Wijkuitvoeringsplan Dieren-West (23.89)
Tekst van het document
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West Op naar een aardgasvrije wijk in 2033!
2
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Colofon Ambtelijk opdrachtgever: Gemeente Rheden, Arthur Hofstad Proces, verkenning en eerste versie wijkuitvoeringsplan: i.s.m. Transitiereizen VOF, Carla Onderdelinden, Patricia van der Haak Alles uit deze uitgave mag gekopieerd en gedeeld worden. Velp, november 2023
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
3
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Inhoudsopgave Inhoudsopgave
3
Voorwoord
4
Samenvatting
5
1. Inleiding
7
2. De wijk Dieren-West
14
3. Een aardgasvrij Dieren-West: hoe dan?
18
4. Plan van Aanpak: Hoe organiseren we dit?
25
5. Wat kost dat allemaal?
34
6. Risico’s en onzekerheden
37
7. Bijlagen
40
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
4
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Voorwoord Nieuwsgierig Samen met de inwoners van Dieren-West gaan we stappen zetten naar een Wijk van de Toekomst! Een duurzame wijk, die zonder aardgas verwarmd wordt. Voor inwoners moet het vooral een mooie wijk zijn waar ze in de toekomst comfortabel en betaalbaar wonen. Een wijk waar ze trots op zijn vanwege het volop aanwezige groen in en rond de wijk en vanwege de voorbeeldfunctie in de ‘energietransitie’. Die trots ontstaat alleen als je er als inwoner zelf iets aan hebt kunnen bijdragen, als je anderen daarbij kunt helpen en als de samenwerking met de gemeente goed is, doordat deze veel aanwezig is en een helpende hand biedt. En natuurlijk vooral als de resultaten ook zichtbaar zijn en trots gedeeld worden. Na het vaststellen van de warmtevisie in april 2021 is Dieren-West gekozen als eerste wijk om concreet mee aan de slag te gaan. Belangrijke redenen om voor Dieren-West te kiezen zijn de aanwezigheid van veel huurwoningen en een groep inwoners die actief bezig is met het thema duurzaamheid. In het proces bleek echter wel dat de samenwerking niet vanzelf tot stand komt, maar dat er nadrukkelijk aandacht besteed moet worden aan het opbouwen van relaties (elkaar kennen), het ontwikkelen van een gezamenlijke cultuur/taal (elkaar begrijpen) en het maken van duidelijke afspraken over rollen en verwachtingen.
Voor het opstellen van dit concept-wijkplan is daarom extra tijd uitgetrokken en in het plan wordt ook voorgesteld hier blijvend in te investeren. In 2023 gaan we bovendien verder in gesprek met inwoners over de vraag hoe we met elkaar gaan werken aan een aardgasvrij Dieren-West. Ook gaan we verder in gesprek met woningcorporatie Vivare en netbeheerder Liander over de samenwerking. Dit concept-wijkplan is dan ook géén plan dat van A tot Z beschrijft wat er moet gebeuren om het doel te halen. Dit plan biedt ruimte om elkaar beter te leren kennen en samen te experimenteren en te leren. Wat u aantreft is dan ook een plan waarin de nieuwsgierigheid centraal staat. Want naast kennis en inzichten die we hebben opgehaald, zijn er ook nog zoveel vragen. Bij inwoners en de gemeente, maar ook bij belangrijke partners als ondernemers, maatschappelijke instellingen, Vivare en Liander. Hoe bereiken we alle inwoners van de wijk? Hoe krijgen we nog meer inwoners in beweging? Hoe organiseren we de ondersteuning of ontzorging van de bewoners? Wat kunnen onze (maatschappelijke) partners betekenen en wat hebben ze daarvoor nodig? Wat zijn de beste technieken en welke innovatie is nog mogelijk? Deze en zoveel meer vragen schrikken ons niet af, maar maken ons juist nieuwsgierig naar de mogelijke antwoorden. We willen leren door te doen.
Denken in realistische mogelijkheden en we zijn niet bang om soms fouten te maken. Daarbij hebben we twee heldere uitgangspunten: A. We hebben geen tijd te verliezen met alleen praten, want wat je in 2040 gerealiseerd wilt hebben, wordt vandaag en morgen al vormgegeven; B. We kunnen het alleen samen doen: inwoners, ondernemers, woningcorporatie, verhuurders, bouwers, maatschappelijke organisaties en de gemeente. Aan de slag! Paul Hofman, Wethouder gemeente Rheden
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
5
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Samenvatting De wijk Dieren-West biedt kansen om als een van de eerste wijken aardgasvrij te worden. Daarom is gemeente Rheden daar gestart met het opstellen van een wijkuitvoeringsplan (afgekort WUP) naar een mooi en aardgasvrij Dieren-West in 2033. Samen met experts en inwoners heeft gemeente Rheden het afgelopen jaar een verkenning uitgevoerd naar de manier waarop de energietransitie in Dieren-West goed opgepakt kan worden. Deze verkenning had aan de ene kant een technisch spoor waarvoor we onafhankelijk advies hebben ingewonnen: welke duurzame warmtebronnen zijn geschikt? Wat moet er in technische zin gebeuren om Dieren-West aardgasvrij te maken en welke (deel)buurten zouden geschikt zijn om te beginnen? Aan de andere kant hebben we verkend hoe we deze technische verduurzaming het beste kunnen organiseren. Wat hebben de inwoners in Dieren-West nodig om hun woningen te isoleren en aardgasvrij te maken? Dit wijkuitvoeringsplan beschrijft hoe de wijk Dieren-West van het aardgas af kan. Samenvattend is dit het plan: 1. Besparen: In de meeste woningen en overige gebouwen kan nog veel bespaard worden door (na)isolatie. Daarmee kunnen we de warmtevraag drastisch verminderen. Ook op elektriciteit kan en moet flink bespaard worden. Onder andere door te besparen op gebruik van elektrische apparatuur en door oude, onzuinige apparaten te vervangen. 2.
All electric: Op dit moment is de individuele, elektrische warmtepomp de meest logische warmteoplossing. Op sommige plekken is het ook mogelijk om met meerdere woningen één grote warmtepomp te nemen. Klein-collectief noemen we dat. Een belangrijke tussenstap kan de hybride warmtepomp zijn: een ‘gewone’ warmtepomp, die hulp krijgt van een ‘gewone’ cv-ketel op dagen dat het te koud is. All ellectric betekent óók dat de nog aanwezige gasfornuizen geleidelijk worden vervangen door elektrische kookplaten. 3. Zonnepanelen: Op zo veel mogelijk daken én op andere geschikte plekken in de wijk. 4. Netwerk op orde: Zonne-energie is niet altijd beschikbaar. Daarom moet ook worden ingezet op energieopslag en het slim verdelen van de beschikbare elektriciteit en ruimte op het netwerk. Bovendien zal het netwerk op veel plekken in de wijk verzwaard moeten worden. Hoe gaan we deze verduurzamingsoperatie organiseren? De precieze route naar een mooi en aardgasvrij Dieren-West in 2033 kan natuurlijk nog niet uitgestippeld worden. Veel weten we immers nog niet. Wat we wél weten is wat we de komende één á twee jaar gaan doen. Kortgezegd gaan we menskracht regelen om dingen in gang te zetten, gaan we inwoners helpen met isoleren van hun woningen en zetten we de wijk nóg meer in beweging: 1. Isolatie-/verduurzamingscampagne Dieren-West: 2033 is dichterbij dan je denkt.
