Achtergronddocument - Toekomstbeeld recreatie & toerisme gemeente Rheden - EINDVERSIE - februari 2024

Wij streven ernaar de bekendheid en beleefbaarheid van deze parels te vergroten.” […] “Evenementen kunnen een positieve bijdrage leveren aan de ‘Dierense trots’ en de samenhang in het dorp vergroten. Evenementen zorgen voor beleving en leveren ook in economisch opzicht veel op.” De volgende acties m.b.t. recreatie en toerisme worden specifiek benoemd: ▪ Dierense parels op de kaart zetten Door middel van de website ‘Rheden op de kaart’ de zichtbaarheid en naamsbekendheid van de Dierense parels vergroten. Dit is opgezet door vrijwilligers en de wens is om een nieuwe versie van de website te ontwikkelen waarin de toegankelijkheid voor bezoekers meer aandacht krijgt. Het is echter onduidelijk of dit gaat lukken.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

35

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

▪

NS-wandelroute langs Dierense parels Inventariseren of de populaire NS-wandelroute enigszins verlegd kan worden om zo meer van het dorp te ervaren alvorens de wandelaar het dorp uit loopt. Hoewel dit naar verwachting organisatorisch een uitdaging zal zijn liggen hier wel kansen.

Structuurvisie kleine kernen, voorjaar 2016 De structuurvisie kleine kernen geeft richting aan de strategie, het beleid en de plannen voor De Steeg, Ellecom, Spankeren en Laag-Soeren. In de structuurvisie zijn verschillende ambities opgenomen, waaronder een ambitie over recreatie en toerisme. Hierin staat: “Wij willen de beleefbaarheid van onder meer het landschap, de cultuurhistorie, het water en de natuur vergroten. “[…]. In de uiterwaarden zijn recreatie en toerisme hoofdzakelijk gekoppeld aan het open, agrarische en waterrijke landschap en op de Veluwe aan bos- en natuurgebieden. In het overgangsgebied staan de dorpen en landgoederen centraal. Het bezoeken van evenementen is in trek, verhoogt de belevingswaarde en levert in economisch opzicht veel op. Wij willen hierop inspelen door evenementen en andere activiteiten aan te trekken, die goed aansluiten op de unieke kenmerken van onze gemeente, zoals de landgoederen, kastelen en buitenplaatsen, de Veluwse natuur, het buitengebied en de culturele sector.” Structuurvisie Rheden, 2014 In de Structuurvisie Rheden uit 2014 wordt het volgende beeld geschetst van Rheden in 2030: “In 2030 is Rheden een dorp waar rustig wonen, werken en leven in een prettige en veilige leefomgeving nog hoog in het vaandel staan.

De gemeente geeft in haar beleid, regelgeving en bestemmingsplannen voldoende ruimte en heeft de juiste randvoorwaarden geschapen, zodat bewoners en organisaties hun kansen kunnen pakken. […] Zo zijn er aantrekkelijke evenementen en daghoreca op het dorpsplein, overigens niet alleen voor toeristen maar zeker ook voor de Rhedenaren zelf. Langs de belangrijkste routes van het dorp zijn diverse bed & breakfast-voorzieningen te vinden in een gemengd gebied met wonen, kleinschalige bedrijvigheid en voorzieningen op buurtniveau. De vele toeristische en recreatieve hoogtepunten in de directe omgeving van Rheden, waaronder de Posbank, uiterwaarden, het Rivierklimaatpark IJsselpoort en Rhederlaag zijn optimaal met elkaar verbonden. De Groenestraat en een -al dan niet vaste- verbinding voor fietsers en wandelaars tussen Rheden en Rhederlaag zijn hierin belangrijke schakels. […] In de Groenestraat bevinden zich de winkels, die zich ondanks de toename van internetverkopen, hebben weten staande te houden door zich te onderscheiden in service en kwaliteit. Aan het dorpsplein bevindt zich (dag)horeca. Regelmatig vinden hier evenementen plaats, zoals (seizoens)markten met streekproducten. Het centrum van Rheden nodigt uit om even te stoppen voor of na een bezoek aan een van de toeristische hoogtepunten in de omgeving.

[…] Aan de zuidflank van Rheden bevindt zich een groene buffer tussen de A348 en het dorp. Dit parkachtige gebied is vrij toegankelijk voor bewoners en recreanten. […] Daarnaast zijn er allerlei andere recreatiemogelijkheden, zoals paden voor wandelaars, hardlopers en fietsers, en is er een skatebaan, kanovijver, strandje en ruimte voor (sportieve) evenementen zoals het jaarlijkse kinderkamp Rhevak. Ook de kinderboerderij is onderdeel van het park en, bij voldoende behoefte, is er ruimte voor volks- en moestuintjes. Naast het openluchtzwembad biedt De Hangmat passende faciliteiten voor diverse sporters. […]Aan de westzijde van Rheden sluit het park naadloos aan op het landelijk gebied van Worth Rheden. Hier gaan de voetpaden over in struinpaden, die aansluiten op de paden in het buitengebied en Rheden zodoende op een natuurlijke wijze verbinden met haar groene omgeving. De structuurvisie Rheden is al wat ouder en enkele ambities zijn al gerealiseerd zoals project Zuidflank in 2023 met een recreatief pad, dorpspark De Laak, natuurspeeltuin, kunstwerken een pumptrack en BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

36

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

een buurttuin door samenwerking van gemeenten en inwoners. De ambitie om de overnachtingsmogelijkheden te verruimen met kleinschalige verblijfsaccommodatie is nog steeds een wens. Gebiedspaspoort Buitengebied Laag-Soeren 2020 Het gebiedspaspoort Buitengebied Laag-Soeren gaat over het voormalige kuuroord dat van oudsher vele recreanten en bezoekers trekt. Tegenwoordig ontvangt het vele wandelaars, fietsers, ruiters, campinggasten en natuurliefhebbers. Expliciet staat benoemd dat in het buitengebied van Laag-Soeren geen behoefte is aan grote drukte aangezien de rust en de natuur het unique selling point vormen. Wel is de volgende opgave ontwikkeld voor Recreatie & Toerisme: “Kleinschalig toerisme gericht op beleving van cultuurhistorie en landschap faciliteren”.

Hieronder vallen de volgende deelopgaven: ▪ “Waarborg de balans tussen toerisme en natuur.” ▪ “Er moeten voorzieningen getroffen worden voor het toerisme […] die passen binnen het karakter van het gebied.“ ▪ “Het is beter om het toerisme te richten op recreanten en niet op grootschalig verblijfstoerisme.” ▪ “Paarden horen bij het gebied, maak hiervoor recreatieve ontwikkelingen mogelijk.” ▪ “Houdt accommodaties voor verblijfstoerisme kleinschalig.“ Structuurvisie Velp, 2017 In de structuurvisie wordt de visie “Volledig Velp” gepresenteerd waarin het volgende gezegd wordt over recreatie en toerisme in Velp: “Velp profiteert te weinig van het toerisme op de Veluwe. Er zijn weinig verblijfsmogelijkheden in Velp, er zijn bijvoorbeeld geen hotels. Velp wordt te weinig gepromoot als het gaat om recreatie. Hoe zorg je ervoor dat de toerist/recreant Velp gaat zien in combinatie met de Veluwe? Hoe oogst je uit de omgeving? De Veluwe en de Posbank trekken veel bezoekers, maar die bezoekers worden nu nog te weinig verleid om ook naar Velp te gaan. […] Toerisme en recreatie zien wij vooral als een kans om een breder draagvlak voor voorzieningen te krijgen die je ook als bewoner wilt gebruiken. Denk hierbij aan een extra restaurant, een extra fietsroute, een extra sportief evenement, een extra persoon waarmee je op een terrasje kunt kletsen of een extra klant in de winkel.

