230609 Programma CCB 2023 - 2030 v1.06

Q1 – Q2 2024

Q3 – 2024

-

3.4. Kennisdeling

3.4.3. Website: we richten een online omgeving in waar alle relevantie informatie en nieuws over conceptueel circulair bouwen wordt bijgehouden.

Q3 – 2024

-

-

3.4. Kennisdeling

3.4.4. Landelijke programma’s: we delen de ontwikkelingen op landelijk niveau via de website.

3.4. Kennisdeling

3.4.5. Kennisbijeenkomsten en congressen: we zijn zichtbaar op kennisbijeenkomsten en -congressen door actieve deelname en bijdrage aan programma’s.

3.4. Kennisdeling

3.4.6. Verkennen samenwerking met VIA-T

3.5. Capaciteit

3.5.1. Flexpool duurzaamheid: we breiden de Flexpool versnelling uit of

Q1 – 2024

Q2 – 2024

28 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

organiseren een Flexpool CCB met expertise op conceptueel circulair bouwen. 3.5. Capaciteit

3.5.2. Extra capaciteit: we organiseren regionaal extra capaciteit.

Q1 – 2025

Q2 – 2025

Q2 – 2025

3.5. Capaciteit

3.5.3. Regionaal traineeship duurzame bouw

Q1 – 2025

Q2 – 2025

Q2 – 2025

29 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

30 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Hortus Ludi Nijmegen Dura Vermeer – foto Architectuur Maken

Bijlagen Bijlage 1: Totstandkoming programma Bijlage 2: Bovenwettelijke eisen Bijlage 3: Toelichting kennisontwikkeling en -deling Bijlage 4: Interne context Bijlage 5: Externe context Bijlage 6: Belangrijke locaties Woondeal

31 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Bijlage 1: Totstandkoming programma Observaties Op basis van 50 gesprekken met gemeentes, provincie, ontwikkelaars, bouwers en andere stakeholders hebben we medio 2022 de volgende observaties gedaan: ‘Er is een regionale voedingsbodem met urgentie en draagvlak, maar conceptueel circulair bouwen staat in de kinderschoenen en resultaten en ervaringen zijn beperkt tot kleinschalige en eenmalige pilots en experimenten. Er is behoefte aan acties en resultaten die leiden tot versnelling en structurele opschaling’ Behoeftes Er is behoefte aan duidelijkheid en voortgang: • Toekomstperspectief schetsen • Draagvlak creëren • Verandering tot stand brengen • Opdrachtgeverschap overheid organiseren • Overzicht, structuur en gezamenlijke focus aanbrengen • Concrete doelstellingen en afspraken maken (meetbaar en toetsbaar) • Duidelijke aanpak en stappenplan • Nieuwe vormen van samenwerking organiseren • Haalbare doelstellingen en condities • Schaalbaar (opschalen van pilots) Toekomstperspectief 2030 Op basis van deze observaties en behoeftes is een toekomstperspectief voor 2030 geschetst en hebben we de opgave geformuleerd: “In 2030 is conceptueel circulair bouwen de norm en normaal” • Provincie, regio en gemeentes hebben hierop een eenduidig beleid en handelen hiernaar; • Alle grote woningbouwopgaven in de regio worden conceptueel circulair gebouwd; • Er is een duurzame toekomstgerichte

regionale samenwerking tussen privaat en publiek om deze projecten te realiseren (meetbaar en toetsbaar); • Er is aansluiting op thema’s klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen.” Doel programma Dit programma conceptueel circulair bouwen is geen doel op zich, maar een middel om overzicht, structuur en gezamenlijke focus te brengen in het werken aan deze opgave. Het draagt eraan bij dat we in de regio dezelfde taal spreken. In het programma benoemen we de onderdelen en onderliggende bouwstenen waar we in de periode van 2023 t/m 2030 als regio aan werken en die moeten leiden tot versnelling en opschaling van conceptueel circulair bouwen. Het programma is dynamisch. We gebruiken het als sturingsinstrument om in te spelen op constante ontwikkelingen in een dynamische context van transitie. We stellen het programma daarom jaarlijks bij, zodat we de goede dingen blijven doen die op dat moment nodig zijn. Scope programma Het programma richt zich primair op nieuwbouw woningbouw en conceptueel circulair bouwen. We erkennen dat er ook een opgave ligt in renovatie, transformatie en onderhoud naast nieuwbouw, in utiliteitsbouw naast woningbouw en in thema’s zoals natuurinclusief en klimaatadaptief naast conceptueel circulair bouwen. Gezien de omvangrijkheid en complexiteit is het echter belangrijk om het programma af te bakenen, zodat er stappen gezet kunnen worden in deze opgave.