Geen tijd te verliezen dus om de woningen te verduurzamen! We beginnen met collectieve inkoopacties voor vloer- en glasisolatie. 2. Aanpak in deelgebieden: Dieren-West is op basis van een uitgebreide analyse ingedeeld in vijf deelgebieden. In één van die deelgebieden, Midden Dieren-West, willen we starten met een bijzondere wijkaanpak. Een geschikte marktpartij, die we gaan selecteren met hulp van een aanbesteding, verduurzaamt in één keer een groot aantal huur- én koopwoningen en andere (bedrijfs)gebouwen. Het voordeel van deze wijkaanpak is dat je in korte tijd veel gebouwen kunt verduurzamen, zeker als ook grote verhuurders meedoen. Deze wijkaanpak is uiteraard niet verplicht, woningeigenaren kunnen vrijwillig meedoen. 3. Bewoners ontzorgen/kwartiermaker MEDO: Veel inwoners in Dieren-West willen ondersteund worden bij deze uitdagende encomplexe operatie. Waar mogelijk gaan we deze mensen ontzorgen. Bij het adviseren, bij de financiering én bij de uitvoering. Hoe dat ontzorgen er precies uit gaat zien, onderzoeken we de komende tijd.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
6
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Een van de manieren is een maatschappelijke energiediensten organisatie (MEDO). Dit is een coöperatieve uitvoeringsorganisatie die de wijk ondersteunt en ontzorgt bij het verduurzamen van de woningen. Het voordeel van deze aanpak is dat het verduurzamen van de woningen financieel haalbaar wordt voor veel mensen. 4. Aanpak natuurvriendelijk isoleren: Isoleren van de woningen is hartstikke goed voor het klimaat, net als zonnepanelen op je dak. Maar de natuur is er niet altijd even blij mee. Bij het isoleren van de spouw bijvoorbeeld of bij het plaatsen van zonnepanelen is er het risico dat nesten van kwetsbare soorten, zoals huismus en vleermuizen worden verstoord. In 2023 zijn we in alle dorpen van Rheden een uitgebreid ecologisch onderzoek gestart om uit te vinden of en waar deze kwetsbare soorten zitten. En we beginnen daarmee in Dieren-West. Op basis van de uitkomsten kan geheel of gedeeltelijk ontheffing worden gegeven voor het uitvoeren van spouwmuurisolatie en het installeren van zonnepanelen. De verwachting is dat eind 2024 of begin 2025 de ontheffing kan worden verleend. 5. Gemeentelijk projectleider WUP: De gemeentelijk projectleider WUP zorgt er onder andere voor dat wat in Dieren-West op de planning staat in de pas loopt met andere gemeentelijke plannen en procedures en onderzoekt welke andere opgaven samen met het aardgasvrij maken kunnen worden opgepakt.
Voorbeelden van deze opgaven zijn biodiversiteit, klimaatadaptatie en leefbaarheid. 6. Communicatie- en bewustwordingscampagne: Om meer bewoners van Dieren-West overtuigd en enthousiast te krijgen is er meer nodig dan de informatieavonden en energiecafés die we tot nu toe organiseerden. Op tal van manieren gaan we de wijk in om te laten zien wat de bedoeling is en hoe we dat de komende jaren gaan realiseren. Denk daarbij aan de wijkkrant, onlinekanalen, maar ook aan kleine infopanelen in voortuinen van enthousiaste bewoners die al stappen hebben gezet. 7. Uitbreiding capaciteit electriciteitsnetwerk: Of het gaat lukken om in 2033 een aardgasvrij DierenWest te hebben, zal voor een groot deel afhangen van de capaciteit van ons elektriciteitsnetwerk. Die is op dit moment behoorlijk kwetsbaar en die kwetsbaarheid neemt toe als we straks minder aardgas en veel meer stroom gaan gebruiken als gevolg van een toename van het elektrisch koken, elektrisch autorijden en de warmtepomp. De oplossing ligt onder andere in een uitbreiding van het netwerk. Dat kan op drie manieren: dikkere kabels en meer wijktransformatoren, een betere afstemming van vraag en aanbod van duurzame energie, én door middel van energieopslag. Samen met netbeheerder Liander en met bewoners willen we de komende tijd van start met pilots om daarmee veel ervaring op te doen. 8.
Wijknetwerkbouwer: Een netwerkbouwer heeft als belangrijkste taak om nog meer zichtbare resultaten te boeken in de wijk. Dat doet diegene door kleine en grote projecten op te starten, door veel in de wijk aanwezig te zijn, als aanspreekpunt te dienen en de bewoners op te zoeken, door te weten wat er speelt, door bijeenkomsten en inloopspreekuren te organiseren, door buurtinitiatieven te faciliteren, door verbindingen te leggen met andere uitdagingen en kansen die aanwezig zijn in de wijk. De opdracht van de netwerkbouwer is integraal: deze persoon is niet alleen met de energietransitie bezig, maar organiseert ook het gesprek over groene, ruimtelijke en sociale wensen en doelen in de wijk. En misschien dat de netwerkbouwer ook kan starten met een wijk- of buurtklusbedrijf. Inwoners kunnen ook kiezen voor een meer individuele aanpak, waarbij men zijn eigen tempo kiest. Met behulp van een breed palet van producten en diensten, mogelijk geleverd door een nieuw opgericht wijkbedrijf bepaalt men zelf hoe en hoe snel de woning aardgasvrij wordt gemaakt. Een goede, informatieve website, een energieloket in de wijk, de Toekomstbestendig Wonenregeling (aantrekkelijke lening), maar ook energiecafe’s maken onderdeel uit van dit brede palet. Op de volgende pagina is in beeld gebracht hoe Dieren-West aardgasvrij wordt.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
7
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
8
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
9
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
1. Inleiding 1.1 Waarom dit wijkuitvoeringsplan? In 2050 wil Nederland aardgasvrij zijn. Dat noemen we de warmtetransitie. We gebruiken dan geen aardgas meer voor de verwarming van onze huizen, warm tapwater, koken en voor de productie van elektriciteit. De eerste stap in de warmtetransitie was de opstelling van de gemeentelijke warmtetransitievisie. Die van de gemeente Rheden is op 20 april 2021 vastgesteld door de gemeenteraad. In deze warmtetransitievisie heeft de gemeente als doel om al in 2040 klaar te zijn met de warmtetransitie.1 Dat betekent dat alle huizen en gebouwen uiterlijk in 2040 verduurzaamd en van het aardgas afgekoppeld zijn. Na de warmtetransitievisie was de vervolgstap om per wijk een wijkuitvoeringsplan op te stellen: een plan hoe de wijk van het aardgas af kan. Gemeente Rheden heeft al geruime tijd de ambitie om in 2040, tien jaar eerder dan de landelijke doelstelling, CO2-neutraal en dus aardgasvrij te willen zijn. In 2030 zouden de eerste buurten of wijken zelfs al van het aardgas moeten zijn. De urgentie van de energietransitie wordt dus zeker gevoeld, helemaal nu de prijzen voor elektriciteit en aardgas het afgelopen jaar enorm gestegen zijn. Daarom wil de gemeente de mogelijkheden die zíj́ heeft – de gemeente is immers geen eigenaar van de woningen optimaal benutten.
Die mogelijkheden zijn er vooral op het vlak van het bieden van objectieve informatie, het inspireren (zoals het geven van goede voorbeelden), faciliteren, regisseren en organiseren. Het ontzorgen van juist die inwoners en andere partijen die het op dit moment (nog) niet kunnen of willen staat bij de gemeente dan ook hoog in het vaandel. Denk aan goede, technische informatie en advies met betrekking tot de eigen woning en betrouwbare leveranciers. Hoe dat ontzorgen er precies uit komt te zien, wordt de komende tijd onderzocht en verderop in dit wijkuitvoeringsplan toegelicht. De gemeente doet dit natuurlijk niet alleen, maar zo veel mogelijk samen met de (ervarings)deskundige inwoners en lokale organisaties in Dieren-West.
Wijkgerichte warmtetransitie “We hebben ook in Rheden de opgave om gefaseerd het aardgasgebruik af te bouwen en voor de verwarming van onze huizen en bedrijven te kijken naar duurzame alternatieven. De uitrol van deze warmtetransitie krijgt in Rheden een extra impuls en combineren we per wijk zoveel mogelijk met de energietransitie en vergroening van de mobiliteit. We willen maatwerk leveren per wijk, de bewoners waar nodig ontzorgen en de warmte- en energietransitie voor iedereen bereikbaar houden.'' Coalitieakkoord 2022-2026 Groener, Socialer, Dichterbij, gemeente Rheden
Aan de hand van een uitgebreide analyse2 in de warmtetransitievisie Rheden, is Dieren-West als één van de kansrijke wijken naar voren gekomen om te starten met aardgasvrij. Dit komt bijvoorbeeld omdat veel inwoners in Dieren-West al betrokken en actief zijn op het gebied van de energietransitie en de mate waarin de huizen eigendom zijn van de woningcoöperatie. Daarom is Dieren-West één van de eerste wijken van de gemeente waar de komende tijd een wijkuitvoeringsplan voor wordt gemaakt.