Wij willen Velp ontwikkelen tot een dorp met een vakantiesfeer. Als je er woont is dat een van de woonkwaliteiten, als je er op bezoek komt ben je er even uit. Als je in de regio op vakantie bent ga je ook naar Velp en ja, Velp is een uitvalsbasis voor een bezoek aan de regio. Hier worden de volgende relevante ambities in benoemd welke nog niet gerealiseerd zijn en eventueel verder verkend zouden kunnen worden: ▪ Verbeteren van de verbinding van het dorp met zijn landelijke gebied. ▪ Verblijfskwaliteit in de openbare ruimte moet omhoog. “Hierbij is niet alleen het burgerperspectief bepalend (wat wil de buurt), maar ook het perspectief van de toerist/recreant: waar zou je willen verblijven, hoe kan het beter en is het interessant?” ▪ Iconische projecten: Om een vakantiegevoel in Velp te creëren zijn plekken, objecten of gebieden nodig waar mensen zichzelf zouden fotograferen als ze op vakantie of een dagje uit zijn.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

37

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

4.1.2

Regionaal beleid en context Gelders Arcadië Karakteristieken en ambities Arnhem, Renkum, Rheden, Rozendaal, Wageningen 2016 De visie Gelders Arcadië is een bovengemeentelijke samenwerking tussen Arnhem, Renkum, Rheden, Rozendaal en Wageningen. “Met deze visie wordt ingezet op het behoud en de versterking van de landgoederenzone als geheel alsmede de bouwstenen ervan, de ruimtelijk identiteitsdragers”. “De visie in hoofdlijnen richt zich op behoud van de herkenbaarheid van Gelders Arcadië en de benutting van kansen tot versterking van de herkenbaarheid met focus op de volgende aspecten: A. De Rijke Collectie, B. De Gradiënt, C. Structuren, D. Stadhouderlijk landschap” Binnen deze aspecten worden de volgende relevante ambities genoemd: ▪ Vergroten van zichtbaarheid en beleefbaarheid van zowel individuele buitenplaatsen en landgoederen als ensembles van landgoederen inclusief de historische objecten, structuren en landschappen. Deze versterken als ruimtelijke identiteitsdragers. ▪ Inzetten op herkenbaarheid van historische structuren en elementen in stedelijk gebied en kansen benutten tot versterking van de herkenbaarheid (inspiratiebron bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen). ▪ Vergroten van de beleefbaarheid van de gradiënt (zichtlijnen, panorama’s, sprengenbeken, reliëf) en het arcadische landschap in de drie zones stuwal-plateau, overgangszone, rivierzone.

▪ Historische zichtlijnen en panorama’s waarborgen en zo nodig herstellen. ▪ Uitzichten (belvederes) meer als attractie profileren. ▪ Vergroten van de beleefbaarheid van de rivieren. Belevingsgebieden IJsselvallei – Inventarisatie stamkapitaal 2022 Dit document is een inventarisatie van toeristisch-recreatieve belevingsgebieden in de IJsselvallei. Over het huidige recreatieve aanbod wordt onder andere het volgende gezegd: ▪ Er is een lage concentratie horeca te vinden in de delta van de IJssel, het gebied rondom Nijbroek en het gebied ten zuiden van de IJssel rondom Doesburg. ▪ Buiten het stedelijk aanbod en het aanbod gelieerd aan de Veluwe, kent het gebied weinig grote publiekstrekkers, met Thermen Busloo en Rhederlaag als belangrijkste uitzonderingen. ▪ Aan de Gelderse kant ligt de focus sterk op de Veluwe en vormt het gebied tussen de flanken van de Veluwe en de IJssel een minder ontwikkelt gebied. Zeker in het zuiden, waar de afstanden tussen de Veluwe en IJssel zeer klein zijn, oriënteert de toeristisch-recreatieve sector zich overwegend op de Veluwe. De volgende twee relevante ontwikkelgebieden worden benoemd: ▪ Doesburg en de Oude IJssel Vanuit de oude Hanzestad is de omgeving rijk aan IJssel-verhalen. Het Veluwemassief is goed zichtbaar en tussen Rheden en Dieren ligt Middachten en de Lamme IJssel als interessante bezienswaardigheden.

Het Zwarte Schaar en - vooral - de Oude IJssel heeft veel potentie. ▪ Rivierklimaatpark IJsselpoort Van Westervoort waar de IJssel zich afsplitst van de Nederrijn tot en met Rhederlaag ontstaat een gevarieerd rivierengebied met meervoudig ruimtegebruik, natuur, landbouw, waterhuishouding, en veel toegevoegde waarde voor recreatie.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

38

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

Er wordt geconcludeerd dat op 5 niveaus; Rivierparken, IJsseltransferia, Bezoekerscentra langs de IJssel, Schakels toeristisch-recreatieve netwerk en knooppunten, het van belang is om de beleefbaarheid te verbeteren. Beleving en storytelling dienen meer aandacht te krijgen. Daarnaast wordt geadviseerd om samenwerkingen te verkennen tussen alle relevante overheden (de gemeenten, de veiligheidsregio’s, de provincies, de waterschappen, de Rijksoverheid en diens uitvoeringsorganisaties zoals Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat), drinkwaterbedrijven, boeren, natuurorganisaties, kennisinstellingen, particuliere bedrijven, musea, landgoederen, lokaal historische verenigingen en anderen. Waardevol toerisme provincie Gelderland 2020 Dit document is een inventarisatie van hoe het gedachtengoed van waardevol toerisme in de praktijk vormgegeven kan worden, op welke manier het thema speelt en hoe er al aan wordt gewerkt door de verschillende regio’s in de provincie Gelderland. In de analyse komt onder andere naar voren dat in de regio’s Arnhem-Nijmegen (waar Rheden onder valt) en Veluwe (aangrenzend) de leefbaarheid gebaat is bij het managen van de toeristische druk (op sommige plekken of tijdstippen) door deze te verminderen (bijv. door te spreiden in tijd of ruimte).

Vervlochten Regio – Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen 2022 In dit rapport worden kansen beschreven voor versterking van natuur, landschap, water en erfgoed in de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen. De belangrijkste ambitie van de regio Arnhem-Nijmegen is om een groene groeiregio te zijn. De regio is aantrekkelijk door unieke waarden op het gebied van natuur, landschap, cultuurhistorie en water. Deze unieke waarden wil de regio behouden, versterken en uitbreiden. Voor de Veluwezoom worden de volgende ambities en kansen benoemd: ▪ “Behoud van de ruimtelijke kwaliteit en het versterken van de samenhang van Gelders Arcadië. De hoofddragers van het recreatieve netwerk zijn de doorgaande routes langs de rivieren. Voor de spreiding van de recreatieve druk wordt ingezet op verbindingen met de natuurgebieden aan ‘de overkant’; het Middengebied en de Liemers. De NS-stations zijn mogelijke ontwikkellocaties voor recreatieve poorten. Deze poorten vormen startpunten van recreatieve routes en dragen bij aan een betere recreatieve spreiding.“ ▪ “Natuur inclusieve landschappen […]Kansrijk is een integrale aanpak van de dijkversterkingen samen met natuurontwikkeling en de ontwikkeling van een recreatief netwerk (‘gastvrije dijken’).” 4.1.3

Belangrijkste conclusies In dit deelhoofdstuk zijn een aantal lokale en regionale beleidsdocumenten samengevat. In deze paragraaf zetten we de belangrijkste conclusies aan de hand van een aantal thema’s op een rij: ▪

Leefbaarheid Het gebied waar Rheden zich in bevindt wordt in gewoond, gewerkt en gerecreëerd. In meerdere stukken komt naar voren dat een duurzame ontwikkeling en balans tussen de leefbaarheid van de inwoners (zowel mens als dier) en recreatie en toerisme, het uitgangspunt moet zijn.

▪

Natuurlijke waarde Met de Veluwezoom in het noordwesten en de IJssel in het zuidoosten kent Rheden een zeer divers natuurlijk pallet. Deze natuurlijke waarde is één van de kernkwaliteiten van Rheden en zorgt ook voor een groot aantal bezoekers aan de gemeente, met de Veluwezoom als grote trekker en de IJssel als potentieel ontwikkelgebied. Het behoudt en de bescherming van deze natuur wordt bijna

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

39

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

overal onderstreept als belangrijk uitgangspunt. Dit zal ook in de visie een randvoorwaarde moeten zijn. ▪

Natuur- en cultuurbeleving Zowel de IJssel als de landgoederen en buitenplaatsen van Gelders Arcadië worden als potentiële ontwikkelgebieden benoemd om door middel van het toevoegen van beleving en storytelling deze gebieden recreatief aantrekkelijker te maken. Enerzijds brengt dit financiële middelen om deze natuur- en cultuurhistorie te beschermen en behouden, anderzijds wordt dit ook als kans gezien om de druk op de Veluwezoom te verlichten.

▪

Kleinschaligheid De kleinschaligheid van de dorpen en kernen wordt als kenmerkend gezien voor de gemeente. Deze kernwaarde moet volgens de verschillende beleidsstukken bewaakt worden door in te zetten op passende dag- en verblijfsrecreatieve voorzieningen. Hierbij kan worden gedacht aan kleinschalige B&B’s, in plaats van grote vakantieparken en een bezoekerscentrum of een museum in plaats van een attractiepark, om enkele voorbeelden te noemen.