We denken dat we hiermee het meeste impact kunnen maken, rekening houdende met de beschikbare tijd en capaciteit om uitvoering te geven aan het programma. We zien dit programma bovendien als spinoff voor deze andere opgaven. De ambitie is om inzichten en geleerde lessen te gebruiken voor andere opgaves en koppelkansen waar mogelijk te benutten. Het programma kan op termijn worden uitgebreid om gericht met andere opgaves aan de slag te gaan. 32 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Bijlage 2: Bovenwettelijke eisen Publiekrechtelijk gelden er beperkingen aan de eisen die een gemeente kan stellen aan partijen op het gebied van duurzaamheid. In eerdere versies van de Omgevingswet leek het mogelijk om maatwerkvoorschriften op te nemen om bovenwettelijke eisen te stellen. Hoogstwaarschijnlijk worden de maatwerkvoorschriften geschrapt (zie Kamerbrief van 12 april 2022 ‘Verbeteringen in Besluit bouwwerken leefomgeving in relatie tot woningbouw’). Hierdoor zijn lokale duurzaamheidsambities in een omgevingsvisie of omgevingsprogramma slechts zelfbindend. Het beschrijft wat de gemeente zichzelf verplicht. Dit zorgt ervoor dat de doelstellingen van provincie, regio en gemeente geen directe invloed hebben op marktpartijen met grondposities. • Het is wel mogelijk om (bovenwettelijke) regels over duurzaam bouwen in het Omgevingsplan op te nemen op onderdelen die niet in het BBL (besluit bouwwerken leefomgeving, het huidige bouwbesluit) geregeld zijn, zoals percelen, openbare ruimte en tuinen, • Het is wel mogelijk om procesafspraken vast te stellen, zoals het gebruik van bepaalde instrumenten of het volgen van een bepaald stappenplan. Gelijkwaardig contracteren Op dit moment biedt de wetgever wel ruimte om verdergaande eisen te stellen dan het BBL, mits sprake is van ‘gelijkwaardig contracteren’. Ofwel in onderling overleg en op basis van gelijkwaardigheid.

Een vorm van publiek private samenwerking. Convenanten en samenwerkingsovereenkomsten zijn voorbeelden van dergelijke ‘gelijkwaardige contracten’. Deze instrumenten bieden mogelijkheid tot juridisch afdwingbare afspraken over duurzame gebiedsontwikkeling of duurzaam bouwen. Aangezien een groot deel van de woningbouwopgave op grondposities van marktpartijen plaatsvindt (% nader te bepalen), willen we een publiek-private samenwerkingsovereenkomst sluiten met juridisch afdwingbare afspraken. We kijken hierbij inhoudelijk naar voorbeelden en ervaringen in het land, zoals het convenant houtbouw (MRA) en het convenant toekomstbestendig bouwen (provincie Utrecht en MRA). We kijken bovendien naar de raakvlakken met andere thema’s, zoals energie, klimaatadaptatie, biodiversiteit en mobiliteit. We kiezen echter bewust voor de term samenwerkingsovereenkomst. Dit omdat we vaststellen dat de convenanten die worden getekend meer een vrijblijvend karakter hebben. Het is vrij makkelijk om je als marktpartij (maar ook als gemeente!) bij het convenant aan te sluiten, zonder dat dit consequenties heeft binnen projecten. Het is onze ambitie om minder vrijblijvende en meer afdwingbare afspraken met marktpartijen vast te leggen.

33 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Bijlage 3: Toelichting kennisontwikkeling en -deling Factsheets: We zullen werken aan een aantal overzichtelijke factsheets. Deze factsheets (maximaal een aantal A4) bevatten alle relevante basisinformatie over conceptueel circulair bouwen. Ze kunnen praktisch als naslagwerk worden gebruikt en bevatten digitale links naar relevante achterliggende rapportages of websites. De documenten zijn dynamisch en zullen regelmatig (minimaal 1x per jaar) worden geactualiseerd, zodat ze altijd relevant blijven. De documenten kunnen via de mail of website worden gedeeld. Projectenboek: We zullen regionale voorbeelden van conceptueel circulair bouwen bijhouden in een digitaal (pdf / website) projectenboek en achterliggende database. Hier houden we bij wat relevante en interessante voorbeeldprojecten zijn, maar houden we ook bij hoe deze projecten scoren op duurzaamheidscriteria zoals % circulair, MPG en CO2. Voor de database zal aansluiting worden gemaakt op de regionale woningmarktmonitor (bouwsteen 2,4). Website: We zullen op de website van de Groene Metropoolregio een aparte pagina wijden aan conceptueel circulair bouwen. Op deze pagina is wat algemene en praktische informatie te vinden, maar zijn ook de laatste versies te downloaden van bijvoorbeeld de factsheets, het projectenboek of de circulaire impactladder. Verder kunnen hier nieuwsberichten worden gedeeld.

