Rapportage 0-meting naar maatschappelijk onbehagen polarisatie en radicalisering Rheden 09-12-2024 def

0-meting Maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering in de gemeente Rheden

RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 1

Inhoud Managementsamenvatting……………………………………………………………………………………………………………………………..3 1.

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering .................................................................. 6

2.

Maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering; wat is het? .............................................................. 7

3.

Context van de gemeente Rheden; wat kunnen we hieruit afleiden? .............................................................. 10

4.

Thema’s en trends: waar is maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering waarneembaar? ........ 17

5. Welke actoren en factoren kunnen het maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering versterken of verminderen? ......................................................................................................................................................... 25 6.

Wat zijn de belangrijkste conclusies?................................................................................................................. 31

7.

Handvatten voor de voorkoming en aanpak van misstanden ........................................................................... 32

Bijlage : Lijst van geraadpleegde documenten ........................................................................................................... 36 Bijlage : Lijst van geïnterviewde respondenten.......................................................................................................... 38 Over RONT Management Consultants ....................................................................................................................... 39

RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 2

Managementsamenvatting Doel 0-meting In de gemeente Rheden is er een 0-meting uitgevoerd naar maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering. Deze 0-meting is uitgevoerd door RONT Management Consultants. Het doel van de 0-meting is een eerste inzicht verkrijgen in de aard, omvang, verschijningsvormen, oorzaken en mogelijke gevolgen van maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering. In hoofdstuk 1 van deze rapportage wordt nader ingegaan op het doel van de 0-meting, de gehanteerde aanpak en de methoden van onderzoek. Het doel van de 0-meting is tweeledig. Enerzijds wordt er in kaart gebracht welke trends en ontwikkelingen zich voor doen in binnen- en buitenland en hoeverre deze zich in de gemeente Rheden (kunnen) manifesteren. Anderzijds kan op basis van de 0-meting de lokale aanpak van radicalisering en polarisatie worden geëvalueerd en wordt bezien in hoeverre deze aansluit bij de huidige en toekomstige trends en ontwikkelingen in lokaal, regionaal en (inter)nationaal verband. Begrippenkader In deze rapportage wordt er naast maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering zijdelings ingegaan op extremisme, maatschappelijke onrust, complottheorieën en desinformatie. Deze begrippen vormen het kader dat is gehanteerd tijdens de 0-meting om naar fenomenen, verschijningsvormen, oorzaken en gevolgen te kijken.

In hoofdstuk 2 van de rapportage worden de begrippen geduid. Maatschappelijk onbehagen is de bezorgdheid van burgers over de toestand van de samenleving (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2020, Vertrouwen, maatschappelijk onbehagen en pessimisme). Polarisatie is de verscherping van tegenstellingen in opvattingen en overtuigingen tussen (groepen) personen in de samenleving die kan leiden tot onderlinge spanningen en wantrouwen (Kennisplatform Inclusief Samenleven, 2023, Polarisatie en verbinding). Radicalisering is het proces waarbij een individu of een groep personen in toenemende mate opvattingen en overtuigingen aanhangt die conflicteren met de democratische rechtsorde (Inspectie Justitie en Veiligheid, 2023, Plan van aanpak Vroegsignalering van radicalisering). Extremisme is de voorgenomen bereidheid van een individu of een groep personen om vanuit ideologische motieven (niet) gewelddadige handelingen te ondernemen die de democratische rechtstaat ondermijnen (Analistennetwerk Nationale Veiligheid, 2023, Themastudie Extremisme). Maatschappelijke onrust is ongerustheid en emotionele reacties bij groepen personen als gevolg van een schokkende gebeurtenis waarbij het risico bestaat op escalatie en verstoring van de openbare orde en veiligheid.

Bij een complottheorie worden verbanden gelegd tussen gebeurtenissen die niet op waarheid berusten en waarvoor (wetenschappelijke) onderbouwing ontbreekt. Desinformatie is het bewust creëren en verspreiden van onware, inaccurate of misleidende informatie door een groepering of individu om te voorkomen dat een doelgroep juiste conclusies kan trekken of correcte meningen kan vormen wat kan leiden tot verkeerde opvattingen en maatschappelijk onbehagen (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, 2022, Handreiking omgaan met desinformatie). Context De context van de gemeente Rheden kan van invloed zijn op het sentiment in de gemeenschap. Relevante factoren zijn de bevolkingssamenstelling, de leefbaarheid, de sociaal economische situatie, de objectieve en subjectieve veiligheidssituatie, de gemeenschapszin, de mate van tolerantie jegens (groepen) personen met andere persoonlijke kenmerken en politieke ideologische overtuigingen. In hoofdstuk 3 van de rapportage wordt de maatschappelijke context uiteengezet. RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 3

De demografische kenmerken van de bevolking (onder andere sociaal economische positie, opleidingsniveau, etnische achtergrond, geloofsovertuiging) in de verschillende wijken in de gemeente Rheden is divers. Wanneer er verschillende bevolkingsgroepen in een gebied (straat, buurt, wijk, gemeente, regio) wonen met verschillende normen, waarden en levensstijlen die in meer of mindere mate van elkaar afwijken of conflicteren, dan kan dit vervreemding van elkaar in de hand werken. De kwaliteit van de leefbaarheidssituatie in de gemeente Rheden is de afgelopen jaren verbeterd van een ruime voldoende op leefbaarheid naar goed. Ondanks de gemiddelde positieve score op de leefbaarheidssituatie bevinden zich in de gemeente Rheden enkele kwetsbare gebieden die in een achtergestelde sociale economische positie verkeren. Het gaat hierbij om gebieden waar zich een concentratie en cumulatie van sociale problematiek voordoet achter de voordeur. Wanneer de leefbaarheidssituatie te wensen overlaat kan dit het maatschappelijk onbehagen onder burgers aanwakkeren. Thema’s en trends (Inter)nationale ontwikkelingen kunnen regionaal/lokaal tot maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering leiden.

Het betreft ondermeer de opvang van vluchtelingen, de huisvesting van arbeidsmigranten, krapte in de zorg, anti-institutioneel extremisme, klimaatactivisme, jihadistisch extremisme, discriminatie en antisemitisme. In hoofdstuk 4 van de rapportage wordt ingegaan op de aard, omvang en verschijningsvormen van de bovengenoemde ontwikkelingen in de gemeente Rheden. In de gemeente Rheden zijn er ook (groepen) personen die zich uitspreken tegen de opvang van vluchtelingen. Wanneer de vluchtelingen eenmaal zijn gehuisvest kan dit sentiment ook in positieve zin omslaan en geven bewoners aan dat de vluchtelingen wat hun betreft wel langer mogen blijven. De huisvesting van arbeidsmigranten en statushouders in combinatie met de schaarste op de woningmarkt leidt in de gemeente Rheden tot geuit onbehagen. Actoren en factoren Verschillende actoren en factoren kunnen (onbedoeld) het maatschappelijke onbehagen, polarisatie en radicalisering versterken dan wel verminderen. Het betreft ondermeer sleutelpersonen, gebiedsgericht werken, gemeenschapszin, verstandhouding tussen gemeenschappen, bezuinigingen, wachtlijsten, samenwerking met maatschappelijke partners, bewustwording en outreachend werken.

