Uitvoeringsplan Aanpak Veluwe
Tekst van het document
Extensivering Vooral voor grondgebonden landbouw (melkveehouderij) kan extensivering bijdragen aan het reduceren van stikstofemissies per ha Er zijn twee subsidieregelingen waar ondernemers binnen de Aanpak Veluwe gebruik van zouden kunnen maken de komende jaren. • De eerste is de regeling Samenwerking in Natura 2000 -overgangsgebieden. Hierbij kan een ondernemer binnen een samenwerkingsverband subsidie krijgen voor extensiever gebruik van grond. De regeling staat naar verwachting in het voorjaar van 2026 open en heef t als beheerjaren 2027 -2028. Na evaluatie van de openstelling wordt de regeling waar nodig aangepast en in de toekomst opnieuw opengesteld ; • Daarnaast werkt het ministerie van LVVN aan een Subsidieregeling extensivering melkveehouderij (Sem). Ingezet wordt op een driejarige looptijd van de Sem, waarbij melkveehouders kunnen kiezen om tijdelijk tussen de 10-20% minder melk- en kalfkoeien te houden. Het fosfaatrecht dat hoort bij het aantal melk - en kalfkoeien dat minder wordt gehouden, moet voll edig worden doorgehaald. Subsidie ziet op vergoeding voor het netto inkomensverlies. Goedkeuring van de Europese Commissie is nog benodigd voordat de Sem gepubliceerd en opengesteld kan worden. De u itdaging is hoe inkomstenderving door extensivering op lange termijn gecompenseerd kan worden.
Lokale marktinitiatieven die een hogere prijs bieden aan extensief geproduceerde producten kunnen hierbij helpend zijn. Gezien de (inter)nationale markt waarin V eluwse ondernemers opereren is een vergoeding voor extensievere productie een uitdaging. • Herwaardering van landbouwgrond kan een oplossing zijn om blijvend te compenseren voor extensivering. Momenteel is IPO in gesprek met de Europese Commissie over een herwaarderingsregeling. Een dergelijke regeling is van groot belang voor de Aanpak Veluwe, met name in nabijheid van Natura 2000; 96 • De komende maanden gaan we ook met de sector in gesprek om te bezien op welke manier extensivering binnen de Aanpak Veluwe gestimuleerd kan worden; • Duidelijk is dat er meer nodig is dan momenteel beschikbaar – zowel qua regelingen als budget als kennisontwikkeling bij boeren– om extensiveren te stimuleren. 4. Verplaatsen Er is een landelijke verplaatsingsregeling beschikbaar voor ondernemers die vallen binnen de doelgroep van de aanpak piekbelasting (Lvvp). Een groot deel van de ondernemers binnen de Aanpak Veluwe valt binnen deze doelgroep. Deze regeling staat open tot november 2027. Het is echter de verwachting dat slechts een zeer beperkt deel van de ondernemers binnen de Aanpak Veluwe hiervan gebruik zal willen maken. 5. Maatregelen ten behoeve van natuur en water.
Naast stikstofemissiereductie willen we binnen de Aanpak Veluwe ook stimuleren dat ondernemers maatregelen nemen die bijdragen aan natuurherstel en een goede waterkwantiteit en -kwaliteit. Dit kan ook extensivering ondersteunen. Hiervoor zijn de volgende subsidies beschikbaar: • ANLb: jaarlijks beheerpakketten voor o.a. kruidenrijk grasland, later maaien en landschapselementen, waarbij boeren een vaste vergoeding krijgen voor natuurbevorderend beheer; • Ecoregeling: GLB-regeling waarbij ondernemers punten verdienen met eco-activiteiten (o.a. biodiversiteit, klimaat, bodem), die leiden tot een bronzen, zilveren of gouden betaling bovenop de basispremie ; • Aanleg Agroforestry van provincie Gelderland, bijvoorbeeld de aanleg van notenbomen; • Daarnaast verkennen we welke aanvullende regelingen Rijk, provincie en/of waterschappen kunnen ontwikkelen ter ondersteuning van maatregelen voor natuur- en wateropgaven.. Denk aan subsidie voor groenblauwe dooradering, specifieke gebiedskenmerken of andere maatschappelijke diensten zoals waterberging. 6. Stoppen: Het kan ook zijn dat ondernemers besluiten te stoppen, bijvoorbeeld bij het ontbreken van opvolging of vanwege pensioen.
Voor deze ondernemers zijn er binnen de Aanpak Veluwe de komende jaren twee subsidieregelingen beschikbaar: • Regeling provinciale gebiedsgerichte beëindiging (Rpgb) , waaronder provinciale beëindigingsregelingen kunnen worden opengesteld. De regeling is gericht op veenweidegebieden, beekdalen, zandgronden of overgangsgebieden rond Natura 2000-gebieden. Subsidies mogen door provincies uiterlijk tot 31 december 2027 worden verleend, en moeten uiterlijk op 31 december 2031 worden besteed; • Daarnaast werkt het ministerie van LVVN aan de vrijwillige beëindigingsregeling (Vbr). Deze zal naar verwachting in Q3 2026 opengesteld worden, met een subsidieplafond van in ieder geval € 715 mln. Wel zal deze regeling slechts voor een beperkte tijd openstaan ( twee tot drie maanden). Daarnaast kent deze regeling een voorrangscategorie voor bedrijven binnen 1.000 m van overbelaste stikstofgevoelige Natura 2000 -gebieden, zoals de Veluwe. Veehouders binnen deze stroken zullen op basis van een ‘first come , first serve’ methodiek beschikt worden. Veehouders buiten deze stroken zullen gerangschikt worden op basis van doelmatigheid (‘euro per hoeveelheid reductie aan stikstofemissie’). Bovenstaande twee regelingen zullen niet afdoende zijn om de ondernemers die willen stoppen hierin te kunnen faciliteren.
Daarom willen we drie dingen bewerkstelligen: • Een breder toepassingsgebied voor de MGB binnen Provincie Gelderland, Gelderland zodat het werkgebied van de Aanpak Veluwe hier grotendeels tot volledig onder valt. En voor de Vbr dat ondernemers in de Gelderse Vallei binnen de Vbr (voorrangscategorie vallen); • Extra financiële middelen voor beëindiging, bij voorkeur via ophoging van de budgetten van de genoemde regelingen. Het naast elkaar inzetten van meerdere beëindigingsregelingen achten we onwenselijk vanwege mogelijke onderlinge concurrentie; • Openstelling van de Vbr (met een verhoogd budget) in meerdere tranches , zodat ondernemers richting 2030 op meerdere momenten kunnen kiezen voor bedrijfsbeëindiging, met daarbij voldoende zekerheid over beschikbare middelen. 97 1.2 Ondernemingsplanaanpak In het figuur hieronder is een indicatief overzicht weergegeven van de benodigde producten per stap in de route met de Ondernemingsplanaanpak. Figuur 19: Stappen in het proces van de ondernemingsplanaanpak 1.3 Grond en verkaveling (grondstrategie) Hoewel de titel van dit hoofdstuk anders doet vermoeden staat niet grond maar de te realiseren opgaven centraal. De Aanpak Veluwe zet zich in voor robuuste natuur en een vitaal (landelijk) gebied met het verder op gang krijgen van natuurvergunningverlening als noodzakelijke tussenstap .
Vanuit deze opgaven volgt de keuze voor de inzet van grondinstrumenten, c.q. de grondstrategie. Grondinstrumenten zijn daarbij een middel om doelen te realiseren. Met grondinstrumenten kan de overheid sturen op het realiseren van die opgaven. In dit hoofdstuk wordt de strategie hiervoor beschreven. Er wordt een onderscheid gemaakt naar een strategie voor de korte termijn en de langere termijn. Om tot deze strategie te komen worden eerst de opgaven (voor zover nu bekend), het beschikbare (grond)instrumentarium en de uitdaging daarbij beschreven. Ook wordt nog stil gestaan bij de verschillende gebiedsprocessen die er al lopen op de Veluwe. Opgave Op een aantal plekken op en rondom de Veluwe komen verschillende opgaven samen. Deze zijn groot en urgent. Het Rijk en de provincie Gelderland hebben besloten om de inzet in, op en rondom de Veluwe te focussen op 3 kernopgaven: 1. Emissiereductie (stikstof); 2. Natuurherstel; en 3. Beekdalherstel. De opgaven variëren per gebied, maar er is altijd een breed samenspel van landbouw, natuur, water, bodem en klimaat. Soms aangevuld met gebied specifieke opgaven. In een aantal gebieden zullen veel ondernemers hun bedrijfsmodel moeten aanpassen. Voor de st ikstofopgave geldt wel dat gestart wordt waar de opgave en de impact het grootst is: de agrarische sector.
