CConstaterende datRheden
Koppel je AI →
Document · PDF

Uitvoeringsplan Aanpak Veluwe

Informatiebijeenkomst sessie 2 1 oktober 2026, gemeente RhedenBij agendapunt: Agendavoorstel Aanpak Veluwe - 18:3059.953 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 6 van 8

De Aanpak Veluwe volgt in beginsel de keuzes die het Rijk hierop gaat maken ten aanzien van de eenheid/KPI van de norm en het monitoringssysteem; • In de verdere uitwerking van de Aanpak Veluwe wordt in samenhang met het Rijk bekeken of er mogelijkheden worden gezien om af te wijken in de ingangstermijn en hoogte van bedrijfsnormen, waarbij voorwaarde is dat dit juridisch en uitvoeringstechnisch gezien kan en ook beleidsmatig niet grote problemen worden voorzien; • Tussen de landelijke uitwerking en de Aanpak Veluwe zal er contact en samenwerking zijn om kennis te delen en te bekijken waar eventueel gebiedsgericht afwijken wenselijk en mogelijk kan zijn. Hierbij is speciale aandacht voor het gewenste tempo van de uitwerking (zicht op een landelijke systematiek is zo spoedig mogelijk nodig), maar ook een gedeelde aanpak op bijvoorbeeld juridische vastlegging, handhaving en monitoring ; • De inzet is om hierop goed samen te werken . Voor de landelijke beleidsontwikkeling kan het nuttig zijn de gebiedsgerichte uitwerking te kennen en voor de verdere ontwikkeling van de Aanpak Veluwe is het nodig om direct aangesloten te zijn op de landelijke ontwikkelingen. Eventuele knelpunten of dilemma’s worden voorgelegd in het directeurenoverleg Aanpak Veluwe.

Concrete gevolgen voor het proces: • Dit vraagt van het Rijk dat er snel duidelijkheid geboden wordt over de vormgeving en invulling van een systematiek voor bedrijfsspecifieke emissienormen en de wijze waarop deze worden vastgesteld. Ook in het nieuwe coalitieakkoord wordt ingezet op bedrijfsspecifieke emissienormen. Ambtelijk is hier reeds verdiepende uitwerking gedaan op basis waarvan besluitvorming door een nieuwe bewindspersoon plaats kan vinden ; 77 Zie in dat kader ook het gehanteerde stikstofreductiescenario in paragraaf 2.2 en de beoogde normering voor andere sectoren dan landbouw in hoofdstuk 5. 78 Bij voorkeur wordt er in Nederland een zelfde soort systematiek voor doelsturing gebruikt. De gebieden hebben vervolgens de r uimte om zelf de normen vast te stellen. 82 • Het Rijk neemt hier in het voortouw maar trekt hierin ook samen op met de provincies, onder meer via de interbestuurlijke werkgroep onder regie van IPO/LVVN. Daarbij vindt ook een gezamenlijke uitwerking plaats op de systematiek voor afrekenbaarheid (o.a. bedrijfsspecifieke monitoring, handhaving, sanctionering). Bezien wordt of de bedrijfsnorm in beginsel al in 2030 79 zou kunnen ingaan voor alle agrarische bedrijven.

Dat houdt in dat iedere boer vanaf dat jaar dient te voldoen aan die norm en hiertoe tijdig een plan dient te maken, waarin beschreven wordt op welke manier het bedrijf de bedrijfsnorm behaalt. Dit is van belang om de dalende emissietrend daadwerkelijk op korte termijn in te zetten. Er is ook een uitstelmogelijkheid, zie hierna. Het streven is om in de normeringssystematiek op bedrijfsniveau recht te doen aan verschillende bedrijfssituaties, zoals het bedrijfstype en het voorgenomen reductiepad (zie hoofdstuk 4 maatregelen). Dit doen we door dit goed te bespreken en uit te werken samen met de agrarische sector en experts van kennisinstellingen en uit de praktijk. Door te kiezen voor een norm per eenheid voorkomen we dat koplopers die al relatief laag in hun emissies zitten onevenredig veel moeten reduceren. Een systematiek om te voorkomen dat niet alleen de emissies per eenheid dalen, maar ook de totale emissies wordt nog nader uitgewerkt in het traject van uitwerking van de normen. Dit gaat over drie aspecten: • Een duidelijk kader voor het beperken van groei en het waarborgen van emissiereductie op bedrijfsniveau.

Dit is integraal onderdeel van de uit te werken normeringssystematiek; • Het borgen van reductie door stoppers, bijvoorbeeld door opkoop van dierrechten en/of het vastleggen van toekomstige intrekking van vergunningen; • Het voorkomen van nieuwvestiging, wat momenteel al niet of nauwelijks mogelijk is vanuit RO -kaders. Agrarisch ondernemers hebben flexibiliteit in het overschakelen naar andere maatregelen zolang zij onder hun plafond blijven. Er zijn in de praktijk meerdere wegen en maatregelen waarlangs een ondernemer invulling kan geven aan de norm en wijzigende inzichten en voorkeuren daarbij. De ondernemer dient te allen tijde aan te kunnen tonen middels concrete, controleerbare maatregelen dat hij op of onder de norm zit, inclusief onderbouwing van het effect van die maatregelen. De eisen aan en inrichting van deze informatiestroom is cruciaal vanuit handhavingsoogpunt. NB: uitgangspunt is en blijft dat bij aanpassing van stallen de omgevingsvergunning wordt aangepast, inclusief de natuurtoestemming, in lijn met de bedrijfsnorm(en). De verwachting is dat een groot deel van de bedrijven dusdanige aanpassing zal moeten doen aan hun bedrijfsvoering dat dit leidt tot wijziging van de vergunning (of intrekking bij beëindiging).

Een systematiek om te voorkomen dat niet alleen de emissies per eenheid dalen, maar ook de totale emissies wordt nog nader uitgewerkt in het traject van uitwerking van de normen. Dit gaat over drie aspecten: • Het borgen van reductie door stoppers, bijvoorbeeld door opkoop van dierrechten en/of het vastleggen van toekomstige intrekking van vergunningen; • Het voorkomen van nieuwvestiging, wat momenteel al niet of nauwelijks mogelijk is vanuit RO -kaders; • Het beperken van groei op bedrijfsniveau en duidelijkheid over de kaders daarvoor. Uitstelmogelijkheid tot 2035 In bepaalde gevallen is er de mogelijkheid om niet per 2030 aan de bedrijfsnorm te voldoen en uitstel aan te vragen tot uiterlijk 2035. Er zijn drie mogelijkheden: a) Op basis van een bedrijfsplan. Op gemotiveerd verzoek kan aan individuele ondernemer bij maatwerkvoorschrift uitstel tot uiterlijk 2035 worden verleend. Een grond voor uitstel is bijvoorbeeld de timing van investeringen: de implementatie van technische maatregelen vergt vaak aanpassingen aan bestaande stallen en daarmee meerdere jaren. Een ander grond is een langjarig managementtraject, bijvoorbeeld om een optimale balans in het eiwitgehalte van het voer te realiseren. Ook kan sprake zijn van afhankelijkheid van een gebiedsproces dat tot vertraging leidt voor het individuele bedrijfsplan.

Verzoeken om uitstel worden per individuele ondernemer door het bevoegd gezag beoordeeld. Ook wordt onderzocht of ondernemers al eerder aan de bedrijfsnormen kunnen worden gehouden dan 2030 en hoe gemeen ten hiermee om kunnen gaan in de vergunningensystematiek. Een voorbeeld is het huidige Interimbeleid van de gemeente Ede, waar vanuit ruimtelijke 79 Deze insteek wijkt af van de gekozen systematiek voor de regels in het stikstofreductiegebied, die de provincie voornemens is om op te nemen in de omgevings-verordening. Nader bezien moet worden hoe die benaderingen van elkaar verschillen en of dat verschi l in benadering uitvoerbaar is of dat één van beide benaderingen de voorkeur verdient. 83 ordening aanvullende vergunningsvoorwaarden worden gesteld voor nieuwe vergunningsaanvragen omtrent stikstof - emitterende activiteiten. b) Op basis van een groepsaanvraag. Verder verkennen we of coöperaties, stichtingen of andere groepen agrariërs gezamenlijk aan de bedrijfsnorm(en) kunnen voldoen door een koepelaanvraag op bijvoorbeeld sectorniveau in te dienen voor een uitzonderingssituatie (maatwerkregel): de norm wordt op deze manier juridisch gekoppeld aan een ander werkingsgebied (de groep). De groep kan een verzoek doen gezamenlijk te voldoen aan hun opgetelde emissieplafond80 per 2030 en daarbij tevens uitstel vragen tot 2035.