1
Zie het Coalitieakkoord 2018 - 2021 van de gemeente Rheden.
2 Deze multicriteria-analyse is na te lezen in de Warmtevisie van de gemeente Rheden, Zie www.rheden.nl en www.watisjouwrheden.nl
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
10
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Het doel van dit plan is om Dieren-West de komende jaren geleidelijk, maar uiterlijk in 2033, van het aardgas af te kunnen koppelen.
In dit wijkuitvoeringsplan staat: Hoe en wanneer we Dieren-West aardgasvrij willen maken. Wat het aardgasvrij maken betekent voor de bewoners van Dieren-West. Welke techniek het beste aansluit om aardgasvrij te worden. Hoe de financiering wordt, of kán worden geregeld. Wat de rol is van de gemeente én wat bewoners en andere partijen van ons mogen verwachten. Techniek, samenwerken, ontzorgen en uitvoeren zijn belangrijke onderwerpen in dit wijkuitvoeringsplan. Het aardgasvrij maken van Dieren-West is een grote operatie, waarbij veel partijen betrokken zijn. De aanpak hiervoor bestaat uit de volgende bouwstenen: - Kosten - Communicatie en ontzorgen - Technische oplossingen - Eventuele koppelkansen (hittestress, meer groen, etc.) - Participatiebeweging creëren - Leren en ontwikkelen Het organiseren van technische oplossingen en het samenspel dat nodig is om met z’n allen het einddoel – een mooi en aardgasvrij Dieren-West in 2033 - te halen, dáár gaat dit plan over. Want één ding is duidelijk: iedereen moet mee (kunnen) doen. Een wijk kan namelijk pas definitief van het aardgas af als ook de laatste inwoner klaar is met het verduurzamen van zijn of haar woning. 1.2 Hoe is dit wijkuitvoeringsplan tot stand gekomen? Na vaststelling van de warmtetransitievisie in de gemeenteraad is de gemeente gestart met de voorbereidingen voor dit wijkuitvoeringsplan.
Gemeentelijke middelen en capaciteit zijn vrijgemaakt en met de lokale bewonersgroep Werkgroep Duurzaam Dieren-West (WDDW) is de wijk aangemeld als Wijk van de Toekomst . Gezamenlijk is vervolgens externe procesbegeleiding gezocht en gevonden: Bureau Transitiereizen. Onder leiding van Transitiereizen is een projectgroep geformeerd, bestaande uit leden van WDDW en de gemeente Rheden. Deze is aangevuld met externe expertise, het landelijke Klimaatverbond Nederland en bureau WDW. Klimaatverbond Nederland kon met Europese subsidie (EUCF) voor heel Dieren en omgeving onderzoeken of en hoe een zogenaamde maatschappelijke energiediensten organisatie (MEDO) inwoners zo veel mogelijk kan ontzorgen om woningen aardgasvrij te maken. Ook bureau WDW, een dochteronderneming van bouwbedrijf Van Wijnen, kon met Europese subsidie (EU Horizon) voor Dieren-West onderzoeken welke technische stappen nodig zijn om aardgasvrij te worden. In september 2021 is de projectgroep gestart en via tal van overleggen, bijeenkomsten, verkenningen, webinars, energiecafe’s en tussentijdse rapportages is dit voorlopige wijkuitvoeringsplan tot stand gekomen. In onderstaand overzicht is te zien hoe de bewoners van Dieren-West tot nu toe zijn betrokken bij de opstelling van het plan.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
11
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Participatie in WUP-proces tot nu toe WDDW betrokken bij selectie van externe procesbegeleiding. WDDW mede-ondertekenaar van intentieovereenkomst samenwerking WUP Dieren-West. Gezamenlijke aanvraag Wijk van de Toekomst met WDDW. Organisatie online startbijeenkomst november 2021 (ruim 100 deelnemers). Drie infoavonden over wijkwarmteverkenningen (± 15 deelnemers). Technische infoavond over verduurzaming van de woning (ruim 40 bezoekers). Infoavond over de MEDO (ruim 25 bezoekers). Voorbeeldwoningenproject (ruim 35 aanmeldingen, 10 ambassadeurs). Voorbeeldwoningen met adviezen op website gemeente. Energiecafe november ’22 (ruim 100 bezoekers). Huurdersinitiatief. Vier inloopspreekuren in de Ontmoetingskerk. Energiecafe februari ’23 (± 25 bezoekers).
Consultatiefase Het eerste werkdocument Wijkuitvoeringsplan Dieren-West kwam eind mei gereed. Sinds 1 juni is deze online geplaatst op www.watisjouwrheden.nl, de formele start van de consultatiefase. Inwoners van Dieren-West en andere betrokken organisaties (stakeholders) konden vanaf die datum reageren op het werkdocument. Op verschillende manieren konden mensen in de wijk meepraten en vragen stellen: • Online: een vragenlijst voor inwoners, die ook zonder het werkdocument gelezen te hebben, de vragen konden beantwoorden. Aantal respondenten: 34; • 7 inloopspreekuren: aantal bezoekers: ± 40 bewoners; • Biodiversiteitswandeling door de wijk: 7 inwoners; • Energie in de Wijk 30 juni: een mini-festival op vrijdagmiddag, begin avond op 30 juni. Aantal bezoekers: een kleine 200 bezoekers; • Straatgesprekken: mensen in de wijk gedurende een vijftal middagen op straat aangesproken. Aantal bewoners: ± 50; • Gesprek WDDW: bijeenkomst op 22 augustus met de mensen van WDDW en anderen bovengemiddeld geïnteresseerden: 8 bewoners; • De projectleider heeft alle ondernemers en partneroganisaties benaderd en bijna allemaal ook gesproken, onder meer Vivare, Incluzio, Liander, Spelerij / Uitvinderij, het crematorium, basisscholen De Akker en De Vlinder; • In de maand juli enkele winkeliers in Dieren-West gesproken.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
12
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
De belangrijkste reacties van inwoners en andere betrokken partijen tijdens deze consultatiefase, gingen over hoe we de mensen gaan ontzorgen, over de rol van de huurder en verhuurder(s), hoe de gemeente aankijkt tegen houtstook als vervanger van aardgas, over de betaalbaarheid, over de rol van de hybride warmtepomp en over in hoeverre bedrijven en organisaties worden betrokken. Deze punten hebben we meegenomen en verwerkt in het definitieve plan.
Afbeelding Inloopbijeenkomst Energie in de Wijk, 30 juni 2023
1.3 Wat willen inwoners dat er over drie jaar is gebeurd? Op weg naar 2033 kunnen we al veel doen. Tal van inwoners van Dieren-West hebben het afgelopen jaar aangegeven wat er - wat hun betreft - in 2026 klaar moet zijn: Het aardgasvrij maken van de wijk gebeurt zo veel mogelijk collectief: er is een energieforum opgestart van inwoners die kennis en ervaringen rondom energievragen uitwisselen met elkaar. Sociale media en andere communicatieplatforms bieden veel handige en praktische informatie. Er zijn regelmatig bijeenkomsten waarin kennis en ervaring worden gedeeld. Er worden regelmatig groeps- en straatprojecten georganiseerd. De gemeente faciliteert deze. Naast de energie- of warmtetransitie, gaan inwoners ook aan de slag met andere thema’s, zoals veiligheid en meer groen in de wijk.
