve manier laat kennismaken met de geschiedenis van onze gemeente. Uitgangspunt is dat het leuk is om een spannend spel te spelen terwijl je (onbewust) kennis maakt met het verleden. De cultuurhistorische kennis die nodig is om het spel op een volgend niveau te kunnen spelen word je spelenderwijs aangereikt.

erfgoedvisie rhenen

Erfgoedvisie Rhenen

Organiseren –

erfgoed en de gemeentelijke organisatie Erfgoed: Bouwsteen voor toekomstig beleid

M

et het definiëren van het erfgoedbeleid is het noodzakelijk de rol van de gemeentelijke organisatie om dit beleid ten uitvoer te brengen, vast te leggen. De processen en procedures binnen de gemeente zullen er op gericht zijn het erfgoedbeleid te borgen, stimuleren en faciliteren. De beleidsmedewerker erfgoed speelt hierbij een belangrijke rol. Om de ambities uit deze Erfgoed­ visie te kunnen verwezenlijken is het noodzakelijk nauw samen te werken met beleidsvelden als cultuur, recreatie & toerisme, educatie, landschap en ruimtelijke ordening. Hierbij wordt het belang en de meerwaarde van erfgoed binnen deze beleids­ terreinen geborgd, terwijl de beleidsmedewerker tevens fungeert als aanjager voor projecten en samenwerkingsverbanden op het gebied van erfgoed. Om realisatie van de Erfgoedvisie te kunnen verwezenlijken zal uitbreiding van inzet noodzakelijk zijn. Dit nieuwe werkveld en de grote beleidsveranderingen die aanstaande zijn, maken dat het beschikbare aantal uren te beperkt zal zijn en de gewenste middelen ontoereikend. Om invulling te kunnen geven aan de wettelijke verplichtingen en ambities in deze visie is uitgegaan van minimaal 0,4 fte voor de beleidsmedewerker erfgoed.

54

Wat vinden we belangrijk Afstemmen van de zorg voor erfgoed en ruimtelijke kwaliteit Een nauwe samenwerking tussen de beleidsvelden erfgoed en ruimtelijke ontwikkeling is niet alleen een opdracht vanuit het rijk, maar biedt de gemeente vele kansen om de ruimtelijke kwaliteit en aantrekkelijkheid verder te versterken. De Adviescommissie Omgevingskwaliteit Rhenen kan hierbij inhoudelijke input leveren zowel bij het opstellen van de redengevende beschrijvingen van het monumentenbezit als het inbrengen van erfgoedadviezen inzake beleidsterreinen met een erfgoedcomponent. Met deze kennis wordt het voor de beleidsmedewerker erfgoed makkelijker invulling te geven aan het gemeentelijke erfgoedbeleid en een grotere rol te spelen om te komen tot afstemming van dit beleid binnen de gemeentelijke organisatie.

Wat gaan we doen H  et opstellen van een uitvoerings­ programma De analyses zijn gemaakt; de ambities zijn verwoord. Het erfgoed van Rhenen is in vele opzichten onderscheidend. In de Erfgoedvisie Rhenen is verwoord binnen welke beleidsterreinen mogelijkheden zijn het erfgoedbeleid te introduceren of te versterken. De concrete beleidsvoornemens die hieruit voortvloeiden, zijn samengebracht in een uitvoeringsprogramma.

erfgoedvisie rhenen waar verleden en toekomst elkaar ontmoeten

hoofdstuk 4

Uitvoeringsprogramma I

n de ze visie zijn opgaven geformuleerd waaraan de gemeente de komende jaren met de cultuurhistorische achterban gaat werken. De organisaties uit de klankbordgroep voelen zich medeverantwoordelijk voor de richting die deze visie aangeeft en de wijze waarop dit uitgevoerd gaat worden. De opgaven zijn vertaald naar concrete acties die puntsgewijs wordt aangegeven: • Wie staat ervoor aan de lat; • Wat is het resultaat; • Wanneer de actie wordt uitgevoerd; • Welk budget is hiervoor nodig; • Hoe meten we resultaten. De budgetten omvatten zowel incidentele (aanduiding İ) als structurele lasten (aanduiding S) en omvatten vooral nieuwe posten. De met G gemarkeerde budgetten zijn gedekt vanuit provinciale subsidies. Het uitvoeringsprogramma bestrijkt de beleidsperiode 2023-2027.