Individuele agrariërs uit de groep kunnen dan zowel boven als onder de norm uitkomen, wat mag zolang het groepsgemiddelde maar onder de bedrijfsnorm per eenheid ligt. Daarbij geldt dat stoppers in princ ipe niet meetellen in de groep, waarbij nog wordt verkend of er randgevallen zijn, hoe daarmee om te gaan en welke kaders worden meegegeven. De provincie heeft te maken met de contactpersoon binnen de stichting, coöperatie of de groep. De groep heeft eigen verantwoordelijkheid om de pijn van bijvoorbeeld freeriders op te lossen. Indien de groep uit elkaar valt, dan worden de agrariërs weer individueel beoordeeld en gehouden aan hun individuele bedrijfsnorm(en). In de nadere verkenning van de systematiek voo r deze groepsaanvraag wordt ook de uitvoerbaarheid nader onderzocht, in het bijzonder vanuit het perspectief van VTH. c) Op basis van een afspraak uiterlijk 2035 te stoppen. Boeren die na 2030, maar uiterlijk in 2035, hun bedrijfsvoering en daarmee hun emissie willen staken, kunnen al vóór 2030 vastleggen dat zij zullen stoppen en hun natuurtoestemming uiterlijk in 2035 zullen intrekken. Wie dat doet, hoeft op gemotiveerd verzoek niet te voldoen aan de bedrijfsnorm per 2030, maar moet het bedrijf wel uiterlijk in 2035 hebben gestaakt.

Dit geeft in principe geen staatssteunproblematiek, omdat stoppers geen regeling krijgen en specifiek worden uitgesloten van de landelijke uitkoopregelingen (LBV en LBV+). Dit past in functieveranderingsbeleid en biedt als incentive dat geen stikstofmaatregelen hoeven te worden getroffen. De natuurtoestemming wordt door het bevoegd gezag ingetrokken; intrekking kan tot zeven jaar van tevoren worden geregeld. Dit biedt zekerheid over de stikstofreductie die via stoppers wordt gerealiseerd, wat relevant is voor de gebiedsmonitoring (zie paragraaf 6.4). 6.3 Stikstofruimte en vergunningverlening Huidige situatie Gelderland p dit moment worden in de Provincie Gelderland alleen vergunningen verleend voor een Natura 2000 activiteit als er wordt voldaan aan strenge voorwaarden. Voor intern en extern salderen geld dat een natuurvergunning alleen kan worden verleend als feitelijk e reductie kan worden behaald. In de geldende Beleidsregels salderen in Gelderland 2026 is vastgelegd dat voor intern salderen geldt dat er moet worden voldaan aan een feitelijke depositie reductie van 35% ten opzichte van de referentiesituatie. Voor exter n salderen geldt dat er moet worden voldaan aan een feitelijke depositie reductie van 65% ten opzichte van de activiteit die wordt overgedragen van de saldogever naar de saldonemer.

De reductieverplichtingen gelden op dit moment voor habitats met een nee tenzij oordeel waar stikstof het sturende knelpunt is en ze gelden per bedrijf ééns in de vijf jaar. De provincie heeft deze beleidsregels vastgesteld om goede stappen die gedaan kunnen worden, ook te kunnen doen. p deze manier wordt er bijgedragen aan de natuurdoelstellingen. De reductieverplichting blijft gelden tot een compleet pakket aan maatregelen is vastgesteld om de natuur op orde te brengen. Hiermee is geborgd dat op den duur de natuurdoelstellingen worden gehaald. egelijkertijd heeft Gedeputeerde Staten bij vaststelling van de beleidsregels aangegeven dat de beleidsregels niet het meest wenselijke instrument zijn om deze verplichting te realiseren, hoewel op korte ter mijn noodzakelijk. In de Aanpak Veluwe wordt dus verder uitgewerkt hoe de beleids regels zich verhouden tot de Aanpak Veluwe en hoe deze sturingselementen in de toekomst eventueel gezamenlijk worden opgepakt. 80 Abstract rekenvoorbeeld: een groep bestaat bijvoorbeeld uit 10 veehouders met ieder 120 stuks vee met een norm van 10 per die r. Het opgetelde emissieplafond van de groep is dan 10 * 120 * 10 = 12.000. De groep moet daar als geheel dan onder zien te komen en blijven en daar een gezamenlijk plan voor maken.

84 Vertrekpunten systematiek Aanpak Veluwe Het verschil wat de Aanpak Veluwe brengt ten opzichte van de Gelderse beleidsregels is dat gewerkt gaat worden met emissienormen op bedrijfsniveau, zoals in de vorige paragraaf omschreven. Hiermee wordt hetzelfde doel beoogt als de beleidsregels salderen, maar is de systematiek op bedrijfsniveau naar verwachting fijnmaziger en is er borging op gebiedsniveau. Daarnaast is het vastleggen van de normering in de omgevingsverordening een geschikter instrument dan de beleidsregels, omdat subsidies gerichter kunne n worden ingezet en eventueel recht op nadeelcompensatie beter is geborgd. p het moment dat de Aanpak Veluwe juridisch is geborgd, is het zaak om de beleidsregels in overeenstemming te brengen met de werking van de Aanpak Veluwe. Een belangrijk stap binnen de Aanpak Veluwe is het kunnen verlenen van houdbare omgevingsvergunningen voor Natura 2000-activiteiten (in dit document soms ook ‘natuurvergunningverlening’ genoemd) voor maatschappelijke opgaven zoals woningbouw, infrastructuur, economische activiteiten en de agrarische sector onder meer evenwichtigere voorwaarden dan in de Gelderse beleidsregels . Daarvoor moet de aanpak als geheel invulling geven aan de vereisten vanuit gerechtelijke uitspraken.

Dit houdt het volgende in: een juridisch geborgd tijdpad voor de noodzakelijke emissiereductie met concrete tussendoelen, normen en maatregelen, een uitgewerkte aanpak voor natuurherstel, het instrumentarium voor de uitvoering op orde, uitgewerkte monitoring, handhaving en bijsturing en de randvoorwaarde van structurele financiering. Verder moet duidelijk worden uitgewerkt welke vervolgstappen worden genomen als uit monitoring blijkt dat de doelen niet worden gehaald. Passende maatregelen nodig Op grond van de Habitatrichtlijn moeten lidstaten de gunstige staat van instandhouding van de Natura 2000 -gebieden behouden of herstellen. In de Natura 2000-gebieden bevinden zich habitats (en habitats van soorten). De doelstellingen per habitat zijn aangewezen in het Aanwijzingsbesluit van het Natura 2000 -gebied. Het kan daarbij gaan om een behoudsdoelstelling, hersteldoelstelling of uitbreidingsdoelstelling , met betrekking tot kwantiteit (oppervlakte, aantallen broedparen) of kwaliteit (structuur en funct ie, voorkomen van typische soorten). Voor de Veluwe geldt dat deze instandhoudingdoelen op dit moment vaak niet worden behaald, waarbij op dit moment ook sprake is van (al dan niet dreigende) verslechtering. Daarbij volgt uit de systematiek van de Habitatr ichtlijn dat in dat geval passende maatregelen moeten worden getroffen om verslechtering te voorkomen.

Passende maatregelen zijn nodig bij (dreigende) verslechtering en dienen direct te worden genomen. Daarbij bestaat wel afwegingsruimte over het type maat regelen, maar niet over het tempo. Uitstel tot het nemen van passende maatregelen kan dan ook niet worden verleend (zie r.o. 13.4 in PAS-uitspraak). De Aanpak Veluwe geeft hier invulling aan door in het programma maatregelen op te nemen die gericht zijn op het bereiken van feitelijke daling van depositie direct vanaf de aanvang van het programma. Hoe krijgen we vergunningverlening verder op gang? De route naar uitvoering van projecten (inclusief een eventuele natuurtoestemming) wordt op hoofdlijnen als volgt gezien. In de eerste plaats gebruiken wij Aanpak Veluwe als onderbouwing van het additionaliteitsvereiste ten aanzien van het Natura-2000 gebied Veluwe. Het additionaliteitsvereiste komt in beeld bij het inzetten van een mitigerende maatregel (intern of extern sal deren) voor het verlenen van een Natura 2000 -vergunning of voor het afwijzen van een verzoek tot intrekking ervan. Het doel is dat de Aanpak Veluwe de onderbouwing vormt waaruit blijkt dat de inzet van de mitigerende maatregel (salderen) niet nodig is als passende maatregel voor het Natura 2000-gebied Veluwe. Uitgangspunt is daarbij dat de Aanpak Veluwe als geheel gericht is op het voorkomen van verslechtering van het Natura 2000 -gebied Veluwe.