''Eigenlijk zou ik geheel duurzaam willen functioneren. Dat je van het gas af gaat. Dat je zelf energie gaat winnen met zonnepanelen. Dat je ook opslagmogelijkheden hebt.'' – Inwoner Dieren-West
''De beste oplossing komt niet altijd van de leverancier die je belt. Die willen namelijk maar één product verkopen: hun eigen product. Dat kan goed zijn, maar misschien is het niet de beste oplossing. Deskundig advies vooraf en controle op kwaliteit achteraf, dat is belangrijk. In het plan moet deze manier van werken genoemd worden. Je kunt dan namelijk kosten besparen, want het gaat in één keer goed.'' – Inwoner Dieren-West
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
13
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
“Ik denk dat er weinig voorzieningen nodig zijn, maar dat er veel communicatie nodig is.” – Inwoner Dieren-West “Ik zou willen dat iedereen heel bewust met energie omgaat.” – Inwoner Dieren-West
Inwoners aan het woord:
Hoe ziet Dieren-West eruit in 2033? In 2033 is de wijk Dieren-West een mooie, diverse wijk met veel groen en een prettige sociale structuur. De wijk is duurzaam. Dat betekent dat de meeste huizen en gebouwen aardgasvrij zijn. Ook is er veel groen. In de wijk zijn veel bomen en plekken voor bloemen, bijen, insecten en andere kleine dieren. Op sommige plekken is er nieuwbouw, met name wat hoogbouw om meer mensen van een woonplek te voorzien. De openbare ruimte is met aandacht ingericht. Er is op wijkniveau een ontwerp gemaakt voor buitenspelen, sporten, wandelen, elkaar ontmoeten, mobiliteit en logistiek. In 2033 heeft de wijk meer eigen voorzieningen. Denk aan eigen energievoorzieningen, eigen energieopslag en distributie en een eigen waterberging. Onderlinge energie-uitwisseling is mogelijk. Het regenwater gaat direct de bodem in en wordt niet meer afgevoerd via het riool. De warmte uit het riool benut om de gebouwen te verwarmen. De wijk is mooi. Zowel de gemeente als de inwoners zelf onderhouden hun huizen, tuinen en de openbare ruimte. Er wordt samengewerkt om de wijk ook mooi en schoon te houden. De gemeente geeft daarbij het goede voorbeeld. Al jarenlang. Dat inspireert inwoners enorm om zelf ook een bijdrage te leveren aan de wijk. De huurwoningen zijn verduurzaamd en goed op orde. Iedereen kan echt prettig wonen in Dieren-West.
De wijk is in de loop van de jaren aanzienlijk verjongd. De gemeente en Vivare hebben hierop ingespeeld en er zijn meer voorzieningen voor kinderen gekomen. Mensen hebben aan het eind van de dag nog energie over om elkaar te ontmoeten, te sporten, van betekenis te zijn. Dit is door de tijd vanzelf zo gegroeid omdat de mensen meer contact met elkaar wilden en zelf duurzamer wilden leven. Hoogtepunt is de jaarlijkse energie neutrale barbecue die in vele straten georganiseerd wordt. Het wij-gevoel heeft ervoor gezorgd dat de energietransitie in de wijk eigenlijk best makkelijk verlopen is. De Ontmoetingskerk en het verenigingsleven hebben daar een belangrijke rol in gespeeld. Ook op andere thema's is het vanzelfsprekend dat mensen dingen samen organiseren. Zonder dat dit overigens verstikkend aanvoelt. De wijk biedt ruimte om vooral jezelf te kunnen zijn. Want ook in 2033 kan je nu eenmaal niet met iedereen in contact zijn. Deze visie is tot stand gekomen door gesprekken met verschillende inwoners: bezoekers van energiecafés en de bewoners van de voorbeeldwoningen.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
14
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
2. De wijk Dieren-West In dit hoofdstuk schetsen we een beeld van de wijk Dieren-West: van de wijk zelf en van de isolatieopgave van de huizen en gebouwen. Ook beschrijven we de demografische en sociaaleconomische situatie van de wijk.
2.1 Dit is Dieren-West ''Er is veel groen in en rond de wijk. Dat vind ik fijn. Je kunt naar buiten, er is veel ruimte, veel rust. Je kunt de natuur in.'' ''Als je naar de wijk als geheel kijkt, zie je veel goedkoop gebouwde, sociale huurwoningen. Dat spreekt mij esthetisch minder aan, maar op zich vind ik de bouwstijl van de wijk mooi.'' ''Er wonen veel ouderen in de wijk, die gaan niet allemaal meer investeren.'' Dieren-West ligt tegen de Veluwezoom, vanaf het station van Dieren gezien links van de Harderwijkerweg en kent net als Dieren-Noord een ruime, groene opzet. De ongeveer 4200 bewoners (± 30% van de bevolking van het dorp Dieren) wonen in ruim 2000 woningen. Verreweg de meeste daarvan zijn gebouwd ná de Tweede Wereldoorlog. In de jaren tachtig werd verdere aantasting van de Veluwezoom verboden en kwam er een einde aan de grootschalige bouw van huizen in Dieren-West. In Dieren-West is het rijtjeshuis het overheersende woningtype. Her en der staat er ook een portiekflat en daarnaast zijn er richting de Veluwezoom en aan de noordkant van de wijk meerdere, parkachtige woonbuurtjes, met modernere, vrijstaande en twee-onder-een-kapwoningen. De Akker, Da Costa en het markante, ronde appartementencomplex aan de Julius Röntgenlaan zijn voorbeelden van meer recente nieuwbouw in de wijk. Bedrijvigheid De belangrijkste functie van Dieren-West is wonen.
Toch zijn er niet alleen maar woningen in de wijk. Aan de randen van de wijk is er een divers aanbod van voorzieningen, zoals een Joodse begraafplaats, het crematorium, de brandweerkazerne, verschillende zorgcomplexen, basisscholen, de Ontmoetingskerk en aan de noordoostkant allerlei sportvoorzieningen. De opgave om deze gebouwen en complexen te verduurzamen is hetzelfde, de uitvoering zal vaak anders zijn. Maar daar waar mogelijk proberen we om verduurzamingsoperaties op elkaar af te stemmen.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
15
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
2.2 Dieren-West in cijfers
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
16
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
17
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
De isolatie-opgave in Dieren-West Het grootste deel van de woningen in Dieren-West is na de Tweede Wereldoorlog gebouwd. Slechts 60 van de ruim 2000 woningen in Dieren-West zijn gebouwd in de periode 1900-1945. Voor deze oudste woningen is de isolatieopgave logischerwijs het grootst. Van het totale aantal woningen is ca. 1.100 koopwoning, daarvan heeft circa 350 energielabel C en 650 heeft energielabel D, E of F. Slechts een beperkt aantal koopwoningen heeft een zuinig energielabel A of B en daarmee nog een kleine isolatie-opgave. De woningen met energielabel C zijn in theorie ook zonder verdere isolatie-opgave op middentemperatuur te verwarmen Op midden temperatuur (60 á 70 graden Celsius) kunnen verwarmen betekent dat er in principe met een warmtepomp verwarmd kan worden. Dit zou wel een fors hogere energierekening en minder comfort voor deze woningen betekenen t.o.v. lage temperatuurverwarming (30 á 50 graden Celsius). Bij elkaar hebben zo’n 200 woningen in Dieren-West, met inbegrip van een flink aantal (verhuurde) zorgappartementen, energielabel A of B. Deze woningen, allemaal vanaf 1990 gebouwd. Deze woningen zijn in principe direct op lage temperatuur te verwarmen, zonder extra isolatiemaatregelen. Woningen die op lage temperatuur verwarmd kunnen worden noemen we ook wel aardgasvrij ready.
75% van de woningen in Dieren-West kan met een beperkt aantal isolatiemaatregelen relatief goed geïsoleerd worden. Concluderend staan in Dieren-West een kleine 2.000 woningen met energielabel C, D, E en F uit de periode tussen Tweede Wereldoorlog en 1990, waarvoor er een financieel en technisch goed haalbare isolatieopgave ligt om naar aardgasvrij ready en dus naar lage temperatuurverwarming te gaan.
Zie voor de uitgebreide wijkinformatie de bijlage “Wijkanalyse”.
