Kadernota 2024 (23.47).pdf

Kadernota 2024

Datum vaststelling B&W:

30 mei 2023

Datum besluitvorming Raad:

4 juli 2023

Inhoudsopgave Voorwoord .......................................................................................................................... 3 1. Inleiding en samenvatting ................................................................................................ 7 Opbouw en leeswijzer kadernota ........................................................................................ 7 Indicatie ontwikkeling financieel perspectief ......................................................................... 7 Actualiteit ........................................................................................................................ 8 Programmaplan ................................................................................................................ 9 2 Programma's................................................................................................................... 10 1 Samenleving ................................................................................................................ 11 2 Leefomgeving ............................................................................................................... 17 3 Bestuur & organisatie .................................................................................................... 28 3.

Uitgangspunten en kaders ............................................................................................... 34 Algemene uitgangspunten ................................................................................................ 35 Uitgangspunten bij bepalen baten ...................................................................................... 36 Uitgangspunten bij bepalen lasten ..................................................................................... 38

Voorwoord Rheden 450 jaar geeft ons allemaal energie. Ook de lente brengt onze inwoners weer tot leven en nodigt uit om erop uit te trekken. Inwoners kunnen dit jaar genieten van een groot aantal festiviteiten in het kader van het 450-jarig bestaan. De Coronaperiode hebben wij achter ons kunnen laten. Tegelijkertijd leven we in een tijd waarin nieuwe onzekerheden zich voordoen. In Oekraïne woedt nog steeds een gruwelijke oorlog waardoor grote groepen mensen zijn weggevlucht van huis en haard op zoek naar een veilig heenkomen. Ook in Rheden doen we er alles aan om hen ruimhartig op te vangen. De klimaatcrisis geeft grote zorgen en de stikstofontwikkelingen brengen onzekerheden met zich mee. Betaalbare koop- en huurwoningen zijn helaas vaak onvindbaar en de biodiversiteitscrisis maakt dat we vol moeten inzetten op het vergroten en verbinden van onze natuurgebieden en parken. Op al deze onderwerpen dragen we als gemeente een grote verantwoordelijkheid. Financieel perspectief In de Voorjaarsnota 2023 van het kabinet (28 april 2023) is ook de financiële toekomst geschetst. Vanaf 2026 is er voor gemeenten structureel zo’n € 3 miljard minder beschikbaar voor het uitvoeren van gemeentelijke taken en biedt het accres vanaf 2027 te weinig vergoeding voor het opvangen van de autonome groei van de zorgtaken.

Het is goed dat er nu een aanzet is voor een nieuwe normeringssystematiek, maar alles bij elkaar geeft deze voorjaarsnota niet de gewenste structurele financiële zekerheid voor gemeenten. Uit deze Kadernota blijkt dat de structurele financiële ruimte in onze begroting, volledig wordt opgeslokt door de (doorwerking van) indexaties die veel hoger zijn dan eerdere jaren. De Rijksoverheid compenseert gemeenten hier onvoldoende voor. Bovendien worden we in 2027 opnieuw geconfronteerd met het ‘ravijn’ in het gemeentefonds, dat in 2026 ook al was aangekondigd maar op het laatste moment incidenteel is verzacht. Het financieel perspectief is ten opzichte van de Programmabegroting 2023 dan ook verslechterd. Op basis van de huidige inventarisatie is er in 2024 sprake van een verwacht begrotingstekort van € 9 miljoen. Dit doet een aanslag op de financiële weerbaarheid en roept de vraag voor maatregelen rond bezuinigingen op. Hoewel we in Rheden de financiën op orde hebben en de eerste jaren de middelen nog toereikend waren, worden hierdoor – net als in elke andere Nederlandse gemeente – onze inhoudelijke ambities beperkt. Financiële duidelijkheid bij meicirculaire gemeentefonds Een nieuwe lente betekent ook een nieuwe Kadernota voor de gemeente Rheden. Het gesternte waarin we deze moeten maken, is nog ongewis.

Dit komt met name door het onzekere financiële meerjarenperspectief vanuit de Rijksoverheid, zoals hierboven geschetst. We hopen van harte dat het Rijk bij de meicirculaire financiële duidelijkheid biedt en ruimte schept die het mogelijk maakt om financiële knelpunten op te lossen en onze ambities waar te maken. Met deze Kadernota informeren we u als gemeenteraad niet alleen over de stand van de gemeentefinanciën. We nemen u vooral ook mee in de hoofdlijnen van het beleid. Graag gaan we met u in gesprek over de ontwikkelingen die op ons afkomen en horen we uw visie daarop en het financiële dilemma dat we hierboven hebben geschetst. Die betrekken we dan vanzelfsprekend bij het opstellen van de begroting 2024. Brede welvaartsmonitor Dit jaar wordt een lokale welvaartsmonitor ontwikkeld, waarbij de gewenste uitkomstindicatoren in nauw overleg met u worden ontwikkeld. De lokale welvaartsmonitor zal in de toekomst belangrijk worden voor het opstellen van de Kadernota 2025 en verder. De cijfers die hierin worden gepresenteerd, laten immers belangrijke ontwikkelingen zien: bijvoorbeeld de groei van de 3

werkgelegenheid in de gemeente, de voortgang van de energietransitie, de armoede die nog in veel wijken aanwezig is en de verschillen in ervaren gezondheid tussen inwoners. Ook inwoners zullen in de toekomst aangeven wat zij belangrijke thema’s vinden voor uitkomstmonitoring. Ambtelijke organisatie De loonontwikkeling van de ambtelijke organisatie volgt uit de cao-afspraken. Op 22 februari jl. is een principeakkoord gesloten voor de cao van gemeenten. Deze cao loopt tot en met 31 december 2023. Het effect voor 2023 is verwerkt. Voor 2024 zijn nog geen cao-afspraken gemaakt. Daarom baseren we de raming voor de loonontwikkeling in 2024 op het Centraal Economisch Plan 2023 dat 9 maart door het Centraal Planbureau is gepubliceerd. Als gevolg van de CAO 2023 komen we uit op een gemiddelde loonsverhoging van 7%. Dit leidt tot een structurele verhoging van de loonkosten in 2023 van € 1,3 mln. en aanvullend circa € 1,6 mln. vanaf 2024. Formatieve ontwikkelingen binnen de gemeente spelen ook bij onze gemeenschappelijke regelingen en hebben mogelijk ook gevolgen voor de omvang van de dienstverlening van de Connectie. Daarnaast spelen zij ook een rol in het realiseren van de Rhedense ambities. In aanloop naar de Begroting wordt dit effect nader uitgewerkt en in beeld gebracht.

Onzekerheden in Rijksbijdrage Net als in de afgelopen jaren is het ook in dit voorjaar onzeker hoe de financiële vooruitzichten voor de komende jaren zullen zijn. Twee jaar geleden was er onzekerheid omdat er nog geen nieuw kabinet was. Vorig jaar ontstond onzekerheid vanwege de onduidelijkheid in het regeerakkoord van het kabinet over de nieuwe financieringssystematiek vanaf 2026. De door gemeenten dringend gewenste duidelijkheid over het structurele financiële perspectief is helaas tot op heden nog altijd niet geboden. In de septembercirculaire 2022 is wel een incidentele tegemoetkoming in het gemeentefonds voor het jaar 2026 toegekend. Daardoor is het ‘ravijn’ in 2026 enigszins gedempt en in volle omvang verschoven naar 2027. Het Rijk belooft duidelijkheid aan gemeenten in de meicirculaire van dit jaar, waarbij het afwachten is hoe duidelijk deze circulaire gaat zijn. Komt er bijvoorbeeld een (aanvullende) compensatie? En is deze compensatie dan incidenteel of structureel? Of komt er ook een nieuwe systematiek voor de berekening van het gemeentefonds? En hoe ziet die systematiek er dan uit? De meicirculaire 2023 komt voor alle gemeenten te laat in het proces van het opstellen van Kadernota’s, waardoor ook het financiële meerjarenperspectief in deze Rhedense Kadernota 2024 onzekerheid kent.