In de tweede plaats zorgt het nog vast te stellen omgevingsprogramma Veluwe (hierna aangeduid als “Aanpak Veluwe”) voor een geborgde daling van stikstofemissie en -depositie vanuit en op de Veluwe. Hierdoor kunnen op termijn (als de dalende emissie - en de positielijn is ingezet en natuurmaatregelen zijn/worden uitgevoerd) mogelijkheden komen voor individuele projecten om ecologisch te onderbouwen dat deze geen significant negatieve gevolgen hebben op de habitats van de Veluwe. Dit kan bijdragen aan het weer op gang brengen van vergunningverlening voor individuele projecten. In de derde plaats onderzoeken wij of Aanpak Veluwe ook gebruikt kan worden als zelfstandige basis voor de verlening van Natura 2000 -vergunningen. Een mogelijkheid hiervoor is om specifieke categorieën van projecten (zoals agrarische activiteiten onder de bedrijfsnorm of andere genormeerde bedrijven) te benoemen in de Aanpak Veluwe. Voor deze projecten kan de (daling van de) stikstofemissie in beeld gebracht worden. Vervolgens kunnen deze projecten samen met de Aanpak Veluwe als geheel passend beoordeeld wo rden. Op grond van deze passende beoordeling kunnen dan vergunningen worden verleend.

Deze systematiek is naar verwachting juridisch kwetsbaar in het licht van het 85 toetsingskader dat de Raad van State momenteel hanteert, omdat daarmee de Aanpak Veluwe een zelfstandige basis voor vergunningverlening zou worden. In de vierde plaats onderzoeken wij of de Aanpak Veluwe stikstofruimte kan reserveren in een stikstofbank, waaruit individuele projecten vergund kunnen worden, zoals woningbouw en andere (economische) activiteiten. Dit betreft dan een vorm van extern salderen, die voortbouwt op de additionaliteits -onderbouwing zoals uiteengezet onder punt 1. Hierbij wordt afstemming gezocht met de verkenning van de provincie Gelderland naar een generieke oplossing qua vergunningen voor de woningbouw in heel Gelderland, inclusief de Veluwe. Belangrijke aandachtspunten hierbij zijn: a. Het verwachte effect van de reductiemaatregelen moet vaststaan ten tijde van de passende beoordeling van het programma. Alleen dan kan daar in de passende beoordeling van worden uitgegaan met het oog op het creëren van ontwikkelruimte zodat nieuwe ontwikkelingen ook kunnen plaatsvinden; b. De gewenste ontwikkelingen moeten op voorhand zo concreet mogelijk worden gekwantificeerd, zodat er geen onzekerheid bestaat over de hoeveelheid emissie die optreedt als gevolg van het toestaan van die ontwikkelingen. Dit vraagt een zorgvuldige doorkijk naar de verwachte ontwikkelingen tot 2035.

6.4 Vervolgstappen In de tabel hieronder worden de belangrijkste vervolgstappen weergegeven met betrekking tot de normeringsystematiek inclusief een bijbehorende fasering: Onderdeel Wat wordt uitgewerkt na maart 2026? Omgevingsprogramma Vaststellen van Omgevingsprogramma Aanpak Veluwe Opstellen plan-MER en passende beoordeling Dynamische verwijzingen tussen de verschillende programma’s Uitwerken besluitvormingstraject Uitwerken samenhang diverse provinciale programma’s Omgevingsverordening Vertaling en vaststellen van normen uit Omgevingsprogramma Aanpak Veluwe in provinciale omgevingsverordening Uitwerken besluitvormingstraject Gebiedsemissieplafond en bedrijfsnormen Uitwerken normen op bedrijfsniveau samen met de sector. Tabel 10: Overzicht vervolgstappen hoofdstuk 6 86 6.5 Monitoring en Data Een robuust monitoringssysteem is, conform de vereisten van de Rendac‑uitspraak en het advies van de landsadvocaat, een randvoorwaarde om de e missies aantoonbaar te borgen. Tevens moet er tijdig bijgestuurd kunnen worden met vooraf geformuleerde en afdwingbare maatregelen als de voortgang achterblijft. Voor de Aanpak Veluwe wordt langs drie sporen gemonitord: stikstofemissies uit de landbouw, stikstofemissies uit overige sectoren (nog uit te werken) en natuur - & beekdalherstel. Er wordt zo veel mogelijk gebruik gemaakt van bestaande monitoringssystemen.

Tegelijkertijd zijn er veel initiatieven voor de doorontwikkeling van deze systemen. Dit lichten we hierna toe. Figuur 18: Monitoringssystematiek Aanpak Veluwe . *In 2026 wordt de monitoringssystematiek voor de landbouw nader uitgewerkt, evenals de systematiek voor de overige sectoren en voor natuur- en beekdalherstel. Doel en huidige situatie monitoring stikstofemissie (NH3) Het doel van de Aanpak Veluwe is om op gebiedsniveau een meerjarig emissiemonitoringsprogramma te ontwerpen, primair op stikstof (de monitoring voor de overige sectoren 81 en de monitoring voor natuur - en beekdalherstel zijn afzonderlijke sporen) , met een wetenschappelijk gedegen en juridisch houdbare systematiek die ondersteunend is bij vergunningverlening. Het monitoringssysteem dient daarom zowel juridisch bruikbaar als operationeel nuttig te zijn: • Het toont de gebiedsvoortgang van stikstofreductie aan, relevant voor het gesprek tussen bevoegd gezag(en), de agrarische sector en de natuurorganisaties; • Het ondersteunt programmatische sturing met vooraf vastgelegde bijsturingsmechanismes 82; en • Het levert de benodigde informatie / bewijs voor vergunningenruimte bij vergunningverlening en in juridische procedures. De uitdaging ligt in het structureel vormgeven van de monitoring met de juiste data op gebiedsniveau, waarbij de nationale emissieregistratie (hierna: NER) momenteel leidend is.

De Emissieregistratie berekent voor diverse stoffen hoeveel Nederland jaarlijks uitstoot. Deze jaarlijkse emissieberekeningen worden gemaakt door verschillende taakgroepen voor o.a. industrie, landbouw en verkeer en vervoer. Dit zijn landelijke berekeningen. Er is ook een taakgroep die zorg draagt voor de ruimtelijke verdeling van de emissies. De Emissieregistratie legt de methoden die zij voor deze berekeningen van de emissies naar lucht uitvoert vast in methoderapporten. Deze methoderapporten worden elk jaar geactualiseerd als dat nodig is. De resultaten hiervan worden o.a. gebruikt door het RIVM voor het doorberekenen van atmosferische verspreiding met het OPS -LT om te komen tot Grootschalige Concentratie- en Depositiekaarten (GCD). De uitstoot vanuit landbouw wordt berekend met het National Emission Model for Agriculture (NEMA), in Nederland ontwikkeld. Het NEMA berekent de uitstoot van stoffen voor bijvoorbeeld stallen, mestopslag en het gebruik van mest op nationaal niveau. De n ationale emissie word t vervolgens 81 Het RIVM beheert de Emissieregistratie en monitort daarin de NOx‑emissies; op basis daarvan kunnen de NOx‑emissies per provincie worden afgeleid. In het vervolgtraject vragen we deze gegevens op en hanteren we, zoveel mogelijk, dezelfde systematiek als voor NH3, met tussentijdse rapportages en besturingsmechanismen.