2.3 Conclusies Het aantal huurwoningen in Dieren-West is hoog. Deze huurwoningen zijn hoofdzakelijk eigendom van woningcorporatie Vivare (goed voor ± 60% van de huurwoningen), maar ook van andere verhuurders, van grote partijen tot individuele, particuliere verhuurders. Voor de aanpak betekent dit een intensieve samenwerking met de verschillende verhuurders, variërend van de particuliere verhuurder, de zorginstellingen tot de woningcorporatie. Verder lijkt een collectieve of seriematige verduurzamingsaanpak zinvol, omdat er veel uniformiteit in de woningtypen zit. Door de relatief hoge, gemiddelde leeftijd van de inwoners is de wens om meer ondersteund of ontzorgd te worden ook groter. Omdat ook het inkomensniveau lager is dan gemiddeld in Rheden en Nederland, lijkt het wenselijk om op het gebied van financiering meer te ontzorgen. Daarnaast vraagt het relatief hoge aandeel bewoners met een migratieachtergrond om extra aandacht vanuit communicatie. Tenslotte voedt het hoge aandeel mensen in Dieren-West met een praktische opleiding de verwachting dat de bereidheid van bewoners om zelf de handen uit de mouwen te steken bij de verduurzamingsopgave groot is.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
18
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
3. Een aardgasvrij Dieren-West: hoe dan? In de gemeentelijke warmtetransitievisie kwam Dieren-West naar voren als kansrijk om relatief snel aardgasvrij te worden. Maar wat is nou de beste manier voor Dieren-West? Door zo snel mogelijk overal zonnepanelen te installeren? De gevels of vloeren isoleren? Gelijk met z’n allen een warmtepomp plaatsen? Op basis van de verkenningen van de experts geven we in dit hoofdstuk een beeld van wat er technisch gezien nodig is in Dieren-West om helemaal aardgasvrij te worden. Op basis van de huidige technische inzichten en landelijke ontwikkelingen komen we tot de volgende vier bouwstenen voor een aardgasvrij Dieren-West:
Energiebesparing
All-electric (warmtepomp)
Zonnepanelen
Toekomstbestendig elektriciteitsnetwerk
Bewust gebruiken we hier de term bouwstenen in plaats van stappen, omdat het niet per se in deze volgorde hoeft plaats te vinden. Omdat een (grootschalig) warmtenet op dit moment niet mogelijk en realistisch is voor Dieren-West, zal iedere woning of gebouw de komende jaren met elektriciteit verwarmd moeten worden in plaats van met aardgas. Huizen en gebouwen worden dan dus verwarmd met behulp van een warmtepomp. In veel gevallen zijn dat individuele warmtepompen, soms kunnen meerdere woningen op één warmtepomp worden aangesloten. Om onnodig veel elektriciteitsgebruik te voorkomen is het logisch om de woningen en gebouwen zo goed mogelijk te isoleren. Daarmee wordt de warmtevraag beperkt. Zo veel mogelijk zonnepanelen op de daken leveren de stroom die nodig is voor de warmtepompen. In de volgende paragrafen leggen we de vier bouwstenen verder uit.
3.1 Verminderen van het huidige energiegebruik Een heel belangrijke, zo niet dé belangrijkste bouwsteen om Dieren-West aardgasvrij te krijgen, is energiebesparing. Besparen op energie kan op drie manieren: A. Verminderen van warmteverlies Welke oplossing voor aardgasvrij men ook kiest, het isoleren van woningen en gebouwen is de eerste én meest voordelige manier om de warmtevraag te verminderen. Hoe kleiner de warmtevraag, hoe minder warmte (duurzaam) opgewekt hoeft te worden voor het verwarmen van gebouwen en ruimten en bijvoorbeeld warm tapwater.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
19
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Aardgasvrij worden begint dan ook bijna altijd met het isoleren van woningen. Isoleren kan zowel via isolatie van het dak, de muur, de vloer, de voordeur en het glas. Daarnaast kan door het verminderen van het warmteverlies ook beter een lagere temperatuurverwarming toegepast worden. Dit is belangrijk wanneer er een warmtepomp voor de verwarming van de woning wordt geplaatst. Isoleren en biodiversiteit We willen goed doen voor het klimaat en daarom is het heel goed dat we onze woningen isoleren. Maar sommige isolatiemaatregelen kunnen juist weer andere problemen veroorzaken, zoals het verstoren van nesten van kwetsbare diersoorten. Bij het isoleren van woningen moet ook rekening gehouden worden met kwetsbare diersoorten die in de woningen kunnen leven, zoals de huismus, vleermuis of de gierzwaluw. In 2023 wordt in alle dorpen in de gemeente Rheden gestart met een ecologisch onderzoek om uit te vinden óf en wáár kwetsbare diersoorten zitten. Op basis van de uitkomsten kan geheel of gedeeltelijk ontheffing worden gegeven voor het uitvoeren van spouwmuurisolatie en het installeren van zonnepanelen. De verwachting is dat eind 2024 of begin 2025 de ontheffing kan worden verleend. Overige isolatiemaatregelen kunnen al eerder worden getroffen.
B. Bestaande warmte opnieuw gebruiken Naast isoleren, kan warmte ook opnieuw gebruikt worden. Dit kan bijvoorbeeld door warmte terug te halen uit warm douchewater (zie afbeelding hiernaast) of uit warme ventilatielucht. Hierdoor kan de vraag naar energie/warmte flink worden verminderd.
Figuur 2 Voorbeeld inbouw douche WTW (bron: ako.nl) Figuur 1 Voorbeeld douche-WTW (bron: Sanura.nl)
Warmteterugwinning is ook mogelijk bij de ventilatielucht. Dit vergt een uitgebreidere installatie. Bij bestaande woningen is dat soms wat lastig aan te brengen.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
20
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
C. Besparen op elektriciteit Naast isoleren en het eventueel hergebruiken van bestaande warmte, kan er ook veel bespaard worden op het huidige elektriciteitsverbruik. Dat kan bijvoorbeeld door thuis goed op te letten waar nog bespaard kan worden, maar ook door oude apparaten te vervangen door energiezuinige apparatuur, zoals koelkasten, wasmachines, vaatwassers. Elektriciteit kan ook worden bespaard door in de zomer minder of geen gebruik te maken van airco’s. Deze verbruiken, zeker wanneer ze moeten koelen, erg veel elektriciteit en belasten zo het elektriciteitsnet. Een goed en duurzaam alternatief voor de airco is goede zonwering (screens, luiken of zonneschermen), maar ook voldoende groen (bomen, struiken) rond de woning.
Snelle besparingen in huis • • • •
Hang de was buiten op Doe de was met een volle wastrommel Gebruik de ecostand bij de vaatwasser Gebruik zo nodig een ventilator in plaats van een airco • Is die tweede, oude koelkast in de schuur wel echt nodig? • Haal onnodige stekkers uit het stopcontact • Let op het standby-verbruik van je televisie en decoder
Door vermindering van warmteverlies, het hergebruik van warmte en het besparen op elektriciteitsverbruik wordt in de wijk de piekbelasting sterk verminderd. Daarnaast is voor een woning met een veel lager warmteverlies een kleinere en dus veelal goedkopere warmtepomp met een veel lagere aansluitwaarde (piekvraag) nodig.
3.2 Bouwsteen 2: All-electric
Voor Dieren-West is op basis van de warmteverkenningen de all-electric oplossing (met warmtepompen) momenteel de meest voor de hand liggende techniek. Dit heeft enerzijds te maken met het ontbreken van andere, kansrijke warmtebronnen (zoals duurzame, industriële restwarmte, aquathermie en geothermie), en anderzijds met de lage woningdichtheid. Er is weinig tot geen hoogbouw in Dieren-West, een belangrijke voorwaarde voor een grootschalig warmtenet. Anderzijds zijn de meeste woningen in Dieren-West relatief eenvoudig te isoleren tot een niveau waarbij all-electric mogelijk is. Voor de meeste woningen en gebouwen gaat dit om een eigen, individuele oplossing; een luchtwaterwarmtepomp.