Gemeenten gaan hier ieder naar eigen inzicht mee om en de Provincie worstelt hier vanuit haar toezichthoudende rol (ook) mee. Samenvatting programma’s Op de volgende pagina’s geven wij per programma hoofdlijnen een aantal inhoudelijke ontwikkelingen weer, waarover u in deze kadernota nadere duiding leest. Programma 1: Samenleving Thema Ontwikkelingen Financiële bestaanszekerheid

•

Stevige lokale teams. Wij zetten in op een onderbouwde benodigde ambtelijke capaciteit voor de drie thema’s.

•

Meer inwoners hebben moeite om rond te komen.

•

Naar verwachting neemt het aantal schuldhulpverleningstrajecten toe. Wij blijven ons richten op uitstroom naar werk en zetten in op aansluiting bij de sociale basis. Over het algemeen kan gesteld worden dat de kosten zullen toenemen.

• •

4

Thema Vitaal en gezond

Ontwikkelingen •

•

Sociale basis

•

• • •

Er is landelijk overeenstemming over een Hervormingsagenda Jeugd. Dit betekent dat de huidige bezuinigingsopgave niet zal toenemen. Jeugdbescherming staat onder druk en is in ontwikkeling. De caseload wordt afgeschaald. Dit betekent een grotere druk op de gemeentelijke sociale teams, deze zullen versterkt moeten worden. Een regionaal veiligheidsteam wordt gestart. Vergrijzing zal in de komende jaren de vraag naar Wmo maatwerk doen toenemen. Ook zal de druk worden verhoogd door de afbouw van intramurale verpleeghuisplekken. Integrale wijkaanpak Stenfert 2024 ev. Hiervoor stellen wij een programma voor met een additionele investering. In 2024 zullen wij ons moeten gaan aansluiten bij PGB 2.0. Dit betekent extra taken en verantwoordelijkheden voor de gemeente. Ook bij onze partners hebben wij te maken met inflatie, loonstijgingen en toename van de energiekosten. Ook autonome ontwikkelingen laten kostenstijgingen zien.

Programma 2: Leefomgeving Thema Ontwikkelingen Energie- en warmtetransitie

Vernieuwing omgevingsbeleid

•

Energietransitie komt op stoom. Het team Energietransitie is gestart.

•

Komende jaren zetten we o.a. in op bewustwording en activering.

•

Vanaf 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. In 2024 zetten we in op de doorvertaling van beleid naar uitvoering.

•

In 2024 gaan we verder met het bouwen van het Omgevingsplan.

•

In 2024 stellen we naar verwachting ook de Omgevingsvisie vast.

•

In het landelijk gebied spelen grote opgaven een rol. Met name de stikstofopgave en de versterking van de natuur. Het in 2022 vastgestelde Masterplan Veluwezoom wordt invulling gegeven met deelprojecten, in deze kadernota worden nog geen extra middelen gevraagd. Wij zetten eerst in op aanvullende externe middelen. De woningbouwopgaven vragen om extra capaciteit. Bijvoorbeeld Haveland, het Woonwagenbeleid en het realiseren van de Woonzorgvisie. Extra inzet wordt gevraagd voor het project Blijfwijk. De bouwkosten en stikstofonderzoeken leiden tot vertraging en vragen om extra middelen. In 2024 wordt ingezet op de uitwerking van de Economische visie en het vaststellen van een Visie op Toerisme.

•

Volkshuisvesting

•

• Economische ontwikkeling

•

• Circulaire economie

•

Er zijn extra middelen nodig voor de actualisatie van de informatiepanelen in de centra van de dorpen. De focus voor 2024 ligt op het vergroten van bewustwording van het circulair denken. Wij zetten in op Repair-cafés, grondstoffenplannen en vouchers voor circulariteitschecks.

5

Thema Mobiliteit en infra

Ontwikkelingen •

•

Wij zetten maximaal in op het speerpunt Duurzame Mobiliteit. Voor subsidies is cofinanciering nodig. Het lijkt wenselijk daarom het budget Verkeersvoorzieningen op te hogen. Bouwkosten en stikstofeisen belemmeren de wegenbouw.

Programma 3: Bestuur & Organisatie Thema Ontwikkelingen Dienstverleningsagenda

•

• •

Wij doen onderzoek naar de impact van de implementatie van nieuwe wetten en regels. De consequenties hiervan nemen we mee in de begroting 2024. Er vindt een uitbreiding plaats van de formatie bij Vastgoed. Dit heeft te maken met de grote verduurzamingsopgave. De kosten voor het ICT en audiovisuele middelen nemen toe.

Regionale samenwerking en internationale betrekkingen

•

De Groene Metropool Regio vraagt een aanvullende gemeentelijke bijdrage vanwege de inflatie. Ook de Regionale Energiestrategie vraagt middelen. Een voorstel hiervoor zal aan u Raad worden voorgelegd.

Vastgoedportefeuille

•

Het Rhedens Vastgoedkader is nog steeds het uitgangspunt. Bij onroerend goed transacties moeten wij de algemene beginselen van behoorlijk bestuur toepassen. Wat dit betekent voor onze gemeente wordt nu onderzocht. Het project nieuwe gemeentehuis verloopt tot op heden volgens plan. In 2023 is het Veiligheidsbeleid opnieuw vastgesteld. In het uitvoeringsplan is de inzet bepaald. De inzet voor de bekostiging van de vluchtelingenopvang wordt bekostigd vanuit het Rijk. Het brengt echter wel extra inzet van onze gemeente. De VGGM heeft een tweetal ontwikkelingen (versterking bedrijfsvoering en GGD) aangekondigd die vragen om een extra bijdrage. Ook hier hebben we te maken met loon- en prijsstijgingen.

• Integrale veiligheid

•

•

•

Resumé We zien veel financiële onzekerheden op ons afkomen, dit betekent dat het belangrijk is om hierover intensiever met elkaar in gesprek te gaan en blijven. Bovenstaande ontwikkelingen leiden tot een aanpassing van het verwachte begrotingssaldo in de jaarschijf 2024 van afgerond € 1,7 miljoen voordelig naar € 9 miljoen nadelig. De memo met een doorrekening van de meicirculaire die u in juni 2023 ontvangt geeft hierin mogelijk meer houvast. We sluiten de noodzaak om te bezuinigen niet uit en bereiden keuzes voor, maar op moment van schrijven biedt het financieel perspectief teveel onzekerheden: het financieel kader ontbreekt. We stellen dan ook voor om deze kadernota oriënterend te behandelen. Ondertussen blijven we binnen deze financieel weinig rooskleurige context inzetten op groener, socialer en dichterbij. In deze Kadernota beschrijven we op hoofdlijnen onze inspanningen, knelpunten en uitdagingen die hierop gericht zijn.

6

1. Inleiding en samenvatting Hierbij bieden wij u de Kadernota 2024 aan. Deze kadernota is vooral gericht op de kwalitatieve duiding van ontwikkelingen. Het betreft een beleidsarme nota waarin we tegelijkertijd ook onze ambities voor komende jaren benoemen. Het financieel meerjarig perspectief presenteren we op hoofdlijnen. De reden hiervoor is de onzekerheid over de financiën vanuit het gemeentefonds. Na publicatie van de meicirculaire kan hierover meer duidelijkheid worden gegeven. In juni voorafgaand aan de behandeling van de kadernota op 4 juli a.s. - informeren wij de Raad over de uitkomsten van de circulaire en de effecten op ons financiële perspectief. Het college heeft met deze nota de volgende doelstellingen voor ogen: • • •

•

Het formuleren van de financiële kaders en uitgangspunten die gelden voor de begroting 2024 en meerjarenraming 2025 – 2027 binnen het bestaande beleid; Gezamenlijk koers bepalen om het financieel perspectief verder te verbeteren; Autonome ontwikkelingen: Lopend beleid wordt voortgezet maar er is een verandering van kosten of inkomsten (bijvoorbeeld prijsstijgingen, veranderde wet- en regelgeving). De gemeente heeft geen invloed op de wijzigingen en heeft geen of weinig keuzemogelijkheden. De keuzemogelijkheid is te vinden niet continueren van lopend beleid Overige ontwikkelingen: heeft betrekking op het uitvoeren van nieuw (vastgesteld) beleid, nieuwe taken en/of uitbreiding van de dienstverlening. Hierdoor is er sprake van een keuze.

In deze kadernota brengen wij nadere prioritering aan m.b.t. de bestuurlijke speerpunten zoals benoemd in het College-werkprogramma 2022-2026. Waarbij wij de focus leggen op ‘Groener, Socialer, Dichterbij’ en daarbij het inwonersperspectief voorop stellen. Het college legt uw Raad deze Kadernota ter vaststelling voor, waarmee uw Raad de kaderstellende functie uitoefent.