Grond is bij veel van de ruimtelijke opgaven een succesfactor, met een gerichte actieve inzet van het beschikbare grondinstrumentarium kunnen doelen sneller en beter bereikt worden. Om het grondinstrumentarium succesvol in te kunnen zetten is een goede gro ndstrategie noodzakelijk voor de uitvoering van gebiedsplannen. Deze begint met het vaststellen van gebiedsopgaven voor o.a. de landbouw, natuur en beekdalen en een gedeeld begrip van de uitgangspunten. Goede afstemming tussen overheden, overige gebiedspar tijen en grondeigenaren is daarvoor essentieel. Het is daarom zinvol, naast deze Veluwe-brede strategie, een grondstrategie op gebiedsniveau in te richten en gezamenlijk te organiseren. door agrariërs met adviseurs door gezamenlijke overheden en bepaling KPI s door deskundigen en overheden, evt. aanpassing van het plan agrariërs van agrariërs door agrariër en overheden (o.a. vergunningen) en S Geborgd pakket aan maatregelen om vergunningen te kunnen verlenen Website/portal (ism I systeem) mgevingsscan per gemeente ommunicatiemateriaal Informatiebijeenkomst Uitvoeringsorganisatie (o.a.
werkinstructies) I systeem Voorbeeldplannen Briefing zaakbegeleiders S P ormats ondernemingsplannen Beoordelingskader inclusief de KPI s S Procesbeschrijving beoordelingsproces Deskundenpanel Besluiten tbv instellen deskundigenpanel Werkinstructie deskundigenpanel Synchronisatie van processen overheid (planbeoordeling, vergunning en subsidie) Infrastructuur voor de overhedentafel (instructies) S verheden staan paraat ondernemers te helpen Subsidieregelingen zijn passend en tijdig beschikbaar S 6 Systeem voor opslag monitordata ormat voor rapportage naar ondernemer ormat voor rapportage naar voortgangstafel Werkinstructie voortgangstafel S 2 E learning agrarisch bedrijfsadviseurs Subsidieregelinginhuur agrarisch adviseur oestemmingsformulier ZB Aanmeldformulier Intakeformulier DPIA Redeneerlijn W ormat verwerkings overeenkomst ormat intentieovereenkomst meewerken monitoring mgevingsscan 98 Uitdaging Het gebied waarop deze grondstrategie betrekking heeft is omvangrijk en divers van aard. Ook de te behalen opgaven per (deel)gebied zijn nog niet geheel bepaald, keuzes voor begrenzingen van functies moeten nog gemaakt worden. Het gevolg hiervan is dat ook de grondstrategie in dit stadium nog een abstract karakter heeft: de grondstrategie per (deel)gebied dient gekoppeld te worden aan de uitgewerkte gebiedsplannen. Niettemin zijn er wel aanbevelingen aan te geven.
De huidige praktijk in en door overheden is veelal gericht op vrijwilligheid en perceelgericht. Het is niet realistisch dat binnen de gestelde termijnen alle gewenste doelen uitsluitend op basis van vrijwilligheid gerealiseerd kunnen worden. De urgente opgaven vragen óók om zekerheid via de verplichte route, dit is niet mogelijk met alleen de inzet van vrijwillige instrumentarium. Om de doelen te behalen zal de komende jaren de nadruk veel meer op verplichting en gebiedsgericht moeten komen te liggen. De grondstrategie dient zodanig te zijn dat deze in de loop van de tijd en ook per deelgebied hierop kan worden aangepast. Op dit tijdsaspect wordt hierna ook nog ingegaan. Vrijwillig of dwingend? Waar de opgave primair bestaat uit aanpassingen van het gebruik en eigendom voor een overheid niet van essentieel belang is geven we de voorkeur aan realisatie op vrijwillige basis. Dit kan via zelfrealisatie met financiële compensatie voor de gebruiksverandering via subsidies. Waar de huidige eigenaar de functieverandering (indien dit in een specifiek gebied aan de orde is) niet wil of kan realiseren probeert de overheid gronden op basis van vrijwilligheid te verwerven. Hierbij is de beschikbaarheid van ruilgrond en inzet van het kavelruilinstrumentarium van belang.
Enkelvoudige of meervoudige complexe opgaven? Bij overzichtelijke enkelvoudige opgaven kan de overheid vaak volstaan met een perceelsgerichte strategie op vrijwillige basis. Waar complexe en meervoudige opgaven op gebiedsniveau spelen en medewerking van meerdere grondeigenaren essentieel is, is een gebiedsgerichte aanpak in combinatie met dwingend instrumentarium naar verwachting nodig. Dit samenspel tussen vrijwillig en dwingend en enkelvoudige of meervoudige complexe opgaven staat ook in het rapport ‘ GROND VOOR VERBINDING: verkenning naar een werkbare grondstrategie voor overgangszones rondom Natura 2000 -gebieden’. In dit rapport wordt gepleit voor een grondstrategie waarin regulering, herwaardering en herverkaveling van grond(gebruik) een belangrijke rol spelen om de meervoudige maatschappelijke doelen te behalen (zie figuur 20; er zijn meer instrumenten beschikbaar dan in deze figuur opgenomen, bijvoorbeeld voorkeursrecht). Naast een onderscheid tussen vrijwillig en dwingend (in het rapport ‘verplicht’ genoemd) wordt er ook een onderscheid gemaakt tussen perceel gericht en gebiedsgericht. In onderstaand matrix uit het rapport is weergegeven hoe de overheid met haar grondstrategie kan sturen op de as vrijwillig en dwingend, maar ook op de as van perceelsgericht en gebiedsgericht.
Figuur 20: Grondstrategie voor overgangszones De grondstrategie verandert daarnaast ook in tijd. Het beschikbare tijdpad voor realisatie van en de urgentie van de opgaven bepaald wanneer de overheid welke instrumenten inzet. In het rapport ‘Grond voor verbinding’ is dat weergegeven in figuur 6 op pagina 17. Borging Voor de te realiseren opgaven is het nodig om te zorgen voor voldoende (juridische) borging op de lange termijn. Bij de inzet van de instrumentmix dient er dan ook aandacht te zijn voor de borging op langere termijn: sommige instrumenten (subsidies) lijken op korte termijn te werken, terwijl daarmee mogelijk de doelen voor langere termijn onvoldoende geborgd zijn. Dat betekent dat vrijwillig instrumentarium bijna altijd aangevuld moet worden met borging via instrumenten uit de Omgevingswet. Het is dan ook v an belang om de opgave te verbinden aan de instrumenten en vice versa. Bij verdere detaillering van de opgaven wordt dit uitgewerkt.
99 Aanpassingen in de tijd/per gebied De Aanpak Veluwe wordt benaderd als het plangebied met de daarin lopende of nog op te starten gebiedsprocessen 90: • Binnenveld; • GEUS; • Ede Barneveld; • Oostelijke beekdalen Veluwezoom; • Gelderse Poort (IJsseldeel); • Groene Valleilint; • Masterplan IJsselvallei De provincie is ook bezig met de uitwerking van de stikstofarme stroken en de Aanpak Veluwe werkt aan stikstofreductie binnen het hele grondgebied van de 21 gemeenten binnen de Aanpak Veluwe . Hoewel dit niet kwalificeert als een gebiedsproces draagt het wel bij aan een van de belangrijkste opgaven (reductie stikstofemissie) voor de Veluwe. Het opstellen van gebiedsplannen, bijbehorende grondstrategieën en de uitvoering worden gefaseerd in de tijd, startend in de gebieden met de meeste complexiteit. Vooralsnog zijn dat de eerste twee van hierboven genoemde gebieden en de stikstofreductiegebieden. Een grondstrategie per (deel)gebied bevat waarschijnlijk de volgende onderdelen die niet allemaal openbaar zullen worden gemaakt: • een afwegingskader dat stuurt en helpt bij het realiseren van ruimtelijke ambities ; • instrumenten en actoren; • verbinding tussen beleid en uitvoering; • inzicht in eigendommen en doelen; en • een inschatting kosten per onderdeel/instrument. Het uiteindelijke doel is een duurzaam en toekomstbestendig gebruik van de grond.