In hoofdstuk 5 van de rapportage komen de betreffende actoren en factoren aan bod die (onbedoeld) in positieve of negatieve zin kunnen bijdragen aan maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering in de gemeente Rheden. In de gemeente Rheden bevinden zich enkele kwetsbare gebieden die in een achtergestelde sociale economische positie verkeren. Wanneer de leefbaarheidssituatie te wensen overlaat kan dit het maatschappelijk onbehagen onder burgers aanwakkeren. Door gebiedsgericht te werken kan door de gemeente Rheden worden aangesloten bij de leefwereld van de bewoners. Wanneer er onvrede onder (groepen) burgers dreigt te ontstaan inzake (lokale) maatschappelijke kwesties kunnen kan dit (tijdig) worden gesignaleerd en geagendeerd bij de gemeentelijke organisatie zodat hier adequaat op kan worden geanticipeerd. In de gemeente Rheden speelt de burgemeester een prominente rol als burgervader. De burgemeester zet zich actief in om met burgers van verschillende komaf in verbinding te komen waardoor zij zich over het algemeen beter gehoord voelen. Maar ook bewoners kunnen als sleutelpersoon een prominente rol spelen in hun gemeenschap. Een initiatief om sleutelpersonen uit de gemeenschap van Rheden onder de aandacht te brengen is de Rhedense Kanjer. RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 4

De gemeenschapszin is van invloed op het sentiment in de gemeenschap. Wanneer de gemeenschapszin in een gebied onder druk staat doordat (een deel van de) bewoners zich niet of nauwelijks verbonden voelt met hun sociale omgeving kan dit maatschappelijk onbehagen in de hand werken. In de gemeente Rheden vinden er verschillende initiatieven plaats om de gemeenschapszin te bevorderen. Een voorbeeld hiervan is het initiatief buurtvrienden. Conclusies In hoofdstuk 6 van de rapportage komen de belangrijkste conclusies van de 0-meting aan bod ten aanzien van de mate van maatschappelijk onbehagen, polarisatie, radicalisering, extremisme en maatschappelijke onrust in de gemeente Rheden. Er bestaan zorgen over het huidige sentiment in gemeenschappen over controversiële (lokale) maatschappelijke kwesties waaronder de opvang van asielzoekers, de huisvesting van arbeidsmigranten en de toewijzing van sociale huurwoningen aan statushouders. De constructieve manier waarop verschillende gemeenschappen in de gemeente Rheden met elkaar omgaan kan de kans op polarisatie verkleinen. Ten tijde van de 0-meting was er geen actuele radicaliseringscasuïstiek in de gemeente Rheden. Dit betekent echter niet dat deze casuïstiek zich in de toekomst niet in de gemeente Rheden kan manifesteren.

Uit de 0-meting komt naar voren dat er een aantal factoren zijn die maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering (onbedoeld) kunnen aanwakkeren. Het gaat hierbij ondermeer om het stijgende wantrouwen richting de overheid, afnemende gemeenschapszin en de toenemende eenzaamheid onder bewoners in de gemeente Rheden die maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering in de hand kunnen werken. Handvatten In hoofdstuk 7 van de rapportage worden handvatten geboden voor de aanpak van maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering in de gemeente Rheden. Hierbij wordt ondermeer ingegaan op preventief, gebiedsgericht en informatie gestuurd werken. Om preventief en gebiedsgericht te (kunnen) werken in de gemeente Rheden is een goede gezamenlijke informatiepositie vereist om (vroegtijdig) in te grijpen en maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering (waar mogelijk) te voorkomen en (waar nodig) aan te pakken. Hiervoor kan gebruik worden gemaakt met de eerder genoemde Leefbaarometer, de monitor Zicht op Wijken, het dashboard Waar staat je gemeente en de Veiligheidsmonitor. Deze ‘systeeminformatie’ kan worden aangevuld met ‘straatinformatie’ afkomstig van professionals die actief zijn in de wijk en als ogen en oren van de gemeente Rheden kunnen fungeren.

Aan de hand van de verkregen informatiepositie kan de gemeente Rheden met haar samenwerkingspartners interventies gericht en in samenhang inzetten om het (verder) afglijden van kwetsbare gebieden te voorkomen.

RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 5

1. 0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering Aanleiding 0-meting De gemeente Rheden heeft in 2018 een lokale aanpak ontwikkeld voor radicalisering en polarisatie. De gemeente Rheden voert de regie bij de lokale aanpak van radicalisering en polarisatie waarbij zij samenwerkt met lokale, regionale en nationale partners waaronder de politie, het openbaar ministerie, het Zorg- en Veiligheidshuis, jongerenwerk, jongerencoaches, consulenten afdeling samenleving en school maatschappelijk werk. De lokale aanpak bestaat uit een combinatie van preventieve, repressieve en nazorgmaatregelen. Hierbij ligt het zwaartepunt bij preventie (Gemeente Rheden, Lokale aanpak radicalisering en polarisatie, 2018). De gemeente Rheden wil aan de hand van de 0-meting reflecteren op haar lokale aanpak van radicalisering en polarisatie. Doelstelling 0-meting Het doel van de 0-meting is tweeledig. Enerzijds wordt er in kaart gebracht welke trends en ontwikkelingen zich voor doen in binnen- en buitenland en hoeverre deze zich in de gemeente Rheden (kunnen) manifesteren. Anderzijds kan op basis van de 0-meting de lokale aanpak van radicalisering en polarisatie worden geëvalueerd en wordt bezien in hoeverre deze aansluit bij de huidige en toekomstige trends en ontwikkelingen in lokaal, regionaal en (inter)nationaal verband.

Gehanteerde aanpak 0-meting RONT Management Consultants is gevraagd om een 0-meting te verrichten naar maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering in de gemeente Rheden. De 0-meting bestaat uit een duiding van maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering (en hoe deze zich tot elkaar verhouden) en een beschrijving van de maatschappelijke context / voedingsbodem waarbij ondermeer aandacht wordt besteed aan onvrede onder burgers en polariserende thema’s. De 0-meting heeft geresulteerd in een beeld van de gemeente Rheden waarbij inzicht wordt gegeven in fenomenen (aard, omvang, verschijningsvormen, oorzaken en mogelijke gevolgen) waar mogelijk onderbouwd met bevindingen afkomstig uit informatiebronnen en inzichten en constateringen van betrokken stakeholders (op strategisch, tactisch en operationeel niveau). Op basis van de bevindingen uit de 0meting is een advies gegeven bestaande uit een aantal maatregelen om maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering en daaruit voortkomende maatschappelijke onrust (waar mogelijk) te voorkomen dan wel te beperken. Methoden van onderzoek 0-meting Het zwaartepunt van de 0-meting betreft kwalitatief onderzoek in de vorm van interviews.

In juli en augustus 2024 zijn ruim 20 stakeholders geïnterviewd (zoals wijkagenten, jongerenwerkers, beleidsmedewerkers, functionarissen van geloofsgemeenschappen en professionals bij het Zorg- en Veiligheidshuis). In de bijlagen is een overzicht van de respondenten weergegeven. De respondenten werden aangedragen door de gemeente Rheden. Daarnaast zijn er door RONT Management Consultants zelfstandig respondenten benaderd voor een interview in het kader van de 0-meting. Er is onder andere voor deze vorm van onderzoek gekozen omdat er relatief weinig kwantitatieve informatiebronnen voorhanden zijn over maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering in de gemeente Rheden. Naast interviews zijn er diverse informatiebronnen (waaronder de Veiligheidsmonitor, de monitor Zicht op Wijken, het dashboard Waar staat je gemeente, de Leefbaarometer en de monitor Discriminatie van Vizier Oost-Nederland) geraadpleegd. Voorafgaand aan de nulmeting zijn de beoogde aanpak met de bijbehorende methoden van onderzoek voorgelegd aan de gemeente Rheden. Gedurende het traject vonden er regelmatig terugkoppelmomenten plaats richting de opdrachtgever over de voortgang van de 0meting, de (voorlopige) bevindingen en daaruit voortkomende resultaten.

RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 6

2. Maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering; wat is het? Voor de context van de 0-meting is het belangrijk om te duiden wat wordt verstaan onder een aantal begrippen, te beginnen met maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering (en hoe deze zich tot elkaar verhouden). Dit biedt het kader dat is gehanteerd tijdens de 0-meting om naar fenomenen, verschijningsvormen, oorzaken en mogelijke gevolgen te kijken. Maatschappelijk onbehagen Maatschappelijk onbehagen is de bezorgdheid van burgers over de toestand van de samenleving. Bij een negatief sentiment gaat het over de opvatting dat het de verkeerde kant op gaat met de samenleving. Hieraan liggen vijf fundamentele aspecten ten grondslag. Het betreft het vertrouwen in de menselijke mogelijkheden, heersende en geldende normen en waarden, het oplossingsvermogen van de politiek, de gemeenschapszin en de (financiële) kwetsbaarheid van burgers (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2020, Vertrouwen, maatschappelijk onbehagen en pessimisme). Daarnaast is de grip die burgers ervaren op hun leven van invloed op de wijze waarop ze naar de samenleving kijken. De grip van burgers kan worden vergroot door burgers te laten beschikken over middelen, mogelijkheden en rechten om hun beoogde levensdoelen daadwerkelijk te bewerkstelligen.

Wanneer burgers onvoldoende grip op hun leven ervaren kan dit leiden tot (meer) maatschappelijk onbehagen en mogelijk zelfs tot complotdenken (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 30 november 2023, Grip. Het maatschappelijke belang van persoonlijke controle). Polarisatie Polarisatie is de verscherping van tegenstellingen in opvattingen en overtuigingen tussen (groepen) personen in de samenleving die kan leiden tot onderlinge spanningen en wantrouwen. Er zijn drie verschijningsvormen van polarisatie: denken (negatieve opvattingen en/of vooroordelen over andere groepen personen), voelen (ervaren van ongemak, onderlinge spanningen, vermeende irritaties en/of angst voor andere groepen personen) en gedrag (ontwijkend en/of conflicterend wederzijds gedrag). Polarisatie kan zich manifesteren in een wijk, buurt of straat, op school, op het werk en/of op sociale media. Er zijn vier fasen van polarisatie: rustfase (weinig onderling contact, onwetendheid ten opzichte van elkaar), ongemak (ongemakkelijke wederzijdse omgang, vermeende onderlinge misverstanden, vervreemding), onderhuidse spanningen (onbehagen, wederzijds negatief beeld over de ander, wij/zij benadering, vermijden onderling contact) en escalatie (openlijke conflicten). Polarisatie kan productief zijn wanneer het constructief bijdraagt om een (gewenste) verandering in de samenleving te stimuleren.

In dat geval kan polarisatie verschillende (botsende) standpunten en uiteenlopende (conflicterende) belangen inzichtelijk maken waarna deze onderling (kunnen) worden besproken en beslecht. Polarisatie kan ook contraproductief zijn wanneer tegenstellingen (te) veel worden uitvergroot en toenadering uitblijft waardoor de gemeenschap (meer) verdeeld wordt en blijft. Polarisatie kan zich voordoen tussen groepen burgers, maar ook vanuit groepen burgers jegens de overheid en haar instituties (Kennisplatform Inclusief Samenleven, 2023, Polarisatie en verbinding). Burgers maken zich zorgen over polarisatie in hun land blijkt uit recent onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Bijna drie kwart van de respondenten is van oordeel dat opvattingen van (groepen) burgers over actuele en relevante maatschappelijke vraagstukken steeds verder uit elkaar (komen te) liggen. Ook spreken de respondenten hun zorgen uit over de omgangsvormen in het politieke en maatschappelijke debat. Daarnaast maken de respondenten zich zorgen over de onderlinge omgang met elkaar. Ruim 70% van de respondenten is van oordeel dat het onderlinge respect afneemt. Een soortgelijke groep respondenten qua omvang deelt de stelling dat het steeds meer ieder voor zich wordt in Nederland. Tot slot is er onder een deel van de respondenten ergernis over extreme opvattingen en uitingen daarvan.

Het beeld onder respondenten is dat een aantal relatief kleine groepen personen met een ongenuanceerde toon veel aandacht vraagt en krijgt. Er is weliswaar begrip onder respondenten voor (vermeende) achtergestelde groepen personen die hun zorgen uiten omdat ze (menen te) worden benadeeld, tegelijkertijd zijn respondenten minder te spreken over de manier waarop deze groepen personen zich uiten in de vorm van in hun ogen extreme protestacties (Sociaal en Cultureel Planbureau, 2022, Continu Onderzoek Burgerperspectieven). RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 7

Radicalisering Radicalisering is het proces waarbij een individu of een groep personen in toenemende mate opvattingen en overtuigingen aanhangt die conflicteren met de democratische rechtsorde. Het betreffende individu of de groep personen is in toenemende mate bereid om consequenties te aanvaarden voor hun handelen. Radicalisering is een individueel proces waarin sociale invloeden van buitenaf doorgaans een prominente rol spelen. Een gepolariseerde samenleving en vervreemding van de maatschappij door het individu of de groep personen kunnen de vatbaarheid en voedingsbodem voor radicalisering bevorderen (Inspectie Justitie en Veiligheid, 2023, Plan van aanpak Vroegsignalering van radicalisering). Extremisme Extremisme is de voorgenomen bereidheid van een individu of een groep personen om vanuit ideologische motieven (niet) gewelddadige handelingen te ondernemen die de democratische rechtstaat ondermijnen. Het handelen van een individu of een groep personen kan worden ingegeven door een bepaald (afwijkend) wereldbeeld. Democratische rechtsorde heeft betrekking op de wisselwerking tussen overheid en burgers volgens heersende principes, geldende procedures en vastgelegde instituties die afkomstig zijn uit grondwettelijk bepaalde vrijheden en rechten (zoals gelijkheid, vrijheid en participatie).

Voorbeelden van extremisme zijn op stelselmatige wijze: haat aanwakkeren, angst stimuleren, intimideren, demoniseren, verspreiding van desinformatie, verwerpen van heersende normen en waarden, ondermijnen van geldende wet- en regelgeving, het afzweren van de samenleving en het denigreren van de overheid en instituties. Bij extremisme overtreedt een individu of een groep personen bewust de wet voor het bereiken van zijn/haar/hun idealen. Het verschil tussen radicalisering en extremisme, is dat er bij die laatste bewust strafbaar wordt gehandeld. Radicalisering (het aanhangen van conflicterende opvattingen en overtuigingen) kan uitmonden in extremisme (daadwerkelijk handelen) (Analistennetwerk Nationale Veiligheid, 2023, Themastudie Extremisme). Maatschappelijke onrust Maatschappelijke onrust is ongerustheid en emotionele reacties bij groepen personen als gevolg van een schokkende gebeurtenis waarbij het risico bestaat op escalatie en verstoring van de openbare orde en veiligheid. Maatschappelijke onrust kan zich voordoen wanneer er een voedingsbodem met onderliggende maatschappelijke problemen aanwezig is, bij een dramatisch incident of een reeks van kleinere incidenten dat symbool staat voor de onderliggende maatschappelijke problemen en bij ernstige verstoring van de openbare orde en veiligheid.