▪

Identiteit Elke kern binnen de gemeente Rheden heeft een eigen identiteit. Deze identiteit moet in acht genomen worden bij de ontwikkeling van recreatie en toerisme. Dieren wordt bijvoorbeeld gezien als een dorp met een bijzondere geschiedenis in de nijverheid en ambachten waarbinnen veel recreatieve potentie ligt. Er kan meer worden gedaan met het nijverheids-/ambachtenverleden om een bezoek aan Dieren aantrekkelijker te maken. Rheden wordt vaak als vertrekpunt gezien voor de Veluwezoom en kent een rustige sfeer in de dorpskern. Velp is een villa dorp met een uitzonderlijk glooiende ligging. Velp is daarnaast een dorp met een grotere ambitie om recreatie en toerisme op een duurzame manier te laten groeien en ontwikkelen. Laag-Soeren is een vakantiebestemming voor rust en natuurbeleving met, in tegenstelling tot Velp, een nóg sterkere nadruk op kleinschaligheid. Zo heeft elke kern een ander karakter en een eigen verhaal.

▪

Duurzaamheid Zowel binnen als buiten de sector wordt gesproken over het verduurzamen van de voorzieningen in de gemeente en op regionaal niveau. Voor recreatie en toerisme is dit ook een belangrijk uitgangspunt waarvoor aandacht moet zijn in de visie.

Voor het opstellen van een gedragen visie, is het van belang een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de gemeente en de ontwikkelingen in de regio. Daarom zijn er verkennende gesprekken gevoerd met relevante stakeholders en partners, van binnen en buiten de gemeente. Hieronder geven we de belangrijkste aandachtspunten weer die tijdens deze gesprekken naar boven kwamen: Algemeen De Veluwezoom, en met name de Posbank, is de belangrijkste toeristische trekpleister voor de gemeente. Het maakt de gemeente zeer aantrekkelijk voor natuurminnende wandelaars of fietsers. Daarnaast beschikt de gemeente over een aantal landgoederen en kastelen en is Rheden mooi gelegen aan de IJssel. De landgoederen en uiterwaarden zijn aantrekkelijk, maar op dit moment beperkt beleefbaar.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

40

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

Het overige aanbod wordt als ‘verschraald’ ervaren; er is relatief weinig horeca en er zijn relatief weinig overnachtingsmogelijkheden, ook voor de zakelijk markt. De kernen, op Velp na, worden over het algemeen niet als aantrekkelijk ervaren; mede te wijten aan het beperkt beleefbare aanbod. Wel worden er veel kansen gezien in het ontwikkelen van de beleefbaarheid van de uiterwaarde. Een voorbeeld hiervan is een concept dat op dit moment wordt ontwikkeld door o.a. Veluwe op 1: Het derde waterverhaal. Het derde waterverhaal gaat het verhaal vertellen over hoe Nederland samenleeft met de rivieren. Hier liggen kansen om de gemeente Rheden te het verbinden aan de omliggende gemeenten, zoals Doesburg en Zutphen. Leefbaarheid Op het gebied van leefbaarheid en spreiding van het toerisme kwamen een aantal punten naar voren: ▪ Ondernemers profiteren beperkt van de bezoekers aan de natuur. Fiets- en wandelroutes lopen niet door de kernen en de bezoekers worden niet voldoende verleid om de kernen te bezoeken. ▪ De natuur rondom de Posbank wordt over het algemeen als (te) druk ervaren; hier is spreiding van de bezoekers nodig. Dit kan door: o Het stimuleren van het gebruik van duurzame vormen van mobiliteit, denk hierbij aan het verbeteren van de OV-verbindingen of het beschikbaar stellen van (elektrische) huurfietsen.

o Het aantrekkelijker maken en het beter profileren van het overige aanbod in de gemeente, door meer voorzieningen te ontwikkelen, het meer beleefbaar maken van wat er al is en door marketing en promotie inspanningen hier op te richten. o Het aanpassen van fiets- en wandelroutes: laat ondernemers meeprofiteren van de bezoekers ▪ Met de verstedelijkingsopgave die eraan komt (er zijn plannen om duizenden woningen bij te bouwen in de regio), neemt de druk op de kwetsbare natuur toe. Voldoende ruimte behouden en creëren voor recreatie voor eigen inwoners (en bezoekers) moet als integrale opgave mee worden genomen in de ruimtelijk opgaven. Rol van de gemeente De gemeente kan hierbij een leidende rol spelen, door de visie van de gemeente op de bezoekers en recreatie voor de eigen inwoners helder te positioneren. Daarnaast kan de gemeente, waar dat nodig wordt geacht, actief ondernemers uitnodigen voor het ontwikkelen van (verblijfsrecreatief) aanbod. Het is van belang dat de gemeente ook aandacht heeft voor de woningbouwopgave, door de te ontwikkelen recreatieruimte aantrekkelijk en toegankelijk te maken voor (toekomstige) inwoners van de regio.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

41

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

42

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

Rheden is een groene gemeente met een rijke natuur- en cultuurhistorie. Het DNA en de identiteit van de gemeente is te omschrijven in vier kenmerkende thema’s Veluwezoom De Veluwezoom is het meest kenmerkende voor de gemeente Rheden. Een groot deel van Nationaal Park de Veluwezoom valt binnen de gemeente Rheden. Jaarlijks komen miljoenen mensen naar de Veluwezoom om een wandeling of fietstocht te maken, het bezoekerscentrum te bezoeken, een hapje te eten bij bijvoorbeeld Paviljoen de Posbank of De Carolinahoeve of van de prachtige vergezichten over het glooiende landschap te genieten. Ook wordt er op vele manieren gesport op de Veluwezoom. Zo ligt er een uitgebreid MTB en gravelbikenetwerk, lopen er ruiterpaden en wordt het gebied al hardlopend of met de racefiets aangedaan. De Veluwezoom is een aantrekkelijke bestemming voor veel doelgroepen met uiteenlopende motieven. Villa’s, kastelen, landgoederen en buitenplaatsen De gemeente Rheden wordt gekenmerkt door vele villa’s, kastelen, landgoederen en buitenplaatsen, waaronder de kastelen Biljoen en Middachten. Dit komt voort uit de prachtige ligging, waardoor vele buitenverblijven van stedelingen hier gebouwd werden. De meeste kastelen, landgoederen en buitenplaatsen zijn particulier eigendom. De landhuizen of kastelen worden vaak bewoond en worden daarom slechts beperkt opgesteld.

Het landgoed (de bossen, landerijen en soms de tuin) is in de meeste gevallen voor het grootste deel (vrij) toegankelijk. Uiterwaarden van de IJssel De rivier de IJssel vormt de zuidoostelijke begrenzing van de gemeente. De IJssel heeft een belangrijke rol gespeeld in de handel en als verdedigingslinie. Kleinschaligheid en gemoedelijkheid in de kernen De gemeente bestaat uit zeven dorpen: De Steeg, Dieren, Ellecom, Laag-Soeren, Rheden, Spankeren en Velp. Iedere kern heeft een eigen karakter. Hieronder noemen we de meest opvallende kenmerken van de kernen: ▪

▪

▪

In De Steeg ligt kasteel en landgoed Middachten, Landgoed Rhederoord en een groot aantal andere rijks- en gemeentelijke monumenten. Ook ligt in De Steeg de parkeerplaats De Lappendeken. Een startpunt voor verschillende gemarkeerde wandelroutes. Dieren staat bekend als bakermat van de Gazelle. Hier vindt men de Gazellefabriek en het bijbehorende Experience Center. Watersporters kunnen terecht op het Apeldoorns Kanaal en vanuit Dieren kan je met een pont (voor auto, fiets en wandelaar) over de IJssel. Daardoor heeft Dieren een goede verbinding met de Achterhoek. Ook heeft Dieren een intercity treinstation. Gezinnen kunnen in Dieren terecht in de Spelerij. Ellecom is één van de oudste nederzettingen op de Veluwe. De 18e-eeuwse Middachter Allee leidt van De Steeg naar Ellecom. Door de beukenbomen aan weerzijden van deze weg wordt deze straat in de zomer ook wel een groene tunnel genoemd. De aanleg van meerdere buitenplaatsen halverwege de 19e eeuw en het ontstaan van de vele pensions en vakantieverblijven langs de Zutphensestraatweg rond 1900 geven het dorp karakter.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