Governance Om op korte termijn daadwerkelijk te starten met de uitvoering van de grondstrategie wordt een Veluwe-breed ‘grondteam’ bestaande uit medewerkers van de provincie, het Rijk, waterschap en 1 of 2 vertegenwoordigende gemeenten samengesteld. Onder voorzitterschap van de provinci e wordt actief gestuurd op de eerdergenoemde anticiperende verwerving . Het oprichten van een separate organisatie voor de verwerving heeft nu geen meerwaarde. De uitvoering is meer gebaat bij een betere samenwerking binnen de bestaande structuren. Gelijktijdig met de ontwikkeling van de plannen per (deel)gebied worden er voor diezelfde gebieden ‘grondteams’ samen gesteld die bestaan uit medewerkers van de direct betrokken overheden. Deze teams zullen enerzijds de grondstrategie naar het gebied verfi jnen, maar kunnen ook de uitvoering oppakken. Het genoemde Veluwe brede ‘grondteam’ kan de gebiedenteams ondersteunen bij het maken van een grondstrategie. Dit om te zorgen voor enige eenduidigheid en om te voorkomen dat de gebiedenteams zelf het wiel opnieuw uit moeten vinden. Planning 2026 Figuur 21: Meest actuele planning van de grondstrategie 90 Deze lijst is niet uitputtend. Er kunnen ook nieuwe gebiedsprocessen opstarten.
januari februari maart 2e kwartaal 3e kwartaal 4e kwartaal Veluwe-breed 'grondteam' opbouw/uitwerking verder uitwerken overzicht beschikbare instrumenten (zie bijlage 1) plan van aanpak/ondersteuning gebiedenteams bemensing en capaciteit uitvoering 'grond' organiseren aansturen/afstemmen anticiperende verwerving daadwerkelijke aankopen* Uitwerking grondstrategie gebieden# Binnenveld GEUS stikstofarme stroken Overige gebieden * Sterk afhankelijk van verder besluitvorming en beschikbare budgetten # Daadwerkelijek uitvoering afhankelijk van verdere besluitvorming Bijlage 2 | Overige sectoren In onderstaande tabel is weergegeven welke stikstofoxiden emissie-eisen per type installatie vanuit het Bal gelden en wat een 40% reductie betekent.
Type installatie | Bal eis | Nieuwe eis NOx na NOx | 40% reductie (mg/Nm3) Ketel op: Vloeibare brandstof, met uitzondering van rie-biomassa, | 120 | 72 gestookt in een ketel van meer dan 400 kW en minder dan 1 MW Ketel op: Vloeibare brandstof, met uitzondering van rie-biomassa, | 120 | 72 gestookt in een ketel van tenminste 1 MW Ketel op: Vergistingsgas, gestookt in een ketel van meer dan 400 kW en | 70 | 42 minder dan 1 MW Ketel op: Vergistingsgas, gestookt in een ketel van meer dan 1 MW | 70 | 42 Ketel op: Propaangas of butaangas, gestookt in een ketel van meer dan | 140 | 84 400 kW Gasturbine op vloeibare brandstof, aardgas of andere gasvormige | 50 | 30 brandstof Dieselmotor | 150 | 90 Andere stookinstallatie dan ketel, zuigermotor, gasturbine of regeneratie | 120 | 72 glycol op: Vloeibare brandstof, met uitzondering van rie-biomassa Andere stookinstallatie dan ketel, zuigermotor, gasturbine of regeneratie | 80 | 48 glycol op: vergistingsgas of aardgas Andere stookinstallatie dan ketel, zuigermotor, gasturbine of regeneratie | 140 | 84 glycol op: propaangas of butaangas Gasturbine op niet standaard brandstof | 50 | 30 Dieselmotor op niet standaard brandstof | 150 | 90 Andere stookinstallatie dan gasturbine of zuigermotor op niet standaardbrandstof zijnde vaste brandstof, met uitzondering van rie- | 100 | 60 biomassa Andere stookinstallatie dan gasturbine of zuigermotor op
niet standaardbrandstof zijnde Vloeibare brandstof, met uitzondering van rie- | 120 | 72 biomassa 100 101 Andere stookinstallatie dan gasturbine of zuigermotor op niet standaardbrandstof zijnde gasvormige brandstof, anders dan cokesovengas of hoogovengas 70 42 Andere stookinstallatie dan gasturbine of zuigermotor op niet standaardbrandstof zijnde cokesovengas of hoogovengas 100 60 Tabel 13: Overzicht maatregelen overige sectoren vanuit de stikstofreductiegebieden Bijlage 3 Juridische kader voor de emissiereductie van stikstof Deze bijlage behandeld de volgende drie juridische vragen: 1. Wat is het juridisch kader voor stikstofemissies en wat zijn de relevante artikelen voor de Aanpak? Wat zijn relevante passages en gevolgen van recente rechterlijke stikstofuitspraken?; 2. Wat zijn relevante passages en gevolgen voor de Aanpak Veluwe van het Advies Landsadvocaat aan de ministeriële commissie Economie en Natuurherstel (MCEN)?; 3. Wat is de verhouding tussen milieurecht en natuurbeschermingsrecht en wat is de mogelijkheid om stikstofruimte te verdelen, als depositie aantoonbaar daalt? 6. Juridisch kader voor stikstofemissies, in relatie tot de Aanpak Veluwe De Aanpak Veluwe leidt tot een pakket aan maatregelen om de depositie van stikstof te verminderen.
Voor al die maatregelen gelden regels en soms ook vergunningplichten, die randvoorwaardelijk zijn voor de realisatie van de maatregelen. Veel van die regels en vergunningplichten zijn per 2024 opgegaan in het stelsel van de Omgevingswet, maar daarnaast gelden ook nog andere wetten, bijvoorbeeld de mestwetgeving en fiscale regelgeving. Dit memo concentreert zich op de Omgevingswet, als meest relevante juridische kader. De Omgevingswet is een kaderwet met regels voor de bescherming van allerlei belangen van de fysieke leefomgeving, alsmede voor het kunnen benutten van diezelfde leefomgeving.91 De wet heeft als doel om kwetsbare belangen in de fysieke leefomgeving te beschermen en tegelijkertijd om de leefomgeving te kunnen benutten voor maatschappelijk nut. 92 Voor de Veluwe Aanpak is relevant dat de Omgevingswet de taken en bevoegdheden van overheden regelt, voor verschillende vraagstukken die op de Veluwe aan de orde zijn: • de kwaliteit van de fysieke leefomgeving die behouden of verbeterd moet worden; • de gebieden waar een belang met de fysieke leefomgeving aan de orde is; • de activiteiten die invloed hebben op de bescherming en benutting. In relatie tot het onderwerp in dit memo (emissiereductie stikstof) kan dit worden ingevuld: • Kwaliteit. Instandhoudingsdoelstellingen voor het Natura 2000-gebied De Veluwe; • Gebieden. Toedeling van de functies van locaties (o.b.v.
evenwicht tussen functies), aanwijzen van beperkingengebied (zoals zones om een gebied of langs water), aanwijzen van zeer kwetsbare gebieden met extra regulering, land(her-)inrichting en eventueel her- of ruilverkaveling met het oog op die inrichting; • Activiteiten. Sturing op preventie, eigen zorg (zorgplicht) van degenen die emissies veroorzaken, het passend beoordelen van de afwezigheid van significante gevolgen voor Natura 2000-doelstellingen en het toepassen van de best beschikbare technieken, waarbij het bij d e Aanpak Veluwe met name gaat om de volgende categorieën van activiteiten waar de Omgevingswet regels voor stelt in relatie tot de emissie van stoffen die ter plaatse tot een stikstofdepositie kunnen leiden: o Milieubelastende activiteit, zoals het houden van landbouwhuisdieren. o Natura 2000 -activiteit, zoals het veroorzaken van stikstofdepositie in een overbelast stikstofgevoelig Natura 2000-gebied; o Wateractiviteit, zoals het lozen (ook via verstuiving) van verontreinigende stoffen op oppervlaktewater 91 Naast de Omgevingswet geldt ook de Meststoffenwet. Die blijft in deze Wegwijzer onbesproken. 92 Artikel 1.3 Omgevingswet. 102 Deze bijlage zoomt in op de reductie van emissie door de veehouderij, gelet op het belang daarvan voor de Aanpak Veluwe.