Er zijn drie vormen van maatschappelijke reacties naar aanleiding van een schokkende gebeurtenis: maatschappelijke commotie (delen van opvattingen en uiten van emoties, geen verstoring), maatschappelijke bezorgdheid (bezorgdheid na gebeurtenis die leidt tot actie, indirecte verstoring) en maatschappelijke agressie (woede, doelbewuste gerichte verstoring van de maatschappij). Een passende aanpak van maatschappelijke onrust is niet eenvoudig door de verschillende gebeurtenissen, de diversiteit aan verschillende betrokken actoren (onder andere groepen personen die opkomen voor het klimaat, agrarische bedrijven, benadeelden toeslagenaffaire) en de veelheid aan soorten oorzaken (zoals zorgen over milieu, beperking rechten, schaarse woningmarkt) (Nederlands Instituut Publieke Veiligheid, 2023, Lessen uit crises en mini-crises). Complottheorieën Bij een complottheorie worden verbanden gelegd tussen gebeurtenissen die niet op waarheid berusten en waarvoor (wetenschappelijke) onderbouwing ontbreekt. Bijvoorbeeld samenzweringstheorieën gebaseerd op het idee dat de elite de burgers bedreigd en waarbij misbruik wordt gemaakt van gevoelens van miskenning en wantrouwen van maatschappelijke en politieke instituties. Complottheorieën richten zich veelal tegen de overheid, de media en/of de wetenschap waarbij wordt beweerd dat zij feiten verzwijgen en/of verdraaien.

Aanhangers van complottheorieën gaan op in hun eigen leefwereld en zijn op hun eigen manier op zoek naar veiligheid en controle. Complotdenkers kunnen zo opgaan in bepaalde complotten dat ze radicaliseren. Dit kan vervolgens leiden tot strafbare uitingen of handelingen uit beweegredenen van een complottheorie. Complottheorieën kunnen in bepaalde omstandigheden (afhankelijk van de intentie) een aparte, vergaande vorm van desinformatie inhouden (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, 2022, Handreiking omgaan met desinformatie). RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 8

Desinformatie Desinformatie is het bewust creëren en verspreiden van onware, inaccurate of misleidende informatie door een groepering of individu om te voorkomen dat een doelgroep juiste conclusies kan trekken of correcte meningen kan vormen wat kan leiden tot verkeerde opvattingen en maatschappelijk onbehagen. Desinformatie kan gebruikt worden om democratische processen (zoals verkiezingen) te verstoren, de politieke en bestuurlijke integriteit van de volksvertegenwoordiging en de rechtspraak te ondermijnen, een economische agenda na te streven en/of een gemeenschap te destabiliseren door maatschappelijke onrust te creëren. Desinformatie kan polarisatie voeden door opzettelijk onware of onnauwkeurige informatie te verspreiden om personen, groepen of organisaties te beschadigen. Dit kan ertoe leiden dat groepen personen steeds meer tegenover elkaar komen te staan (Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, 2022, Themarapport desinformatie). Maatschappelijk onbehagen

Maatschappelijk onbehagen is de bezorgdheid van burgers over de toestand van de samenleving.

Polarisatie

Polarisatie is de verscherping van tegenstellingen in opvattingen en overtuigingen tussen groepen personen in de samenleving die kan leiden tot onderlinge spanningen en wantrouwen.

Radicalisering

Radicalisering is het proces waarbij een individu of een groep personen in toenemende mate opvattingen en overtuigingen aanhangt die conflicteren met de democratische rechtsorde.

Extremisme

Extremisme is de voorgenomen bereidheid van een individu of een groep personen om vanuit ideologische motieven (niet) gewelddadige handelingen te ondernemen die de democratische rechtstaat ondermijnen.

Maatschappelijke onrust

Maatschappelijke onrust is ongerustheid en emotionele reacties bij groepen personen als gevolg van een schokkende gebeurtenis waarbij het risico bestaat op escalatie en verstoring van de openbare orde en veiligheid.

Complottheorieën

Bij een complottheorie worden verbanden gelegd tussen gebeurtenissen die niet op waarheid berusten en waarvoor (wetenschappelijke) onderbouwing ontbreekt.

Desinformatie

Desinformatie is het bewust creëren en verspreiden van onware, inaccurate of misleidende informatie door een groepering of individu om te voorkomen dat een doelgroep juiste conclusies kan trekken of correcte meningen kan vormen wat kan leiden tot verkeerde opvattingen en maatschappelijk onbehagen.

RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 9

3. Context van de gemeente Rheden; wat kunnen we hieruit afleiden? Dit hoofdstuk bestaat uit een omschrijving van de maatschappelijke context. Er zijn een vijftal fundamentele aspecten die van invloed zijn op het sentiment in de samenleving. Wanneer dit de verkeerde richting op gaat kan er maatschappelijk onbehagen ontstaan (in groepen) in de samenleving. Het betreft het vertrouwen in de menselijke mogelijkheden, heersende en geldende normen en waarden, het oplossingsvermogen van de politiek, de gemeenschapszin en de (financiële) kwetsbaarheid van burgers (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2020, Vertrouwen, maatschappelijk onbehagen en pessimisme). Hieronder worden een aantal aspecten geschetst van de context van de gemeente Rheden, die invloed (kunnen) hebben op of uiting geven aan maatschappelijk onbehagen. Demografie Demografie heeft betrekking op de samenstelling van de bevolking naar bijvoorbeeld nationaliteit en etniciteit. De gemeente Rheden bestaat uit de plaatsen Dieren, Rheden en Velp. De demografische kenmerken van de bevolking (onder andere sociaal economische positie, opleidingsniveau, etnische achtergrond, geloofsovertuiging) in de verschillende wijken in de gemeente Rheden is divers. Er doen zich ondermeer verschillen voor in de bevolkingssamenstelling van de wijken.

Wanneer er verschillende bevolkingsgroepen in een gebied (straat, buurt, wijk, gemeente, regio) wonen met verschillende normen, waarden en levensstijlen die in meer of mindere mate van elkaar afwijken of conflicteren, dan kan dit vervreemding van elkaar in de hand werken. Tegelijkertijd kan een grote homogene gemeenschap (waarin burgers grote gelijkenissen vertonen) ook bewoners buitensluiten die zich (naar hun oordeel) onvoldoende aansluiten bij hun normen, waarden en overtuigingen. Leefbaarheid Leefbaarheid betreft de aantrekkelijkheid van een gebied en/of gemeenschap om er te wonen, elkaar te ontmoeten, elkaar om hulp te vragen, te recreëren en/of te werken. De kwaliteit van de leefbaarheidssituatie in de gemeente Rheden is de afgelopen jaren verbeterd van een ruime voldoende op leefbaarheid naar goed. Hierbij is door de Leefbaarometer gekeken naar factoren op het gebied van onder meer de fysieke omgeving, voorzieningen, sociale samenhang, overlast en onveiligheid. Leefbaarheidssituatie gemeente Rheden 2002 2008 2012 2014 Ruim Ruim Ruim Goed voldoende voldoende voldoende Bron: Leefbaarometer

2016 Goed

2018 Goed

2020 Goed

2022 Goed

In de Leefbaarometer en de monitor Zicht op Wijken zijn verschillen waarneembaar in de leefbaarheidssituatie in Dieren, Rheden en Velp. Een positieve uitzondering is Velp die zeer goed scoort op leefbaarheid. De leefbaarheidssituatie in Dieren en Rheden is de afgelopen jaren ruim voldoende tot goed. Ondanks de gemiddelde positieve score op de leefbaarheidssituatie bevinden zich in de gemeente Rheden enkele kwetsbare gebieden die in een achtergestelde sociale economische positie verkeren. Het gaat hierbij om gebieden (zoals Stenfert en VelpZuid) waar zich een concentratie en cumulatie van sociale problematiek voordoet achter de voordeur. Wanneer de leefbaarheidssituatie te wensen overlaat kan dit het maatschappelijk onbehagen onder burgers aanwakkeren. Leefbaarheidssituatie 2002 2008 Dieren Ruim Ruim voldoende voldoende Rheden Ruim Ruim voldoende voldoende Velp Goed Goed RONT MC www.rontmc.nl