43

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

▪

▪

▪

▪

Laag-Soeren was in de vorige eeuw bekend door kuuroord Bethesda. Men kwam destijds speciaal naar de gemeente Rheden, specifiek het kuuroord, om hun gezondheid te verbeteren. Tegenwoordig is het een wooncomplex, genaamd Landgoed Laag-Soeren. Laag-Soeren staat dan ook bekend om haar sprengen en beken. Daarnaast wordt er tegenwoordig vooral verbleven op Ardoer camping De Jutberg of Camping Boszicht. Rheden staat bekend als de ‘poort’ naar de Posbank en het Nationaal Park Veluwezoom. Het is één van de grotere kernen in de gemeente met meerdere winkels, restaurants en een treinstation op loopafstand van het bezoekerscentrum Veluwezoom en het centrum van Rheden. Ook kunnen bezoekers vanuit Rheden in de zomer met de veerdienst over de IJssel naar recreatiegebied Rhederlaag en De Liemers. Spankeren is van vroeger uit een agrarische nederzetting met eromheen Landgoed De Bockhorst, het Hof te Loo en de Gelderse Toren. De Spankerense Enk is een belangrijke archeologische vindplaats: ook in de prehistorie werd hier al gewoond en geboerd. Velp staat bekend om de vele buitenplaatsen, villa’s, statige architectuur, monumentale panden in een groene, glooiende omgeving. Het centrum is relatief groot in vergelijking met de rest van de gemeente. Landgoed en Kasteel Biljoen ligt in Velp.

Het uitgebreide landgoed is samen met landgoed Beekhuizen, dat oorspronkelijk ook bij Biljoen hoorde, gewaardeerd wandel- en fietsgebied. Velp is goed bereikbaar met de trein door het gelijknamige treinstation.

Er zijn enkele relevante ontwikkelingen met betrekking tot recreatie en toerisme die we in deze paragraaf apart benoemen. ▪

▪

▪

Station Rheden Na station Dieren krijgt Station Rheden ook een nieuw uiterlijk. De omgeving van het station gaat op de schop om plaats te maken voor een levendige kern waar wandelaars en fietsers kunnen genieten van passende winkels en horeca. Ook wordt er verkend om de naam van Station Rheden te veranderen naar Station Rheden Posbank om het gebruik van het openbaar vervoer naar de Veluwezoom te stimuleren. Nieuwe poort naar de Veluwezoom in Eerbeek De gemeente Brummen werkt samen met regionale partners om een toegangspoort te worden tot de Veluwe. Deze toegangspoort concentreert zich vooral op Eerbeek en het gebied rondom het spoor; het Elis Ligtleeplein. Dat plein moet een aantrekkelijke en recreatieve plek worden om een bezoek aan de Veluwezoom of IJsselvallei te starten. Financiering Recreatieve Infrastructuur (FRIS) Een goede en veilige recreatieve infrastructuur is belangrijk om de Veluwe voor bezoekers en inwoners aantrekkelijk te houden. Daarnaast is een aantrekkelijke en kwalitatief hoogwaardige recreatieve infrastructuur (daaronder worden onder andere paden en routes, maar ook parkeerplaatsen en publieke bouwwerken, zoals uitkijktorens en wildkijkhutten verstaan) een belangrijke voorwaarde in succesvol bezoekersmanagement.

Door het toenemende gebruik van de recreatieve infrastructuur op de Veluwe lopen de kosten voor het beheer en onderhoud op en de vergoeding is op dit moment niet dekkend. Bovendien dragen dagbezoekers niet standaard bij aan de instandhouding van de recreatieve infrastructuur. In het project FRIS worden verschillende maatregelen verkend die een oplossing kunnen vormen voor dit probleem, waaronder betaald parkeren en vignetten.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

44

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

45

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

Recreatie en toerisme dragen bij aan de lokale economie. Door de bestedingen van bezoekers komen er indirecte en directe inkomsten een gebied in. Ook leidt het bezoek van toeristen en recreanten tot werkgelegenheid. In deze paragraaf beschrijven we de economische waarde van recreatie en toerisme voor de gemeente Rheden. Dit brengen we in kaart aan de hand van: ▪ Werkgelegenheid ▪ Bestedingen ▪ Inkomsten (toeristen)belasting ▪ Profijt voor inwoners 6.1.1

Werkgelegenheid De economische waarde van R&T komt o.a. tot uitdrukking in werkgelegenheid. De toeristischrecreatieve sector is een werkgelegenheidsmotor. Tabel 6.1 Totaal banen, banen in recreatie en toerisme en aandeel recreatie en toerisme banen op het totaal voor Rheden, de Veluwe, provincie Gelderland en gemiddeld in Nederland in 2018, 2020 en 2022 2018

2020

2022

Totaal banen Rheden

18.190

17.910

17.830

Totaal banen R&T Rheden

1.010

990

960

Aandeel R&T Rheden

5,6%

5,5%

5,4%

Totaal banen Veluwe

354.790

363.630

384.440

Totaal banen R&T Veluwe

23.210

22.270

23.760

Aandeel R&T Veluwe

6,5%

6,1%

6,2%

Totaal banen Gelderland

1.011.140

1.041.000

1.099.200

Totaal banen R&T Gelderland

66.650

64.910

67.670

Aandeel R&T Gelderland

6,6%

6,2%

6,2%

Totaal banen Nederland

8.703.730

8.989.580

9.369.760

Totaal banen R&T Nederland

605.870

610.520

612.840

Aandeel R&T Nederland

7,0%

6,8%

6,5%

Bron: LISA, Werkgelegenheidsregister, 2018, 2021, 2022. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

46

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

Hierbij zijn de totale banen het aantal fulltimers, parttimers en uitzendkrachten in alle sectoren. De R&T banen het aantal fulltimers, parttimers en uitzendkrachten in de sector recreatie en toerisme en het aandeel R&T banen is het percentage R&T banen van de totale banen. Op basis van bovenstaande tabel vallen de volgende punten op: ▪ Zowel gemiddeld in Nederland, als gemiddeld in de provincie Gelderland en op de Veluwe is het aandeel R&T banen op het totaal in 2022 lager dan in 2018. Het totale aantal banen is wel gestegen. Er zijn in verhouding dus minder R&T banen in deze gebieden. ▪ In de gemeente Rheden is het percentage R&T banen in 2022 lager dan in 2018, maar zijn ook het totaal aantal banen en R&T banen lager. De verhouding R&T banen is in Rheden dus redelijk gelijk gebleven. ▪ Het aantal R&T banen tussen 2020 en 2022 is in Rheden gedaald terwijl dit gemiddeld in Nederland, Gelderland en op de Veluwe is gestegen. ▪ Het aandeel banen in R&T op het totaal is in Rheden lager dan gemiddeld in Nederland, Gelderland en op de Veluwe. Daarnaast blijkt uit de visie Economie Rheden dat de werkgelegenheid in een aantal belangrijke sectoren voor de gemeente, zoals de zorg, toerisme en recreatie en de industrie, achter blijft bij de gemiddelde groei in Gelderland en de omliggende gemeenten.

Deze achterliggende groei kan mogelijk verklaard worden door de ligging van de gemeente, tussen De Veluwezoom en De IJssel, waardoor er beperkte uitbreidingsruimte voor nieuwe bedrijventerreinen is. Door de beperkte ontwikkelingsmogelijkheden is er een extra stimulans om juist kwalitatief te ontwikkelingen binnen de bestaande gebouwde omgeving. Voor toerisme en recreatie leidt dit ook tot de vraag of de kansen wel voldoende worden benut. De afgelopen 10 jaar is de werkgelegenheid in de sector toerisme en recreatie gelijk gebleven, terwijl die in omliggende en vergelijkbare gemeenten flink gegroeid is. Tegelijkertijd zijn de bezoekersaantallen aan de gemeente wel gestegen. Dit komt alleen niet tot uiting in de werkgelegenheid en de brede welvaart. Maatschappelijke functie De toeristisch-recreatieve sector biedt zowel veel als gevarieerde werkgelegenheid voor de gehele breedte van de beroepsbevolking. Zo zorgt de vrijetijdssector voor een diversiteit aan banen voor praktisch en theoretisch opgeleiden en ook voor een diversiteit in functies (IT-ers, reisadviseurs, marketeers, koks, etc.). Uit de visie Economie van de gemeente Rheden blijkt dat er veel werkgelegenheid in de gemeente is voor theoretisch opgeleiden en weinig voor praktisch opgeleiden.