Figuur 3 Typen warmtepompen (bron: Thermonoord.nl)
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
21
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Een lucht-waterwarmtepomp zet warmte uit de buitenlucht om in bruikbare energie voor het verwarmen en koelen van je woning en het bereiden van warm tapwater. Dat kan zelfs bij een zeer lage buitentemperatuur tot -20°C, al geldt daarbij wel dat hoe lager de buitentemperatuur, hoe lager het rendement van de warmtepomp. Naast deze lucht/water warmtepomp zijn er nog andere typen warmtepompen, zoals de waterwaterwarmtepomp. Deze maakt via een bodemlus gebruik van energie in de bodem. De installatie ervan is ingrijpender en duurder dan bij een lucht-waterwarmtepomp. Omdat Dieren-West echter in een drinkwaterbeschermingsgebied ligt, gelden er veel beperkingen en is dit type warmtepomp hier dus sowieso niet mogelijk. Niet in alle woningen in de wijk lijkt het mogelijk om met een beperkte isolatie-opgave de warmtepomp te laten functioneren. In die gevallen komt er een tussenoplossing in beeld: de hybride warmtepomp. Hybride systemen zijn verwarmingsinstallaties die fossiele brandstof combineren (bijvoorbeeld aardgas) met hernieuwbare energie. Veel mensen denken dat een hybride systeem altijd één apparaat is die beide functies in zich heeft. Maar door systemen zelf te combineren, bijvoorbeeld een HR CV-ketel op aardgas en een lucht-warmtepomp bouw je dus in feite een eigen hybride systeem.
Het nadeel van deze tussenoplossing is dat het einddoel, een aardgasvrije wijk, later behaald wordt. Het voordeel ervan is dat we het electriciteitsnet voorlopig minder belasten. Tenslotte is er nog de mogelijkheid om één warmtepomp voor een blok of rij woningen te nemen, in plaats van voor iedere woning een eigen warmtepomp. We noemen dit klein collectieve warmtenetten. De voordelen van deze klein collectieve systemen zijn onder andere ruimtebesparing in de woning, lagere investeringen, minder geluidsoverlast én minder belasting van het elektriciteitsnet. Aardgasvrij verwarmen betekent ook dat koken op gas niet meer tot de mogelijkheden behoort. Daarvoor in de plaats komt het elektrisch (inductie) koken.
Dus geen waterstof of warmtenet? Waterstof wordt al jaren als veelbelovende oplossing in de energietransitie gezien. Al te hoge verwachtingen moeten we daar op dit moment echter niet van hebben. Dat heeft in de eerste plaats te maken met de manier waarop het geproduceerd wordt. Op de duurzame manier – met wind- en zonne-energie - is er voorlopig nog maar heel weinig beschikbaar. Pas als er heel veel overaanbod van is van groene stroom kunnen we denken aan de inzet van waterstof in de energievoorziening. Dat kan dan worden ingezet voor de verwarming van de woningen, maar logischer is het om het eerst in te zetten voor de industrie en het zware transport (denk aan de luchtvaart en scheepvaart). Die sectoren kunnen immers veel moeilijker gebruik maken van elektriciteit dan (de meeste) woningen. Het verwarmen van woningen met waterstof kost daarnaast ook veel extra energie vanwege de omzetting van stroom naar gas. Dit kun je voorkomen door de woning rechtstreekser, dus elektrisch te verwarmen met een warmtepomp of door gebruik te maken van zonnecollectoren. Daar is geen elektrische omzetting voor nodig. https://www.natuurenmilieu.nl/blog/wees-wijs-met-waterstof/). Ook een grootschalig warmtenet voor Dieren-West ligt met de huidige technieken niet voor de hand. Dit komt enerzijds door het ontbreken van een geschikte warmtebron, zoals geothermie of industriële restwarmte.
Anderzijds is de wijk er onvoldoende geschikt voor vanwege de relatief lage bebouwingsdichtheid. Er is namelijk nauwelijks hoogbouw in de wijk.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
22
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
En houtstook dan? Het lijkt aantrekkelijk; om in plaats van aardgas op houtstook over te gaan voor de verwarming van je woning. Zeker sinds de stijging van de energieprijzen is dit voor veel mensen een aantrekkelijk alternatief geworden. Logisch ook, want vaak is het een comfortabele en ook goedkope manier van verwarmen, zeker als je het hout eenvoudig kan krijgen. Toch kleven er vooral nadelen aan houtstook. Zo is een kwart van alle fijnstofuitstoot in Nederland afkomstig van houtstook. Daarom ontmoedigt gemeente Rheden het gebruik van houtkachels om woningen te verwarmen, en zet zij in op voorlichting over verantwoord stookgedrag. Maar hoe verantwoord er ook gestookt wordt, inclusief regelmatig onderhoud, juist stookmateriaal, goede rookuitvoer, en rekening houdend met het weer, gezond stoken is niet mogelijk. De gemeente heeft nog weinig mogelijkheden om te kunnen handhaven op het gebruik van houtstook. Wel wordt momenteel landelijk bekeken of er een (gedeeltelijk) verbod op houtstook kan komen via de Omgevingswet.
3.3 Bouwsteen 3: Zonnepanelen
Naast isoleren en all-electric is ook een maximale inzet van zonnepanelen een belangrijke bouwsteen om aardgasvrij te worden. Maar alleen zonnepanelen op de daken van de woningen en gebouwen in Dieren-West zijn onvoldoende om aan de vraag naar zonne-energie te voldoen. Er zal dan ook aanvullende capaciteit gevonden moeten worden in de wijk, bijvoorbeeld op gevels, maar ook op parkeerplaatsen. Naar een eventueel plan voor zonnepanelen op parkeerplaatsen is al onderzoek gedaan voor Dieren-West.
Afbeelding 2: Voorbeeld van zonnepanelen op parkeerplaatsen. Bron: Amperapark.com
3.4 Bouwsteen 4: Uitbreiding elektriciteitsnet en energieopslag
Om de verschillen tussen het moment van opwek van energie en het gebruik van energie op te lossen, zal lokale energieopslag mogelijk moeten worden gemaakt. Warmtekoudeopslag in de bodem behoort daarbij in de wijk Dieren-West helaas niet tot de mogelijkheden vanwege de grondwaterbeschermingsgebieden. Energieopslag is in de eerste plaats nodig voor het oplossen van de dagritme-onbalans. Daarvoor bieden individuele accu’s een oplossing. In de tweede plaats is er de onbalans tussen de seizoenen.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
23
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
In de winter is er minder warmte en juist meer warmtebehoefte, terwijl er in de zomer juist meer warmte is, maar minder warmtebehoefte. Het opslaan van die warmte (thermische opslag) is daartoe het beste voor seizoensopslag. Dit kan zowel individueel als ook op buurtniveau worden toegepast. Denk bijvoorbeeld aan grote boilervaten, zowel ondergronds als bovengronds. We gaan hiervoor samen met partijen als netbeheerder Liander, maar ook met groepen bewoners de komende tijd op zoek naar de meest geschikte oplossing. Al deze bouwstenen maken dat de wijk straks als geheel veel minder, en op termijn zelfs helemaal geen aardgas meer gebruikt, maar wel veel meer elektriciteit. Hierdoor kan zogenoemde 'piekbelasting' ontstaan, momenten dat het elektriciteitsnet overvraagd wordt. Het is dan ook belangrijk om te zorgen dat daaruit geen stroomuitval kan volgen. Uit onderzoek is gebleken dat het stroomnet (van Liander) in de wijk uitgebreid moet worden om dergelijke piekbelasting te voorkomen. Het omgekeerde kan ook gebeuren: als er veel zon is en de zonnepanelen in de wijk leveren veel elektriciteit aan het net, dan kan er ook piekbelasting ontstaan. De zonnepanelen schakelen dan uit.