2012 Ruim voldoende Ruim voldoende Goed

2014 Ruim voldoende Ruim voldoende Goed

2016 Ruim voldoende Ruim voldoende Goed

2018 Ruim voldoende Ruim voldoende Goed

2020 2022 Ruim Goed voldoende Goed Ruim voldoende Zeer goed Zeer goed

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 10

Uit de Veiligheidsmonitor 2023 krijgt de leefbaarheid in de buurt in de gemeente Rheden het gemiddelde rapportcijfer van 7,6. Dit ligt hoger dan in 2013, toen de leefbaarheid in de buurt beoordeeld werd met een 7,2. De waardering voor de leefbaarheid in de buurt is vergelijkbaar met de referentiegebieden in Gelderland-Midden en Nederland. In de gemeente Rheden vinden significant meer inwoners dat hun buurt achteruit is gegaan (19%) ten opzichte van referentiegebieden in Gelderland-Midden (15%) en Nederland (17%). De tevredenheid van bewoners over de gemeentelijke aanpak van leefbaarheid is de afgelopen vier jaar gedaald en ligt ook lager dan in de referentiegebieden in Gelderland-Midden (respectievelijk 41% en 47%). Bijna driekwart van de inwoners (74%) in de gemeente Rheden voelt zich medeverantwoordelijk voor de leefbaarheid in de buurt. Een aanzienlijk kleiner deel daarvan (22%) heeft zich ook daadwerkelijk actief ingezet om de leefbaarheid in de buurt de verbeteren. Een gebied dat er negatief uitsprint wat betreft leefbaarheid in de gemeente Rheden is de wijk Stenfert volgens de Leefbaarometer van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties. Volgens de eindevaluatie van de pilot integrale wijkaanpak Dieren Stenfert gaat de leefbaarheid in deze wijk al jaren achteruit.

Om verdere achteruitgang te voorkomen is er in de wijk Stenfert gestart met een integrale gebiedsgerichte aanpak onder regie van de gemeente Rheden.

Bron: Leefbaarometer Leefomstandigheden jongeren Leefomstandigheden hebben betrekking op de manier waarop (groepen) personen leven, met name met betrekking tot hun welzijn. De leefomstandigheden van jongeren in de gemeente Rheden komt enigszins overeen met het gemiddelde in Nederland volgens het ‘Dashboard Waar staat je gemeente’ van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de monitor Zicht op Wijken van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties. Zo komt het aantal kinderen in een uitkeringsgezin (6%) overeen met het landelijk gemiddelde. De gemeente Rheden heeft echter relatief gezien meer jongeren met jeugdhulp (12,9% ten opzichte van het landelijk gemiddelde van 11%). Ook is er in de gemeente Rheden gemiddeld een grotere stapeling van sociale voorzieningen te zien per huishouden. Daarnaast is ook het schoolverzuim hoger in de gemeente Rheden (36 op 1000 leerlingen) ten opzichte van het landelijke gemiddelde (27 op 1000 leerlingen). Tot slot is de jeugdwerkloosheid twee keer zo hoog in de gemeente Rheden in vergelijking met het landelijk gemiddelde (respectievelijk 2% en 1%). RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 11

Werk en inkomen Werk en inkomen heeft betrekking op het inkomen van een (groep) personen uit werk en/of sociale voorzieningen. De gemeente Rheden doet het bovengemiddeld goed wat betreft het inkomen, opleidingsniveau, werkloosheid en gebruik van sociale voorzieningen door haar burgers volgens het ‘Dashboard Waar staat je gemeente’ van de VNG. Wanneer burgers in een sociaal economische kwetsbare positie verkeren kan dit maatschappelijk onbehagen aanwakkeren. In Velp-Zuid is de arbeidsparticipatie significant lager en het aantal bewoners in de bijstand significant hoger dan het gemiddelde in de gemeente Rheden volgens de monitor Zicht op Wijken van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties. Een gebied dat er negatief uitsprint wat betreft werk en inkomen in de gemeente Rheden is de wijk Stenfert volgens de eindevaluatie van de pilot integrale wijkaanpak Dieren Stenfert. De zelf- en samenredzaamheid in de wijk is laag en daar is hebben bewoners moeite om zelfstandig problemen aan te pakken en op te lossen. Daarnaast zijn de inkomens van bewoners over het algemeen relatief laag de kosten voor ondersteuning vanuit zorg, welzijn, werk en inkomen hoger dan in andere wijken.

Bron: Leefbaarometer Veiligheid De veiligheidssituatie (subjectieve en objectieve veiligheid) in de gemeente Rheden is gemiddeld volgens het ‘Dashboard Waar staat je gemeente' van de VNG. Hierin zijn geen grote positieve of negatieve verschillen waarneembaar ten opzichte van de landelijke cijfers op het gebied van veiligheid. De Veiligheidsmonitor toont dat inwoners in de gemeente Rheden in 2023 (rapportcijfer 7,6) aanmerkelijk positiever zijn over de veiligheid van hun woonbuurt ten opzichte van 2013 (rapportcijfer 7,1). Dit komt redelijk overeen met het landelijk gemiddelde in 2023 (rapportcijfer 7,5). Het aandeel inwoners dat zich wel eens onveilig voelt is van 2013 tot 2023 gedaald van 45% naar 35%. Vijf procent van de bewoners denkt dat er relatief veel criminaliteit voorkomt in hun woonbuurt. Dit cijfer ligt een stuk lager dan het landelijke gemiddelde van negen procent. Daarnaast vertonen de inwoners in de gemeente Rheden minder vermijdingsgedrag dan gemiddeld in Nederland. Het aandeel inwoners dat vaak omloopt of omrijdt in de eigen woonbuurt om onveilige plekken te vermijden, zich vaak ’s avonds op straat en alleen thuis onveilig voelt en bang is om zelf slachtoffer te worden van criminaliteit ligt lager. Tussen 2013 en 2023 is het slachtofferschap traditionele criminaliteit in de gemeente Rheden afgenomen van 27 procent naar 18 procent.

RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 12

De Veiligheidsmonitor toont dat 57% van de bewoners hinder ondervindt van sociale overlast in hun woonbuurt. Dit ligt significant hoger dan in de referentiegebieden in Gelderland-Midden (54%). Hiervan zegt 10% van de bewoners veel hinder te ondervinden van de sociale overlast in hun woonbuurt. De sociale overlast is van 2013 tot 2023 afgenomen van 13% naar 10%. Het aandeel inwoners dat veel overlast ervaart door sociale problemen in de buurt ligt in de gemeente Rheden significant lager dan het landelijk gemiddelde (13%). Van alle verschillende sociale problemen komt overlast door buurtbewoners het meest voor en overlast door het lastig vallen van mensen op straat het minst. Velp-Zuid verschilt als enige wijk in de gemeente Rheden in negatieve zin substantieel met het gemeentelijke gemiddelde. De veiligheid van de woonomgeving wordt door de bewoners in Velp-Zuid beoordeeld met een 7,3 (ten opzichte van een 7,6). Daarnaast is het aantal bewoners dat zich weleens onveilig voelt hoger dan gemiddeld en zijn er meer inwoners die van oordeel zijn dat er relatief veel criminaliteit is in hun woonbuurt. Ook zijn de bewoners in zijn algemeenheid in Velp-Zuid negatiever over de ontwikkeling van hun woonbuurt in het afgelopen jaar. Tevens is de sociale cohesie minder sterk dan in andere wijken in de gemeente Rheden.