De sector biedt dus bij uitstek een belangrijke werkplaats voor de praktisch opgeleiden en vervult daarmee een belangrijke maatschappelijke functie. 6.1.2

Bestedingen Tabel 6.2 laat een overzicht zien van de uitgaven van binnenlandse vakantiegangers in Nederland, de provincie Gelderland en regio Arnhem-Nijmegen, waar Rheden onderdeel van is, in 20206. Ondanks een daling van het aantal binnenlandse vakanties zijn de uitgaven in Gelderland en Nederland gestegen in 2020 t.o.v. 2019. In de regio Arnhem-Nijmegen werd gemiddeld per 1.000 binnenlandse vakanties meer uitgegeven in 2020 dan in de provincie Gelderland, maar juist minder dan in Nederland.

6

Er is geen recentere data op regionaal of lokaal niveau beschikbaar.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

47

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

Tabel 6.2 Binnenlandse vakanties, totale uitgaven binnenlandse vakanties en uitgaven per 1.000 binnenlandse vakanties in Nederland, Gelderland en regio Arnhem-Nijmegen, voor de jaren 2019 en 2020 Nederland

Gelderland

Arnhem-Nijmegen

2019

2020

2019

2020

2019

2020

Binnenlandse vakanties (x1.000)

17.634

16.677

3.229

2.934

Geen data beschikbaar

577

Totale uitgaven binnenlandse vakanties (x€1.000)

3.270.347

3.556.375

564.376

589.527

Geen data beschikbaar

117.073

Uitgaven per 1.000 binnenlandse vakanties

185.457

213.250

174.784

200.929

Geen data beschikbaar

202.899

Bron: Gelderse impactmonitor recreatie en toerisme, 2021

Bestedingen daggasten Rheden heeft meer daggasten dan verblijfsgasten daarom is het ook relevant om te kijken wat daggasten gemiddeld besteden. Helaas zijn er geen gegevens op gemeenteniveau beschikbaar. In de provincie Gelderland geven daggasten gemiddeld € 3,5 miljard euro uit. Hieronder vallen bestedingen aan entreeprijzen, consumpties en in winkels. Een bezoeker die niet in de regio woont geeft gemiddeld € 19,- uit per dag en een inwoner gemiddeld € 14,-. (Kerncijfers – VisitVeluwe, 2023) 6.1.3

Inkomsten toeristenbelasting Door het innen van toeristenbelasting ontvangt de gemeente een bijdrage van de verblijfsgast. Deze inkomsten kunnen geïnvesteerd worden in voorzieningen, zoals wegen en groen waar de inwoner ook weer profijt van heeft. Het tarief van de toeristenbelasting in Rheden is: ▪ ▪ ▪

2021: €2,- per persoon per nacht 2022: €2,03 per persoon per nacht 2023: €2,09 per persoon per nacht

Uit jaarstukken van de gemeente Rheden blijkt dat in 2022 de inkomsten uit toeristenbelasting €383.000 euro bedroegen (dit is inclusief €90.000 uit 2020). In 2021 waren de inkomsten €172.000 vanwege de afname in overnachtingen door corona. De inkomsten in 2023 worden geschat op €283.000. In 2022 lag het landelijke tarief op €2,03 en is gelijk met dat van Rheden. In 2023 is het landelijke tarief gestegen met 6,3% naar €2,16. Rheden ligt daar onder met €2,09. Het gemiddelde tarief van Gelderland in 2023 was €1,73. In vergelijking met Rheden is het toeristenbelastingtarief lager in Gelderland. In Gelderland varieerde de toeristenbelasting in 2022 van €2,97 in Nijmegen tot €0.80 in Culemborg. Gemeente Rheden staat op de 8ste plek (van de 51) qua hoogste belastingtarief in de provincie Gelderland. Rheden ontvangt aanzienlijk meer daggasten dan verblijfsgasten, maar daggasten betalen geen toeristenbelasting. Daarmee dragen ze niet vast financieel bij aan het onderhoud van voorzieningen, ondanks intensief gebruik ervan.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

48

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

6.1.4

Profijt voor inwoners Naast bedrijven en de overheid kunnen inwoners van de gemeente Rheden er ook economisch op vooruitgaan door de aanwezigheid van recreanten en toeristen. Bijvoorbeeld door werk (een baan of bedrijf in de R&T sector), maar ook door de inkomsten uit nevenactiviteiten die te relateren zijn aan R&T, zoals het verhuren van een kamer via AirBnB. In 2022 hebben wij een inwonersonderzoek uitgevoerd op de Veluwe. Hierbij zijn ook de inwoners van de Veluwezoom (waar Rheden onderdeel van is) ondervraagt. Uit het inwonersonderzoek blijkt dat de inkomsten van 2% van de inwoners van de Veluwezoom (deels) te linken zijn aan toerisme. Op de Veluwe is dit gemiddeld 3%. Slechts 4% van de inwoners van de Veluwezoom denkt dat ze economisch profiteren van verdere groei van toerisme op de Veluwe (10% is hier neutraal in).

6.1.5

Conclusie economische waarde Hieronder hebben we de belangrijkste conclusies weergegeven: ▪ In de gemeente Rheden werken gemiddeld minder mensen in de vrijetijdssector in vergelijking met het landelijk, provinciaal en regionaal gemiddelde. En de R&T sector in Rheden groeit qua werkgelegenheid minder hard dan gemiddeld in Gelderland. ▪ De bestedingen van bezoekers leiden direct en indirect tot inkomsten voor inwoners en bedrijven. De bestedingen tijdens binnenlandse vakanties zijn gestegen in 2020 t.o.v. 2019. In de regio Arnhem-Nijmegen zijn de bestedingen per 1.000 bezoekers zelfs hoger dan in heel Gelderland. ▪ Rheden int meer toeristenbelasting per nacht per persoon dan gemiddeld in Gelderland. Rheden ontvangt meer daggasten dan verblijfsgasten. Daggasten betalen geen toeristenbelasting en dragen daarmee niet ‘standaard’ bij aan het onderhoud en beheer van (recreatieve) voorzieningen. ▪ Inwoners kunnen zelf ook profiteren recreatie en toerisme. Naast dat ze werkzaam kunnen zijn in de sector kan het zijn dat ze inkomsten genereren door nevenfuncties, zoals het verhuren van een kamer of woning op AirBnB. Hier is echter geen data over beschikbaar. Uit het inwonersonderzoek blijkt dat veel respondenten aangeven dat hun inkomsten niet te linken zijn aan toerisme en er ook niet op vooruit zouden gaan als deze sector groeit.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

49

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

De toeristisch-recreatieve sector heeft ook invloed op de leefomgeving. Recreatie en toerisme draagt bij aan het creëren en instandhouden van voorzieningen en daarmee ook aan de leefbaarheid van een bepaald gebied. Ook maken recreanten en toeristen gebruik van voorzieningen. De maatschappelijke waarde van recreatie en toerisme brengen we in beeld aan de hand van: ▪ Dichtheid en nabijheid van voorzieningen ▪ Bijdrage vitaliteit leefomgeving 6.2.1

Dichtheid en nabijheid van voorzieningen De aanwezigheid en diversiteit van toeristisch- recreatieve voorzieningen hebben een positief effect op de lokale leefomgeving. Voorzieningen Het CBS registreert het aantal voorzieningen in verschillende branches in Nederland, waaronder ‘cultuur, sport en recreatie’ en ‘horeca’. Op basis hiervan hebben we de dichtheid van het aantal voorzieningen in 2022 per 1.000 inwoners berekend, zie onderstaande tabel. Hierbij wordt een vergelijking gemaakt tussen Nederland, Gelderland, de Veluwe en gemeente Rheden. Tabel 6.3 Dichtheid toeristisch-recreatieve voorzieningen voor Nederland, Gelderland, Veluwe en Rheden, per 1.000 inwoners in 2022 Nederland

Gelderland

Veluwe

Rheden

Horeca

4,3

3,8

3,8

3,3

Cultuur, sport en recreatie

7,1

6,0

4,9

6,1

Bron: CBS, 2022

Rheden heeft per 1.000 inwoners minder horecavoorzieningen dan gemiddeld in Nederland, Gelderland en op de Veluwe. Ook zijn er minder voorzieningen voor cultuur, sport en recreatie in Rheden dan gemiddeld in Nederland, maar meer in vergelijking met Gelderland en de Veluwe. Qua toeristischrecreatieve voorzieningen is er mogelijk nog ruimte om te ontwikkelen. Daarnaast wordt de nabijheid van voorzieningen voor inwoners geregistreerd door het CBS voor een aantal categorieën die we kunnen relateren aan recreatie en toerisme. Hoe dichterbij de voorzieningen zijn des te hoger het dagelijkse gemak en daarmee de kwaliteit van leven en het welzijn van inwoners is. Tabel 6.4 Nabijheid horeca voorzieningen voor Nederland, Gelderland, Veluwe en Rheden in 2021 Gemiddelde afstand tot Nederland Gelderland Veluwe Rheden horeca (in km’s) Cafés en dergelijke 1,3 1,5 1,5 1,1 Cafetaria's en dergelijke 0,8 0,9 0,9 0,6 Restaurants 0,8 1,0 1,0 0,6 Hotels en dergelijke 2,5 3,0 2,6 1,5 Bron: CBS, 2022