82 De bijsturingsmechanismes worden voor de definitieve versie in maart 2026 uitgewerkt. Van doelen naar normen Monitoringssystematiek Voor de vergunningverlening onder het programma is duidelijkheid over de voortgang essentieel: via periodieke rapportages tonen we de voortgang van de aanpak aan en sturen we bij waar nodig 38 onferentie Aanpak Veluwe 23 maart 2026 Modelvalidatie op basis van metingen mgevingsnetwerk Benchmarken op Bedrijfs en sectorschaal Sectorale bedrijfs emissiemodellen Voortgangsrapportages en dashboards Monitoring N2000 soorten Monitoring robuust systeemherstel en waterkwaliteit KRW M 1. Het toont de gebiedsvoortgang aan (zoals gebiedsplafond bij stikstofreductie) 2. Het levert bewijs bij vergunningverlening en in juridische procedures 3. Het ondersteunt programmatische sturing met vooraf vastgelegde bijsturingpaden S S n wordt de monitorings stematiek voor de landbouw nader uitgewerkt, evenals de s stematiek voor de overige sectoren en voor natuur en beekdalherstel. 87 ruimtelijk verdeeld over de stallocaties en percelen in Nederland. Hiervoor wordt o.a. het model INITATOR (Integrated Nitrogen Impact Assessment Tool) ingezet. Dit model berekent op basis van de ruimtelijke situering van percelen en stallen de ammoniakemissie uit stal, opslag, aanwending en beweiding volgens de NEMA -rekenmethodiek.

Naast de ‘top-down’ NEMA-methodiek zijn er ‘bottom-up’ praktijkgerichte methodieken voor het meten van daadwerkelijke emissies en het bepalen van effecten van maatregelen - zoals sectorale bedrijfsemissiemodellen (bijvoorbeeld de Kringloopwijzer bij melkvee) en meetpilots (zoals de meetnetwerken in de Foodvalley). Deze databronnen zijn momenteel echter niet of onvoldoende gekoppeld aan elkaar en aan NEMA. Verderop in dit hoofdstuk worden deze databronnen nader toegelicht. Ontwerp monitoringssystematiek stikstofemissie (NH3) Een onafhankelijke expertgroep 83 op het gebied van monitoring en data binnen de veehouderij heeft onderzocht hoe de verschillende bestaande databronnen, metingen en modelleringen samengevoegd kunnen worden. De uitkomst is de volgende tweedelig monitoringssystematiek: 1. Op gebiedsniveau wordt de ammoniakemissie gemonitord om te controleren of de gestelde doelstellingen worden behaald. Dit geldt zowel voor het beoogde gebiedsemissieplafond van ca. 3,0 kton ammoniak voor de Veluwe als geheel als voor eventuele opdelingen daarvan . Op bedrijfsniveau kunnen door diverse factoren aanzienlijke verschillen tussen emissies optreden. Deze verschillen compenseren elkaar op ‘macro -niveau’, waardoor de gegevens op gebiedsniveau betrouwbaar zij n.

Daarnaast worden de effecten van het implementeren van bepaalde maatregelen gemeten, geëvalueerd en waar nodig bijgestuurd. NEMA vormt daarbij het motorblok voor de emissiecijfers van de landbouw en sluit aan op de landelijke monitoringssystematiek. De ze gegevens kunnen op de volgende manieren verrijkt worden: a. RE-NEMA is momenteel in ontwikkeling en biedt de mogelijkheid om bedrijfsspecifieke data (bijvoorbeeld kringloopwijzer, sectorale bedrijfsemissiemodellen en sensor/mest) metingen) bottom ‑up te kunnen aggregeren naar gebied (en land). Dit is voor NEMA momenteel nog niet mogelijk . De technische ontwikkeling hiervan duurt naar verwachting minimaal tot eind 2026; b. Met INTIATOR worden de landelijke emissiecijfers van NEMA geregionaliseerd en vormt de basis voor de doorontwikkeling van RE-NEMA; c. NEMA en RE‑NEMA kunnen op termijn worden aangevuld met sectorale bedrijfsemissiemodellen, data en inzichten vanuit het Omgevingsnetwerk Foodvalley en het Depositienetwerk Foodvalley. Deze databronnen vergen nog doorontwikkeling, zoals nader toegelicht verder in dit hoofdstuk. 2. Op bedrijfsniveau vindt monitoring plaats via (sensor)metingen op stalniveau en bedrijfsemissiemodel berekeningen op bedrijfsniveau (o.a.

via het Bedrijvennetwerk Regio Foodvalley)84 om de effectiviteit van specifieke emissiereducerende technieken en managementmaatregelen te evalueren en valideren, emissiefactoren iteratief bij te stellen en praktijkkennis voor het managen van emissies te delen. Zo wordt gewerkt aan het verwerken van bevindingen uit het Bedrijvennetwerk en nieuwe wetenschappelijke inzichten en metingen in de actualisatie van de emissiefactoren in NEMA en RE ‑NEMA. Dit stelt bijvoorbeeld een gebiedscommissie in staat om de verwachte emissiereductie per maatregel beter in te schatten. Indien blijkt dat bepaalde maatregelen een lagere ammoniakreductie realiseren dan aanvankelijk verwacht, kan er tijdig worden bijgestuurd door aanvullende maatregelen te adviseren. Op deze manier wordt inzicht in de voortgang van de uitvoering op het boerenbedrijf verkregen, zonder dat het noodzakelijk is om bij elk bedrijf sensoren te gebruiken voor het meten van de ammoniakemissies. Meet‑ en bedrijfsgegevens worden waar nodig gebundeld en ontsloten via een publiek ‑private data ‑infrastructuur die beheerd wordt door een betrouwbare derde partij, bijvoorbeeld AgriDataWarehouse.

85 Emissies worden berekend met gestandaardiseerde, geharmoniseerde rekenregels volgens het ‘richtlijnenrapport’ voor het bepalen van emissies uit veestallen86, dat periodiek wordt geactualiseerd op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten. Daarnaast wordt een 83 De onafhankelijke expertgroep op het gebied van monitoring en data bestaat uit Henk Kievit (Nyenrode Business Universiteit/ CHE), Edo Gies (Wageningen University & Research), Dick Heederik (Universiteit Utrecht), Kees Lokhorst (Wageningen University & Research) en experts van de provincie Gelderland en LVVN. 84 Het bedrijvenmeetnetwerk richt zich op stalemissies met sensoren, opschaling naar ca. 80 stallen, ontwikkeling van gestandaardiseerde rekenregels en een dashboard voor bedrijfssturing. 85 Het AgriDataWarehouse (ADW) is een onafhankelijk dataplatform voor de agrifoodketen, waarin bedrijfs - en ketendata gestandaardiseerd worden verzameld, beheerd en gedeeld. 86 Werkgroep richtlijnen emissies veehouderij, 2024. Richtlijnen voor het bepalen van emissies uit veestallen (versie 2) [Guidel ines for determination of emissions from livestock barns (version 2)]. Wageningen Livestock Research, Openbaar Rapport 1525. https://doi.org/10.18174/678752 . 88 benchmarkingsystematiek geïmplementeerd om een onafhankelijke vergelijking van emissie gerelateerde bedrijfsresultaten mogelijk te maken.

De monitoringarchitectuur is multischaal: gebied en sector als primair sturingsniveau, met een onderliggend fijnmaziger niveau (gemeente/bedrijf) voor verklaring, validatie en sturing. Onzekerheden, bandbreedtes en representativiteitseisen zijn expliciet onderdeel van het ontwerpkader, inclusief drempelwaarden per gebruiksdoel en periodieke herijking. De monitoringsarchitectuur is aanvankelijk gebaseerd op de huidige en beschikbare (landelijke) systematiek en wordt in de loop van de tijd stapsgewijs uitgebr eid met nieuwe technieken, modellen en aanvullende databronnen. Binnen de monitoringsgovernance worden voor elk ontwikkel - en implementatietraject duidelijke actiehouders en verantwoordelijkheden aangewezen, zoals een wetenschappelijke klankbordgroep die de emissies narekent en advies geeft over de benodigde bijsturing. Er wordt niet alleen rekening gehouden met de mogelijke invoering van nieuwe technieken, maar ook met aanpassingen en verrijkingen van de emissieregistratie. Deze aanpassingen kunnen met terugwerkende kracht worden doorgevoerd en hebben daarmee effect op d e benchmarking. Onzekerheden en wijzigingen worden gedurende het hele traject vastgelegd — inclusief impactanalyses en procedures voor eventue le herberekening van benchmarks — zodat tijdig en adequaat kan worden bijgestuurd.