Tot slot ervaren meer bewoners in Velp-Zuid overlast, onder andere door sociale problemen in hun buurt. Rheden

Rheden

Velp-No o r d

Velp-Z u id

Rheden Rh eden

Rheden

Rheden

Rheden

Ellec o m / De

Dier en -No o r d

Dier en -Z u id /

Steeg

/ L aag So er en

Span ker en

L eefbaar h eid wo o n bu u r t Rapportcijfer leefbaarheid woonbuurt Percentage buurt gaat achteruit Fysieke kwaliteit van de woonomgeving (schaalscore) Sociale cohesie (schaalscore) Oordeel functioneren gemeentelijke handhavers Oordeel aanpak leefbaarheid en veiligheid gemeente O v er las t in de bu u r t Fysieke verloedering Verkeersoverlast Sociale overlast Milieuoverlast Veilig h eids belev in g Rapportcijfer veiligheid woonbuurt Voelt zich wel eens onveilig Voelt zich wel eens onveilig in eigen buurt Idee van veel criminaliteit in eigen buurt Heeft zich gediscrimineerd gevoeld Persoonlijke weerbaarheid Slac h to ffer s c h ap Slachtofferschap geweldsdelicten Slachtofferschap vermogensdelicten Slachtofferschap vandalismedelicten Slachtofferschap online criminaliteit Bu r g er s en po litie Contact met politie Oordeel zichtbaarheid politie in uw buurt Oordeel functioneren politie in uw buurt Oordeel functioneren politie in het algemeen Pr ev en tie Aantal preventieve maatregelen (gedrag) Aantal preventieve maatregelen (thuis) Aantal preventieve maatregelen (online) slechter

gelijk

beter

* Hoe donkerder de kleur, hoe groter de zekerheid dat er sprake is van een significant verschil

Bron: Veiligheidsmonitor 2023 gemeente Rheden

RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 13

Bron: Veiligheidsmonitor 2023 gemeente Rheden Gemeenschapszin Gemeenschapszin betreft de mate van verbondenheid van (groepen) personen met de gemeenschap waar ze in meer of mindere mate onderdeel van uitmaken. Dit kan zich positief uiten in de mate waarin bewoners zich om elkaar en hun gemeenschap bekommeren. Sociale cohesie scoort in de gemeente Rheden een 6,4 volgens de Veiligheidsmonitor 2023. Dit komt overeen met de scores met de referentiegebieden in Gelderland-Midden. De betrokkenheid onder bewoners neemt volgens respondenten aan de 0-meting af. “De betrokkenheid in de gemeenschap neemt af. Bewoners laten zich minder makkelijk verleiden om ergens aan mee te doen.” (Respondent 0-meting). ‘‘Vroeger waren mensen trots om in Stenfert te wonen. Tegenwoordig verlaten bewoners de wijk als ze het kunnen veroorloven om ergens anders een woning te kopen of te huren. Het is zonde dat bewoners die het kunnen veroorloven vertrekken. We zouden juist meer sterkere bewoners willen aantrekken, zodat de gemeenschap beter in evenwicht is.” (Gemeente Rheden, Ruimtelijke agenda Stenfert, 2024). In vergelijking met de referentiegebieden zijn er in de gemeente Rheden volgens de Veiligheidsmonitor minder inwoners die vinden dat andere bewoners in de buurt op een prettige manier met elkaar omgaan. Dit kan maatschappelijk onbehagen in de hand werken.

“Ik maak mij zorgen dat iedereen steeds meer op zich zelf georiënteerd is. Wie zorgt er dan voor de ander, wanneer we steeds drukker met ons zelf zijn.” (Respondent 0-meting). RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 14

Eenzaamheid Eenzaamheid betreft het in meer of mindere mate een geïsoleerd leven leiden. Eenzaamheid kan gepaard gaan met kenmerken als negatieve gevoelens van leegte, verdriet, angst, zinloosheid en lichamelijke en/of psychische klachten. Eenzaamheid kan invloed hebben op de gezondheid, welzijn en kwaliteit van leven van (groepen) personen. Ruim 50% van de bewoners van de gemeente Rheden voelt zich volgens het ‘Dashboard Waar staat je gemeente’ van de VNG enigszins tot (zeer) sterk eenzaam (ten opzichte van ruim 48% gemiddeld in Nederland). Wanneer personen zich afzonderen van hun sociale omgeving kan dit bijvoorbeeld een voedingsbodem vormen voor radicalisering. “Ik zie veel eenzaamheid onder jongeren. Het gaat om jongeren die het gevoel hebben dat zij niet gezien worden. Het gaat ondermeer om jongeren met hulpvragen met gescheiden ouders.” (Respondent 0-meting). “Er zijn veel jongeren die thuiszitten, uitvallen en vereenzamen. Die zitten dan vaak op sociale media waar ze ook vatbaarder zijn voor beïnvloeding.” (Respondent 0-meting). Discriminatie Discriminatie is (groepen) personen anders behandelen, achterstellen of uitsluiten op basis van (persoonlijke) kernmerken (zoals godsdienst, levensovertuiging, politieke voorkeur, ras, geslacht, nationaliteit, etniciteit, seksuele diversiteit, burgerlijke staat, handicap, chronische ziekte of leeftijd).

Discriminatie kan het gevoel van eigenwaarde, vrijheid en/of veiligheid negatief beïnvloeden en hiermee maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering in de hand werken. Daarnaast kan discriminatie ook een uitingsvorm zijn die voortkomt uit maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering. Burgers zijn in de gemeente Rheden volgens de Monitor Discriminatie van Vizier Oost-Nederland slechts incidenteel slachtoffer van ongewenste bejegening op straat, op het werk, op school, in het openbaar vervoer of in het uitgaansleven die beledigend, kwetsend, dreigend of belemmerend is. In 2023 hebben 7 inwoners van de gemeente Rheden een melding gemaakt van slachtofferschap van discriminatie bij een antidiscriminatievoorziening (ADV). Daarnaast zijn er 5 voorvallen van discriminatie gemeld die zich voordeden in de gemeente Rheden. Tot slot zijn er 19 incidenten in de gemeente Rheden gerelateerd aan discriminatie geregistreerd door de politie eenheid Oost-Nederland. De Monitor Discriminatie van Vizier Oost-Nederland geeft een beeld van het aantal meldingen van alle vormen van discriminatie die antidiscriminatievoorzieningen (ADV’s), de politie en het College voor de Rechten van de Mens hebben geregistreerd.

Gezien de relatief lage cijfers van meldingen van discriminatie is de inschatting dat de daadwerkelijke aard en omvang groter is dan de cijfers uit de Monitor Discriminatie van Vizier Oost-Nederland illustreren. De gemeente Rheden maakt op haar website melding van het meldpunt van Vizier Oost-Nederland waar haar inwoners voorvallen van discriminatie kunnen melden. Op deze manier hoopt de gemeente Rheden de meldingsbereidheid bij haar bewoners ten aanzien van discriminatie te bevorderen. Demografie

RONT MC www.rontmc.nl

De demografische kenmerken van de bewoners in de gemeente Rheden (onder andere sociaal economische positie, opleidingsniveau, etnische achtergrond, geloofsovertuiging) zijn divers.

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 15

Leefbaarheid

Leefomstandigheden jongeren

Werk en inkomen

Veiligheid

Gemeenschapszin

Eenzaamheid

Discriminatie

RONT MC www.rontmc.nl

De leefbaarheidssituatie (onder meer de fysieke omgeving, voorzieningen, sociale samenhang, overlast en onveiligheid) scoort gemiddeld goed in de gemeente Rheden, met uitzondering van enkele kwetsbare gebieden. De leefomstandigheden van jongeren in de gemeente Rheden komt enigszins overeen met het gemiddelde in Nederland. Er zijn wel relatief meer jongeren met jeugdhulp, ook is het schoolverzuim en de jeugdwerkloosheid hoger. De sociaal economische situatie (wat betreft het inkomen, opleidingsniveau, werkloosheid en gebruik van sociale voorzieningen) van burgers is bovengemiddeld goed in de gemeente Rheden ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Met uitzondering van enkele kwetsbare gebieden. De veiligheidssituatie (subjectieve en objectieve veiligheid) is gemiddeld in de gemeente Rheden. Er zijn geen grote verschillen waarneembaar ten opzichte van de landelijke cijfers op het gebied van veiligheid. De sociale cohesie in de gemeente Rheden komt overeen met referentiegebieden in GelderlandMidden. Er zijn wel bewoners die vinden dat andere bewoners minder prettig met elkaar omgaan. Er is relatief veel eenzaamheid onder bewoners in de gemeente Rheden ten opzichte van het landelijk gemiddelde. De mate van discriminatie in de gemeente Rheden is op basis van de beschikbare cijfers moeilijk vast te stellen.