Die emissiereductie is nodig vanwege de vereisten uit de Habitatrichtlijn (hierna: HBR), 93 die van toepassing zijn op de Veluwe. Het hoofddoel van de HBR is het behoud en de bescherming van de kwaliteit van het milieu, met inbegrip van de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna.94 De juridische borging van dit hoofddoel is geregeld in artikel 6 HBR: ieder Natura 2000 -gebied moet in een gunstige staat van instandhouding worden behouden, 95 of in voorkomend geval worden hersteld als die staat niet op orde is. 96 De staat van instandhouding wordt als gunstig beschouwd, wanneer:97 • Het natuurlijke verspreidingsgebied van de habitat en de oppervlakte van die habitat binnen dat gebied stabiel zijn of toenemen, en; • De voor behoud op lange termijn nodige specifieke structuur en functies bestaan en in de afzienbare toekomst vermoedelijk zullen blijven bestaan, en; • De staat van instandhouding van de voor die habitat typische soorten gunstig is.
Vanwege het belang van artikel 6 HBR voor de Aanpak Veluwe, volgt hieronder een korte nadere toelichting op dat artikel.98 In wezen heeft artikel 6 HBR een dubbel karakter: het artikel werkt preventief omdat geen verslechtering mag optreden van de kwaliteit van een Natura 2000 -gebied en tegelijkertijd werkt het artikel reparatoir omdat maatregelen moeten worden getroffen om de instandhouding van een Natura 2000-gebied te herstellen als die instandhouding niet op orde is (soms is zelfs sprake van een opdracht tot verbetering). Meer in detail is dit dubbele karakter als volgt geregeld: • Lid 1 is de planmatige beheer - en herstelbasis van Natura 2000 -gebieden en verplicht om instandhoudingsmaatregelen vast te stellen voor ieder Natura 2000-gebied; • Lid 2 is de preventieve beschermingsnorm en vereist passende maatregelen ter voorkoming van verslechtering van beschermde habitats en van significante verstoring van beschermde soorten in een Natura 2000-gebied; • Lid 3 introduceert de vergunningplicht met een passende beoordeling van plannen en projecten die – op zichzelf of cumulatief met elkaar – significante gevolgen kunnen hebben door aantasting van de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied. Lid 1 van artikel 6 HBR betreft een proactieve verplichting, 99 gericht op behoud en herstel van de habitattypen en soorten in het desbetreffende Natura 2000-gebied.
Over dit artikellid bestaat relevante jurisprudentie: • Het moet gaan om instandhoudingsdoelstellingen, gesteld per Natura 2000 -gebied, die nauwkeurig, gebiedspecifiek en resultaatgericht zijn;100 • De instandhoudingsmaatregelen moeten inhoudelijk aansluiten bij de ecologische vereisten van het Natura 2000-gebied. Per soort en habitattype in het gebied moeten de nodige instandhoudingsmaatregelen worden getroffen, waarbij er geen sprake is van een beoordelingsmarge voor het bevoegd gezag (in Nederland: GS) om wel of geen maatregelen te treffen. De bestuurlijke beoordelingsruimte is beperkt tot de - in het kader van de maatregelen - uit te voeren middelen en te maken technische keuzes;101 • De instandhoudingsdoelstellingen moeten tijdig worden vastgesteld, in beginsel binnen zes jaar na de aanwijzing van een gebied als een Natura 2000-gebied. Vervolgens moeten ook de instandhoudingsmaatregelen, vanwege die doelstellingen, daadwerkelijk worden uitgevoerd. 102 Uitstel van het vaststellen van doelen of het treffen van maatregelen levert schending van het Europees recht op (door de lidstaat, maar feitelijk door het bevoegd gezag en dat is in het Nederlands omgevingsrecht het college van Gedeputeerde Staten). 103 93 Habitatrichtlijn. Richtlijn 92/43/EEG van de Raad van 21 mei 1992 inzake de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna (PB 1992, L 206, blz.
7), zoals gewijzigd bij richtlijn 2013/17/EU van de Raad van 13 mei 2013 (PB 2013, L 158 , blz. 193). 94 HvJ EU, 7 september 2004, zaak C-127/02 (Kokkelvisserij), r.o. 37. Onder verwijzing naar overweging 1 van de considerans bij de HBR . 95 Artikel 1 sub 3 HBR: De staat van instandhouding is de som van de invloeden die op de betrokken natuurlijke habitat en de daa r voorkomende typische soorten inwerken en op lange termijn een verandering kunnen bewerkstelligen in de natuurlijke verspreiding, de structuur en de functies van die h abitat of die van invloed kunnen zijn op het voortbestaan op lange termijn van de betrokken typische soorten. 96 HvJ EU, 12 april 2018, zaak C‑323/17 (People Over Wind en Sweetman), ECLI:EU:C:2018:244, r.o. 23. 97 Artikel 1 onder e HBR. 98 De focus ligt bij lid 1, 2 en 3 van artikel 6 HBR, niet bij lid 4 met de “AD -toets”, want dit is buiten scope in de Aanpak Veluwe. 99 HvJ EU 29 juni 2023, C-444/21, Commissie/Ierland, ECLI:EU:C:2023:524, ro. 150 . 100 HvJ EU 17 december 2020, C-849/19, Commissie/Griekenland, ECLI:EU:C:2020:1046, r.o. 46. HvJ EU 29 juni 2023, C -444/21, Commissie/Ierland, ECLI:EU:C:2023:524, r.o. 163 e.v. 101 HvJ EU 10 mei 2007, Commissie/Oostenrijk, zaak C-508/04, ECLI:EU:C:2007:274, r.o. 76. Herhaald in HvJ EU 29 juni 2023, C -444/21, Commissie/Ierland, ECLI:EU:C:2023:524, r.o. 163.
102 HvJ EU 17 april 2018, Commissie/Polen, zaak c-441/17, ECLI:EU:C:2018:255, r.o. 213. 103 HvJ EU 17 december 2020, C-849/19, Commissie/Griekenland, ECLI:EU:C:2020:1046; HvJ EU 29 juni 2023, C -444/21, Commissie/Ierland, ECLI:EU:C:2023:524. 103 Ook over lid 2 van artikel 6 bestaat jurisprudentie die relevant is voor de Aanpak Veluwe: • Ter uitvoering van lid 2 kan het noodzakelijk zijn zowel maatregelen te nemen om externe, door de mens veroorzaakte aantastingen en verstoringen te vermijden, als maatregelen om natuurlijke ontwikkelingen af te remmen die de staat van instandhouding kunnen verslechteren;104 • Er is sprake van bestuurlijke beoordelingsruimte bij de keuze van de in te zetten passende maatregelen;105 • De verplichting om passende maatregelen geldt per Natura 2000 -gebied; compensatie van maatregelen tussen gebieden is niet toegestaan;106 • Indien nodig kunnen juridisch bindende passende maatregelen vereist zijn en die maatregelen kunnen, naast of in plaats van andere typen maatregelen, bestaan uit de aanpassing of intrekking van vergunde activiteiten indien dat nodig is om verslechtering te voorkomen.107 Lid 3 van artikel 6 HBR voorziet in een toestemmingscriterium dat uitgaat van het voorzorgsbeginsel.
108 Het doel van lid 3 is dat aantasting moet worden voorkomen van de natuurlijke kenmerken van Natura 2000-gebieden als gevolg van plannen of projecten die significante gevolgen kunnen hebben. Dit wordt in de jurisprudentie opgevat als een streng toestemmingscriterium, vanwege de verwezenlijking van de bescherming van de natuurlijke kenmerken van Natura 2000- gebieden.109 De voorwaarde voor de toestemming voor een plan of project is dat het de natuurlijke kenmerken van het betrokken Natura 2000-gebied niet aantast. 110 Bij lid 3 gaat het om de passende beoordeling van de kans op significante gevolgen voor de natuurlijke kenmerken van een Natura 2000-gebied.111 De passende beoordeling moet aantonen dat die aantasting niet plaatsvindt, waarbij “natuurlijke kenmerken” verwijst naar de instandhoudingsdoelstellingen van lid 1 en de beschermingsdoelen van lid 2 (geen verslechtering of verstoring). 112 De passende beoordeling moet dus aantonen dat voor beide typen doelen (in stand houden en niet verslechteren) alle significante gevolgen worden uitgesloten, zo nodig met mitigerende maatregelen (zoals feitelijke maatregelen of interne of externe saldering). Als die uitsluiting niet met zekerheid gegarandeerd is, kan er geen toestemming worden verleend (behalve alsnog via de ADC-toets van lid 4 van artikel 6 HBR). Ook over lid 3 bestaat veel jurisprudentie.