Opbouw en leeswijzer kadernota 1. Inleiding en samenvatting 2. Uiteenzetting per programma Per programma is beschreven: a. visie b. perspectief per thema c. autonome ontwikkelingen per thema d. financiële ontwikkelingen 3. Uitgangspunten en kaders voor het opstellen van de begroting 2024

Indicatie ontwikkeling financieel perspectief Op basis van de inventarisatie van diverse te verwachten uitgaven en inkomsten in komende jaren geven we op hoofdlijnen de verwachte ontwikkeling weer van het financieel perspectief 2024-2027. Het financieel perspectief is ten opzichte van de Programmabegroting 2023 verslechterd. Op basis van de huidige inventarisatie is er in 2024 sprake van een verwacht begrotingstekort van € 9 miljoen. Ook in de periode 2025 - 2027 zien we zeer forse begrotingstekorten, afgerond € 12 miljoen in de laatste jaarschijf van 2027.

7

Verwachte ontwikkeling financieel perspectief Post (bedragen x € 1 miljoen) Primitieve begroting 2023 Totaal verwachte bijstellingen Perspectief na Kadernota

2024 1,7 - 10,7 - 9,0

2025 2,0 - 10,5 - 8,5

2026 -3,9 - 8,7 - 12,6

2027 -3,9 - 8,1 - 12,0

Voor de jaarschijf 2024 zien we een aanpassing van het verwachte begrotingssaldo van afgerond € 1,7 miljoen voordelig naar € 9 miljoen nadelig. Deze nadelige bijstelling van € 10,7 miljoen is op hoofdlijnen als volgt te specificeren.

Aanpassing jaarschijf 2024 Aanpassing jaarschijf 2024 (x € 1.000) Nadelig: Loon- en prijsstijgingen

-5.869

Autonome ontwikkelingen (excl. loon- en prijsstijgingen)

-2.560

Overige ontwikkelingen

-2.909

Voordelig: Algemene uitkering (AU) sept- en dec.circ.2022

806

AU: nabetaling loon- en prijsontwikkeling 2022

276

AU: accres voor loon- en prijsontwikkeling 2024

1.174

Overige mutaties per saldo nadelig:

-1.601

Totale aanpassing jaarschijf 2024

-10.683

Ten aanzien van de voordelen met betrekking tot de Algemene Uitkering (AU): Op basis van de Voorjaarsnota van het Rijk en de prognose van het CPB (publicatie 9-3-2023) is een voorzichtige prognose gemaakt voor de extra baten. Met de memo over de meicirculaire verwachten we u een vollediger beeld te kunnen geven. De inhoudelijke toelichting voor deze - en de andere bovenstaande afwijkingen leest u terug bij de betreffende programma's.

Actualiteit In deze Kadernota is de meerjarige ontwikkeling van het gemeentefonds verwerkt op basis van de september- en decembercirculaire gemeentefonds van 2022 van het ministerie van BZK. Ten tijde van het opstellen van de Kadernota was de meicirculaire 2023 van het gemeentefonds nog niet door het Ministerie van BZK gepubliceerd. Naar verwachting zal in de meicirculaire een toename van het accres opgenomen worden, waardoor we in de periode 2023 t/m 2027 een substantieel hogere algemene uitkering zullen ontvangen. Met een aparte raadsmemo zullen we z.s.m. op de effecten van de meicirculaire terugkomen. Op basis van deze kadernota ziet het verwachte perspectief, vertaald naar programma’s, er als volgt uit:

8

Programmaplan Verwachte ontwikkeling fin.perspectief (x € 1 miljoen) Programmabegroting 2023

2024

2025

2026

2027

1,7

2,0

-3,9

-3,9

Pr. 1 Samenleving

-6,3

-5,0

-4,7

-4,2

Pr. 2 Leefomgeving

-1,0

-0,7

-0,5

-0,4

Pr. 3 Bestuur & organisatie

-3,4

-4,8

-3,5

-3,5

totaal bijstellingen:

-10,7

-10,5

-8,7

-8,1

Verwacht perspectief stand Kadernota

-9,0

-8,5

-12,6

-12,0

Bijstellingen o.g.v. kadernota 2024:

9

2 Programma's

10

1 Samenleving

Wat is onze visie? Wij vinden het belangrijk dat onze inwoners gezond, gelukkig en veilig in onze gemeente kunnen opgroeien, ouder worden, werken en wonen. We willen een samenleving waar mensen naar elkaar omkijken en in hun bestaanszekerheid kunnen voorzien. We sluiten aan bij de eigen mogelijkheden van onze inwoners en de netwerken die zij hebben. We doen wat nodig is om deze 'sociale basis' te stimuleren en te versterken zodat iedereen die dat wil, actief mee kan doen. Daar waar nodig zetten we passende zorg en ondersteuning in. We focussen ons in het bijzonder op de volgende hoofdthema's voor onze inwoners: • het vergroten van de financiële bestaanszekerheid • het stimuleren en versterken van de sociale basis (sociale bestaanszekerheid), en • het mogelijk maken van een vitaal en gezond leven Deze hoofdthema's omvatten meerdere beleidsgebieden en dienstverlening. We werken actief samen met veel organisaties (informeel en professioneel) binnen en buiten onze gemeente. We geloven hierbij in de kracht van ons verenigingsleven. Uitgangspunt bij de uitwerking van de hoofdthema's is dat onze inwoners de zorg en ondersteuning krijgen die zij nodig hebben. Informeel waar het kan en formeel waar het nodig is. We ontwikkelen de inzet van informele netwerken en professionals zodat deze goed op elkaar aansluiten.

De zorg en ondersteuning die nodig is (formeel en informeel), is laagdrempelig, goed toegankelijk en dichtbij huis. Kansengelijkheid en bestaanszekerheid (financieel en sociaal) staan hierbij centraal. Hierbij hebben we speciale aandacht voor de preventie en zoeken samen met organisaties naar de mogelijkheden om dichterbij zorg en ondersteuning aan te bieden.

Financiële bestaanszekerheid Perspectief Stevige lokale teams De komende jaren zetten we blijvend in op lokale teams Samenleving (totale breedte van domein Samenleving). Wij ronden in 2023 een onderzoek (met o.a. Berenschot) af naar de benodigde capaciteit om als professionele organisatie te kunnen blijven opereren met de toenemende opdrachten en vragen vanuit de Rijksoverheid en om onze inwoners op passende wijze te blijven ondersteunen. Minimabeleid We verwachten dat inwoners voorlopig moeite houden om rond te komen mede als gevolg van inflatie en energieprijzen. Deze ontwikkeling heeft invloed heeft op het gebruik van onze

11

minimavoorzieningen. Het effect van deze ontwikkelingen brengen wij in beeld bij de programmabegroting 2024. Schuldhulpverlening Er worden wijzigingen in de wet doorgevoerd waarmee de looptijd van schuldregelingen wordt gehalveerd per 1 juli 2023. Wij verwachten dat de kredietbank Nederland een hogere bijdrage gaat vragen door minder opbrengsten. Bij de behandeling van de programmabegroting 2024 verwachten wij in beeld te hebben wat de financiële consequenties zin van de hulpvragen. Participatie Binnen de Participatiewet blijven we ons richten op uitstroom naar werk. Daarnaast richten we meer op degenen die een grotere afstand tot de arbeidsmarkt hebben, of zelfs degenen van wie we niet verwachten dat de arbeidsmarkt in zicht is of komt. Hiertoe zoeken we aansluiting bij de sociale basis en streven we ernaar mensen te stimuleren en begeleiden naar participatie op hun niveau. Inwoners in de bijstand met een grote afstand tot de arbeidsmarkt, hebben een grotere begeleidingsbehoefte. Dit betekent dat heeft effect op de uitvoeringscapaciteit. Ook stimuleren we werken naast de bijstand. We maken parttime werk in de bijstand en uitstroom uit de bijstand aantrekkelijker, via een premie.