Landelijke programma’s: We zoeken zoveel mogelijk aansluiting op landelijke ontwikkelingen en programma’s. We werken daarom actief samen met instituties zoals Citydeal Circulair en Conceptueel Bouwen, Cirkelstad (Het Nieuwe Normaal), Netwerk Conceptueel Bouwen (De Woonstandaard), volgen koplopers op het gebied van conceptueel circulair bouwen (zoals de leden van de Gideons Tribe) en volgen de ontwikkelingen rondom andere convenanten op het gebied van circulair of duurzaam bouwen: • MRA – Green Deal • Convenant toekomstbestendig bouwen • Lenteakkoord 2.0 • Het Nieuwe Normaal • De Woonstandaard Kennisbijeenkomsten en –congressen: We zoeken voldoende aansluiting bij landelijke kennisbijeenkomsten en – congressen op het vlak van conceptueel en circulair bouwen. Hiermee borgen we dat we voldoende aansluiting houden op landelijke ontwikkelingen en ervaringen, maar dragen we ook actief bij aan kennisdeling. Hierbij kan worden gedacht aan COP’s (community’s of practice) van Cirkelstad waar publieke en private partijen samenkomen, of het Nationaal Sustainability Congres.

Figuur 53: Sfeerimpressie van het Nationaal Sustainability Congres 2022.

34 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

VIA-T: Naast corporaties en gemeenten ondersteunen wij initiatieven die inzetten op scholing voor duurzaam bouwen en innovatie. VIA-T is een nationaal kenniscentrum voor duurzaamheid, circulariteit, innovatie en vakmanschap in Nijmegen. Door ketenpartners vanuit het bedrijfsleven (toeleveranciers), particulieren, opdrachtgevers, onderwijs en overheden met elkaar te verbinden maken zij duurzame innovaties in de gebouwde omgeving mogelijk en toepasbaar.

Toekomstbestendig bouwen Een toekomstbestendige manier van bouwen beperkt zich niet tot conceptueel en circulair bouwen. Opgaves zoals klimaat en biodiversiteit en energie- en mobiliteitstransitie hebben ook hun weerslag op ambities en doelstellingen binnen projecten en op de wijze van bouwen. Qua scope kiezen we er bewust voor dit geen gelijkwaardig onderdeel te laten zijn van dit programma, echter vinden we het wel belangrijk om aandacht te hebben voor de raakvlakken: waar kunnen de opgaves conflicteren (onnodige stapeling van ambities, tegenstrijdige eisen) en waar kunnen de opgaves elkaar versterken (koppelkansen). Inzicht hierin is van belang om te kunnen sturen op conceptueel circulair bouwen. Financiële waardering Gemeentes werken samen aan het creëren van een level playing field, en scheppen daarmee de voorwaarden die nodig zijn om conceptueel en circulair bouwen een gelijke kans of voordeel te geven. Een belangrijk onderdeel van dit level playing field is de financiële waardering van conceptueel circulair bouwen en de vergelijking met conventionele vormen van bouwen. Het creëren van deze voorwaarden zit voor een belangrijk deel in de vraagkant en de waardering en beprijzing van CO2. Circulair bouwen met biobased of hergebruikte materialen is (op dit moment) vaak nog duurder dan conventionele methodes, zoals betonbouw.