Sectorale bedrijfsemissiemodellen Daarnaast dienen sectorale bedrijfsemissiemodellen voor melkvee -, kalver-, varkens- en pluimveesectoren te worden ontwikkeld of doorontwikkeld. Sectorspecifieke databronnen kunnen parameters verbeteren en zijn kansrijk voor kwaliteitsborging en benchmarking. • Voor de melkveesector wordt ingezet op doorontwikkeling van de Kringloopwijzer (KLW) richting KLW+. Dit instrument zal naar verwachting als eerste beschikbaar zijn en wordt al breed gedragen in de sector ; • Voor de geitensector start in maart 2026 een driejarige ontwikkeling van een sectorspecifieke Kringloopwijzer ; • Voor de varkenssector wordt via Anipro een KPI -monitor ontwikkelt, dat de basis gaat vormen voor een sectoraal bedrijfsemissiemodel; • Voor de kalverhouderij en pluimveehouderij wordt een verkenning van 2 jaar uitgevoerd naar potentiële basismodellen en de mogelijkheden om deze door te ontwikkelen. Vervolgens duurt het naar verwachting ca. 2 jaar om voor deze sectoren een bedrijfsemissiemodel op te zetten, mits de sectoren meewerken en meedenken. Daarnaast wordt de mogelijkheid van assurance op het bedrijfsemissiemodel in samenwerking met accountants verkend; dit moet toezien op de controle van de emissieboekhouding die de input is voor specifieke KPI’s.

Benchmarking Aanvullend wordt benchmarking op bedrijfs ‑ en sectorschaal (naar analogie van de antibiotica ‑aanpak87) ingericht om prestaties en trends vergelijkbaar te maken en leereffecten en prikkels voor verbetering te cre ëren. Hierbij: • Worden gevoeligheidsanalyses toegepast om variatie in emissies te verklaren en robuuste trends vast te stellen; • Krijgen agrariërs datatoegang tot bedrijfsinzichten en sectorbandbreedtes, die aanzetten tot reductiegedrag en tijdige bijsturing van het management. Emissiemeting en modelvalidatie Het Omgevingsnetwerk (71 meetlocaties) en Depositienetwerk in de Foodvalley (25 meetlocaties) bieden een sterke basis voor modelvalidatie en het verrijken NEMA/RE‑NEMA met betrouwbaardere data. In samenwerking met het RIVM worden voor de Foodvalley metingen systematisch vergeleken met modeloutput van OPS- LT. Het RIVM kalibreert modeluitkomsten gebruikelijk met metingen van het MAN-netwerk (200+ locaties) om ondermeer te corrigeren voor landelijke (west -oost) trends in ammoniakconcentraties in de omgeving. Omdat MAN -metingen in natuurgebieden worden uitgevoerd is deze kalibratie niet optimaal over het hele concentratiegebied.

Vergelijking met de Foodvalley-gegevens levert specifieke validatie voor het Foodvalley gebied op, maar deze uitkomsten kunnen ook worden gebruikt om de RIVM modeluitkomsten specifiek voor de het Foodvalley gebied te kalibreren. Deze kalibratie is juist geschikt om tot precieze concentratieschattingen voor het gebied te komen e n niet alleen voor de natuurgebieden (in geval 87 De antibiotica‑aanpak in de veehouderij is een sectorgedreven monitoringssysteem waarin gedetailleerde bedrijfsinformatie (zoals diercycli en groeifasen) structureel wordt vastgelegd en aangeleverd via kwaliteitsystemen aan aangewezen, sectorale databanken (bijv oorbeeldnaar aan via een Agridatawarehouse). Die gegevens worden samengevoegd, jaarlijks gerapporteerd en gebruikt voor benchmarking: bedrijven krijgen een bedrijfsspecifiek referentiegetal en kunnen zich vergelijken met collega’s, wat aantoonbaar gedragsverandering en reductie van antibioticagebruik stimuleert. De sector levert deze data zelf aan de bevoegde overheidsinstantie; het geheel functioneert als een publiek‑private samenwerking met sterk eigenaarschap in de sector en is daarmee een bruikbaar ijkpunt voor vergelijkbare monitorings - en sturingsaanpakken (zoals emissies). 89 van kalibratie op de MAN gegevens).

Nadere analyse van de verschillen tussen metingen en modeluitkomsten laten zien dat verschillen vooral worden verklaard door onzekerheden in emissie-informatie (zowel bedrijfsemissie als mestaanwending) als wordt gekeken naar landgebruik variabelen die verschillen tussen metingen en modeluitkomsten verklaren. Momenteel worden op basis van de meetuitkomsten hybride benaderingen ontwikkeld waarin verspreidingsmodellering wordt gecombineerd met land -use regressie op basis van meetgegevens en omgevingskenmerken. Ook zijn verkenningen gepland voor het gebruik van satellietgegevens voor ammoniakmonitoring in combinatie met metingen en modellering. De eerste resultaten van hybride modellen tonen fijnere resolutie dan de huidige concentratiekaarten , minder onzekerhe den en vergroten het draagvlak onder bewoners en boere n. Een verkennend hybride model, dat emissiegegevens op stal - en bedrijfsniveau combineert met veehouderij gerelateerde omgevingskenmerken, toont duidelijke verschillen in granulariteit88 ten opzichte van louter emissiegedreven modellering en ondersteunt verdere verfijning. 89 Doorontwikkeling van deze modelvalidaties middels een omgevingsnetwerk (en de mogelijke uitbreiding daarvan) is een cruciale bouwsteen in de emissiemonitoring Aanpak Veluwe.

Transparante en toegankelijke rapportages en dashboards Daarnaast moet een helder onderscheid en samenhang zijn tussen monitoring (meten en modelleren), toezicht (controle op naleving) en evaluatie en bijsturing (ex ante en ex post effectinschatting). Daarvoor zijn transparante en toegankelijke rapportages, live dashboards, jaarlijkse gebiedsrapportage en periodieke updates van voortgang voor agrariërs en bestuur essentieel: • Agrariër: continu inzicht in emissies om (kleine) managementbeslissingen te nemen. Omdat stikstofemissies weersafhankelijk zijn, vergroot near ‑real‑time of frequent beschikbare informatie de mogelijkheid om voerkeuzes, bemestingstiming en stalmanagement aan te passen; • Sector en gebied: een dashboard met benchmarking creëert eigenaarschap en stimuleert verbetering - vergelijkbaar met het succes bij antibiotica - waar sectorale rapportages en publiek ‑private governance tot gedragsverandering hebben geleid. Dit sluit aan bij het bedrijven Meetnetwerk Regio Foodvalley en kan ook breder ingezet worden voor de Aanpak Veluwe.

Tevens kan via monitoring van de infrastructuur verschillende ontwikkelingen op sector - en gebiedsniveau in kaart worden gebracht die invloed hebben op de emissies: bijvoorbeeld de ontwikkeling van het aantal bedrijven en het aantal dieren per verschillende diercategorie ; • Dekking: een klein deel van de agrarische bedrijven wordt via sensoren gemonitord; het modelspoor en sectordata vullen de dekking aan. Zichtbaar rendement van kleine managementmaatregelen in dashboards stimuleert adoptie; netwerkbijeenkomsten, benchmarkpublicaties en gerichte financiële prikkels maken deel uit van het stimulanspakket. Tijdspad en vervolgstappen monitoringssysteem NH3 Het monitoringssysteem wordt gefaseerd uitgevoerd: voor de uitvoering van het monitoringssysteem wordt gestreefd naar het inrichten van de basisstructuren uiterlijk eind 2026 (met gebruik van het huidige NEMA ‑model), gevolgd door een doorontwikkeling en integratiepad van ca. twee tot vier jaar naar een volwaardig systeem. Daarbij worden landelijke ontwikkelingen nauwgezet gevolgd en waar mogelijk benut, en worden nieuwe ontwikkelingen in monitoring toegepast.

Op korte termijn wordt, als vervolgstap van het Uitvoeringsplan Aanpak Veluwe, de roadmap van het tweedelige monitoringssysteem van ammoniak concreet uitgewerkt: welke bronnen, modellen, meetpunten, validatieprotocollen en dashboards per fase worden opgeleverd, inclusief afhankelijkheden en kwaliteitscriteria. In deze roadmap wordt tevens het schaalniveau van de data infrastructuur uitgewerkt: wat gebeurt op niveau Aanpak Veluwe en wat op het niveau van de provincie. In 2026 wordt tevens gewerkt aan een monitoringssystematiek voor de NOx uitstoot van de overige sectoren binnen Aanpak Veluwe. 88 In de context van stikstofmonitoring duidt granulariteit op de resolutie waarop je emissies en effecten bekijkt: hoe hoger de granulariteit, hoe specifieker je verschillen tussen bedrijven, locaties en tijdstippen kunt zien en verklaren. 89 Presentatie van Dick Heederik, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht. 90 Onderdeel Basisspoor (nu) Toekomst spoor (2 tot 4 jaar) Monitoring en data - Monitoring op gebiedsniveau o.b.v.