• De HBR schrijft geen methode voor de passende beoordeling voor, 113 maar wel is vereist dat in de passende beoordeling, op grond van objectieve gegevens, wordt aangetoond dat de Natura 2000 -activiteit (het project) de natuurlijke kenmerken van de nabijgelegen Natura 2000-gebieden niet zal aantasten;114 • De kans op significantie gevolgen houdt in dat de instandhoudingsdoelstellingen van een Natura 2000-gebied in gevaar dreigen te komen door een plan of project. Dit moet met name worden beoordeeld in het licht van de specifieke milieukenmerken en milieuomstandigheden van elk Natura 2000 -gebied waarop het plan of project betrekking heeft;115 • Verder blijkt uit jurisprudentie dat de passende beoordeling wetenschappelijk deugdelijk moet zijn en geen ruimte mag laten voor redelijke wetenschappelijke twijfel over de afwezigheid van schadelijke gevolgen voor de natuurlijke kenmerken van de Natura 2000-gebieden;116 • Ook is in jurisprudentie verduidelijkt dat maatregelen die al in de ontwerpfase integraal deel uitmaken van een project en waarvan de effecten met voldoende zekerheid vaststaan, in de voortoets mogen meetellen, maar dat alle andere maatregelen pas aan bod horen te komen in de passende beoordeling zelf.
117 Lid 3 van artikel 6 HBR is in het Nederlandse recht geïmplementeerd in artikel 5.1, eerste lid onder e en artikel 16.53c Omgevingswet, in samenhang te lezen met artikel 8.74b Besluit kwaliteit leefomgeving. 104 HvJ EU 20 oktober 2005, zaak C-6/04, Commissie/Verenigd Koninkrijk, ECLI:EU:C:2005:626, r.o. 34. Herhaald in HvJ EU 29 juni 2023, C-444/21, Commissie/Ierland, ECLI:EU:C:2023:524, r.o. 149. 105 HvJ EU 14 januari 2016, C-399/14, Grüne Liga Sachsen e.a., ECLI:EU:C:2016:10. Herhaald in HvJ EU 14 november 2024, C-47/23, Commissie/Duitsland, ECLI:EU:C:2024:954, r.o. 92. 106 HvJ EU 14 november 2024, C-47/23, Commissie/Duitsland, ECLI:EU:C:2024:954, r.o. 96. 107 ABRvS 20 januari 2021, ECLI:NL:RVS:2021:71, (Logtsebaan) r.o. 6.1. 108 HvJ EU 14 januari 2016, C-399/14, Grüne Liga Sachsen e.a., ECLI:EU:C:2016:10, r.o. 48 109 HvJ EU 21 juli 2016 (Briels e.a.), zaak C-388/15, EU:C:2016:583, r.o. 53. 110 HvJ EU 17 april 2018 ( ommissie/Polen, oerbos van Białowieża), zaak -441/17, EU:C:2018:255, r.o. 115. 111 Uitgezonderd zijn plannen en projecten die direct verband houden met, of nodig zijn voor, het beheer van het N atura 2000- gebied. 112 Instandhouding is het logisch verbindende begrip binnen artikel 6 HBR. Zie Mededeling van de Commissie over artikel 6 Hbr, Me dedeling C(2018) 7621, blz. 16 e.v. 113 Kokkelvisserij, r.o. 52. 114 Artikel 8.74b Bkl.
115 HvJ EU 17 april 2018, ommissie/Polen (oerbos van Białowieża), ‑441/17, EU:C:2018:255, r.o. 112. Aangehaald in Kokkelvisserij, r.o. 93. 116 Kokkelvisserij, r.o. 59. En HvJ EU 25 juli 2018 (Grace en Sweetman), ECLI:EU:C:2018:593, r.o. 39. Aangehaald in HvJ EU 7 nove mber 2018, r.o. 98. 117 HvJ EU 15 juni 2023, Zaak ECLI:EU:C:2023:477. 104 Uit jurisprudentie volgt dat een ongunstige staat van instandhouding van een Natura 2000-gebied consequenties heeft voor de bestuurlijke afwegingsruimte om een vergunning te verlenen voor een project, zoals een veehouderij die emissies reduceert maar daarna nog steeds wel een emissie heeft met een kans op significante gevolgen. De consequenti e is dat de vergunningverlening zeer lastig is, als de gunstige staat van instandhouding van de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied niet is geborgd met effectieve maatregelen. 118 • De staat van instandhouding wordt als gunstig beschouwd, wanneer het natuurlijke verspreidingsgebied en de oppervlakte van de habitat (leefgebied) stabiel zijn of toenemen en de specifieke structuur en functies bestaan en in de afzienbare toekomst vermoede lijk blijven bestaan, die nodig zijn voor behoud van het leefgebied op lange termijn.119 In jurisprudentie is het additionaliteitscriterium ontwikkeld.
Dat criterium gaat ervan uit dat GS, vanwege diens beheerstaak van het Natura 2000-gebied, positieve maatregelen moet treffen om de gunstige staat van instandhouding van dat gebied te behouden, te herstellen of zo nodig zelfs te verbeteren. Onder die maatregelen vallen in beginsel ook de maatregelen die binnen een plan of een project zouden kunnen worden getroffen om de significante gevolgen van dat project te mitigeren. 120 Zo’n mitigerende maatregel binnen een plan of project mag niet in de passende beoordeling worden betrokken, als blijkt dat het effect van die maatregel nodig is als een instandhoudingsmaatregel of als passende maatregel. • Additionaliteit heeft betrekking op het gehele project. Dat omvat dus niet alleen de wijziging of uitbreiding van een stal of de verandering van de bedrijfsvoering, maar gaat over de gehele Natura 2000-activiteit.
Additionaliteit raakt dus ook bestaande onderdelen van een bedrijf die reeds vergund zijn en die niet wijzigen ;121 • In de passende beoordeling moet worden onderbouwd en gemotiveerd dat een maatregel die binnen het project kan worden getroffen (om geen kans op significante gevolgen te veroorzaken) niet nodig is als een instandhoudings- of passende maatregel voor het beheer van het Natura 2000-gebied;122 • In de passende beoordeling kan worden volstaan met een verschilberekening en een motivering voor het additionaliteitsvereiste, als intern salderen wordt ingezet als mitigerende maatregel vanwege stikstofdepositie ;123 • Bij het additionaliteitsvereiste maakt het uit, wat de instandhoudingsdoelstellingen zijn van een Natura 2000 - gebied. Bij die doelstellingen kan sprake zijn van behoudsdoelen, hersteldoelen of het doel doelen om via preventie een verslechtering of verstoring te voorkomen.124 Het bevoegd gezag (meestal GS) moet bij een beslissing over de passende beoordeling bij een vergunning deugdelijk motiveren op welke wijze invulling is gegeven aan die drie resultaatsverplichtingen. De afwegingsruimte verschilt per verplichting: o Behoudsdoel. Dit is een resultaatsverplichting zonder afweegruimte over het tempo of de wijze van behoud, omdat het behoud van de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000 -gebied moet zijn gewaarborgd; o Hersteldoel.
Dit is een resultaatsverplichting met bestuurlijke afweegruimte over het tempo en de wijze van het bereiken van de gunstige staat van instandhouding; o Preventie. Dit is een resultaatsverplichting met een beoordelingsmarge over de maatregelen die worden getroffen en het tempo waarin dat gebeurt, mits gewaarborgd is dat er geen verslechtering of significante verstoring plaatsvindt. Additionaliteit is een beoordelingscriterium bij de vergunningverlening voor project (en bij een besluit over een plan), maar inhoudelijk gaat dat criterium over bovenstaande drie doelen op gebiedsniveau. Het criterium ‘additionaliteit’ legt dus verbinding tussen de vergunningverlening en de instandhoudings - en beschermingsdoelen als bedoeld in lid 1 en lid 2 van artikel 6 HBR. Dat is ook logisch, omdat de staat van instandhouding per Natura 2000-gebied moet worden beheerd. • De Afdeling bestuursrechtspraak stelt voorop dat een maatregel die geschikt is om de instandhoudingsdoelstellingen te halen alleen als mitigerende maatregel in een passende beoordeling voor een plan of project kan worden betrokken als, gelet op de staat va n instandhouding en de instandhoudingsdoelstellingen, het behoud van de natuurlijke kenmerken is geborgd, of in het geval er een verbeter - of hersteldoelstelling geldt, dat doel ook op andere wijze kan worden gerealiseerd;125 118 HvJ EU 7 november 2018, r.o. 103.