Autonome ontwikkelingen Participatiewet De bestaanszekerheid van inwoners met een laag inkomen staat onder druk. Het inkomensbeleid vanuit het rijk blijkt ontoereikend; gemeenten moeten de negatieve effecten op inwoners opvangen. Het rijk werkt aan een stelselherziening voor de Participatiewet en het toeslagenstelsel dat in 2024 in werking treedt. We passen ons terugvorderingsbeleid hierop aan. Mogelijk heeft dit financiële gevolgen vanaf 2024. De verwachting is dat de doelgroep die een beroep doet op bijstand voor een groot deel blijft bestaan uit mensen die een grote afstand tot de arbeidsmarkt hebben. Dit vraagt ons om oog te hebben voor passende begeleiding, passende participatie en in te spelen op de groeimogelijkheden die iemand binnen zijn eigen vermogen heeft. Wegens een structureel stijgende 'Nieuwe doelgroep'(doelgroep loonkostensubsidie), die bovendien tot pensioengerechtigde leeftijd bij ons blijft, worden meer kosten verwacht op het gebied van verstrekking loonkostensubsidie, jobcoaching en trajectbegeleiding. Naar verwachting leidt dit tot een overschrijding van het re-integratiebudget. De verwachting is dat deze kosten in 2023 en daarna blijven stijgen. Minimabeleid Nibud doet vanuit de minima effect rapportage een aantal aanbevelingen op ons minimabeleid. Deze aanbevelingen worden in de loop van 2023 uitgewerkt.

Dan zal ook meer inzicht zijn in de financiële consequenties voor 2024 en verder. Gelrepashouders maken meer gebruik van hun pas-tegoed. De programmakosten stijgen daardoor. De Gelrepas is in regionaal verband geëvalueerd. De aanbevelingen worden in de loop van 2023 uitgewerkt. Bewindvoering De kosten voor bewindvoering laten een stijgende lijn zien. Het aantal inwoners dat uitstroomt uit bewind is beperkt en de tarieven van de bewindvoerders stijgen jaarlijks (indexatie).

12

Vitaal en gezond Perspectief Stevige lokale teams De komende jaren zetten we blijvend in op onze lokale teams Samenleving (totale breedte van domein Samenleving). Wij ronden in 2023 een onderzoek (met o.a. Berenschot) af naar de benodigde capaciteit om als professionele organisatie te kunnen blijven opereren met de toenemende opdrachten en taken vanuit de Rijksoverheid en om onze inwoners op passende wijze te blijven ondersteunen.

Autonome ontwikkelingen Hervormingagenda jeugd Het ministerie van VWS heeft met de VNG overeenstemming bereikt over de Hervormingsagenda Jeugd die zich richt op een reeks van onderwerpen: verhelderen van de reikwijdte van de jeugdhulpplicht, verbeteren van de toegang, verhogen kwaliteit en effectiviteit jeugdhulp, versterken kleinschalige opvang, betere beschikbaarheid gespecialiseerde jeugdzorg door meer (boven)regionale en landelijke inkoop, versterking uitvoeringskracht gemeenten (stevige lokale teams), vermindering van administratieve lasten en vergroten inzicht in de werking van het stelsel. De voorgenomen bezuinigingen in de jeugdzorg worden de komende twee jaar ''verzacht''. Aanvankelijk was het de bedoeling dat er vanaf 2023 374 miljoen euro per jaar zou worden bezuinigd, oplopend tot 570 miljoen in 2025. De afgesproken verzachting betekent, dat de bezuinigingsopgave de komende twee jaar niet stijgt, maar 374 miljoen blijft. Jeugdbescherming onder druk en in ontwikkeling Al geruime tijd staan de instellingen voor jeugdbescherming en daarmee de bescherming van jeugdigen onder grote druk. Deze instellingen starten in 2023 met het afbouwen van de caseload voor jeugdbeschermers. Met grotere wachtlijsten en hogere druk op de lokale sociale teams tot gevolg.

Er wordt landelijk ook gewerkt aan structurele verbetering van de jeugdbescherming als onderdeel van het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming in de komende jaren. We moeten ons op deze ontwikkelingen voorbereiden. Aan de ene kant door het lokale sociale team te versterken. En aan de andere kant door in samenwerking met de gemeenten in de regio en partners in de bescherming van kinderen (Veilig Thuis, Raad voor de Kinderbescherming, en instellingen voor jeugdbescherming (GI)) een te starten met een regionaal veiligheidsteam.

Sociale basis Perspectief Stevige lokale teams De komende jaren zetten we blijvend in op onze lokale teams Samenleving (totale breedte van domein Samenleving). Wij ronden in 2023 een onderzoek (met o.a. Berenschot) af naar de benodigde capaciteit binnen Samenleving om als professionele organisatie te kunnen blijven opereren met de toenemende opdrachten en taken vanuit de Rijksoverheid en om onze inwoners op passende wijze te blijven ondersteunen. Demografische ontwikkelingen Wmo maatwerk 13

Rheden zal in de komende jaren te maken krijgen met een groei van het aantal oudere inwoners. Deze vergrijzing brengt een toename van de vraag om ondersteuning met zich mee waardoor de kosten zullen stijgen. Meer inwoners zullen een beroep doen op de Wmo met een vraag om huishoudelijke ondersteuning. Ook bij de onderdelen Wonen, Rollen en Vervoer verwachten we dat de aanvragen gaan toenemen. Een bijkomend ongunstig effect voor onze gemeente heeft de aangekondigde rem op de groei van intramurale verpleeghuisplekken zoals aangekondigd door minister van langdurige zorg (mw. Helder). Deze ontwikkeling draagt bij aan vergroting inzet voor met name woningaanpassingen en verstrekking van hulpmiddelen en vervoervoorzieningen vanuit de Wmo. Budget wooncoach We zetten in op betere doorstroming en beter gebruik van aangepaste woningen. In 2022 is de wooncoach gestart. De wooncoach ondersteunt mensen bij de vragen over verhuizen en bij het vinden van een geschikte woning. Per jaar ondersteunt de wooncoach 25 inwoners bij de zoektocht naar een passende woning. Uit evaluatie blijkt dat de Wooncoach in het eerste jaar 28 mensen met een woonhulpvraag heeft geholpen. Er zijn 3 mensen daadwerkelijk verhuisd en 2 verhuizingen zijn gepland. Dit is een mooi resultaat voor het eerste jaar. In december 2023 loopt de opdracht voor de wooncoach af.

De inzet in 2022 en 2023 is betaald uit incidentele middelen, om deze aanpak te continueren zijn er extra middelen nodig voor de periode 2024 t/m december 2026. Integrale wijkaanpak (Stenfert) 2024 e.v. In 2023 ronden wij de pilot Integrale wijkaanpak Stenfert af. Op basis van deze pilot stellen wij in 2023 een programmaplan integrale wijkaanpak Stenfert op. Om de uitvoering van het programmaplan een goed vervolg te kunnen geven zijn aanvullende structurele middelen gewenst. Deze middelen zullen wij inzetten om de aanpak van community development die is ontwikkeld in het pilotjaar een vervolg te kunnen geven. We willen hier samen met partners en inwoners duurzaam werken met elkaar aan een sterke en fijne wijk.

Autonome ontwikkelingen Stijging kosten Wmo maatwerkvoorzieningen/sociale basis en jeugdhulp We krijgen op dit moment veel verzoeken van onze gecontracteerde aanbieders Wmo, sociale basis, jeugdhulp en subsidieontvangers, om de onvoorziene kosten: gestegen inflatie en gewijzigde of te wijzigen CAO's, te compenseren (landelijke trend). Zij vragen om een bijdrage in de onvoorziene kosten. Vanuit het oogpunt van goed en verantwoord opdrachtgeverschap zullen wij hierin (deels) mee moeten gaan. Dit heeft niet alleen een tijdelijke aanpassing van begroting 2023 tot gevolg, maar werkt ook structureel door in de nog komende begroting van 2024 en verder. Het effect hiervan wordt zichtbaar bij de programmabegroting 2024 e.v. Persoonsgebonden budget 2.0 Na enkele keren uitstel vanuit het rijk verwachten we dat in 2024 alle gemeenten in Nederland zich moeten gaan aansluiten op het Persoonsgebonden budget (PGB) 2.0 systeem. Met de komst van PGB 2.0 zullen ook taken en verantwoordelijkheden vanuit de SVB overgedragen worden naar gemeenten wat impact zal hebben op de inzet van personeel. Welke inzet dit vergt wordt zichtbaar in de programmabegroting 2024 e.v.