NEMA / Initiator (emissietotalen en trends) - Monitoring via meetpilots op proefbedrijven om technieken te valideren - Innovaties vaak nog niet terug te zien in emissiemodellen - Validatie modellen op basis van metingen omgevingsnetwerk - Creatie van bedrijfsemissiemodellen voor alle sectoren (niet alleen Kringloopwijzer voor melkvee) - Landelijke / gebiedsemissiemodellen (NEMA) verrijken met maatregelen die worden toegepast binnen de Aanpak Veluwe: ‘ ’ - Benchmarken: trends inzichtelijk maken en boeren actief stimuleren stikstofemissies te verminderen - Datakwaliteit, dataveiligheid en juridische houdbaarheid als randvoorwaarden Tabel 11: Overzicht uitwerking: Monitoring & Data Monitoring natuur- en beekdalherstel en BKN Voor de monitoring van het beoogde natuur - en beekdalherstel sluit de Aanpak Veluwe aan bij en maakt deze gebruik van bestaande monitoringssysstemen. Daarbij gaat het enerzijds om het volgen van de uitvoering van de beschreven natuur- en beekdalherstelmaatregelen (prestatiemonitoring) en anderzijds om onderzoek naar het effect van uitgevoerde maatregelen op de doelstellingen voor de Natura 2000-gebieden, de waterkwaliteit en de ‘basiskwaliteit natuur’ (effectmonitoring). Voor de uitvoering van maatregelen w erken gemeenten, waterschappen en provincie met een (eigen) maatregelenregistratie.

Voor de monitoring van de effecten van maatregelen wordt gebruik gemaakt van bestaande monitoring van Natura 2000 - habitats en -soorten en van systeemherstel. Voor de Basisk waliteit natuur en de Groenblauwe dooradering wordt nog een vorm van monitoring opgezet. Monitoring Natura 2000-habitats en -soorten Onder regie van de provincie wordt elke habitattype, habitat soort en vogelsoort waarvoor een Natura 2000 -gebied een instandhoudingsdoelstelling heeft gemonitord. Zo kan de provincie volgen hoe het binnen een Natura 2000-gebied met het habitattype of de betreffende soort gaat. De dataverzameling binnen het landelijke Netwerk Ecologische Monitoring (NEM) vormt de basis voor deze monitoring. De monitoring is in de eerste plaats gericht op het bepalen van de ontwikkeling van de populatieomvang (trend). Op basis van terreinkenmerken brengt de provincie ook de (ontwikkeling van) leefgebieden van aangewezen dier/vogelsoorten in beeld. De provincie brengt voor de aangewezen habitattypen (typen bos, heiden etc.) de locaties/gebieden waar deze aanwezig zijn in kaart. De habitattypenkaart wordt iedere 6 jaar geactualiseerd om na te gaan welke verandering zich heeft voorgedaan en of dit te herleiden is naar uitgevoerde maatregelen. De kaart is beschikbaar en in te zien in de Nationale Databank Vegetatie - en Habitatkarteringen (NDVH) en via de website van de provincie Gelderland.

Monitoring robuust systeemherstel De provincie werkt ook aan een monitoringsplan voor het volgen van de ontwikkeling van systeemfactoren voor het Natura 2000-gebied Veluwe, om op termijn na te kunnen gaan of het gewenste robuuste systeemherstel optreedt. Dit plan wordt opgesteld in samenwerking met terreinbeherende organisaties, gemeentelijke natuurbeheerders en de waterschappen en is eind 2026 gereed. Deze monitoring levert, in combinatie met de monitoring van habitattypen en soorten, informatie op over de actuele natuurkwaliteit van de Ve luwe. Op basis van deze informatie bepalen we in hoeverre de instandhoudingsdoelen al zijn bereikt en in hoeverre nog bijsturing nodig is. Dit doen we als eerste in het komende traject tot actualiseren van het Natura 2000-beheerplan Veluwe, dat in 2030 vastgesteld moet zijn. Monitoring waterkwaliteit KRW De monitoring van de vereiste waterkwaliteit conform de Kaderrichtlijn Water (KRW) vindt plaats binnen een zesjarige plan- en beoordelingscyclus. In elke cyclus wordt gedurende één volledig jaar een set toetsingsmetingen uitgevoerd: chemische, fysisch -chemische en ecologische parameters worden gemeten en getoetst aan de geldende normen per waterlichaam. Daarnaast worden tussentijdse evaluaties uitgevoerd om trends te signaleren en de voortgang van de water - en natuurdoelstellingen te bewaken.

Om de borging te versterken en frequenter, gebiedsgerichter inzicht te verkrijgen, richt het waterschap aanvullend een fijnmaziger watermeetnet in. Dit netwerk maakt een hogere meetfrequentie en betere ruimtelijke dekking mogelijk, 91 waardoor afwijkingen sneller worden gesignaleerd en gerichter kan worden bijgestuurd. In Q2 van 2026 wordt de monitoringsaanpak voor de Basiskwaliteit natuur en Groenblauwe dooradering nader uitgewerkt. 7 Wat hebben we nodig en waar beginnen we? In dit hoofdstuk gaan we in op de randvoorwaarden voor een succesvolle realisatie van het Uitvoeringsplan (paragraaf 7.1). Daarnaast worden de belangrijkste kosten in paragraaf 7.2 beschreven evenals de vervolgstappen en de fasering daarvan in paragraaf 7.3. 7.1 Randvoorwaarden voor succes Voor een succesvolle realisatie van dit Uitvoeringsplan moeten samenvattend de volgende randvoorwaarden worden ingevuld: 1. Het sluiten van een samenwerkingsovereenkomst (SOK) tussen alle betrokken overheden waarin de rollen, taken en verantwoordelijkheden van alle partijen zijn vastgelegd; 2. Duidelijkheid over de stikstofopgave, natuurherstel en beekdalherstel waarbij we helderheid geven over wat we van ondernemers verwachten; 3.

De doelen en maatregelen vanuit de samenwerkende overheden worden vertaald naar een (of meer) programma(‘s) onder de Omgevingswet en vinden hun doorwerking in de provinciale omgevingsverordening ; 4. Het programma wordt ingericht voor een looptijd van ten minste tien jaar, inclusief politiek commitment voor de lange termijn om de doelen op de Veluwe te halen en een krachtige uitvoeringsorganisatie vanuit de regio, met (bij)sturing zo dicht mogelijk op de praktijk; 5. We bieden ondernemers en gebieden de ruimte om binnen de doelen, maatregelen en normen concrete plannen op bedrijfs- en gebiedsniveau uit te werken en te realiseren, met uitvoeringskracht en passend instrumentarium; 6. We borgen een langjarige interbestuurlijke samenwerking en treden waar mogelijk op als één overheid, met toereikende middelen en heldere rol- en mandaatafspraken in het gebied; 7. De gerealiseerde stikstofreductie komt ten goede aan de natuur en leefbaarheid en wordt, waar juridisch verantwoord, deels ingezet voor vergunningverlening voor woningbouw, overige economische activiteiten en de agrarische sector zelf (waaronder PAS -melders en interimmers) . We toetsen vooraf de juridische borging en uitvoerbaarheid; 8. Andere regio’s dan de Veluwe leveren aantoonbaar hun bijdrage, zodat de gezamenlijke inspanningen optellen tot het beoogde natuurherstel en de benodigde stikstofreductie op de Veluwe; 9.

Bestuurders en ambtenaren nemen verantwoordelijkheid voor tijdige besluitvorming, tonen bestuurlijk lef en maken maatwerk en adaptieve uitvoering mogelijk, in nauwe samenwerking met en ondersteund door de uitvoeringsorganisatie. Deze randvoorwaarden zijn de basis voor het behalen van de ambities waarmee voldoende stikstofreductie behaald kan worden en daarmee een vitaal landelijk gebied op - en rond de Veluwe ontstaat, terwijl er tegelijkertijd een toekomstperspectief voor de agrarische sector komt, vergunningverlening verder loskomt en de KRW -doelen behaald kunnen worden. Aanvullend op de bovenstaande randvoorwaarden is binnen de Aanpak Veluwe leidend dat de nadere uitwerking en de uitvoering participatief plaatsvindt, in nauwe afstemming en waar mogelijk in co-creatie met de betrokken stakeholders. De uitvoeringsgovernance wordt ingericht zodat alle betrokkenen via verschillende gremia proactief kunnen participeren in de uitvoering. 7.2 Overzicht kostensoorten en financiële dekking De realisatie van de beoogde reductie van ammoniakemissies en het herstel van natuur en beekdalen vergt aanzienlijke, structurele investeringen. Daarmee wordt een vitaal landelijk gebied en robuuste natuur mogelijk gemaakt. Hieronder presenteren wij een globaal overzicht van de belangrijkste kosten voor de uitvoering van dit Uitvoeringsplan.