119 HvJ EU 7 november 2018, r.o. 102. 120 ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603 (PAS uitspraak), r.o. 13.7. 121 ABRvS 18 december 2024, ECLI:NL:RVS:2024:4923 (Rendac), r.o. 18.5 en 21. 122 Recent nog: ABRvS 14 januari 2026, ECLI:NL:RVS:2026:193 , r.o. 23. - 123 ABRvS 28 mei 2025, ECLI:NL:RVS:2025:2404, r.o. 19.6. 124 ABRvS 18 december 2024, ECLI:NL:RVS:2024:4923 (Rendac), r.o. 21.2 en 21.3. ABRvS 6 maart 2024, ECLI:NL:RVS:2024:951, (ViA15) r.o. 71.2. 125 ABRvS 6 maart 2024, ECLI:NL:RVS:2024:951, (ViA15), r.o. 71.2. Zie ook ABRvS 14 februari 2024, ECLI:NL:RVS:2024:625 (GOL), r.o . 49, ABRvS 29 mei 2019, ECLI:NL:RVS:2019:1603, r.o. 13-13.8, ABRvS 24 november 2021, ECLI:NL:RVS:2021:2627, r.o. 30.4 en 30.5. 105 • De Afdeling bestuursrechtspraak wijst er bij herhaling in haar jurisprudentie op dat GS, in dien hoedanigheid van beheerder van het Natura 2000-gebied, zou kunnen werken met een ‘plan’ of een ‘pakket van maatregelen’ om te kunnen voldoen aan additionaliteit.126 Gelet op het stelsel van de Omgevingswet ligt het voor de hand om te werken met een ‘programma’,127 dat in het geval van de Veluwe de titel kan hebben van “Aanpak Veluwe”.
Dat programma kan inhoudelijk zorgen voor onderlinge samenhang tussen het Natuurbeheerplan voor de Veluwe en de ontwikkelingen in een gebied rondom het Natura 2000-gebied de Veluwe zodat sprake is van een integrale aanpak van het beschermen (natuurbeheer) en het benutten (toelaatbare activiteiten). Met een dergelijk breed opgezet programma is sprake van een vorm van sturing per gebied. Dat schept mogelijkheden om de milieugebruiksruimte te verdelen (emissiesturing) en dus om echt op doelen te sturen. Als er geen programma wordt vastgesteld met geborgde maatregelen voor de gunstige staat van instandhouding van de Veluwe als Natura 2000-gebied, zal voor ieder afzonderlijk project in de passende beoordeling voor dat project moeten worden gemotiveerd hoe wordt voldaan aan het additionaliteitsvereiste. Dit is een vorm van doelsturing per geval, in plaats van doelsturing voor het gebied. Doelsturing is mede relevant omdat nalatigheid van de provincie in het beheer van N atura 2000-gebieden aanleiding kan zijn voor aansprakelijkheid vanwege onrechtmatige daad. Dit volgt uit de zaak Greenpeace tegen de Staat. Door de Rechtbank is in die zaak beslist dat de Staat onrechtmatig handelt door: 128 1. De verslechtering, inclusief dreigende verslechtering van de habitattypen en leefgebieden op de Urgente Lijst niet tijdig te stoppen; 2.
Het wettelijke stikstofdoel voor 2025 van 40% onder de toepasselijke KDW-en niet te halen en door het stikstofdoel voor 2030 van 50% onder de toepasselijke KDW-en zeer waarschijnlijk niet te halen; en 3. Na te laten in het stikstofbeleid en door inzet van afdoende en effectieve maatregelen steeds prioriteit te gegeven aanpak van de stikstofdepositie aan de daling van de stikstofdepositie op de habitats en leefgebieden waar die daling van stikstofdepositie ecologisch gezien het meest urgent is. De kern van de uitspraak is dat de rechtbank vaststelt dat het verslechteringsverbod van artikel 6 lid 2 HBR wordt geschonden, als stikstofgevoelige habitats achteruitgaan en de overheid onvoldoende doet om dat te stoppen. De rechtbank maakt expliciet dat passende maatregelen preventief moeten zijn, wat betekent dat niet mag worden afgewacht tot verdere schade optreedt. De Staat heeft daarbij wel beoordelingsruimte, maar alleen zolang geen verslechtering plaatsvindt. Voor de provincie betekent de Rechtbank uitspraak dat zij actief moet ingrijpen als een Natura 2000-gebied stikstofgevoelig is en er is sprake van teveel depositie én achteruitgang,. Doet zij dat niet, dan kan het handelen (en nalaten) van de provincie in strijd zijn met artikel 6 lid 2.
Deze jurisprudentie duidt er eens te meer op dat effectieve doelst uring nodig is: • Doel van in stand houden en doel van niet-verslechteren; • Vanwege dat gebiedsdoel ook het doel van emissiereductie om significante gevolgen van de emissie uit te sluiten. 2. Advies Landsadvocaat; de relevante passages en gevolgen Op 14 februari 2025 heeft de minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (hierna: LVVN) een brief aan de Tweede Kamer gestuurd over een nieuwe aanpak om Nederland van het slot te halen. Deze brief is gestuurd na aanleiding van de uitspraken in de zaken Amercentrale, Rendac en Greenpeace.129 De nieuwe aanpak bestaat uit vier sporen, te weten: 1. Spoor 1: verkennen wat er mogelijk is (te maken) in de vergunningverlening vanuit juridisch perspectief; 2. Spoor 2: een programma van maatregelen gericht op een geborgde daling van stikstofemmissie en op natuurherstel, ten behoeve van additionaliteit en het voldoen aan de uitspraken, en gericht op alle sectoren; 3. Spoor 3: acties richting en ten behoeve van partijen die in problemen komen doordat de Raad van State -uitspraak over intern salderen met terugwerkende kracht geldt; en 4. Spoor 4: inzet richting Brussel, waarbij in kaart wordt gebracht welke stappen er mogelijk zijn in Brussel, zowel op korte als lange termijn. 126 ABRvS 18 december 2024, ECLI:NL:RVS:2024:4923 (Rendac), r.o. 21.4.
127 Artikel 3.4, 3.5 en 3.8 lid 4 Ow. 128 Rb. Den Haag 22 januari 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:578, r.o. 5.91. 129 Kamerstukken II 2024/25, 35334, nr. 332, p. 1. 106 De ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel (hierna: MCE&N) heeft de landsadvocaat om advies gevraagd, met name over spoor 1 en 2. Daarbij heeft MCE&N aan de landsadvocaat gevraagd om inzicht te geven in hoeverre de voorgestelde maatregelen voor sp oor 1 en 2 een bijdrage zullen leveren aan het verkrijgen van meer juridische zekerheid zodat het verlenen van natuurvergunningen weer structureel op gang kan worden gebracht. 130 Samengevat heeft de landsadvocaat hierover het volgende geadviseerd. Om het gewenste perspectief te krijgen op juridisch houdbare vergunningverlening moeten een aantal dingen gebeuren. Ten eerste moet uit een gebiedsgerichte doorrekening van het maatregelenpakket blijken wat het effect daarvan is per Natura 2000-gebied. Ten tweede moet worden vastgesteld welke aanvullende gebiedspecifieke maatregelen noodzakelijk zijn om verslechtering te voorkomen. Wanneer deze maatregelen tijdig en daadwerkelijk worden ui tgevoerd, ontstaat er meer perspectief voor het verlenen van natuurvergunningen met intern of extern salderen. Zonder deze twee stappen zal het gewenste perspectief niet worden behaald. 131 Ten derde is de timing van de maatregelen belangrijk.
Het is van belang dat het maatregelenpakket in tussenliggende jaren (tot 2035) al leidt tot een aanzienlijk effect. Dit dient in rechte aannemelijk te worden gemaakt. Volgens de landsadvocaat ontbreekt concrete borging van het noodzakelijk tussentijdse effect in het maatregelenpakket. 132 De oplosrichtingen die in spoor 1 worden genoemd betreffen varianten van generieke toestemmingsverlening voor categorieën van projecten al dan niet in de vorm van vrijstellingen. Deze oplosrichtingen zijn in de rechtspraak, kijkend naar de praktijk, comple x gebleken om in rechte het daadwerkelijk effect vast te stellen. Daarbij komt het gegeven dat de Staat alsnog verplicht is om passende maatregelen te treffen om verslechtering tegen te gaan en te voorkomen. Volgens de landsadvocaat kan het gewenste perspe ctief voor vergunningverlening niet worden behaald zonder een effectief en tijdig maatregelpakket in spoor 2.133 De landsadvocaat heeft ook inzicht gegeven in het additionaliteitsvereiste in samenhang met de borging van het maatregelenpakket uit spoor 2. Volgens de landadvocaat is het nog onduidelijk welke mate van zekerheid vereist is om te kunnen vaststellen dat de maatregelen waarmee de additionaliteitstoets wordt onderbouwd daadwerkelijk zullen worden getroffen en ook het berekende effect zullen hebben.