14

Financiële ontwikkelingen 1. Samenleving Grootste posten (x € 1 miljoen) Modulair Gemeenschappelijke Regeling (MGR) BUIG Indexatie zorgkosten Tariefaanpassing huishoudelijke hulp Reserve hervormingsagenda jeugdstelsel Effect voorgenomen besparing jeugdzorg Diverse overige bijstellingen, per saldo Totaal

2024 -1,1 -0,6 -1,9 -0,5 -0,9 0,2 -1,5 -6,3

2025 -1,1 -0,6 -1,9 -0,5 -0,8 1,2 -1,3 -5,0

2026

2027

-1,1 -0,6 -1,9 -0,5 -0,5 1,2 -1,3 -4,7

-0,8 -0,6 -1,9 -0,5 1,0 -1,4 -4,2

Modulair Gemeenschappelijke Regeling (MGR) Vanuit de Modulair Gemeenschappelijke Regeling (MGR) is een gewijzigde begroting 2023 en meerjarenbegroting 2024 - 2027 ingediend. Als gevolg van met name de indexering van de verschillende modules naast een klein aantal incidentele aanpassingen zijn de lasten voor de deelnemende gemeenten toegenomen. De mutatie is overgenomen vanuit het in juni ter besluitvorming voor te leggen Raadvoorstel "Jaarstukken MGR sociaal domein". BUIG Door het Rijk is in het najaar 2022 het ‘Voorlopig BUIG budget BUIG 2023’ vastgesteld. Voor Rheden betekent dit een bijstelling naar boven van € 709 k. Het macrobudget wordt voorlopig vastgesteld in het najaar voorafgaand aan het uitvoeringsjaar. Het macrobudget 2023 wordt gedurende het jaar nog bijgesteld naar aanleiding van gewijzigde inzichten in conjunctuur, realisaties uit het voorgaande jaar, rijksbeleid en loon- en prijsbijstelling (lpo). Over een eerste mogelijke bijstelling zijn de gemeenten begin mei geïnformeerd. De bijstelling van dit nader voorlopige macrobudget is een tussenstand, waarin de realisaties van vorig jaar en recente inschattingen van de conjuncturele situatie (CEP, CPB) zijn verwerkt. Het macrobudget 2023 gaat van € 6.014,9 miljard naar € 5.965,5 miljard (neerwaartse bijstelling van € 49,4 miljoen).

Deze bijstelling wordt niet in de maandelijkse betalingen aan gemeenten verwerkt en daarom ook niet verwerkt als aanvullende mutatie de begroting van Rheden. Eind september wordt het macrobudget definitief vastgesteld. We komen wat betreft de uitgaven naar verwachting tot een tekort van € 1.318 k. Dit komt voornamelijk door de bijstelling van de hoogte van de uitkeringen (gemiddeld 9 %) en de hogere aanspraak op de loonkostensubsidie. Indexatie zorgkosten De budgetten voor Huishoudelijke Verzorging, Dagelijkse ondersteuning, Hulpmiddelen, Wmo en Jeugdzorg zijn verhoogd met 7,27 %. Dit percentage is een inschatting door NZA (Nederlandse Zorg Autoriteit) en zal bij het opstellen van de programmabegroting 2024 worden aangepast conform het voorstel van de MGR voor de aanpassing van de tarieven 2024. Tariefaanpassing Huishoudelijke Hulp De tarieven HO zijn met terugwerkende kracht vanaf 1 januari 2023 verhoogd na afstemming met alle deelnemende gemeenten in de MGR. Het financiële effect voor de gemeente Rheden is naar verwachting per jaar € 460 k. Reserve Hervormingsagenda jeugdstelsel Het Rijk, de VNG en het IPO zijn in augustus 2022 voor de jaren 2024, 2025 en 2026 overeengekomen dat gemeenten de extra Rijksbijdragen voor de jeugdzorg, n.a.v. de Hervormingsagenda voor het jeugdstelsel, voor 100% in de begroting mogen opnemen i.p.v. 75%.

U bent hierover geïnformeerd in de memo septembercirculaire 2022 dd. 18-10-2022. Het

15

voordelig effect van de verhoging van 75% naar 100% wordt toegevoegd aan een nieuw te vormen reserve: Bestemmingsreserve hervormingsagenda Jeugdstelsel. Hiermee kunnen eventuele nadelige financiële effecten van de hervormingsagenda worden opvangen. Effect voorgenomen besparing Rijk jeugdzorg Naast hetgeen is overeengekomen over de extra bijdragen voor de jeugdzorg n.a.v. de Hervormingsagenda jeugdstelsel, zijn er in augustus 2022 afspraken gemaakt over een aanvullende besparing door het Rijk, waarbij de Rijksoverheid de verantwoordelijkheid heeft om deze besparing in te vullen met (wettelijke) maatregelen. Deze aanvullende besparing betekent voor Rheden een verlaging van het budget van 200.000 in 2024, tot 1.000.000 in 2027. Hierover bent u eveneens in de septembercirculaire 2022 geïnformeerd.

16

2 Leefomgeving

Wat is onze visie? Wij werken aan een duurzame en kwalitatieve woon- , werk- en leefomgeving in onze zeven dorpen en ons buitengebied. Samen met inwoners, bedrijven en (maatschappelijke) organisaties bepalen we wat de voorwaarden zijn voor een gezonde, aantrekkelijke, klimaatbestendige en veilige omgeving waar iedereen zich thuis voelt. We koesteren daarbij onze identiteit die in belangrijke mate bepaald wordt door onze historische, landschappelijke en natuurlijke karakteristieken van de dorpen en het buitengebied. De komende jaren werken we aan maatschappelijke opgaven die veel invloed hebben op onze leefomgeving. Meer dan voorheen gaat het om ontwikkelingen die op grotere schaal impact hebben. Soms ook op onze manier van leven. Wij doen dit samen met onze inwoners. Denk hierbij aan de verandering van ons gebruik van fossiele brandstof naar een duurzame energie- en warmtevoorziening. Maar ook de grote behoefte aan passende woningen willen we binnen onze dorpen een goede plek geven. We zetten in op verduurzaming van mobiliteit en het vergroten van verkeersveiligheid. Dit vraagt om een samenhangende aanpak. Het betekent ook dat we duidelijke keuzes moeten maken. Met de nieuwe omgevingswet en de bijbehorende omgevingsvisie willen we dit in de praktijk vorm geven.

We werken samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties aan een nieuwe omgevingsvisie met duidelijke en richtinggevende keuzes, die vervolgens worden vertaald in het omgevingsplan en in omgevingsprogramma's. Vernieuwing omgevingsbeleid Het belangrijkste kader voor het realiseren van onze ruimtelijke projecten is de Omgevingswet. Deze treed nu definitief op 1 januari 2024 in werking. In Rheden grijpen we dit ook aan voor een

17

vernieuwing in ons omgevingsbeleid. Sneller integraler, begrijpelijker, minder complex en met meer ruimte voor maatwerk. Het verbinden van ruimtelijke ontwikkelingen met maatschappelijke wensen en effecten staat centraal. Het doel van de Omgevingswet is daarnaast een vereenvoudiging van de regels en wetten op het gebied van alle omgevingsaspecten (lucht, geluid, RO, natuur, verkeer, klimaat, etc.). De invoering van de Omgevingswet betekent een zeer stevige inspanning voor onze organisatie en vraagt een andere rol van ambtenaren, college en de gemeenteraad. We zijn inmiddels gestart met het Omgevingsvisietraject waarin we tot samenhangende beleidsvorming over de verschillende thema’s heen willen komen. Ook willen de Omgevingsvisie gebruiken om tot duidelijke keuzes en prioritering te komen. Wij geven daarbij voorrang aan initiatieven die bijdragen aan de meest urgente maatschappelijke opgaven (bijvoorbeeld woningbouw, energie- en warmtetransitie, klimaatadaptie). Bovendien geven we uitvoering aan lopende plannen, gemaakte afspraken en genomen besluiten. Grote gebiedsontwikkelingen voor het komende decennium zijn het woningbouwproject IJsseldistrict, Masterplan Welkom Veluwezoom en de Pilot wijkaanpak Stenfert. Daarnaast zien wij kansen om het bedrijventerrein Haveland op termijn te transformeren naar een aantrekkelijk woon- en werkgebied.