In 2026 worden de kostenraming en het financiële kader nader uitgewerkt. a. Maatregelen en instrumenten gericht op emissiereductie: Het operationaliseren van scenario 3 (zie paragraaf 4.2, scenarioanalyse) vergt structurele, jaarlijkse investeringen om agrariërs te ondersteunen bij het treffen van maatregelen (zie paragraaf 4.1, voorkeurslijst maatregelen per sector). In het vervolgtraject wordt nader uitgewerkt welke kosten zijn verbonden aan emissiereductie, via subsidies en nadeelcompensatie en ondersteunende bedrijfsplannen. Daarnaast moet rekening worden gehouden met de personele kosten die samenhangen met de afhandeling van subsidies en nadeelcompensatie. Ter indicatie: de beoordeling van één dossier vergt gemiddeld ca. 50 uur. Om 2.850 bedrijven binnen drie jaar te beoordelen, is ca. 25 fte nodig. Ook dit wordt in het vervolgtraject nader 92 uitgewerkt; b. Begeleiden en ondersteunen van stoppende agrariërs: Voor agrariërs die besluiten hun bedrijf te beëindigen, wordt specifieke begeleiding en ondersteuning geboden middels zaakbegeleiders. Dit bestaat onder meer uit persoonlijke begeleiding bij het maken van keuzes over hun toekomst, hulp bij het afwikkelen van bedrijfsactiviteiten en ondersteuning bij deelname aan opkoop- of beëindigingsregelingen. De kosten voor deze begeleiding omvatten o.a. de inzet van begeleiders, juridische- en financiële advisering.

Met deze inzet wordt beoogd de emissiereductie via autonome ontwikkeling van het aantal bedrijven te faciliteren en waar mogelijk te versnellen. De vergoedingen voor de feitelijke opkoop of beëindiging van bedrijven liggen bij het Rijk; c. Uitvoering natuurherstelmaatregelen: Op en rond de Veluwe omvat de opgave ca. 1.340 natuurherstelmaatregelen op ruim 17.000 ha. Deze maatregelen zijn tot 2032 voor 80% door het Rijk gefinancierd; daarna is aanvullende financiering vereist voor de resterende maatregelen; d. Uitvoering beekdalmaatregelen: De globale kostenraming voor de maatregelen in de KRW-beekdalen en voor beekdalen in Natura 2000 inclusief instrumentarium wordt nog nader uitgewerkt; e. Vitaal landelijk gebied projecten: Budget waarop gebieden een beroep kunnen doen voor: capaciteit, instrumenten en concrete projecten die bijdragen aan de benoemde opgaven voor een vitaal landelijk gebied, namelijk: vitale economie (landbouw, recreatie en toerisme), sterke gemeenschappen en omgevingskwaliteit. Deze budgetten worden nog nader uitgewerkt en zullen aanvullend zijn op budgetten voor de realisatie van de kernopgaven emissiereductie, natuur-, en beekdalherstel; f.

Flankerend RO-beleid: De ontwikkeling van het landelijk gebied vraagt om aanvullend flankerend beleid, gericht op het faciliteren van functieverandering, mogelijke beperkingen ten aanzien van grondgebruik, extensivering en het realiseren van groenblauwe dooradering. De specifieke kosten worden in afstemming met de provincie nader uitgewerkt; g. Grond & verkaveling: Zowel voor de strategie op de korte termijn als die op de langere termijn zijn forse budgetten nodig. De strategie voor de korte termijn zal vooral bestaan uit het op vrijwillige basis aankopen van (landbouw)gronden en (agrarische) bedrijven door de overheid. Hierbij zal de overheid in concurrentie met andere partijen moeten opereren op de grondmarkt. De afgelopen 3 jaar is er op de Veluwe op jaarbasis ongeveer 1.300 ha verhandeld en hadden de overheden daar als koper een aandeel in van bijna 80 ha. Gezien de grote opgaven op de Veluwe is de uitdaging om het aandeel van de overheid fors te verhogen. Bij maximale inzet op vrijwillige basis is misschien 200 ha op jaarbasis mogelijk. Een hoger aandeel is slechts mogelijk bij de inzet van verplichtend instrumentarium. Voor de korte termijn hebben zowel de provincie als de Nationale Grondbank middelen beschikbaar om anticiperende aankopen te doen. De provincie heeft hiervoor een budget van € 80 mln. Dit budget is provincie breed inzetbaar, dus ook op en rond de Veluwe.

Aankoop van hele bedrijven is beperkt financierbaar uit dit budget. Met de middelen van de Nationale Grondbank is aankoop van hele bedrijven wel mogelijk (ook losse grond). Ook de betrokken gemeenten en waterschappen zullen een financiële bijdrage leveren, dit is nu nog niet verder uitgewerkt. Bij de verdere uitwerking van de strategie voor de langere termijn en de strategieën per (deel)gebied worden de benodigde middelen (financiën, inzet personeel, etc.) bepaald ; h. Uitvoeringsgovernance: De kosten bestaan hoofdzakelijk uit de personele lasten van de uitvoeringsorganisatie om de vijf kerntaken uit te voeren: begeleiden en beoordelen, kennisdelen, projecten uitvoeren, monitoren en grondbeleid. Daarnaast omvat het uitvoeringskosten van gemeenten (bijvoorbeeld het aanpassen van omgevingsplannen), zaakbegeleiders en handhaving. Verder gaat het om operationele kosten voor huisvesting, communicatie, administratie en rapportage, evenals investeringen in IT-systemen, data-infrastructuur en overige ondersteunende middelen. Daarnaast zijn kosten verbonden aan de gebiedscommissies en op te stellen uitvoeringsstrategieën per gebied binnen de Aanpak Veluwe; 93 i. Innovatietrajecten en kennisdeling: Het stimuleren van innovatie en kennisdeling is een cruciale succesfactor om ook niet-geborgde maatregelen zo snel mogelijk wetenschappelijk en juridisch te onderbouwen.

Hierop wordt al ingezet via trajecten als de Regio Deal en via experimenteerlocaties, gericht op experimenten, pilots en kennisdeling. Daarnaast wordt verwacht dat er extra geld nodig is voor uitbreiding naar de gehele Veluwe en voor de verdere doorontwikkeling van benchmark- en monitoringsystemen, inclusief de wetenschappelijke onderbouwing. Specifiek voor de borging van gegevens wordt een bedrag geraamd voor een databureau, zodat alle meetgegevens onafhankelijk en betrouwbaar kunnen worden opgeslagen en gebruikt voor beleidsmonitoring en sturing. Financiële dekking Aanpak Veluwe Momenteel is er een startbudget van € 300 mln. beschikbaar vanuit het programma ‘Nederland van het slot’ . De minister heeft aan het startbudget de volgende kaders gesteld: • De voorgestelde maatregelen zijn getoetst of worden nog getoetst aan de relevante staatssteunkaders ; • Maatregelen dienen in samenhang bij te dragen aan stikstofreductie en natuurherstel. Via cumulatiebedingen wordt geborgd dat er geen dubbele subsidie wordt verstrekt. Aan beide kaders wordt met het Uitvoeringsplan Aanpak Veluwe voldaan. Essentieel is dat de Samenwerking s- overeenkomst (SOK) tussen de betrokken overheden op korte termijn wordt ondertekend, zodat de € 300 mln. beschikbaar komt voor de uitvoering . Met deze middelen kunnen we de komende jaren voortgang boeken.