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 16

4. Thema’s en trends: waar is maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering waarneembaar? Op (inter)nationaal niveau zijn er ontwikkelingen die tot maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering (kunnen) leiden. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de aard, omvang en verschijningsvormen van maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering. Dit is vooral een kwalitatieve duiding, zonder concrete cijfers over de aard en omvang. Daarnaast wordt beschreven in hoeverre deze verschijningsvormen zich ook in de gemeente Rheden (kunnen) manifesteren. Opvang vluchtelingen Een vluchteling is een persoon die zijn of haar land van herkomst ontvlucht vanwege gegronde vrees voor vervolging, een gewapend conflict, een natuurramp of economische tegenspoed. Verschillende gewapende conflicten in de wereld (waaronder in Oekraïne en het Midden-Oosten) en economische, sociale en politieke malaise in diverse landen zorgen voor een toestroom van vluchtelingen. In combinatie met economische onzekerheid en schaarste op de woningmarkt heeft de komst van vluchtelingen geleid tot een zekere mate van maatschappelijk onbehagen. Dit is ook terug te zien in de electorale winst van de PVV tijdens de Tweede Kamer verkiezingen in 2023 die zich nadrukkelijk manifesteert als de politieke partij die de toestroom van vluchtelingen gaat reduceren.

Landelijk is een toename te zien van (groepen) personen die zich roeren bij de komst van opvangcentra voor vluchtelingen. In de gemeente Rheden zijn er ook (groepen) personen die zich uitspreken tegen de opvang van vluchtelingen. Wanneer de vluchtelingen eenmaal zijn gehuisvest kan dit sentiment ook in positieve zin omslaan en geven bewoners aan dat de vluchtelingen wat hun betreft wel langer mogen blijven. “Vanaf 1 september 2024 tot uiterlijk 15 juli 2026 zal de voormalige zusterflat aan de Broekstraat 9 in Velp opnieuw tijdelijke opvang bieden aan 260 asielzoekers. De zusterflat diende van 2015 tot 2017 ook al als tijdelijke opvanglocatie voor vluchtelingen. Daarom kan deze locatie snel en effectief worden omgevormd naar een opvanglocatie die voldoet aan de huidige kwaliteitseisen. Dit initiatief is bedoeld om de druk op het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) te verlichten door een tekort aan opvangplekken in Nederland. Er is momenteel een ernstig tekort aan opvangplekken voor vluchtelingen in Nederland. Het COA kan de druk niet meer aan en doet een beroep op gemeenten om extra opvangplekken te realiseren. De gemeente wil haar maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen om deze druk te verminderen. De opvanglocatie verschaft ook directe en indirecte werkgelegenheid (toeleveranciers, schoonmaak, onderwijs, beveiliging, etc.).

De grootste groep vluchtelingen zal worden gevormd door Syriërs, Eritreeërs, Irakezen, Somaliërs en Afghanen. Dit zijn de nationaliteiten van de mensen die zich op dit moment het meest melden aan de Nederlandse grens en asiel aanvragen. Bewoners voorzien zelf in het dagelijkse levensonderhoud: zij moeten dus zelf boodschappen doen en koken. Ook worden zij betrokken bij de dagelijkse gang van zaken op de opvanglocatie zoals schoonmaak en onderhoud. Er is begeleiding om hen kennis te laten maken met Nederlandse gewoonten en gebruiken. Bewoners van een opvanglocatie kunnen ervoor kiezen om bijvoorbeeld lid te worden van de plaatselijke voetbalvereniging.” (Gemeente Rheden) Er worden in de gemeente Rheden zowel vluchtelingen uit Oekraïne als uit andere landen opgevangen. Er is binnen de gemeente Rheden een verschil waarneembaar in draagvlak voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen enerzijds en vluchtelingen uit andere landen anderzijds. Dit heeft mogelijk te maken met het beeld dat burgers hebben over Oekraïense vluchtelingen. Zij worden beschouwd als Europeanen, met soortgelijke normen, waarden en geloofsovertuigingen die vanwege een gewapend conflict noodgedwongen hun land hebben verlaten. Asielzoekers uit andere landen worden regelmatig andere normen, waarden en geloofsovertuigingen toegedicht.

Daarnaast worden ook hun motieven om asiel aan te vragen soms betwist (hebben ze hun land van herkomst verlaten uit economische motieven of zijn zij daadwerkelijk op de vlucht voor geweld). “Asielzoekers worden vaak afgeschilderd als gelukzoekers. Terwijl inwoners uit Nederland zelf ook op zoek zijn naar geluk. Bijvoorbeeld inwoners die woonachtig zijn in kwetsbare wijken met een lagere sociaal-economische status. Dat kan spanning opleveren.” (Respondent 0-meting).

RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 17

Er is in de gemeente Rheden sprake van tegenstellingen binnen de opvanglocaties voor vluchtelingen uit Oekraïne. Zo zijn er spanningen tussen Oekraïense vluchtelingen die achter hun regering staan en tussen Oekraïense vluchtelingen die pro Russisch zijn. Daarnaast doen zich spanningen voor rond volwassen mannen die naar Nederland gevlucht zijn en zich (naar het oordeel van andere Oekraïense vluchtelingen) onttrekken aan de dienstplicht in hun eigen land. “Oekraïense volwassen mannen die de dienstplicht ontwijken worden uitgekotst door andere Oekraïense vluchtelingen.” (Respondent 0-meting). Huisvesting arbeidsmigranten Arbeidsmigranten zijn (groepen) personen die tijdelijk in Nederland komen werken (in met name de tuinbouw, distributie en bouwsector) en zodoende ook hier moeten verblijven. In Nederland verblijven honderdduizenden arbeidsmigranten uit met name Oost-Europa. De vraag naar buitenlandse werknemers blijft toenemen in de krappe arbeidsmarkt. Hierdoor groeit ook de behoefte aan (tijdelijke) woonruimte voor deze groep. Gevolg is dat verschillende arbeidsmigranten verblijven in woningen aan de onderkant van de woningmarkt waardoor deze woningen worden onttrokken aan de toch al schaarse woningmarkt (Het Kenniscentrum Arbeidsmigranten, Definitie arbeidsmigrant, 2020). Ook in de gemeente Rheden leidt de huisvesting van arbeidsmigranten tot geuit onbehagen onder bewoners.

“Er wonen veel arbeidsmigranten in Velp. Als er iets gebeurd is, wordt er vaak meteen naar hun gewezen. Die worden vaak gerelateerd aan criminaliteit, terwijl dit vaak onterecht is.” (Respondent 0-meting). “In het begin was er weerstand tegen de huisvesting van arbeidsmigranten. Daarna volgt berusting, omdat het niet veranderd of omdat het toch wel mee valt met de overlast.” (Respondent 0-meting). Huisvesting statushouders Een statushouder is een voormalig asielzoeker die toestemming heeft gekregen om in Nederland te mogen blijven en zodoende niet terug hoeft naar het land van herkomst. Een statushouder verblijft in een asielzoekerscentrum totdat er een woning beschikbaar is (Ministerie van Justitie en Veiligheid, huisvesting statushouders, 2024). De huisvesting van statushouders in combinatie met de schaarste op de woningmarkt leidt in verschillende gemeenten in Nederland tot beroering. Uit interviews met respondenten in het kader van de 0-meting komt naar voren dat er onder verschillende bewoners ontevredenheid wordt geuit dat statushouders voorrang voor huisvesting krijgen. “Statushouders die hier worden gehuisvest worden soms door de bestaande bewoners minder goed ontvangen. Met het groeiend woningtekort neemt de onvrede over de huisvesting van statushouders toe. Hier wordt veel over geklaagd.