Levendige dorpen met een passende woning en werkgelegenheid Gemeente Rheden staat voor een grote woningbouwopgave. Wij streven naar wijken waar men zich thuis voelt en waar het veilig is. Waar we bewust omgaan met energie en wonen in duurzame, circulair gebouwde woningen en natuurinclusieve en klimaatbestendige wijken. Waar het woningtekort is afgenomen en er voldoende kansen zijn voor jongeren, gezinnen en ouderen om een passende woning te vinden, ook als zij zorg nodig hebben. We streven naar een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor ondernemers. Wij werken continu aan een goed woon- en vestigingsklimaat met aantrekkelijke werklocaties, zoals winkelgebieden en bedrijventerreinen. We zetten ons in op de banen die er zijn en bieden inwoners, die mee kunnen doen, de mogelijkheid te werken. Dit kan niet zonder samenwerking tussen ondernemers, onderwijs en overheid. De ambitie hierbij is de lokale economie duurzamer te maken. Samen met ondernemers zetten wij stappen om de bedrijfsactiviteiten duurzamer te maken en dat betekent dat we steeds meer rekening moeten houden met maatschappelijke en milieuaspecten. De gemeente Rheden draagt bij aan de landelijke ambitie om in 2050 een circulaire economie te hebben. In de gemeente Rheden krijgen ondernemers de ruimte om optimaal te kunnen ondernemen. Duurzame en leefbare wijken en dorpen Wij zijn in 2040 een CO2 neutrale gemeente.

Wij werken aan een versnelling van de opgave met bijbehorende intensivering van onze inzet. Samen met onze inwoners werken we dit de komende jaren uit naar aanleiding van de uitkomsten van het burgerberaad. We willen de komende vier jaar in vier wijken concreet aan de slag met de warmtetransitie. Uiteraard nemen wij deze ambities mee bij nieuwe (woningbouw) ontwikkelingen. De bestaande openbare ruimte wordt klimaatadaptief en waterrobuust ingericht, door o.a. meer vergroening en minder verharding. We creëren hierdoor een toekomstbestendige leefomgeving waarin inwoners comfortabel en gezond wonen, waarin we een vitale bodem hebben en waar inwoners op loopafstand verkoeling kunnen vinden tijdens warme perioden. Dit draagt tevens bij aan een versterking van de biodiversiteit en het vergoenen van de openbare ruimte. Kwaliteit van de openbare ruimte is voor ons veel meer dan een mooie inrichting en een verzorgd onderhoud. De openbare ruimte draagt ook bij aan ontmoeting, beweging door sport en spel en een plezierige en veilige leefomgeving. Rijk en verbonden landschap Biodiversiteit is een parapluterm voor alle verschillende soorten die we op aarde hebben. Een goede biodiversiteit hebben we hard nodig. Dit houdt de leefomgeving gezond.

18

We voelen de grote verantwoordelijkheid om goed te zorgen voor onze inheemse flora en fauna. We willen een natuurinclusieve samenleving creëren door het aanbod aan leefgebieden te behouden en vergroten. Het behouden, herstellen en versterken van ons unieke landschap en biodiversiteit vraagt voortdurende inzet van vele partijen. Het teveel aan stikstofneerslag is schadelijk voor onze natuur en de biodiversiteit. Verdroogde natuur is vaak nog gevoeliger voor stikstof. De natuurwaarden van de Veluwe, maar ook onze bermen, landschapselementen staan daardoor onder druk. Het Rijk en de provincies zijn verantwoordelijk voor het stikstofvraagstuk. De problematiek is ingrijpend en complex en er zijn veel belangen mee gemoeid. Wij ondersteunen de verandering in de landbouw naar natuur-inclusief boeren. We willen als gemeente goed aanhaken op het stikstofvraagstuk en andere herstelprogramma’s voor natuur (o.a. gezonde bossen, heide, bodem). We stimuleren duurzame recreatie en toerisme met specifieke aandacht voor de toegankelijkheid van Nationaal Park De Veluwezoom en we zijn ons bewust van de kwetsbaarheid van de omgeving. Een goede dienstverlening richting ondernemers is een belangrijke voorwaarde om het welzijn van onze inwoners te vergroten.

De kernkwaliteiten van de gemeente, prachtige ligging in het groen en aan het water, maken dat op het gebied van recreatie & toerisme en hoogwaardige zorg nog kansen liggen. We stimuleren duurzame recreatie en toerisme met specifieke aandacht.

Energie- en warmtetransitie Perspectief De energietransitie is uit de startblokken: De energietransitie komt op gang en zal de komende jaren meer structuur krijgen. Er zijn grote uitdagingen waarbij flexibiliteit van cruciaal belang is om aanpassingen te kunnen doen. Het nieuwe team EnergieTransitie wordt momenteel gevormd. De focus zal liggen op het creëren van bewustzijn en betrokkenheid bij zowel de inwoners als ondernemers, om draagvlak te verkrijgen. We richten ons op buurtaanpak(ken), waarbij het WUP Dieren-West als eerste testcase dient. Naast energiebesparing en isolatie, richten we ons op energieopwekking en -opslag. De mogelijkheden van warmtenetten en specifiek aquathermie worden zorgvuldig onderzocht.

Autonome ontwikkelingen •

Er zijn (rijks)middelen beschikbaar voor de uitvoering van de energietransitie, maar die zijn grotendeels bedoeld voor personele lasten (90%). Voor de realisatie van de doelstellingen zullen ook bestedingen plaatsvinden. Nog onduidelijk is of hiervoor voldoende middelen van met name het Rijk beschikbaar zullen komen.

•

Er zijn subsidies beschikbaar voor isolatie en opwekking voor inwoners en ondernemers. Verwacht wordt dat er ook de komenden jaren nieuwe regelingen zullen volgen. Hierbij zoeken we ook aansluiting op de ideeën uit het Burgerakkoord.

•

Er is een landelijke versnelling van de CO2-reductie (55% in 2040 ipv 49%), maar het is nog niet duidelijk welke gevolgen dit heeft voor de lokale uitvoering.

•

Veel noodzakelijke en wettelijke kaders/regels zijn nog niet op orde. De belangrijke Wet Collectieve Warmtevoorziening zal naar verwachting pas op 1 januari 2025 in werking treden.

19

Vernieuwing omgevingsbeleid Perspectief Omgevingswet Vanaf 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht. De afgelopen jaren heeft de gemeente Rheden zich hier op voorbereid. We willen zoveel mogelijk continuïteit bieden in onze dienstverlening tijdens de overgang van het oude naar het nieuwe wettelijke stelsel. In 2024 maken we ook werk van de goede doorvertaling van beleid naar uitvoering en zullen we monitoren op de effectieve inzet van alle kerninstrumenten van de Omgevingswet. De invoering van de Omgevingswet betekent een zeer stevige inspanning voor onze organisatie en vraagt een andere rol van ambtenaren, college en de gemeenteraad. In 2024 gaan we verder met het bouwen aan het nieuwe Omgevingsplan. Ook wordt verder gewerkt aan de integrale en gebiedsdekkende Omgevingsvisie. De visie wordt naar verwachting in 2025 vastgesteld. Onder andere de Omgevingsvisie willen we gebruiken om tot duidelijke keuzes en prioritering te komen. Wij geven daarbij voorrang aan kansrijke initiatieven die bijdragen aan de meest urgente maatschappelijke opgaven (bijvoorbeeld woningbouw, energie- en warmtetransitie, klimaatadaptatie). In gebiedsprocessen willen we minder (alleen) een toetsende rol aannemen, maar pro-actief inzetten op kansen die zich voor doen. Bovendien geven we uitvoering aan lopende plannen, gemaakte afspraken en genomen besluiten.