Dit maakt dat deze vorm van bouwen op prijs moeilijk kan concurreren met betonbouw, terwijl de maatschappelijke baten (CO2, stikstof, grondstoffen, gezondheid) wel een stuk hoger liggen. Door CO2-beprijzing (en waardering) ontstaat inzicht in de maatschappelijke baten van circulair bouwen. Dit inzicht is nodig om eerlijke afwegingen en keuzes binnen projecten te maken. Daarnaast heeft circulair bouwen ook positieve invloed op de exploitatie en steeds vaker op de waardering (VON of marktwaarde). Dit kan leiden tot andere besluiten over grondwaardes in een GREX (gemeentes), of tot andere investeringsbudgetten (corporaties / beleggers). Kader 1. Thema’s die interessant zijn voor verdere kennisontwikkeling

35 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Bijlage 4: Interne context Onder interne context worden de ontwikkelingen besproken die relevant (kunnen) zijn voor het programma ‘Conceptueel Circulair Bouwen’. Dit zijn achtereenvolgend: (1) de Regio Deal, (2) de Woondeal en (3) de Circulaire Impactladder.

Regio Deal In Regio Deals werken regionale partijen en Rijk samen om de kwaliteit van leven, wonen en werken (‘brede welvaart’) van inwoners en ondernemers in een gebied te vergroten. De bedoeling is om grote en lastige opgaven aan te pakken, die alleen via samenwerking op een integrale wijze kunnen worden opgelost. De Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen, heeft o.a. het project ‘Toekomstbestendig bouwen’ voorgesteld. Het Programma CCB is onderdeel van dit voorstel. Het ‘deal making proces’ tussen betrokken Ministeries en de Regio om de Regiodeal voor 2024-2026 concreet uit te werken is nog gaande tot najaar 2023. De Regio Deal zet in op het terugdringen van kwetsbaarheden en het vergroten van de veerkracht van mensen, bedrijven en omgeving. Het gaat om een Gezonde Groene Groei, door benutting van de uitgebreide kennis, talent, innovatiekracht en ecosystemen in de regio op het vlak van m.n. health, hightech, energy, circulariteit en klimaatadaptie en versterking van de uitvoeringskracht om opgaven sneller, integraler en grootschaliger aan te pakken. Het programma kent drie inhoudelijke lijnen: (1) gezond leven, (2) toekomstbestendig wonen, (3) sterke bedrijvigheid, en drie randvoorwaardelijke lijnen. Het programma Conceptueel Circulair Bouwen raakt direct aan het thema ‘Toekomstbestendig wonen’ en ‘Sterke bedrijvigheid’ en indirect aan ‘Gezond leven’.

Hieronder een korte toelichting van de thema’s. 1. Gezond leven: innovatieve initiatieven voor stimulering van gezondheid en behoud van de kwaliteit, bereikbaarheid, betaalbaarheid en bemensing van de zorg, o.a. via wijkgerichte projecten waarin door samenwerking tussen zorg- en welzijnspartijen, woningcorporaties, gemeente, bedrijfsleven, burgers en belangenorganisaties wordt gewerkt aan preventie en zorg dichterbij mensen, vermindering van financiële kwetsbaarheid, energietransitie, gezonde leefomgeving, etc. 2. Toekomstbestendig wonen: versnelling en verduurzaming van de geplande nieuwbouw van 35.000 woningen tot 2030 via o.a. conceptueel circulair bouwen en tijdelijke wooneenheden, alsmede renovatie en verduurzaming van bestaande wijken, inclusief energietransitie en het tegengaan van energiearmoede, vergroting van de aantrekkelijkheid van de leefomgevingen aandacht voor hittestress, opvang van water, biodiversiteit en regionale productie van materialen, bijvoorbeeld voor circulaire bouw. 3. Sterke bedrijvigheid: stimulering van de veerkracht van het MKB, o.a. via innovatie, CO2reductie en circulariteit in ketens en verduurzaming van werklocaties (al dan niet gekoppeld aan warmte- of elektriciteitsuitwisseling met nabij woonwijken), om aldus bij te dragen aan brede welvaart in de regio.

36 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Woondeal Regio Arnhem-Nijmegen De WoondeaI, versie december 2022, is opgesteld door de programmamanagers Conceptueel Circulair bouwen van de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen. De teksten die in deze Woondeal zijn opgenomen worden als sjabloon gebruikt voor het opstellen van de Woondeals in andere regio’s van Nederland. In de Woondeal van de GMR (versie december 2022) is het volgende opgenomen: ONZE INZET Verduurzamen en toekomstbestendig maken van de bouwsector en vermindering van bouwkosten, doordat conceptueel circulair bouwen de norm is bij woningbouw. We willen in 2030 komen tot de reductie van 55% tot 60% CO2-uitstoot (Paris-proof), 50% primaire grondstoffen en 50% uitstoot van stikstof in 2030. Hierop monitoren we periodiek en sturen bij indien nodig. Met klimaatadaptief bouwen en beheren beperken we de overlast van de gevolgen van klimaatverandering. Dit gaat hand in hand met natuurinclusief bouwen. AFSPRAKEN • Partijen werken in nauwe samenwerking met de woningcorporaties en de werkorganisaties Citydeal Conceptueel en Circulair Bouwen en Cirkelstad aan een regionaal programma ‘Conceptueel Circulair Bouwen’. Dit programma bevat concrete ‘bouwstenen’ die bijdragen aan het versnellen en opschalen van de transitie naar conceptueel circulair bouwen.