Hieruit kunnen we concluderen dat over het algemeen de horecavoorzieningen voor inwoners van de gemeente Rheden dichtbij zijn. Met name de cafetaria’s en restaurants zijn goed bereikbaar. Maar er is in

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

50

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

de gemeente Rheden wel een beperkter aanbod aan horeca in vergelijking met Nederland, Gelderland en de Veluwe. Tabel 6.5 Nabijheid toeristisch-recreatieve voorzieningen voor Nederland, Gelderland, Veluwe en Rheden in 2021 Gemiddelde afstand in km tot Nederland Gelderland Veluwe Rheden recreatieve voorzieningen Zwembad 3,2 3,5 3,6 4,4 Museum 4,1 3,7 3,2 3,7 Poppodium (excl. festivals) 10,1 13,5 8,3 10,8 Bioscoop 6,5 7,3 7,8 6,5 Saunafaciliteiten 7,6 8,3 7,9 5,9 Attractie 5,2 5,9 4,7 6,6 Bron: CBS, 2022

Het meest opvallende is dat de inwoners verder moeten reizen voor het zwembad en een attractie dan inwoners van Nederland, Gelderland en Veluwe. Daarentegen zijn saunafaciliteiten in vergelijking veel meer nabij. Detailhandel Er bestaat een correlatie tussen het aantal bezoekers en de dichtheid van supermarkten. Populaire toeristische regio’s in Nederland hebben de hoogste supermarkdichtheid, waaronder de Waddeneilanden en gemeenten aan de Zeeuwse kust. Uit onderstaande tabel kan worden gehaald dat de inwoners van Rheden zich gemiddeld dichter bij een grote supermarkt of ander verkooppunt van dagelijkse levensmiddelen en warenhuizen bevinden dan de gemiddelde inwoner van Nederland, Gelderland en de Veluwe. De nabijheid zorgt voor meer dagelijks gemak, verbetering van de kwaliteit van leven en het welzijn van de inwoners. Tabel 6.6 Nabijheid supermarkt en dagelijkse voorzieningen voor Nederland, Gelderland, Veluwe en Rheden in 2021 Gemiddelde afstand tot Nederland Gelderland Veluwe Rheden detailhandel Grote supermarkten 0,9 1,0 1,0 0,8 (verkooppunt van dagelijkse artikelen met minimale oppervlakte van 150 m2)

Dagelijkse levensmiddelen Warenhuis

0,8

0,9

0,9

0,6

2,6

2,7

2,4

1,8

(Winkels waar 50 of meer personen werkzaam zijn, en waar de verkochte producten behoren tot acht of meer branches, elke branche een omzetaandeel heeft van meer dan 5 procent en niet meer dan 50 procent)

Bron: CBS, 2022

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

51

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

Mobiliteitsvoorzieningen Tot slot wordt ook de nabijheid van mobiliteitsvoorzieningen voor inwoners geregistreerd door het CBS. Deze voorzieningen zijn belangrijk voor inwoners en worden gebruikt door toeristen en recreanten. Tabel 6.7 Nabijheid mobiliteitsvoorzieningen in km’s voor Nederland, Gelderland, Veluwe en Rheden in 2021 Gemiddelde afstand tot vervoer Nederland Gelderland Veluwe Rheden Hoofdverkeersweg 1,8 1,6 1,7 0,8 Treinstations 5,1 3,9 3,8 1,3 (belangrijke) Overstapstations (spoorwegstation met als belangrijke functie dat reizigers kunnen overstappen tussen verschillende treinen)

10,7

13,8

11,6

9,9

Bron: CBS, 2022

Rheden is goed bereikbaar met zowel de trein als via een hoofdverkeersweg. Daarnaast zijn er ook nog verschillende veerponten in het gebied. Zo zijn er twee veerdiensten in Rheden. Eén van de veerdiensten brengt je van Rheden naar Lathum. Deze vaart van 1 april tot 1 oktober en is alleen toegankelijk voor mensen te voet, met de fiets of bromfiets. Daarnaast is er ook nog een veerpont tussen Dieren en Olburgen. Deze vaart het hele jaar door en is toegankelijk voor mensen te voet, fietsers, bromfietsers, scooters, auto’s en busjes. Deze brengt je over de IJssel. 6.2.2

Conclusie maatschappelijke waarde Op basis van de bovenstaande indicatoren kan het volgende geconcludeerd worden: De horeca-, mobiliteits- en detailhandel voorzieningen zijn gemiddeld dichterbij in de gemeente Rheden dan gemiddeld in Nederland, Gelderland en op de Veluwe. Sommige toeristisch-recreatieve voorzieningen (zoals een zwembad en attracties) liggen wat verder weg. Ook heeft Rheden per 1.000 inwoners minder horecavoorzieningen in vergelijking met het landelijk, provinciaal en regionaal gemiddelde.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

52

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

Recreatie en toerisme heeft invloed op de leefbaarheid van een gebied. Inwoners zien vaak dat er vanwege recreatie en toerisme ontwikkelingen plaatsvinden in hun woonplaats waar zij zelf ook voordeel uit halen, maar ze kunnen ook overlast ervaren van bezoekers. In de volgende paragraaf kijken wij naar de impact van recreatie en toerisme op de leefbaarheid. Dit doen we door te putten uit het inwonersonderzoek op de Veluwe en de dorpsgesprekken die zijn gevoerd in de zomer van 2023. In 2022 heeft Bureau voor Ruimte en Vrije Tijd een inwonersonderzoek uitgevoerd op de Veluwe waarbij ook inwoners van Rheden zijn bevraagd. In totaal hebben 1.209 respondenten deelgenomen, waarvan 303 woonachtig op de Veluwezoom. In de vergelijkingen maken we gebruik van de gebiedsaanduiding Veluwezoom omdat Rheden hieronder valt samen met de gemeenten Arnhem, Renkum en Rozendaal. Daarnaast heeft de gemeente Rheden in het kader van de Omgevingsvisie in de zomer van 2023 dorpsgesprekken gevoerd met inwoners uit alle kernen. 6.3.1

Inzichten uit inwonersonderzoek In 2022 is er een inwonersonderzoek uitgevoerd over toerisme onder inwoners op de Veluwe 7 . De enquête is ingevuld door inwoners van de Veluwezoom gemeenten (de gemeenten Arnhem, Renkum, Rheden en Rozendaal). Uit de enquête blijkt dat de inwoners van de Veluwezoom gematigd positief zijn over toerisme. Ook vinden meer inwoners dat de voordelen van toerisme opwegen tegen de nadelen dan andersom. De belangrijkste benoemde positieve punten die inwoners zien als gevolg van toerisme: ▪ Bezoekers zorgen voor een belangrijke bijdrage aan de lokale economie en werkgelegenheid. ▪ Bezoekers dragen bij aan de aanwezigheid van winkels, horeca en recreatieve mogelijkheden. ▪ Bezoekers dragen bij aan de leefbaarheid. De belangrijkste negatieve effecten die inwoners zeggen te ervaren als gevolg van toerisme: ▪ Bezoekers dragen bij aan schade aan de natuur en achteruitgang van de openbare ruimte (zoals publieke voorzieningen). ▪ Bezoekers veroorzaken problemen rondom mobiliteit (fileproblemen, parkeerproblemen etc.). ▪ Door bezoekers is het (erg) druk op bepaalde momenten en plekken. De meeste inwoners vinden daarnaast dat de leefbaarheid niet wordt verminderd door recreatie en toerisme. Wel zijn de inwoners van de Veluwezoom hier minder positief over dan inwoners van de Veluwe. Ook zijn de inwoners kritisch over het aanmoedigen van toerisme op de Veluwezoom.