Tegelijkertijd met het overschakelen op nieuwe warmtebronnen, zal er dus ook geïnvesteerd moeten worden in de uitbreiding van de capaciteit op het elektriciteitsnet én zullen er mogelijkheden in de wijk moeten komen om energie op te slaan. Hier ligt een belangrijke opgave voor Liander en de gemeente. De mate waarin het elektriciteitsnet versterkt moet worden, hangt af van de mate waarin de wijk zelf energie kan gaan opwekken en opslaan en om deze vervolgens te gebruiken op de momenten dat er veel vraag is. Dat is bijvoorbeeld als iedereen aan het begin van de avond de elektrische inductiekookplaat aanzet om te koken. Ook is het belangrijk om een planning te maken voor grote projecten (bijvoorbeeld het verduurzamen van de huurwoningen). Te starten in die delen van de wijk waar op korte termijn het riool vervangen moet worden of waar de aardgasleidingen aan het eind van hun levensduur zijn. Deze vier bouwstenen staan hier weliswaar volgordelijk, maar moeten in samenhang met elkaar georganiseerd worden en ook weer afgestemd met de plannen voor andere wijken en dorpen. Hiervoor zal een collectieve planning gemaakt moeten worden, op gemeentelijk én op wijkniveau.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
24
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Energienetwerk
Netbeheerder Liander heeft 23.851 meter elektriciteits- en aardgasleidingen in Dieren-West. Er zijn geen grondroeringsgevoelige leidingen, wat betekent dat bij graafwerkzaamheden van derden de gasleidingen niet hoeven te worden vervangen. Dieren ligt, net als nagenoeg de rest van Gelderland, in een netcongestiegebied. Dat betekent dat het elektriciteitsnet (netbeheerder Liander) de aankomende jaren onvoldoende (reserve)capaciteit heeft om verdere groei van teruglevering van elektriciteit uit opwek van zonne- en windenergie rondom Dieren en Arnhem te kunnen verwerken. Alleen voor kleinverbruikers met eigen opwek is nog ruimte, maar hier is mogelijke overlast door netcongestie de komende jaren niet uit te sluiten. Een groot zonnedak of zonnepark op een grootverbruikersaansluiting lijkt de aankomende 4 à 6 jaar niet mogelijk (bron: Liander). Om verdere groei van terug levering mogelijk te maken moet TenneT (de hoogspanningsnetbeheerder) eerst de capaciteit van de verdeelstations in Arnhem en Eerbeek vergroten, evenals het middenspanningsnet en hoogspanningsnet rondom Arnhem (waaronder Dieren). Dit staat voor de periode 2024 – 2028 gepland. Ook de groeiende elektriciteitsvraag in en rondom Dieren levert steeds meer problemen op. De regio Arnhem zit nu al tegen haar maximale afnamecapaciteit.
Dit is een belangrijk aandachtspunt om te kunnen bepalen hoe realistisch het is om Dieren-West de komende jaren aardgasvrij te maken. Bij alternatieve warmtevoorzieningen zal rekening moeten worden gehouden met mogelijke effecten voor de elektriciteitsvraag en mogelijke piekbelastingen. Van het huidige stroomnetwerk is 7% zwaar genoeg uitgevoerd (diameter 150mm aluminium) voor een allelectric warmteoplossing. Om die reden is het interessant om te onderzoeken of een warmtenet een geschiktere warmte-oplossing is dan een all-electric warmteoplossing. De elektriciteitsvraag is namelijk veel lager bij een warmtenet.
Voor een uitgebreide technische analyse van de wijk en de verduurzamingsmogelijkheden zie bijlage “Rapport WDW”.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
25
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
4. Plan van Aanpak: Hoe organiseren we dit? Meer dan 2000 woningen binnen 10 jaar verduurzamen en aardgasvrij maken is een enorme klus. Het is dan ook belangrijk om zo veel mogelijk in logische, behapbare stappen aan de slag te gaan en tegelijkertijd vaart te maken. In het vorige hoofdstuk beschreven we wat er technisch nodig is in Dieren-West om de wijk aardgasvrij te maken. In dit hoofdstuk leggen we uit hoe we als gemeente het komend jaar met inwoners en organisaties concreet met deze klus aan de slag gaan.
1. Isolatie-/verduurzamingscampagne Dieren-West 2. Aanpak in deelgebieden 3. Bewoners ontzorgen: kwartiermaker MEDO 4. Aanpak natuurvriendelijk isoleren 5. Gemeentelijk projectleider WUP 6. Communicatie- en bewustwordingscampagne 7. Uitbreiding capaciteit elektriciteitsnetwerk 8. Wijknetwerkbouwer 9. Bedrijven en Organisaties De nummering zegt niet per se iets over de volgorde. Een aantal acties kan, zal, of moet zelfs parallel uitgevoerd worden.
4.1 Isolatie- en aardgasvrijcampagne Dieren-West
De urgentie is groot, we weten wat er moet gebeuren om aardgasvrij te worden en veel mensen willen liever vandaag dan morgen aan de slag. Daarom starten we snel met een wijkbrede inkoopactie voor isolatie- en andere verduurzamingsmaatregelen die leiden tot een aardgasvrije wijk. Maatregelen die nu al genomen kunnen worden, nog vóórdat de natuurtoets is uitgevoerd. Denk hierbij aan vloer- en raamisolatie. Om de inwoners van Dieren-West hiervoor extra te stimuleren vragen we de landelijke NIP-subsidie (Nationaal Isolatieprogramma) aan, waarbij de focus in eerste instantie ligt op Dieren-West. De campagne strekt zich over meerdere jaren uit. Op deze manier kunnen we de positieve energie van de laatste jaren, waarbij diverse wijkbewoners al gezamenlijk met isolatie aan de slag gingen een nieuwe impuls geven. Samen met bewoners die al verder zijn, stimuleren we andere bewoners om ook mee te doen. De andere partijen in Dieren-West, zoals de sportverenigingen en basisscholen moedigen we aan om zo veel mogelijk mee te doen. Mocht dit niet mogelijk zijn in de reguliere besparingsacties dan zoeken we andere manieren om ondersteuning te bieden. We realiseren ons dat met deze isolatiecampagne alleen de woningeigenaren mee kunnen doen. Een aanzienlijk deel van de woningen in Dieren-West betreft echter huurwoningen. Huurders zijn in grote mate afhankelijk van de ambities van hun verhuurder.
Het merendeel van deze huurwoningen behoort toe aan woningcorporatie Vivare.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
26
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Toch leggen we in onze ambities voor een aardgasvrij Dieren-West ook de nadruk op het meedoen van de huurders, want ook voor hen is het van groot belang dat zij de overgang naar duurzaamheid kunnen maken op een haalbare en betaalbare manier. Daarom richten we ons enerzijds op concrete ondersteuning voor de huurders en anderzijds op intensief contact en overleg met Vivare over de wijze waarop we samen kunnen bijdragen aan een duurzame en toekomstbestendige wijk. Daarnaast gaan we in de nabije toekomst in gesprek met (particuliere) eigenaren (zoals Woonfonds en Pensioenfonds Metaal en techniek) van de woning van andere huurders. Concrete ondersteuning Vanaf begin 2024 kunnen huurders en woningeigenaren een beroep doen op de "fixbrigade" en het op te richten "buurtklusbedrijf" Dieren-West (zie ook par. 4.8) om hen te helpen bij het verduurzamen van hun woning. Na een eerste beoordeling door een energiecoach kunnen huurders de fixbrigade en/of het buurtklusbedrijf energiebesparende maatregelen in hun woning laten uitvoeren. Deze maatregelen worden volledig kosteloos uitgevoerd, inclusief de benodigde materialen. Bovendien zullen huurders in de Energiewinkel, gevestigd in de Ontmoetingskerk, speciale voorlichting krijgen en ondersteund worden door een wijknetwerk(er).
Afbeelding 3 Ontmoetingskerk Dieren
Samenwerking met Vivare Gezien de uitdaging waar Vivare voor staat met betrekking tot hun gehele vastgoedportefeuille, moeten ook zij keuzes maken in hun overgang naar aardgasvrije woningen. In onze samenwerking richten we ons vooral op wat er op korte en middellange termijn wél mogelijk is én we onderzoeken creatieve kansen en oplossingen. We hebben Vivare gevraagd om een bijdrage te leveren aan dit wijkuitvoeringsplan. Hieronder vindt u hun bijdrage.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
27
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Strategie Vivare energietransitie Vivare maakt zich zorgen om huurders die de verwarming op koude dagen niet meer aanzetten om kosten te besparen. Wij dragen bij aan het verlagen van de energielasten door verduurzamingsmaatregelen toe te passen en huurders actief voor te lichten over de dingen die ze zelf kunnen doen. We maken ons ook zorgen om het klimaat. Daarom werken we hard aan het realiseren van een CO2 neutraal gebouwde omgeving in 2050. We doen dit stap voor stap, waarbij we ons de komende jaren richten op het terugdringen van de warmtevraag van onze woningen door middel van isoleren. Het tweede onderdeel van de energietransitie is dat we kijken, in afstemming met de gemeente (Transitievisie warmte en de Wijkuitvoeringsplannen) welke warmte-oplossing het best passend is om onze woningen aardgasvrij te maken. Onze strategie is om de komende jaren in te zetten op het isoleren van woningen. Op deze manier kunnen we de komende jaren zoveel mogelijk huurders helpen om de energielasten terug te dringen. Na 2030 komt de focus meer op aardgasvrij te liggen. Onze investeringscapaciteit en onduidelijkheid over de warmte-oplossingen maakt het niet mogelijk om woningen bij groot onderhoud en verduurzaming direct aardgasvrij te maken. ʻWarme jasʼ aanpak De ingezette lijn voor het isoleren van woningen zetten we de komende jaren voort.