Als je een kind hebt dat eind twintig is die voorlopig nog geen sociale huurwoning krijgt en statushouders wel dan kan ik mij voorstellen dat dit tot onvrede leidt.” (Respondent 0-meting). “Statushouders uit onder meer Syrië zijn goed ontvangen en wonen hier fijn. Ze zijn vaak zelf tegen meer nieuwkomers. Ze horen dat er spanningen zijn. Ze wonen in de kwetsbaardere buurten waar de onvrede groter is. Ze krijgen dan van buurtbewoners te horen dat zij er wel mogen zijn, maar dat er niet meer anderen moeten komen.” (Respondent 0-meting). Daarnaast komen er overlastmeldingen binnen van bewoners over statushouders die in een wijk wonen. De (vermeende) ervaren overlast komt veelal voort uit de verschillen in leefwijze van de statushouders enerzijds en die van andere huidige bewoners anderzijds. Het gaat dan bijvoorbeeld om jonge kinderen die tot laat in de avond op straat spelen. “De statushouders zijn er en moeten ergens wonen. We proberen de huidige bewoners uit te leggen dat statushouders er een andere levenswijze op nahouden en dat dit niet bewust overlast gevend gedrag is dat zij vertonen. En anderzijds spreken we ook statushouders aan op hun gedrag en leggen we uit dat dit onbewust en onbedoeld tot overlast leidt voor omwonenden.” (Respondent 0-meting). RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 18

“Er heeft zich een fysieke confrontatie voorgedaan tussen bewoners en statushouders. Deze confrontatie kwam tot stand omdat zij elkaar niet goed begrepen.” (Respondent 0-meting). Wantrouwen jegens de overheid Er lijkt landelijk sprake te zijn van een groeiend wantrouwen jegens de overheid. Dit komt door de ervaren afstand met de overheid door de burger (door de digitalisering van overheidsdiensten), het gevoel onder burgers dat zij onvoldoende gehoord worden door de overheid en het ontbreken van de menselijke maat (zoals bij de toeslagenaffaire). Ook heerst onder burgers het gevoel dat de overheid niet of onvoldoende op de hoogte is van wat er speelt in de samenleving en dat zij ongevoelig is voor bepaalde maatschappelijke problematiek (zoals bij de gaswinningsproblematiek). Ook heerst het gevoel bij burgers dat bepaalde groepen bevoordeeld worden door de overheid (bijvoorbeeld bij de toewijzing van sociale huurwoningen aan statushouders). Tot slot wordt de overheid (landelijk) bij complexe maatschappelijke vraagstukken een gebrek aan visie verweten (zoals bij de klimaatproblematiek). Om het vertrouwen in de overheid onder burgers te herstellen kan worden ingezet op nabijheid en inspraak (Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum, 2021, Van persoonlijke krenking tot vertrouwensbreuk, verhalen van burgers met gebrek aan vertrouwen in instituties).

Ook binnen de gemeente Rheden wordt het wantrouwen jegens de overheid, en dan met name richting de gemeente of instituties als de politie sterker dan voorheen gevoeld volgens de respondenten die zijn geïnterviewd in het kader van de 0-meting Dit komt met name voor in de als kwetsbaar aangemerkte wijken als Stenfert, waar het aandeel sociale huur 95% is. “Sommige mensen liggen vaker dwars. Die zijn bij wijze van spreken overal tegen. Het is nooit goed.” (Respondent 0-meting). Richting de gemeente uit zich dat bijvoorbeeld rond of tijdens informatiebijeenkomsten over bijvoorbeeld huisvesting van vluchtelingen. Bewoners voelden zich niet serieus genomen omdat ze in een te laat stadium of te beperkte mate werden betrokken en het gevoel hadden geen input meer te kunnen hebben op de besluitvorming. Hier had de gemeente mogelijk zorgvuldiger kunnen communiceren. Ook veel genoemd in het kader van afgenomen vertrouwen richting de overheid zijn de lange wachttijden voor het sociaal meldpunt van de gemeente Rheden. Respondenten horen hier veel klachten over van burgers. “Verschillende jongeren zijn anti institutioneel en wantrouwend richting de overheid. Voor een deel hebben deze jongeren dit ook van huis uit meegekregen.” (Respondent 0-meting).

Anti-institutioneel extremisme Anti-institutioneel extremisme heeft betrekking op (groepen) personen die zich afzetten tegen de overheid en allerlei organisaties en instituties. Hierbij wordt vaak het wereldbeeld aangehaald waarin een kwaadaardige elite burgers wil onderdrukken of wil uitroeien. Er is in Nederland in toenemende mate sprake van anti-institutioneel extremisme waarbij (groepen) personen zich vanuit ideologisch motief met al dan niet gewelddadige activiteiten democratische instituties en processen ondermijnen. De schatting is dat in Nederland ruim honderdduizend burgers complottheorieën aanhangen waarin ministers, journalisten, rechters en wetenschappers worden beticht van deelname aan een elite die de bevolking wil onderdrukken waarbij gebeurtenissen (zoals de corona pandemie) worden aangewend om verdergaande controle over burgers uit te (kunnen) oefenen (Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, 2022, Jaarverslag). Daarnaast zijn er burgers die zich soeverein verklaren en zich niet langer willen laten onderwerpen door wet- en regelgeving van de overheid. Deze groep burgers wenst niet langer belasting te betalen en ze willen zich laten uitschrijven bij het bevolkingsregister. Het gevolg is dat deze burgers in financiële problemen (kunnen) komen. De gemeente Rheden lijkt maar mondjesmaat met zelfverklaarde soevereine burgers te maken te hebben.

Een aantal respondenten die zijn geïnterviewd in het kader van de 0-meting geeft aan dat de gemeente af en toe een brief ontvangt van een zelfverklaarde autonome burger, maar dat er geen aanwijzingen zijn dat dit meer of minder is dat landelijk het geval is. Wel werd door respondenten benoemd dat er een zeer klein aantal bewoners bekend is dat kiest voor het thuishouden van hun kinderen of afreist naar enclaves in bijvoorbeeld Portugal. RONT MC www.rontmc.nl

0-meting maatschappelijk onbehagen, polarisatie en radicalisering 19

“Ik ben nog geen soevereine burgers tegengekomen. Waarschijnlijk omdat ze niet om hulp vragen.” (Respondent 0-meting). Jihadistisch extremisme Jihadistisch extremisme betreft een ideologie die oproept tot het voeren van een ‘heilige oorlog’ tegen ‘ongelovigen’. Aanhangers van deze ideologie claimen de Islam om hun extremistische overtuigingen met geweld aan anderen op te leggen (Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, Jihadistische dreiging tegen Nederland, 2024). Voor de totstandkoming van deze rapportage is het dreigingsniveau door de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) verhoogd van 3 (aanzienlijk) naar 4 (substantieel). Dit betekent dat er volgens de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid een reële kans is dat er een aanslag in Nederland plaatsvindt. Er wordt een toegenomen terroristische dreiging waargenomen doordat extremistische jihadistische groeperingen voorbereidingen treffen om in Europa aanslagen te plegen (Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, 2023, Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland). Jihadistisch extremisme lijkt volgens respondenten momenteel minder prominent aanwezig te zijn in de gemeente Rheden. In het verleden zijn er enkele uitreizigers uit de gemeente Rheden vertrokken om zich aan te sluiten bij de Islamitische Staat (IS).