55

erfgoedvisie rhenen

4.1

Uitvoeringsprogramma

De basis op orde

(monumenten, archeologie, erfgoed en ruimte)

D

e basis op orde betekent dat er een aantal zaken inzichtelijk moet worden gemaakt om een goed beeld te krijgen van wat de mogelijkheden en onmogelijkheden zijn. Vandaaruit kan worden doorgepakt in de ontwikkeling naar de gewenste situatie. Wanneer we meer hooggewaardeerde panden aan de gemeentelijke monumentenlijst willen toe­voegen zal naar de eigenaren een handreiking moeten worden gedaan. Nu heerst de gedachte dat de gemeente bepaalt wat er wel en niet met het pand mag gebeuren. Om te voorkomen dat monumenten/gedenktekens verloederen wordt een nieuwe werkgroep van vrij­ willigers in het leven geroepen die eenmaal per kwartaal langs deze objecten gaat, deze zonodig schoonmaakt en eventuele schade meldt.

Stadsmuseum Rhenen en VVV hebben eind 2019 hun intrek genomen in het Oude Raad­huis aan de Markt.

56

erfgoedvisie rhenen

Uitvoeringsprogramma

Actie 1: Waardebepaling kerkinterieurs Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente voert regie

Inzicht in waarde van ons erfgoed

2023

€ 5.760,-

G

Actie 2: Redengevende beschrijving en waardebepaling monumenten (borgen erfgoed) Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente voert regie

Inzicht in waarde van ons erfgoed

2023-2024

€ 7.000,-

G

Actie 3: Regionale informatiemarkt verduurzamen landgoederen Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente voert regie

Inzicht in mogelijkheden

2023

€ 2.500,-

G

Actie 4: Halfjaarlijks overleg met landgoedeigenaren landgoederen Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Landgoedeigenaren, gemeente

Betrokkenheid bij elkaars ont­ wikkelingen

2023-2027

€ 1.000,-

Budget

S

Actie 5: Verduurzamen monumenten en landgoederen Wie?

Resultaat

Planning

Landgoedeigenaren, gemeente faciliteert waar mogelijk en deelt kennis/informatie

Esthetische verduurzamings­ oplossingen

2023-2027

Actie 6: Monumentenstatus voor hooggewaardeerde panden Wie?

Resultaat

Planning

Gemeente voert regie

Meer gemeentelijke monumenten

2023-2027

Budget

Actie 7: Inventarisatie huidige staat monumenten en gedenktekens Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente/hvor uitvoering met groep vrijwilligers

Onderhoudsplanning monumenten en gedenktekens

2024

€ 1.000,-

S

Actie 8: Actualiseren archeologische beleidskaart Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente i.s.m. odru

Beleidskaart up to date

2023 e.v.

P.M.

Budget

Actie 9: Registratie en herbestemming karakteristieke leegstaande panden Wie?

Resultaat

Planning

Gemeente, eigenaren

Zicht op potentiële mogelijkheden

2023 e.v.

Actie 10: Inventarisatie en waardebepaling panden Delftse School Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente voert regie

Inzicht in waarde van ons erfgoed

2023-2024

€ 2.500,-

57

G

Uitvoeringsprogramma

erfgoedvisie rhenen

4.2

Benutten

(erfgoed en recreatie & toerisme)

D

oor de binnen de gemeente aanwe zige kennis samen te brengen kan er meer cohesie ontstaan die voor alle betrokken partijen een verrijking oplevert. Om ambassadeurs voor de stad te genereren zullen we moeten investeren in kennisdeling en oog moeten hebben voor elkaars belangen. Dit kan door erfgoed beleefbaar te maken en kansen te creëren. Zowel voor eigen inwoners als voor bezoekers moet het vooral leuk en leerzaam zijn om op pad te gaan en Rhenen te ontdekken. Zelfs de Stadsquiz kan hier een rol in spelen.