Zo’n 37% van de respondenten vindt dat toerisme niet verder aangemoedigd mag worden, dit aandeel is gelijk aan het aantal inwoners dat hier neutraal tegenover staat. Hierbij verwacht bijna de helft van de inwoners dat een verdere bezoekersgroei zal leiden tot wrijving. Opvallend is ook dat inwoners van de Veluwezoom over het algemeen negatiever kijken naar toerisme dan de gemiddelde inwoner op de gehele Veluwe.

Het inwonersonderzoek is uitgevoerd nadat de samenleving weer ‘van het slot ging’, na de coronaepidemie. Het is niet uit te sluiten dat de maatregelen die golden tijdens de coronaepidemie van invloed zijn op het onderzoek. 7

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

53

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

6.3.2

Input Dorpsgesprekken In het kader van de Omgevingsvisie heeft de gemeente Rheden dorpsgesprekken gevoerd in alle kernen. Tijdens de dorpsgesprekken konden inwoners in gesprek over hoe zij de toekomst van hun dorp voor zich zien. De inwoners konden zich van te voren opgeven, maar ook op de avond zelf inlopen. Tijdens de dorpsgesprekken konden inwoners over verschillende thema’s meedenken, zoals wonen, verkeer, natuur, duurzaamheid, klimaatsverandering, energie en recreatie en toerisme. Op de thema-posters konden inwoners stickers plakken bij onderwerpen waar zij het mee eens waren. Stellingen waren onder andere: ▪ “De Veluwezoom en Veluwe is er vooral voor…” met opties “de mens (recreatie)”, “neutraal” en “natuur en dier”. ▪ “Hebben we toeristen nodig om onze winkels en restaurants op te houden?” met opties “heel veel”, ‘neutraal”, “helemaal niet”. ▪ “Landgoederen en monumenten…” met opties “behouden en conserveren we, waardoor minder toegankelijk”, “neutraal” en “gebruiken we voor toerisme, als verdienmodel”. Daarnaast waren er vragen die inwoners konden beantwoorden. Per kern hebben we hieronder de meest relevante input opgenomen. Laag-Soeren In Laag-Soeren hadden 20 mensen zich opgegeven. De inwoners van Laag-Soeren beschrijven de kern als kleinschalig, vredig en rustig, waarbij de natuur en het groen centraal staat. Houding van de inwoners t.o.v.

R&T De inwoners van Laag-Soeren geven aan dat ze de rustzoeker zouden willen aantrekken. Ze vinden dat agrarische bedrijven mogen bijverdienen met kleinschalige R&T activiteiten, zoals een zorgboerderij. Ze willen daarnaast ook liever hun boodschappen doen bij de boer/landswinkel dan bij de grote supermarkt. De meeste inwoners vinden dat de toeristen nodig zijn om de winkels en restaurants open te houden in de kern. Een groot deel van de inwoners is voor het weren van gemotoriseerde voertuigen naar de natuurgebieden. Ze zijn redelijk verdeeld over of de natuur geconserveerd moet worden of gebruikt moet worden als verdienmodel voor toerisme. Wel zouden de inwoners graag zien dat de landgoederen en monumenten gebruikt worden voor toerisme als verdienmodel. Daarnaast geven de inwoners aan dat ze bepaalde recreatieve en toeristische voorzieningen missen in de kern, waaronder: ▪ ▪ ▪ ▪

Horecamogelijkheden. Hierbij geven ze als optie dat er mogelijk wat aan het begin van de Badhuislaan kan worden ontwikkeld. Winkelmogelijkheden. Er zijn veel winkelpanden leeg waar zij graag kleine kwalitatieve winkels willen zien. Verder geven de inwoners aan graag een pluk-/bloementuin te zien waar het oude voetbalveld was. Ook het verbreden van de fietspaden voor zowel scholieren als recreanten zouden ze graag willen.

De inwoners van Laag-Soeren ervaren ook door recreatie en toerisme. Met name van afval, grote groepen fietsers of mountainbikers, de ruiters die het wandelpad gebruiken en verkeer.

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

54

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

De Steeg Voor de dorpsgesprekken in De Steeg hadden 28 mensen zich opgegeven. Door de vrije inloop en de online enquête hebben nog meer mensen geparticipeerd. De inwoners van de kern beschrijven De Steeg als mooi zoals het is; klein met cultuur en historie. Houding van de inwoners t.o.v. R&T De inwoners van De Steeg willen graag dat de cultuur en historie van de kern meer gepromoot wordt d.m.v. verhalen. Zo geven ze aan dat Landgoed Rhederoord, het postkantoor en de kerk erg bezienswaardig zijn. Daarnaast zien ze potentie voor het organiseren van activiteiten op Landgoed Middachten. Ze willen ook graag dat de landgoederen en monumenten door recreatie en toerisme worden gebruikt als verdienmodel. De inwoners willen graag inzetten op duurzaam toerisme. Waarbij toerisme in toom wordt gehouden en de natuur geconserveerd en minder toegankelijk wordt voor recreanten en toeristen. Daarnaast vinden de inwoners dat het gemotoriseerde verkeer naar de natuurgebieden moet worden geweerd. Zo willen ze graag dat bezoekers aan de rand van het gebied parkeren en overstappen op duurzaam transport. Tegelijkertijd vinden de inwoners dat agrarische bedrijven mogen bijverdienen, bijvoorbeeld met een camping, horeca of B&B. Dit mag eventueel zelfs op grootschalig niveau. De inwoners zien in dat ze toerisme nodig hebben voor het behouden van winkels en restaurants in de kern.

Ze willen graag dat kleine lokale ondernemingen worden ondersteund. Daarnaast geven de inwoners aan dat ze bepaalde recreatieve en toeristische voorzieningen missen in de kern, waaronder: ▪

▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Ze geven aan dat het voormalig klooster, theetuin & klein Biljoen meer aandacht verdienen. Hierbij geven de inwoners aan dat het kloosterterrein mogelijk kan worden gebruik om woningen voor ouderen en jongeren te realiseren. De inwoners vinden dat er cafés ontbreken in de kern. Ze willen meer sportmogelijkheden in Parkhuis. Flexibele atelierruimtes. Groot losloopgebied voor honden. Een fietsbrug, bijvoorbeeld tussen Havikerwaard en Rhederlaag, zodat de IJssel meer toegakelijk wordt.

Er wordt ook overlast ervaren met name door motoren (geluid), afval, mountainbikers en loslopende honden. Hierbij geven de inwoners aan dat vooral op de piekmomenten er geluidsoverlast wordt ervaren van de drukke wegen. Rheden Voor het dorpsgesprek in Rheden hebben 92 mensen zich opgegeven. De totale opkomst was hoger door de inloop. De inwoners van Rheden missen samenhang en gezelligheid in de kern. Het is voornamelijk een forensendorp. Zo vinden ze dat de ruimtelijke kwaliteit verbeterd moet worden en het dorp aantrekkelijker moet worden gemaakt voor jongeren. Daarnaast vinden de inwoners dat het agrarisch landschap versterkt moet worden met cultuur en historie op een kleinschalige manier. Houding van de inwoners t.o.v. R&T De inwoners vinden dat het gastheerschap belangrijk is en willen graag dat de Gemeente wordt neergezet als de Groene Gemeente. De inwoners vinden de natuur belangrijk voor verduurzaming, verkoeling, biodiversiteit en R&T. Daarnaast zouden de inwoners van Rheden graag samen willen leven in een natuurinclusieve omgeving. Zo benoemen de inwoners liever een hek om de dorpen te zien dan om de natuurgebieden. Ook willen de inwoners dat het gemotoriseerde verkeer naar de BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

55

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

natuurgebieden wordt geweerd. De inwoners willen dat het centrum een meer open en gastvrije uitstraling krijgt. Daarnaast vinden ze dat agrarische bedrijven mogen bijverdienen met grootschalige recreatie. De inwoners zijn zeer bereid boodschappen te doen bij de lokale boerderij. De pont wordt erg belangrijk gevonden. Inwoners zien graag dat de pont blijft en niet wordt vervangen door een brug. Ze willen toerisme gebruiken als verdienmodel voor landgoederen en monumenten. De inwoners zien toerisme als noodzakelijk om restaurants en winkels open te houden. Daarnaast geven de inwoners aan dat ze bepaalde recreatieve en toeristische voorzieningen missen in de kern, waaronder: ▪ ▪ ▪

▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Ze willen dat er meer recreatie wordt ontwikkeld zoals een wandelpad langs De Laak en een kanovijver. Het gebruik van oude gebouwen en leegstaande panden. Inwoners willen dat Rheden ‘hip’ wordt gemaakt met leuke winkels en horeca. Hierbij missen ze ook restaurants van goede kwaliteit en specialistische voedingszaken, zoals een visboer. Ze willen winkels met een divers aanbod die ook aantrekkelijk zijn voor de recreant. Er moet meer plek komen voor jongeren en betere voorzieningen voor de ouderen De inwoners geven aan dat ervoor gezorgd moet worden dat fietsers Rheden in gaan door leuke voorzieningen aan te bieden in het centrum. Meer opties voor waterrecreatie. Het verhuren van fietsen aan de rand van natuurgebieden. Vernieuwing van het zwembad.