Voor n adere financiële afspraken worden na ondertekening van de SOK gemaakt. Een dummy verdeling van de € 300 mln. is in bijlage 5 te vinden. Aanvullend heeft de provincie in de Voorjaarsnota ca. € 23 mln. beschikbaar gesteld en is er bij de ussenbalans € 72 mln. gereserveerd voor stikstofreductie in heel Gelderland . Deze middelen zijn bedoeld voor concrete stappen via de Aanpak Veluwe, naast bijdragen aan de legalisatie van PAS -melders, de gebiedsgerichte aanpak GEUS en Winterswijk en het opzetten en toepassen van meetnetwerken. Binnen de Aanpak Veluwe benutten we deze middelen om de samenwerking in dit gebied op te bouwen en aan de slag te kunnen met de uitvoering. Om de Aanpak Veluwe voor de komende 10 jaar in de uitvoering mogelijk te maken is aanvullend budget nodig, hier zal de komende periode tussen betrokken overheden afstemming over plaats moeten vinden. 7.3 Fasering en mijlpalen De doelstelling van de Aanpak Veluwe is om snel en voortvarend te starten. Daarom wordt een gefaseerde uitvoering gehanteerd; overal tegelijk starten is niet noodzakelijk. De uitvoeringsfase begint met de ondertekening van de samenwerkingsovereenkomst medio mei en de vaststelling van het Uitvoeringsplan Aanpak Veluwe .

Vervolgens wordt direct gestart met juridisch houdbare no ‑regretmaatregelen, terwijl de doelen en het totale maatregelenpakket dit jaar en in de daaropvolgende jaren volgens het principe ‘van grof naar fijn ’ steeds preciezer worden uitgewerkt. De vervolgstappen zijn: • In 2026 vindt de nadere inhoudelijke uitwerking plaats van de opgaven stikstofreductie, natuurherstel en beekdalherstel, ook per deelgebied (zie per paragraaf de benoemde vervolgstappen met een inhoudelijk en uitvoerend karakter); • Het opstellen van een programma onder de Omgevingswet, inclusief plan -MER, passende beoordeling en sociaal economische impact analyse (SEIA); • Het doorvertalen en borgen van de maatregelen uit de Aanpak Veluwe in het instrumentarium van de betrokken overheden. Dit gaat over het opnemen van de normering in de Provinciale Omgevingsverordening, maar ook over het inrichten van subsidie instrumenten en nadeelcompensatie. Door deze stappen tijdig en in samenhang uit te voeren, wordt een snelle start mogelijk gemaakt en wordt tegelijk een juridisch houdbare aanpak richting 2035 geborgd. 94 Hierna volgt een indicatief overzicht van de activiteiten en mijlpalen per fase: Tabel 12: Overzicht van de mijlpalen voor de komende 10 jaar.

Dit tijdspad wordt de komende maanden met de partners verder verfijnd Periode Fases Activiteiten Inrichting en kwartier maken Q2 ‘26 Start • Samenwerkingsovereenkomst ondertekenen • Vaststellen Uitvoeringsplan Aanpak Veluwe Q2 t/m Q ‘26 Start uitvoering projecten, laatste uitwerking werkstromen en Pilot fase uitvoering • Opstarten eerste uitvoeringsprojecten (er is een groslijst met 100 potentiële projecten) • Commitment benodigde middelen vanuit het Rijk • Inrichting uitvoeringsorganisatie inclusief gebiedscommissie in eerste 2 deelgebieden • Blijvend in gesprek met de stakeholders rondom draagvlak voor maatregelen • Eerste 100 boeren maken een integraal reductieplan in prioritaire gebieden onder begeleiding van een uitvoeringsorganisatie • Vaststellen van omgevingsprogramma inclusief voorbereiding, uitwerking en participatie inclusief voorbereiding • Opstellen van een milieueffectrapport (plan-MER) en uitvoeren van een sociaal economische impact analyse (SEIA) • Omgevingsverordening uitwerken in lijn met omgevingsprogramma • Versterken, volgen of sturen op een nieuwe opzet voor lopende (en nieuwe) gebiedsprocessen • Verdere uitwerking en inrichting van: o Normering op bedrijfsniveau (samen met betrokkenen / sectoren) o Instrumentenmix: subsidies, nadeelcompensatie, vroegtijdige beëindiging, bedrijfs- of ondernemingsplan, grond en verkaveling en flankerend RO-beleid.

o Grond en verkaveling o Normering overige opgaven o Projecten, instrumenten en maatregelen natuur- en beekdalherstel o Monitoring Aanpak Veluwe o Huidige gebiedsprocessen in relatie tot Aanpak Veluwe Uitvoering en Borging 2027 - 2029 Uitvoering • Bedrijfsnormen worden bekend begin 2027 (en gelden vanaf 2030/2035) • Ondernemers informeren over bedrijfsspecifieke opgave en normen • Alle betrokken ondernemers maken een bedrijfsplan • Haalbaarheid bedrijfsplannen van ondernemers wordt getoetst door uitvoeringsorganisatie • Beschikbaarstelling subsidies en financiële compensatie door uitvoeringsorganisatie • Uitwerking uitvoeringsstrategie per gebied door gebiedscommissie met ondersteuning van gebiedsprocessen • Vaststelling uitvoeringsstrategie per gebied in bestuurlijk overleg • Uitvoeren maatregelen natuur- en beekdalherstel 2030 - 2034 Opschalen uitvoering • Uitvoering door uitvoeringsorganisatie: o Uitstel voor specifieke bedrijven o Uitvoering kavelruilen en grondinstrumenten o Uitvoeren maatregelen natuur- en beekdalherstel o Subsidiëren en compenseren en vergunnen (NB: vergunnen door provincie) o Handhaving op bedrijven zonder uitstel • De effectiviteit wordt door de gebiedscommissies geëvalueerd en, waar nodig, bijgestuurd 2035 Behalen doelstelling • Gebiedsemissieplafond gehaald • Start handhaving op bedrijven met uitstel • Maatregelen natuur en beekdalen uitgevoerd •

Afronding en evaluatie Aanpak Veluwe 95 Bijlagen Bijlage 1 Instrumenten In deze bijlage worden de in hoofdstuk 3 genoemde instrumenten nader en gedetailleerd uitgewerkt. Allereerst wordt een overzicht gegeven van de beschikbare subsidies per ontwikkelpad . Vervolgens wordt de werking van nadeelcompensatie behandeld. Ten slotte worden de mogelijkheden met betrekking tot grond & verkaveling uiteengezet. 1.1 Subsidies Voor de verschillende ontwikkelpaden waaruit een ondernemer kan kiezen , komen subsidies beschikbaar. Ondernemers kunnen zich ontwikkelen via technische en managementmaatregelen, extensivering, omschakeling, verplaatsing, het nemen van maatregelen voor natuur en water, of ervoor kiezen te stoppen. Hieronder lichten we per ontwikkelpad kort toe welke subsidies al beschikbaar zijn, wat we nog willen aanpassen of ontwikkelen en welke randvoorwaarden daarbij gelden. 1. Technische maatregelen Dit betreft o.a. luchtwassers en emissiearme vloeren. Momenteel is er hiervoor geen subsidie beschikbaar ; in het verleden bestond wel een landelijke regeling. We willen deze regeling wel ontwikkelen voor de komende jaren.

Randvoorwaarden bij een subsidie voor technische maatregelen zijn: • Vergunningverlening voor stalaanpassingen moet mogelijk zijn; • Een breed scala aan technische maatregelen moet per sector subsidieerbaar zijn (zodat een ondernemer keuzevrijheid heeft); • Een ondernemer moet de mogelijkheid hebben om te groeien in dieraantallen, wanneer dit bijdraagt aan de oplossing in een gebied (en wanneer bedrijf gelegen is in de stikstofreductiegebieden dit in lijn is met de beleidsregels aldaar). 2. Management maatregelen Dit betreft o.a. voermaatregelen, weidegang en het verlagen van het tankmelk ureum gehalte. Het idee is om voort te borduren op de subsidieregeling ‘Managementmaatregelen melkveehouderij’ van de provincie Gelderland, waarbij subsidie kon worden verkregen voor het verminderen van eiwit in het rantsoen en meer uren weidegang (combinatie mogelijk met subsidie voor real-time meetsensoren). Hierbij kan gedacht worden aan een methodiek waarbij aan bepaalde management maatregelen een forfaitaire stikstofreductie (voor vergunningverlening) en een forfaitaire subsidie wordt gekoppeld. De KringloopWijzer zou gebruikt kunnen worden voor de monitoring van dergelijke maatregelen . 3.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://rheden.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/ab14bf4f-d3dc-4abb-8242-26f6be27572d?agendaItemId=6aefeec2-aba0-4e1a-b237-2150403f8632