Actie 1: Verbinden erfgoedorganisaties en ondernemers Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente, hvor, Cuneragilde, Cultuurplatform, ondernemers

Samenwerkingsverband waarbij een win-win situatie ontstaat

2024 e.v.

Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Medewerkers VVV, en andere betrokkenen

Ambassadeurs voor historisch Rhenen

2024 e.v.

€ 2.000,-

Budget

Actie 2: Kennisbevordering S

Actie 3: Benutten Grebbelinie en Utrechtse Heuvelrug Wie?

Resultaat

Planning

Gemeente en Stadsmuseum Stichting de Greb/Cuneragilde

Nauwe samenwerking rbt, st. Grebbelinie en gemeenten Utrechtse Heuvelrug

2023-2027

Actie 4: Ontwikkeling erfgoed app i.p.v. publieksversie Cultuur Historische Waardenkaart Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente, historicus hvor, Cuneragilde, Stadsmuseum

Interessante routes waar erfgoed beleefbaar wordt gemaakt voor inwoners en bezoekers

2023-2027

€ 25.000,-

58

İ

Uitvoeringsprogramma

erfgoedvisie rhenen

4.3

Uitdragen

(erfgoed en educatie/communicatie)

Door een doorlopende leerlijn voor basisscholen en de onderbouw van het voortgezet onderwijs te ontwikkelen worden kinderen al op jonge leeftijd in aanraking gebracht met alles wat ons erfgoed te bieden heeft. Zij zijn onze ambassadeurs voor de toekomst. Het Cultuurplatform, de hvor, het Cuneragilde, stichting de Greb en het Stadsmuseum zijn de aangewezen partijen om hierin een rol te spelen. De oprichting van een juniorgroep Archeologie kan de interesse van jonge kinderen wekken door regelmatig op pad te gaan en spelerderwijs op zoek te gaan naar verborgen schatten. Door communicatie met ouders van schoolgaande kinderen wordt een jongere doelgroep bereikt die noodzakelijk is voor het doorgeven van onze geschiedenis.

Actie 1: Ontwikkelen doorlopende leerlijn basisonderwijs en onderbouw voortgezet onderwijs Wie?

Resultaat

Planning

Budget

hvor, Cultuurplatform Kunst Centraal

Kennis bevorderen Project Erfgoed Educatie Rhenen (peer)

2023-2027

€ 5.000,-

Budget

S

Actie 2: Communicatie verblijfsaccomodaties en restaurants Wie?

Resultaat

Planning

Gemeente/Stadsmuseum Ondernemersverenigingen

Ondernemers worden ambassadeurs voor erfgoed

2023-2027

Actie 3: Opzetten van communicatie hvor m.b.t. omgevingsontwikkelingen Wie?

Resultaat

Planning

Gemeente/hvor

hvor is betrokken bij ruimtelijke ontwikkeling

2023 e.v.

Budget

Actie 4: Instandhouding Open Monumentendag (omd) Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Cultuurplatform/hvor Gemeente faciliteert

Jaarlijkse deelname omd

2023 e.v.

€ 1.250,-

S

Actie 5: Jaarlijkse bijdrage aan de Nationale Archeologiedagen Wie?

Resultaat

Planning

Budget

hvor en Stadsmuseum

Jaarlijkse deelname

2023 e.v.

€ 1.000,-

59

S

erfgoedvisie rhenen

4.4

Uitvoeringsprogramma

Organiseren

(erfgoed en de gemeentelijke organisatie)

D

e gemeente wil graag dat panden in het historische centrum zoveel mogelijk worden teruggebracht in de stijl van de wederopbouw, de Delftse School. Aan ondernemers zou daarvoor een tegemoetkoming in de kosten ter beschikking kunnen worden gesteld wanneer de gevel van hun pand aan een aantal voorwaarden voldoet. Hiervoor wordt een duidelijk protocol opgesteld met voorbeelden aan de hand van foto’s. Voor de komende vier jaar zou dit een pilot kunnen zijn waarbij een maximale bijdrage van 10.000,- kan worden verkregen wanneer de gevel in de wederopbouwstijl wordt hersteld.