Grote gebiedsontwikkelingen voor het komende decennium zijn het woningbouwproject IJsseldistrict, Masterplan Welkom Veluwezoom en de Wijkaanpak Stenfert. Ook wordt gewerkt aan een herontwikkeling van Bedrijventerrein Haveland bij Rheden. Landelijk gebied In het landelijk gebied spelen grote opgaven, zowel in de natuurgebieden, het agrarische gebied als ook rond de rivier. Het gaat om vraagstukken rond drinkwater, verdroging, hoogwaterveiligheid, bevaarbaarheid van de IJssel. Belangrijk vraagstuk is ook de achteruitgang van de natuur, onder andere vanwege stikstof en recreatiedruk. Zowel vanuit het Rijk als Provincie zijn en worden trajecten ingezet om te komen tot een vitaal platteland. De wensen die er zijn rond natuur, landschap en water en vanuit recreatie en de agrarische sector doen allen een claim op de schaarse ruimte, ook in de gemeente Rheden. Vanuit de gemeente is het zaak om verbinding te houden met de huidige gebruikers en bewoners van het buitengebied en om onze eigen ambities binnen deze (vaak regionale of provinciale) trajecten in te brengen. Naar verwachting vraagt dit de komende jaren een grotere ambtelijke inzet en mogelijk een meer programmatische aanpak. Veluwezoom Bij de vaststelling van het Masterplan Veluwezoom in juni 2022 is door de gemeenteraad een bedrag van € 2.285.000 beschikbaar gesteld.

Tegelijkertijd hebben de gemeente Rozendaal en Natuurmonumenten bedragen beschikbaar gesteld. In december 2022 is er vanuit de Regiodeal Veluwe (voor de initiatiefnemers samen) 1,7 miljoen euro beschikbaar gekomen voor de realisatie van het Masterplan. Op basis van voorgaande bijdragen is in december een selectie gemaakt uit de deelprojecten waarmee we van start zijn gegaan. Het gaat daarbij om de deelprojecten die essentieel zijn voor de eerste fase van het Masterplan en die gedekt kunnen worden uit de beschikbare middelen. Tegenvallers en eventuele extra onvoorziene uitgaven kunnen we binnen de genoemde middelen echter onvoldoende opvangen. Op dit moment wordt daarom getracht om extra (externe) middelen binnen te halen ter dekking van deze fase van het Masterplan. De volgende tranche van de Regiodeal Veluwe speelt daarin een belangrijke rol. Mocht dekking uit de volgende tranche van de

20

Regiodeal niet het gewenste resultaat opleveren, dan overweegt het college om in de komende begroting extra middelen voor het Masterplan op te nemen.

Autonome ontwikkelingen De haalbaarheid van de verschillende gebiedsontwikkelingen staat onder toenemende druk. De bouwkosten stijgen. Er liggen beperkingen door natuurwetgeving (bijvoorbeeld op het gebied van stikstof). Er gelden hogen eisen, bijvoorbeeld vanwege de ambities vanuit klimaat of vanuit wonen. Daar komt de krapte op de arbeidsmarkt nog bij.

Volkshuisvesting Perspectief Versnelling woningbouw In verband met de structurele woningbouwopgave tot 2030 en daarna, wordt momenteel een uitvoeringsstrategie geschreven om die woningbouwopgave ook daadwerkelijk en tijdig te kunnen realiseren. Daarvoor dienen lopende en nieuwe projecten opgepakt te worden, zoals bijvoorbeeld Haveland. Dit betekent extra inzet van het ambtelijke apparaat de komende jaren. Ontwikkeling 12 woonwagenstandplaatsen In april 2023 heeft de raad het woonwagenbeleid 2023 vastgesteld. Als gemeente dragen we bij aan het realiseren van 12 woonwagenstandplaatsen in de periode 2024-2028. Per woonwagen is een budget begroot van € 50.000 voor het bouw- en woonrijp maken, een bestemmingsplanwijziging en onderzoeken en planschade. Een klein deel van deze kosten wordt terugverdiend en daarnaast kunnen we de kosten afschrijven over 25 jaar. Project Blijfwijk In juni 2023 komt de Woonzorgvisie 2023 in de raad. Eén van de focuspunten is het realiseren van een Blijfwijk. Dit is een wijk waar woon- zorg- en welzijnspartijen samen met inwoners werken aan een krachtig woon- en zorgnetwerk, waardoor niemand buiten de boot valt. Problemen als eenzaamheid, tekort aan zorgpersoneel en tekort aan levensloopgeschikte woningen worden door goede samenwerking opgelost.

Met een gemeentelijk projectleider willen wij partijen bij elkaar brengen, zodat schotten tussen wonen, zorg en welzijn kunnen worden doorbroken.

Autonome ontwikkelingen Steeds meer mensen wonen met zorg in de wijk Het Rijk zet in op: “zelf als het kan, thuis als het kan en digitaal als het kan”. Dit betekent dat er steeds minder mensen naar intramurale zorginstellingen zullen gaan en er juist meer mensen zullen uitstromen uit zorginstellingen. Er wonen dus steeds meer mensen in de wijk, die een vorm van zorg of begeleiding nodig hebben. Als gemeente zullen we hier op moeten inspelen. We zoeken de samenwerking op tussen woon- zorg- en welzijns partijen en zetten in op Blijfwijken. Bouwkosten en stikstof belemmeren woningbouw De bouwkosten nemen steeds verder toe. Dit betekent dat lopende en nieuwe projecten niet meer rond te rekenen zijn. Ook haken toekomstige kopers af, omdat zij geen hypotheek meer kunnen krijgen voor de dure nieuwbouwwoningen. Als je woningen wilt bouwen komt er stikstof vrij. Bij elk project moet via een stikstof berekening aangetoond worden dat de uitstoot van het project elders wordt gecompenseerd. Maar de

21

spelregels veranderen regelmatig. Bureaus, die deze berekeningen maken zijn vaak overvol. En de uitkomst wordt vaak in juridische procedures aangevochten. Dit alles levert vaak vertraging op.

Economische ontwikkeling Perspectief Economie Belangrijke aandachtspunten is het verder doorontwikkeling van de Lokale Triple Helix samenwerking (versterken van de organisatiegraad), het versterken van de winkelgebieden, het verduurzamen van bedrijventerreinen en de regio meer verbinden met het lokale. Voor het winkelgebied in Rheden geldt specifiek dat de Bedrijven Investerings Zone (BIZ) eind 2023 afloopt. In het najaar zullen samen met het bestuur van BIZ Centrum Rheden de noodzakelijke stappen doorlopen worden met als doel dat per 1 januari 2024 een nieuwe BIZ periode van start gaan. In 2024 wordt de Visie op toerisme aangeboden aan de gemeenteraad. Deze visie, met oog voor een goede balans tussen recreatie, leefbaarheid, natuur en economie, vormt de basis voor een uitvoeringsprogramma waarin de gemeente samen met de stakeholders verder aan gaan werken. Daarnaast vormt de visie een afstemmingskader voor andere beleidsterreinen. Wij werken vanuit de Veluwe op 1 samen met omringende gemeenten. Wij zijn verkennen in deze samenwerking de mogelijkheid om volgend jaar een eenmalige impuls aan te geven aan de uitvoering van de Veluwe-agenda.

Voor goed gastheerschap van de gemeente, het faciliteren van inwoners en het spreiden van bezoekers is budget noodzakelijk voor de actualisatie van de informatiepanelen in de centra van de dorpen en op strategische plekken zoals parkeerplaatsen en nabij NS stations. De huidige informatiepanelen zijn zeer verouderd en daarom niet meer actueel.

Autonome ontwikkelingen De hoge inflatie zorgt ervoor dat ook Rhedense ondernemers het lastig hebben. Door de inflatie zijn de kosten van grondstoffen, arbeid en andere bedrijfskosten gestegen. Dit kan de winstmarges van bedrijven onder druk zetten, vooral als de prijzen van de producten of diensten die het bedrijf aanbiedt niet kunnen worden verhoogd om de hogere kosten te compenseren. Op lokaal niveau is dit vooral gaande in de horeca branche, detailhandelsbranche (met name bakkers en slagers) en de energie intensieve bedrijven (bijv. wasserijen). In de Groene Metropoolregio Arnhem Nijmegen wordt o.a. gewerkt aan de versterking van de economische positie van de regio. Dit doen we door te werken aan de volgende speerpunten (zijn een onderdeel van de productieve regio): • Stimuleren ondernemerschap MKB • Human capital: onderwijs en arbeidsmarkt • Doorontwikkeling Health, Hightech & Energy • Versterking van duurzame logistiek • Toekomstbestendige werklocaties

22

Circulaire economie Perspectief De focus voor 2023 en 2024 komt vooral te liggen op het vergroten van de bewustwording voor circulair denken. De ambtelijke organisatie wordt actief geholpen om meer te denken vanuit een circulaire bril. Winstpunten zijn te behalen bij de uitvoering van gemeentelijke projecten. Dit betekent dat we aan de ‘voorkant’ van elk project, in aansluiting op het gemeentelijk inkoop- en aanbestedingsbeleid, de kansen van circulariteit integraal afwegen om hiermee meer kennis en ervaring op te doen welke stappen (hoe klein ook) op dit moment haalbaar en betaalbaar zijn. Daar waar circulariteit nu nog als iets ‘nieuws’ wordt gezien, zal dit in komende jaren steeds meer verschuiven naar het nieuwe ‘normaal’. Daarnaast zal ook de maatschappelijke aandacht voor circulaire economie worden vergroot. Hierbij wordt in eerste instantie naar mogelijkheden binnen de lokale economie gekeken. We willen de Rhedense Repair-cafés ondersteunen in de verdere professionalisering. Er liggen kansen om Repair-Café te koppelen aan buurthuizen en kringloopwinkels. In 2024 willen we willen lokale ondernemers helpen om te komen tot een grondstoffenplan te door hun vouchers te bieden voor uitvoering van circulariteitschecks.