Om zo min mogelijk bij onze huurders langs te komen streven wij ernaar om direct tot de isolatiestandaard te isoleren. Om bewoners zo min mogelijk overlast te bezorgen koppelt Vivare verduurzamingsprojecten aan natuurlijke onderhoudsmomenten zoals groot onderhoud en bij woningen met een EFG-label bij mutaties. Naast isoleren is één van de maatregelen het installeren van zonnepanelen. Vanaf 2022 leggen wij bij eengezinswoningen waar we groot onderhoud uitvoeren ook zonnepanelen. Met deze aanpak zetten we gestaag de grootste stappen richting een CO2 neutraal gebouwde omgeving in 2050. Dit noemen we de ‘warme jas’ aanpak. Tot en met 2028 trekt Vivare circa € 80 miljoen uit om te investeren in groot onderhoud en verduurzaming binnen gemeente Rheden. We verwachten hiermee circa 1.150 woningen aan te pakken Individuele aanpak EFG-labels Bovenop de ‘warme jas’ aanpak focust Vivare zich tot en met 2028, conform de Nationale Prestatieafspraken, extra op het verduurzamen van woningen met een EFG- energielabel. We pakken hiermee individuele woningen aan waarbij het risico op energiearmoede hoger is én we zetten belangrijke stappen op het gebied van duurzaamheid en wooncomfort. Ongeveer 50% vande woningen met een EFGlabel in onze woningvoorraad bevinden zich versnipperd door onze wijken en complexen. Voor deze woningen is een complexgewijze aanpak niet mogelijk.
In 2023 zijn wemet een pilot gestart om ervaring op te doen in het treffen van specifieke maatregelen om deze woningen te verbeteren tot minimaal label D. Met de kennis en geleerde lessen uit deze pilot zetten we deze individuele EFG label aanpak voor het overige bezit in vanaf 2024. Voor ons bezit binnen gemeente Rheden hebben we t/m 2028 in totaal € 7,5 miljoen vrijgemaakt om circa 275 woningen met een EFG-label naar minimaal label D te brengen. Hybride Warmtepompen In de Nationale Prestatieafspraken is afgesproken dat woningbouwcorporaties vanaf 2026 CV-installaties vervangen door een duurzaam alternatief. De transitievisie warmte van de gemeente beschrijft welke warmteoplossing in de toekomst wordt toegepast. Bij vervanging van CV-ketels anticipeert Vivare hierop., Wanneer de warmte-oplossing nog onbekend is, maakt Vivare een tussenstap met hybride warmtepompen (vanaf 2026). Wijkuitvoeringsplan Dieren-West De gemeente heeft Dieren-West aangewezen als eerste gasloze wijk binnen de gemeente. Het woningbezit van Vivare binnen Dieren- West is divers. Een deel is energetisch goed op de orde en een deel moeten we nog energetisch verbeteren om de woningen naar het gewenste niveau te brengen. We kijken graag samen met de gemeente naar een logische fasering in het isoleren van woningen, het vervangen van de CV installaties en vervolgens gasloos maken van Dieren-West.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
28
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
4.2 Aanpak in deelgebieden
Natuurlijk willen we het liefst alle ruim 2000 woningen in Dieren-West zo snel mogelijk en tegelijkertijd verduurzamen. Vanwege de grootte van de wijk en de diversiteit van de woningen lijkt dat onhaalbaar. Daarom hebben de experts een indeling in vijf deelgebieden gemaakt, waarmee de wijk gefaseerd wordt verduurzaamd. Zie de Bijlage. Deelgebied 1 in Dieren-West, het gebied rond de Admiraal Helfrichlaan, leent zich bij uitstek voor een collectieve wijkaanpak. Het gebied kenmerkt zich door veel hetzelfde type woningen en zijn veelal gebouwd in een beperkte periode. In de wijkaanpak willen we samen met zoveel mogelijk eigenaren een gezamenlijke uitvraag (aanbesteding) doen naar marktpartijen om tientallen, zo niet honderden woningen tegelijk met een aantrekkelijk aanbod aardgasvrijready of zelfs helemaal aardgasvrij te realiseren. Volgens de berekeningen gaat het bij het aardgasvrij maken van deelgebied 1 om een totaalinvestering van zo’n vijf miljoen euro, exclusief de subsidies. Dat is veel geld, maar voor alle bewoners een rendabele investering, die altijd wordt terugverdiend. Voor bewoners die deze investering niet in één keer kunnen ophoesten gaan we op zoek naar goede manieren om te financieren. In de volgende paragraaf (4.3) lees je hier meer over.
Door de uniformiteit van deelgebieden (bebouwing uit eenzelfde bouwperiode) kunnen aanbieders (marktpartijen) een aanbod ontwikkelen dat voor de meeste woningen geschikt zal zijn. Eventuele afwijkingen van de standaardoplossing zijn te overzien. Bovendien is de verwachting van de wijkaanpak dat marktpartijen sneller geïnteresseerd zijn door de regiefunctie van gemeente en een enkele andere partij en dat zij door de grote deelname een financieel aantrekkelijk aanbod kunnen doen.
Aardgasvrij via aanpak in fasen (deelgebieden) Om Dieren-West aardgasvrij te maken, kan de wijk het beste worden opgedeeld in deelgebieden. Dieren-West gaat dan niet in één keer van het aardgas af, maar in stappen per deelgebied (gefaseerd). Dit komt omdat de wijk Dieren-West een mix is van huur- en koopwoningen, maar ook gebouwen met andere functies, zoals zorg en onderwijs. DierenWest kan zo worden opgedeeld in vijf verschillende deelgebieden: 1. Midden Dieren-West 2. Sport- en Plezier 3. Rondom de Ontmoetingskerk 4. Noord Dieren-West 5. Zuid Dieren-West Deze verdeling is gemaakt op basis van verschillende factoren, zoals de staat van gasleidingen, uniformiteit van de woningen, de belasting op het elektriciteitsnet en de invloed van diverse groepen of belanghebbenden.
Samen op weg naar een mooie, aardgasvrije wijk!
29
Wijkuitvoeringsplan Dieren-West, gemeente Rheden
Afbeelding 4 Dieren-West in vijf deelgebieden. (bron: WDW)
WDW heeft een logische volgorde in de wijkaanpak waarmee de wijk stap voor stap aardgasvrij gemaakt wordt. Dat begint altijd eerst met het in beeld brengen van de wijk. Met het in beeld brengen van de wijk kijken we onder andere naar het gas- en elektriciteitsnet, woningkenmerken en welke gebouwen in de wijk in goede en slechte staat verkeren. Op basis van deze kenmerken proberen we een wijkindeling te maken. Dat betekent dat we de wijk in kleinere deelgebieden opdelen. Deze deelgebieden worden ook op volgorde gezet. Deze volgorde wordt bepaald op basis van kenmerken van de deelgebieden. Zo heeft bijvoorbeeld een deelgebied met een oud gasnet en woningen die in slechte staat verkeren voorrang op een deelgebied met een nieuw gasnet en betere woningen. Er volgt daardoor dus een fasering in deelgebieden waarbij we het ene deelgebied eerder aanpakken dan het andere deelgebied. De woningen en gebouwen in ieder deelgebied worden vervolgens zo ongeveer gelijktijdig aangepakt. Deze aanpak gebeurt aan de hand van een aantal stappen: 1. Eerst maken we een plan voor een deelgebied waarin we beschrijven hoe het deelgebied aardgasvrij gemaakt wordt en welke maatregelen worden genomen per woning. 2. Daarna wordt hierover gecommuniceerd naar de bewoners en woningeigenaren en wordt gevraagd of zij mee willen doen met de aanpak. 3.