Inwoners van Rheden ervaren soms overlast door toeristen en recreanten. Hierbij geven ze aan dat ze vooral last hebben van de mountainbikers, wielrenners, loslopende honden, auto’s, motoren en de parkeerdrukte. Dieren Inwoners omschrijven de kern van Dieren als liggend in een mooie landelijke omgeving, maar saai en een forensendorp. De kern is toe aan een opknapbeurt. Houding van de inwoners t.o.v. R&T De inwoners vinden dat toeristen voor reuring zorgen in de kern. Wel willen de inwoners dat er grenzen worden gesteld aan menselijk (verstorend) gedrag. Ze willen graag dat de Posbank open blijft voor recreanten zodat mensen niet elders de natuur gaan verstoren. Tegelijkertijd willen de bewoners dat de bezoekers worden gespreid door bijvoorbeeld het wandelen langs de IJssel populairder te maken. Er moet meer ingezet worden op duurzaam verkeer zoals het stimuleren van de fiets. Daarbij willen de inwoners dat het gemotoriseerd verkeer naar de natuurgebieden wordt geweerd, mits er alternatieve opties zijn. Grootschalige recreatie bij de boer mag, maar liever kleinschalig. Boodschappen willen ze doen bij de boerderij/landswinkels. De inwoners vinden dat het toeristisch overstappunt moet dienen als landingsplek. Ook willen de inwoners dat het intercitystation en de pont blijven. De landgoederen en monumenten mogen gebruikt worden als verdienmodel.

Toerisme wordt gezien als een noodzaak om winkels en restaurants open te houden. Tegelijkertijd moet er evenwicht komen tussen de voorzieningen en het aantal toeristen. Daarnaast geven de inwoners aan dat ze bepaalde recreatieve en toeristische voorzieningen missen in de kern, waaronder: ▪

Het vergroenen van het Callunaplein en toevoegen van terrassen. Er moet meer sfeer komen door terrassen, winkels, filmhuis, theater, muziek o.i.d..

BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

56

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

▪ ▪ ▪ ▪

Ontmoetingsplekken voor jong en oud creëren. Hierbij wordt een voorziening zoals zwembad, buurthuis en/of bioscoop gemist. Een pluk- of groentetuin. Waterrecreatie. Ook zien ze graag ruimere openingstijden van de winkels en horeca. Zo wordt er aangegeven dat de zondagochtendfietser nergens heen kan.

Inwoners van Dieren ervaren soms overlast van bezoekers. Ze geven aan dat dit zich soms voordoet rondom de vakantieparken, maar ook door de aanwezigheid van motoren en wielrenners. Spankeren De opkomst in Spankeren lag op 29 personen plus inloop. De inwoners omschrijven Spankeren als rustig, gemoedelijk en aangenaam om te wonen. Ze vinden de muziektent, kerk en de doorkijkjes over de landerijen belangrijk. Houding van inwoners t.o.v. R&T De inwoners willen dat het dorpse karakter wordt behouden. Ze willen graag dat duurzame mobiliteit gestimuleerd wordt. De leefbaarheid wordt belangrijk gevonden en kan verbeterd worden door implementatie van groen. De inwoners doen het liefst boodschappen bij de supermarkt in plaats van bij de lokale boer. Ze hebben geen duidelijke mening over of agrarische bedrijven bij mogen verdienen met recreatie. Ongeveer de helft van de inwoners zou de landgoederen en monumenten willen gebruiken voor toerisme als verdienmodel. De andere helft is hier neutraal in. Daarnaast wordt ook benoemd dat ze graag zien dat de lege en oude (monumentale) gebouwen gebruikt worden voor het realiseren van woningen en niet voor R&T. Ook zijn de inwoners van Spankeren er vrij neutraal in of zij toerisme nodig vinden voor het behoudt van restaurants en winkels.

Daarnaast geven de inwoners aan dat ze bepaalde recreatieve en toeristische voorzieningen missen in de kern, waaronder: ▪ ▪ ▪ ▪

Ze willen graag een belevingstuin in Spankeren i.c.m. landbouw. Er liggen kansen voor recreatieve ontwikkelingen langs het kanaal. Hier kunnen o.a. horeca of winkels komen. Het liefst willen ze dit wel op kleinschalig niveau. De inwoners van Spankeren geven aan vaak boodschappen in Dieren te doen. Daar vinden ze het saai en sfeerloos en worden specialistische winkels gemist. Ook vinden de inwoners het leuk als Spankeren zelf wat winkels erbij krijgt.

De inwoners van Spankeren ervaren soms ook overlast door bezoekers. Zo wordt er drukte en krapte ervaren door het verkeer, vooral op de Dorpsweg. Ook is er overlast door loslopende honden, fietsers en auto’s. Ellecom Voor de dorpsgesprekken in Ellecom hebben 24 inwoners zich ingeschreven. De inwoners beschrijven Ellecom als rustig, groen en gezellig. Houding van inwoners t.o.v. R&T Sommige inwoners vinden dat de Posbank wordt uitgemolken ten koste van natuur en dier. De natuur willen ze graag conserveren door deze minder toegankelijk te maken. Zelf geven inwoners aan de natuurgebieden over het algemeen te voet of met de fiets te bezoeken. Ze zijn dan ook voorstander van duurzaam verkeer. Maar er is twijfel of het verbieden van gemotoriseerd verkeer een goed idee is. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD

57

ACHTERGRONDDOCUMENT R&T GEMEENTE RHEDEN

De inwoners zouden graag boodschappen bij de boer willen doen. Ook vinden ze het goed als agrarische bedrijven bijverdienen met kleinschalige recreatie. De inwoners zijn redelijk neutraal als het gaat om of ze toerisme nodig hebben voor het behouden van de winkels en restaurants. Een derde van de inwoners geeft aan dat ze hier toerisme niet voor nodig hebben. Daarnaast geven de inwoners aan dat ze bepaalde recreatieve en toeristische voorzieningen missen in de kern, waaronder: ▪ ▪ ▪ ▪

De inwoners missen faciliteiten waar ze elkaar kunnen ontmoeten. Zo missen ze groepsaccommodaties, cafés en een buurthuis. Er liggen ontwikkelingskansen bij de turnhal. Ook zouden de inwoners het leuk vinden als er een wandelroute vanuit Ellecom zou komen. Bijvoorbeeld een route over de WOII. De inwoners van Ellecom doen boodschappen in Dieren. Ze vinden het Callunaplein verloederd, maar de parkeermogelijkheden zijn wel goed. Ze willen graag meer diversiteit in het winkelaanbod zien.

Ook ervaren inwoners weleens overlast van bezoekers. Zo ervaren ze hinder van geparkeerde auto’s, te smalle trottoirs en door slecht onderhouden groen. Daarnaast is er soms een tekort aan parkeerplaatsen. De inwoners vragen zich af of er niet meer overlast ontstaat als gemotoriseerd verkeer naar de Posbank geweerd wordt. Over het algemeen wordt er in Ellecom steeds meer verkeer gezien wat voor overlast zorgt. Velp Voor de kern Velp hadden 24 mensen zich van te voren opgegeven voor het dorpsgesprek. Door inloop was de opkomst nog hoger. De inwoners van Velp beschrijven de kern als een natuurstadsdorp, een dorp in het groen met een groen hart. Daarnaast is er weinig samenhang in Velp. Het is meer een verzameling losse wijken. Velp wordt gezien als toeristische attractie. Houding van inwoners t.o.v. R&T De inwoners vinden dat er een balans moet komen tussen natuur en recreatie. Zo vinden ze dat er kleinschalige recreatieve ontwikkelingen in de dorpskern of bij agrarische bedrijven plaats mag vinden. Grootschalige ontwikkelingen van recreatieparken of horeca in de natuur zijn daarentegen niet welkom. Verder willen ze dat de promotie van de grootschalige recreatie stopt. Ook zijn ze voorstander van duurzaam verkeer waarbij gemotoriseerd verkeer naar de natuurgebieden wordt geweerd. De inwoners hebben last van sluipverkeer van de A12.