Autonome ontwikkelingen De vastgestelde routekaart moet het mogelijk maken dat de gemeente Rheden de komende jaren gericht aan de slag kan gaan om de transitie te maken naar een circulaire economie. De routekaart vormt hierbij een logisch geheel van de Rhedense circulaire ambities en de projecten die deze ambities moeten helpen realiseren. De routekaart biedt duidelijkheid wat de gemeente wil gaan doen op circulair vlak en helpt bij het krijgen van draagvlak voor een meer circulaire handelingswijze van de gemeente Rheden. De routekaart moet helpen de samenleving (ondernemers, bewoners, kennisinstellingen en andere overheden) te enthousiasmeren om samen te werken aan de Rhedense circulaire ambities. De Groene Metropool Arnhem Nijmegen samenwerking biedt kansen voor de gemeente Rheden om gebruik te maken van beschikbare kennis uit de regio. Daarnaast biedt het kansen om voor de lokale ondernemers om gebruik te maken van regionale stimuleringsmaatregelen (subsidies).

Biodiversiteit, erfgoed en landschap Perspectief Biodiversiteit In 2024 werken we aan robuustere ecosystemen en een gezonde en natuur inclusieve samenleving door: •

Natuur-inclusief bouwen en ontwerpen, onder andere door het opstellen en invoeren van een zgn. ‘puntensysteem’ en al vroegtijdig aanschuiven bij ontwerpprocessen

•

Initiatieven bewoners, bedrijven en (natuur)organisaties ondersteunen op gemeente- en particuliere grond.

23

•

Bewustwording op het thema Biodiversiteit, middels communicatie op basis van een communicatieplan met concrete en geplande acties

•

Stimuleren van een biodiverser beheer van openbaar groen, mede door bijspijkeren van kennis van medewerkers

•

Gebouwbewonende soorten actiever beschermen, middels gebiedsgericht soortenonderzoek en een Soortmanagementplan

•

Investering in biodiversiteit in openbare ruimte

Erfgoed Mensen leven en werken graag in een karakteristieke historische omgeving. Ook in 2024 werken we daarom samen met eigenaren en inwoners aan de instandhouding, ontwikkeling, verduurzaming en beleving van het Rhedense erfgoed. We verwerken de erfgoedwensen die we in 2023 hebben opgehaald in de Omgevingsvisie, het Omgevingsplan en waar nodig en mogelijk borgen we erfgoed in de programma’s Woningbouw, Duurzame en levendige dorpen en Rijke en verbonden Landschappen. We werken zo op integrale wijze verder aan een gemeente waarin het cultuurhistorisch erfgoed als belangrijke drager van de omgevingskwaliteit van Rheden in stand wordt gehouden én als inspiratiebron en motor dient voor toekomstige ontwikkelingen. Door om te kijken naar het verleden, kunnen bouwstenen worden aangedragen voor gemeentebrede opgaven voor bijvoorbeeld klimaatadaptatie, energietransitie, biodiversiteit, leefbare wijken, toerisme en recreatie. Landschap Landschap is een van de kernkwaliteiten van onze gemeente. In 2024 werken we samen met inwoners en grondeigenaren verder aan een robuust, veerkrachtig en beleefbaar landschap: een Rijk en Verbonden Landschap.

▪

Op basis van de eerste contouren van de Omgevingsvisie en de uitkomst van grote gebiedsprocessen als HBFO, Rivierklimaatpark, Groene Metropool Regio, Veluwezoom, Gelders Arcadië en natuurinclusieve landbouw, bepalen we de agenda voor het Programma Landschap en maken we een meerjaren uitvoeringsplan voor versterking van de kwaliteiten van het landschap in de gemeente Rheden. Dit stemmen we integraal af met de opgaven vanuit o.a. erfgoed, biodiversiteit, water, bodem, recreatie en verkeer. Daar waar we kansen zien om maatregelen uit te voeren die in lijn zijn met bovenstaande trajecten spelen we daar op in.

▪

In het traject voor de Omgevingwet en -visie onderzoeken we ook de mogelijkheden voor een landschapsfonds.

▪

Met een jaarlijks, structureel budget in het Actieprogramma Kwaliteitsimpuls Landgoederen Rheden (AKLR) ondersteunen we onze landgoedeigenaren bij uitvoering van kwaliteitsverbeteringen.

▪

We ronden de Gebiedsatlas af en leggen de verbindende groenstructuren van de dorpen, het landschap en de historische buitenplaatsen vast.

▪

We ondersteunen groene, landschappelijke initiatieven van inwoners.

▪

We ondersteunen de ontwikkeling van de natuurinclusieve landbouw in onze gemeente.

Autonome ontwikkelingen Biodiversiteit Het teveel aan stikstofneerslag is schadelijk voor onze natuur en de biodiversiteit. Verdroogde natuur is vaak nog gevoeliger voor stikstof. De natuurwaarden van de Veluwe, maar ook onze 24

bermen, landschapselementen staan daardoor onder druk. Het Rijk en de provincies zijn verantwoordelijk voor het stikstofvraagstuk. De problematiek is ingrijpend en complex en er zijn veel belangen mee gemoeid. Wij ondersteunen de verandering in de landbouw naar natuurinclusief boeren. Het Rijk en de provincie zijn nog volop in gesprek over het stikstofdossier. Onduidelijk is welke middelen en maatregelen ingezet gaan worden. Dit maakt dat het ook voor ons nu nog moeilijk is om concreet in te schatten wat nodig is om als gemeente een goede bijdrage te leveren. Wij verwachten dat ongeacht de uitkomsten van deze overleggen, ook voor ons als gemeente dit in de toekomst extra inzet gaat vragen. B.v. met betrekking tot nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen naar een natuurinclusieve in ons landelijk gebied, maar ook investeringen in ons landschap. We willen als gemeente goed aanhaken op het stikstofvraagstuk en andere herstelprogramma’s voor natuur (o.a. gezonde bossen, heide, bodem). Erfgoed Ook voor erfgoed is de Omgevingswet een belangrijke ontwikkeling. Daar is voor zover mogelijk al op geanticipeerd door het opstellen van een gebiedsatlas, de bouw en inrichting van een monumentendatabase en de instelling van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit.

Er is deelgenomen aan een landelijke pilot inzake de nieuwe verplichting om rekening te houden met de omgeving van monumenten (Besluit Kwaliteit Leefomgeving) maar de praktijk en mogelijke jurisprudentie moeten de exacte consequenties hiervan verder in beeld brengen. Eveneens nog onzeker zijn de gevolgen van de voorgenomen ratificatie van het Verdrag van Faro voor de gemeentelijke erfgoedpraktijk en datzelfde geldt voor de nog te maken afspraken van rijk en provincie in 2023 in het kader van de rijksprogramma’s NOVEX en Mooi Nederland. Landschap In het buitengebied spelen verschillende ontwikkelingen op landelijk en provinciaal niveau, met name op het gebied van de rivier (IRM Integraal Riviermanagement, PAGW Programmatische Aanpak Grote Wateren en KRW Kaderrichtlijn Water), natuur (bv beekherstelplan, bossenstrategie en groenblauwe dooradering), de landbouwtransitie, de stikstofproblematiek, water en klimaatadaptatie (DPRA). Het is nog niet in te schatten wat dit gaat betekenen voor de inzet van medewerkers.