Wel kan worden gezegd dat het voldoende aannemelijk moet zijn dat de verwachte, berekende emissiereducties en de positiedalingen daadwerkelijk zullen plaatsvinden. Een geaccepteerde manier van borging voor het vastleggen van het maatregelenpakket is in de rechtspraak uitgewerkt in de vorm van een duidelijk omlijnd programma dat voorziet in concrete tussendoelen met v oldoende monitoring, waarbij is voorzien in bijsturing met vooraf vastgelegde, doorgerekende en afdwingbare maatregelen indien dat nodig is. Een andere mogelijkheid is om het effect van een bepaalde regeling aannemelijk te maken door kenbaar te maken dat een vergelijkbare regeling al in werking is (geweest) en die regeling tot een bepaalde emissiereductie heeft geleid en dat er voldoende bewezen interesse is in de nieuwe regeling om van de berekende opbrengt uit te gaan. Als laatste is het belangrijk dat he t maatregelenpakket financieel houdbaar is. De onderbouwing van de additionaliteitstoets wordt ondermijnd wanneer er geen of onvoldoende middelen beschikbaar zijn om het matregelenpakket ten uitvoer te leggen.
134 De gevolgen van het advies van de landsadvocaat voor de aanpak in de Veluwe is dat rekening moet worden gehouden met, of uitvoering moet worden gegeven aan, een gebiedsgerichte doorrekening van het maatregelenpakket en de effecten daarvan op het betreffende Natura 2000-gebied, alsmede het vaststellen van aanvullende gebiedspecifieke maatregelen die nodig zijn vanwege de instandhoudingsdoelen voor de natuurlijke kenmerken van het desbetreffende gebied, plus zorg dragen dat deze maatregelen tijdig en daadwerk elijk worden uitgevoerd. Monitoring, sturing met vooraf vastgelegde doorgerekende en afdwingbare maatregelen en financiële houdbaarheid is hierbij cruciaal. 3. Milieu- en natuurbeschermingsrecht; sturing op milieugebruiksruimte In het milieurecht is het houden van landbouwhuisdieren een milieubelastende activiteit. 135 Dit is onderdeel van het stelsel van de Omgevingswet. Veehouderijen vallen daardoor (behoudens kleinschalige uitzonderingen) onder de algemene regels uit het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) en het omgevingsrechtelijke beoordelingskader. Het beoord elingskader voor milieu stuurt daarbij primair via emissiegrenswaarden die gebaseerd worden op de beste beschikbare technieken (BBT).
Dat leidt ertoe dat de milieurechtelijke emissiegrenswaarden als het ware een juridisch plafond zijn voor de maximaal toegestane emissies van een specifieke bron (zoals een stal of installatie). In het milieurecht zijn de BBT voor veehouderijen 130 Maatregelenpakket Ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel, 22 april 2025. 131 Maatregelenpakket Ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel, 22 april 2025, p. 4 en 5. 132 Maatregelenpakket Ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel, 22 april 2025, p. 5. 133 Maatregelenpakket Ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel, 22 april 2025, p. 5. 134 Maatregelenpakket Ministeriële Commissie Economie en Natuurherstel, 22 april 2025, p. 6. 135 Artikel 3.200 Bal. Uitgezonderd is de kleinschalige veehouderij, bestaande uit maximaal 10 stuks rundvee, 15 varkens, 350 kip pen en 25 overige landbouwhuisdieren. 107 geregeld via erkende huisvestingssystemen en maatregelen en technieken, met grenswaarden die berekend worden met forfaitaire emissiefactoren maal dieraantallen. In het natuurbeschermingsrecht (Natura 2000) is de beoordeling van emissies niet gericht op algemene emissiebeheersing á la milieurecht, maar op de vraag of met zekerheid kan worden uitgesloten dat significante gevolgen kunnen ontstaan voor de instandhoudings- en beschermingsdoelstellingen als bedoeld in lid 1 en lid 2 van artikel 6 HBR.
Jurisprudentie heeft onderstreept dat de generieke (forfaitaire) aannames over emissiereductie uit het milieurechtelijk beoordelingskader niet altijd de vereiste zekerheid bieden die wel nodig is in het natuurbeschermingsrecht. 136 Het verschil met het milieurecht is dat in de normstelling voor milieu wordt gewerkt met een generieke inschatting van de gemiddelde uitstoot, terwijl voor natuur sprake moet zijn van zekerheid over de feitelijke uitstoot in relatie tot de significantie van die uitstoot. Feitelijk gaat het om dezelfde uitstoot. Dit spanningsveld komt scherp naar voren bij de inzet van (innovatieve) emissiearme stalsystemen, die nog net erkend zijn in het milieurecht. Voor dergelijke systemen biedt het milieurecht wel de ruimte voor maatwerk, maar daar staat tegenover dat het natuurbeschermingsrecht een onderbouwing vereist die project- en locatie-specifiek met een passende beoordeling die zekerheid biedt over de significante gevolgen. Afstemming tussen het milieuspoor en het natuurbeschermingsspoor is dus nodig om tegenstrijdige besluiten te voorkomen en doelgerichte resultaten te borgen.
De verhouding tussen milieurechtelijke emissiesturing en de sturing op het vermijden van significante gevolgen conform artikel 6, lid 3, HBR is aangescherpt door de Rendac -uitspraak.137De Afdeling oordeelt in Rendac dat de referentiesituatie (intern salderen) niet langer mag worden betrokken bij de voortoets voor de vraag of significante gevolgen op voorhand zijn uitgesloten; in de voortoets worden de gevolgen van het project op zichzelf beoordeeld.138 Als significante gevolgen niet op voorhand kunnen worden uitgesloten, ontstaat de vergunningplicht met passende beoordeling. Bij wijziging van een bestaand project geldt het gehele project na wijziging (dus inclusief de voortgezette onderdelen) als ‘nieuw project’ dat in de voortoets moet worden beoordeeld. De mogelijkheid om te salderen met een referentiesituatie, die van oudsher werd bepaald met gebruik van de emissiegrenswaarden uit het milieurecht, is met Rendac niet ‘verdwenen’, maar is wel verschoven naar de passende beoordeling. Intern salderen mag als mitigerende maatregel worden betrokken bij de vraag of een vergunning kan worden verleend, mits wordt voldaan aan de voorwaarden die voor mitigerende maatregelen gelden, waaronder het additionaliteitsvereiste en naar de passende beoordeling.
Voor de veehouderij betekent dit dat milieurechtelijke naleving van emissiegrenswaarden niet automatisch uitsluit dat een Natura 2000-vergunning nodig is. Milieunormen kunnen (en moeten) sturen op emissiereductie, maar die sturing geldt onverminderd de eis uit artikel 6, lid 3, HBR dat significante gevolgen voor Natura 2000 met zekerheid zijn uitgesloten op basis van objectieve gegevens in de passende beoordeling. In dit licht past voor de Aanpak Veluwe een benadering waarin (i) milieurechtelijk wordt gewerkt met bedrijfsgericht emissiedoelen en dus met milieurechtelijk vastgestelde bedrijfsgerichte emissiegrenswaarden, en (ii) natuurbeschermingsrechtelijk wordt gewerkt met een gebiedsprogramma waarin zodanige maatregelen staan dat daarmee de vereiste zekerheid kan worden geboden dat de emissiegrenswaarden aanvaardbaar zijn voor de in standhouding van het Natura 2000-gebied Veluwe. Dit voorkomt dat dezelfde feitelijke emissie van een veehouder verschillend wordt gewaardeerd in beide sporen en dat ondersteunt consistente besluitvorming. 136 ABRvS 7 september 2022, ECLI:NL:RVS:2022:2557. 137 ABRvS 18 december 2024, ECLI:NL:RVS:2024:4923 (Rendac). 138 ABRvS 18 december 2024, ECLI:NL:RVS:2024:4923 (Rendac), r.o. 1.4 -1.5, 17.3-17.6 en 20 (nieuw beoordelingskader; voortoets zonder referentiesituatie; intern salderen als mitigatie in passende beoordeling).