Doordat de hvor inziet dat toezicht hierop vanuit de gemeente vrijwel onmogelijk is heeft zij aangeboden hierin een signaleringsrol te willen vervullen, waarop de gemeentelijke adviescommissie vervolgens actie zou kunnen ondernemen. Het verduurzamen van monumenten, landgoederen en panden binnen het beschermd stadsgezicht is geen eenvoudige opgave. De huidige regelgeving maakt, vanuit esthetisch oogpunt, het vrijwel onmogelijk de daken van de genoemde objecten te voorzien van zonnepanelen. Niet alleen monument- en landgoedeigenaren hebben hiermee te maken maar ook de eigenaren van panden binnen

Het uiterst gevarieerde cultuurlandschap van Rhenen, Achterberg en Elst willen we kennen en begrijpen om hier zorgvuldig mee om te kunnen gaan.

60

erfgoedvisie rhenen

Uitvoeringsprogramma

het beschermd stadsgezicht. In het laatste geval gaat het over vrijwel alle huizen in het oude deel van de stad zoals dat ooit omgeven werd door stadsmuren. Als inwoners geen mogelijkheden hebben om zonnepanelen op het eigen dak te plaatsen kunnen ze mogelijk meedoen met een zonne-collectief. Bij een collectief worden op een groot dak of op een veld panelen geplaatst die eigendom zijn van de deelnemende inwoners. Geïnteresseerden kunnen zich inschrijven voor een collectief project bij een lokale of regionale energiecoöperatie. Bij

voldoende deelname wordt het project uitgevoerd en krijgen de deelnemers op deze manier toch hun eigen groene stroom. Momenteel zijn er twee energiecoöperaties, Coöperatie Vallei Energie en Energie Coöperatie Rhenen (ecr) waarbij aansluiting gezocht kan worden. Samen met maatregelen die in de genoemde panden wel getroffen kunnen worden, zou dat een enorme winst betekenen voor alle betrokken partijen. Op deze manier wordt de historie van Rhenen niet aangetast maar kan toch aan de verduurzamingsopgave tegemoet worden gekomen.

Actie 1: Bevorderen renovaties/verbouwingen in de stijl Delftse School binnen beschermd stadsgezicht Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente hvor heeft signaleringsfunctie

Aantrekkelijker maken voor eigenaren om de gevel in oorspronkelijke stijl te herstellen

2023-2027

€ 20.000,-

Budget

Actie 2: Opzetten communicatielijn bij ruimtelijke ontwikkelingen Wie?

Resultaat

Planning

Gemeente/Omgevingsadviescom. hvor heeft signaleringfunctie m.b.t. Cultuur Historische Waardenkaart

Voorafgaand aan de ontwikkeling van een gebied wordt afgestemd of nader onderzoek noodzakelijk of gewenst is

2023-2027

Actie 3: Opnemen regels in omgevingsplan m.b.t. de omgeving van beschermde monumenten Wie?

Resultaat

Planning

Gemeente

Duidelijkheid scheppen in (on)mogelijkheden

2023-2027

Budget

Actie 4: Vijfjaarlijkse actualisering Cultuur Historische Waardenkaart Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente

Actueel overzicht t.b.v. Omgevingswet

2023

€ 10.000,-

Budget

İ

Actie 5: Opstellen quickscan voor verbouwing/renovatie monumenten Wie?

Resultaat

Planning

Gemeente

Ondersteuning van eigenaren om een monumentaal pand tot gemeentelijk monument te laten aanwijzen

2024

Wie?

Resultaat

Planning

Budget

Gemeente

Advies- en onderzoekskosten

2023 e.v.