108 Bijlage 4 Recreatie en toerisme De provinciale beleidskaders benadrukken dat recreatie en toerisme integraal onderdeel moeten zijn van ruimtelijke strategische afwegingen. Dit betekent dat voor de Veluwe nadrukkelijk gestuurd moet worden op een balans tussen recreatieve beleving, natuurwaarden en regionale identiteit. Volgens het Gelders model voor vrijetijdsbeleving moet beleid gelijktijdig gericht zijn op recreatie voor inwoners en toerisme voor bezoekers, waarbij ecologie, economie, cultuur en sociale cohesie in evenwicht blijven. In 2026 wordt recreatie en toerisme in het kader van Aanpak Veluwe nader uitgewerkt. Recreatie en Toerisme op en rond de Veluwe:139 Gelderland – en in het bijzonder de Veluwe – is al jaren de grootste binnenlandse vakantiebestemming van Nederland. Daarnaast wordt ruim 84% van de vrijetijdsactiviteiten van langer dan twee uur ondernomen door inwoners in en rond de Veluwe. De directe economische waarde van vrijetijdsbesteding bedraagt € 5,3 mld., goed voor 72.480 banen (6,3% van de Gelderse werkgelegenheid; op en rond de Veluwe ligt dit aandeel hoger). Het verblijfssegment alleen al vertegenwoordigt € 838 mln. aan directe bestedingen en ca. 13,5 mln. overnachtingen per jaar. De Veluwe kent bovendien een hoge dichtheid aan voorzieningen, met meer dan 500 vakantieparken en tal van attracties.
Kortom, recreatie en toerisme draagt sterk bij aan de brede welvaart op en rond de Veluwe, waaronder werkgelegenheid, leefbaarheid en sociale verbondenheid. Het aantal bezoekers zal naar verwachting de komende jaren verder stijgen. Dat zorgt voor levendigheid in dorpen en steden en draagt bij aan het behoud van erfgoed en voorzieningen, maar vergroot ook de druk op de ruimte door de groeiende behoefte aan buitenrecreatie en andere maatschappelijke en ruimtelijke opgaven, zoals de vele woningbouwplannen rondom de Veluwe. De stapeling van opgaven rond verduurzaming, natuurinclusief ondernemen, stijgende (onderhouds)kosten, dierenwelzijn en educatie, de effecten v an de btw ‑verhoging op logies en de reductie van stikstofemissies heeft grote invloed op de bedrijfsvoering en vitaliteit van de sector. Strategische gebiedsgerichte aanpak Dit vraagt om een strategische, gebiedsgerichte aanpak met oog voor ruimtelijke kwaliteit ( zie Gelderse streekgidsen), ook in samenhang met recreatie en toerisme. Concreet betekent dit dat recreatie en toerisme standaard worden meegewogen in integrale (ruimtelijke) gebiedsplannen, waarbij ontwerpprincipes als regionale identiteit en kwaliteit, natuurinclusieve ontwikkeling en samenwerking centraal staan. Zo kan recreatieve en toeristische ontwikkeling plaatsvinden zonder de ecologische, culturele en sociale waarden van de Veluwe aan te tasten.
De voorgestelde maatregelen voor stikstofemissiereductie gelden voor alle sectoren. Bij vernieuwing—zoals verduurzaming, kwaliteitsverbetering en toekomstgerichte uitbreiding —zijn daarom extra investeringen nodig. Dat vraagt om heldere informatievoorziening vanuit de betrokken overheden en samenwerking met de relevante (deel)sectoren en stakeholders. Gebiedsprocessen kunnen daarbij helpen; tegelijk hebben individuele ondernemers, al dan niet in samenwerkingsverband, gerichte aandacht en ondersteuning nodig. Zonder voldoende recreatieve ontwikkeling en een toekomstbestendig toeristisch aanbod komt deze voor de Veluwe en Gelderland belangrijke economische pijler onder druk te staan. Provinciale beleidskader Er zijn verschillende beleidsdocumenten van de provincie Gelderland die het belang van recreatie en toerisme benadrukken, zoals: • Het Beleidskader Recreatie & Toerisme stelt dat de provincie actief inzet op ruimtelijke kwaliteit en gebiedsgericht werken. Voor het Vitaal Landelijk Gebied betekent dit dat recreatie en toerisme standaard worden meegenomen in integrale gebiedsplannen, wa arbij ontwerpprincipes zoals regionale identiteit, natuurinclusief ontwikkelen en samenwerking leidend zijn; • Het Gelders Programma Recreatie & Toerisme benoemt dat de vraag naar buitenrecreatie sterk toeneemt, vooral in de directe woonomgeving.
Hierdoor neemt de druk op Veluwegebieden toe en is strategische spreiding essentieel. De provincie stuurt op het ontwikk elen van recreatieve routestructuren, belevingsgebieden en “gouden randen” rondom kwetsbare natuur, om bezoekstromen in tijd en ruimte te sturen en overbelasting te voorkomen ; • In de concept -Omgevingsvisie is opgenomen dat recreatie en toerisme een structureel onderdeel vormen van gebiedsgerichte programmering, waarbij de provincie een sturende rol neemt op landschappelijke kwaliteit, bereikbaarheid en ontsluiting van recreatieve gebieden. Deze lijn ondersteunt dat gebiedsprocessen de recreatieopgave integraal moeten meenemen, met aandacht voor draagkracht van natuur, cultuurhistorische kwaliteiten en klimaatbestendigheid; 139 Feiten en cijfers over recreatie en toerisme. 109 • De Omgevingsvisie geeft aan dat recreatie en toerisme onderdeel zijn van de strategische doelen binnen een vitaal landelijk gebied. Gebiedscommissies zullen daarom ook afwegingen moeten maken over recreatieve draagkracht, positionering van recreatieve functies en spreiding van bezoekers. Dit vraagt om structurele samenwerking tussen overheden, natuurbeheerders, RB ’s en recreatieondernemers, conform de ontwerpprincipes van samenwerking, gebruikers centraal en natuurinclusief werken.
Vervolgstappen In 2026 worden recreatie en toerisme binnen de Aanpak Veluwe nader uitgewerkt onder de ambitie ‘Vitaal landelijk gebied’. Daarbij worden de opgave, de maatregelen en het instrumentarium beschreven. Het provinciale beleidskader dient als uitgangspunt en wordt specifiek voor de Veluwe doorontwikkeld. Daarnaast wordt de impact op de recreatieondernemer inzichtelijk gemaakt door, in samenwerking met de sector, de ‘reis van de recreatieondernemer’ expliciet uit te werken. Bijlage 5 Financiële dekking (€ 300 mln.) Tabel 13: Dummy tabel over de inzet van de € 300 mln. De middelen afkomstig van het Rijk kunnen als volgt worden verdeeld. Onder extensivering zitten maatregelen die vooral gericht zijn op veehouderij met grond. Hierbij kan gedacht worden aan extensivering van landbouwgrond in en rond de stikstofgevoelige Natura 2000 -gebieden. Bij ve rduurzaming niet -grondgebonden landbouw zitten maatregelen vooral gericht op o.a. innovatie en doelsturing via KPI’s. De gebieds- en systeemmaatregelen zijn investeringsmaatregelen gericht in de gebieden waaronder ook maatregelen gericht op natuurherstel en beekdalherstel. Ondersteunende maatregelen richten zich op maatregelen die ondersteunend zijn en noodzakelijk om bijvoorbeeld te monitoren en/of gericht op ondernemersgerichte aanpak.
De Minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur is akkoord gegaan met aanpassen van de kaders voor de besteding van de € 300 mln. De aanpassing houdt dat de bestedingen van de € 300 mln. moeten passen binnen de geografische afbakening van d e zones en waar effectief t.a.v. de Natura 2000 -gebieden ook daarbuiten. In het uitvoeringsplan wordt opgenomen waarom dat effectief is. Tevens mogen de maatregelen ook verbreed worden naar beëindiging. Tot slot mogen de middelen breder ingezet worden ook naar herstel van de overbelaste natuur en hydrologische maatregelen. De overige kaders uit het kabinet Schoof blijven van kracht zoals perspectief voor de ondernemer en gebaseerd op vrijwilligheid. Deze kaders worden opgenomen in een volgende versie van het Uitvoeringsplan en kunnen ook mogelijk van invloed zijn op de financiële tabel. De totale uitgaven mogen niet meer zijn dan € 300 mln. De provincie is verantwoordelijk (in afstemming met het BO) voor het zodanig balanceren van de uitgaven dat de totale uitgaven over alle genoemde maatregelen niet dat totaalbedrag van € 300 mln. overschrijdt. Het maximumpercentage in de bandbreedte betreft het maximumbedrag dat aan de bijbehorende maatregel kan worden uitgegeven zonder dat e en wijziging van het UP, en bijbehorende besluitvormingsproces, noodzakelijk is. Hetzelfde geldt voor het minimump ercentage.