€ 10.000,-

Actie 6: Werkbudget

61

S

erfgoedvisie rhenen

62

Uitvoeringsprogramma

Bijlage Inventarisatie Religieus Erfgoed Rhenen INHOUDSOPGAVE

SAMENVATTING Samenvatting inventarisatie religieuze gebouwen Gemeente Rhenen najaar 2021

3 4

INLEIDING

6

Landelijke opgave Gemeentelijke aanpak Rapportage Doel

6 6 6 6

HEDEN & TOEKOMST Kerkinterieurs Maatschappelijke functie

7 7 7

Culturele functie Duurzaamheid Rol burgerlijke gemeente

8 8 9

CONCLUSIE Conclusies - Hoe verder?

9 9

Bijlagen I. Model inventarisatie religieus erfgoed Rhenen - najaar 2021 II. Waardestelling interieurs religieus erfgoed gemeente Rhenen

63

erfgoedvisie rhenen

Bijlage

SAMENVATTING Wat is Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen? Het resultaat van het ‘kerkenvisie’ onderzoek Rhenen. De visie maakt onderdeel uit van de Erfgoedvisie Rhenen. Wat is religieus erfgoed Rhenen?

Voor Rhenen betekenisvolle cultuurhistorische zaken die met religie te maken hebben: roerend en onroerend, onder- en boven de grond, in situ (in het gebedshuis) en ex situ bewaard.

Wat is het doel van deze visie?

Helder toekomstperspectief voor alle religieuze gebouwen in gemeente Rhenen, waarbij partijen elkaar gemakkelijk en snel weten te vinden.

Wanneer is deze visie tot stand gekomen?

Juli 2021 tot en met december 2021.

Op welke wijze kwam de visie tot stand?

Via 1-op-1 gesprekken en door middel van onderzoek.

Waarom is de visie van belang voor Rhenen?

Beheer en behoud verlangt een gedragen lange termijn visie met goede onderlinge verstandhoudingen.

Wie spelen de hoofdrol?

Vertegenwoordigers vanuit de geloofsgemeenschappen in bezit van religieus erfgoed en gemeente Rhenen.

Welke thema’s zijn het belangrijkst?

Inventarisatie en waardering, beheer en behoud, toekomstbestendig gebruik, maatschappelijke en culturele functie, onderlinge samenwerking, rol burgerlijke gemeente.

Wat is het resultaat?

Toekomstvisie religieus erfgoed Rhenen is het resultaat op papier. De echte resultaten zijn afspraken en acties die hieruit voortvloeien en de borging van deze acties in de Erfgoedvisie en mogelijke andere visies. De opgestelde visie is een dynamisch werkdocument en uitgangspunt voor aanpalend beleid. Voor concrete acties, zie de conclusies in dit document.

Wat is het vervolg?

Eigenaren en gemeente Rhenen nemen aanbevelingen mee in hun jaarprogramma en/of lange(re) termijnvisies. Acties uitvoeringsagenda worden uitgevoerd.

Hoeveel religieuze gebouwen die nog in gebruik 15. De eigenaren of vertegenwoordigers van de volgende zijn telt gemeente Rhenen? 14 geloofsgemeenschappen hebben eraan bijgedragen: Welke waren betrokken bij het onderzoek? Oud Gereformeerde gemeente in Nederland Rhenen (OGGN Rhenen), Oud Gereformeerde gemeente in Nederland Elst (OGGN Elst), Hersteld Hervormde gemeente Achterberg (HHG Achterberg), Gereformeerde gemeente in Nederland Rhenen (GGN Rhenen), Gereformeerde gemeente in Nederland Elst (GGN Elst), Gereformeerde gemeente Rhenen (Ger. Gem Rhenen), Hervormde gemeente Elst (HG Elst) Hervormde gemeente Achterberg (HG Achterberg), Hersteld hervormde gemeente Elst (HHG Elst), Vrijzinnigen Rhenen (De Vlam), Gedachteniskerk, Moskee Assalaam, Protestantse gemeente Rhenen (PGR): Hervormde Wijkgemeente Bethel, Wijkgemeente Ontmoetingskerk en Wijkgemeente Cunerakerk.