De regio spant zich in om in 2025 minimaal 25% en in 2030 minimaal 50% van het aantal woningen industrieel te laten bouwen. En om in 2025 minimaal 25% en in 2030 minimaal 50% minder primaire grondstoffen in projecten te gebruiken. Deze verschuiving leidt onder meer tot een betere betaalbaarheid, kortere bouwtijd, minder stikstofuitstoot op de bouwplaats en een betere milieuprestatie. •

Gemeenten leggen concrete en meetbare doelstellingen vast in beleid en projectuitvragen en de regio monitort de regionale voortgang rondom: 1. Het verminderen van het gebruik van primaire grondstoffen, door toe te werken naar een volledig circulaire bouweconomie op basis van hernieuwbare (biobased) grondstoffen en oneindig kunnen gebruiken van bouwmaterialen. 2. Het vergroten van de losmaakbaarheid en hergebruikpotentie van materialen en grondstoffen. 3. Het verminderen van het milieu-effect van bouwen. Door binnen aanbestedingen in te zetten op het verbeteren van de milieuprestatie tot minimaal een Milieuprestatie Gebouwen (MPG-norm) van 0,5. Aanvullend hierop sturen de gemeenten op de directe CO2 impact van woningbouw. Dit bereiken zij door aansluiting op landelijke initiatieven en ontwikkelingen, zoals het ‘Manifest 2.0 – bouwen binnen de grenzen van onze planeet’.

We meten op projectniveau en monitoren op regionaal niveau of de woningbouwopgave in lijn is met deze doelstellingen, zodat we indien nodig kunnen bijsturen. We zetten daarvoor de circulaire impactladder als instrument in op projectniveau, onderzoeken welke instrumenten aanvullend nodig en beschikbaar zijn om te sturen op milieu-impact en losmaakbaarheid en breiden de regionale planmonitor uit met duurzaamheidsindicatoren. Daarnaast onderzoeken hoe we aan kunnen sluiten op de landelijke ontwikkeling en implementatie van Het Nieuwe Normaal (HNN) als meetinstrument en dragen we projecten aan voor de projectevaluaties op basis van Het Nieuwe Normaal. Het programma Conceptueel Circulair Bouwen (wat u nu leest) van de GMR is opgesteld om uitvoering te geven aan de doelstelling benoemt in de Woondeal. • De regio adviseert en ondersteunt gemeenten en woningcorporaties en werkt aan een uniforme werkwijze in beleid en in projecten (prestatieafspraken, inkoop- en tenderstrategie en -voorwaarden, publiekrechtelijke en privaatrechtelijke instrumenten). Hierdoor wordt een duidelijk signaal en duidelijke verwachtingen aan de markt afgegeven en zijn we als overheden voorspelbaar en betrouwbaar.

37 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

•

Gemeenten werken samen aan het creëren van een level playing field, en scheppen daarmee de voorwaarden die nodig zijn om conceptueel circulair bouwen een gelijke kans of voordeel te geven. Circulair bouwen met biobased of hergebruikte materialen is (op dit moment) vaak nog duurder dan conventionele methodes, zoals betonbouw. Dit maakt dat deze vorm van bouwen op prijs moeilijk kan concurreren met betonbouw, terwijl de maatschappelijke baten (CO2, stikstof, grondstoffen, gezondheid) wel een stuk hoger liggen. Door CO2-beprijzing (en waardering) ontstaat inzicht in de maatschappelijke baten van circulair bouwen. Dit inzicht is nodig om eerlijke afwegingen en keuzes binnen projecten te maken.

•

Voor projecten waar gemeentes of corporaties geen grond- of vastgoedeigendom (private gronden) hebben en doelstellingen of prestatie-eisen niet via publiekrechtelijke of privaatrechtelijke weg opgelegd kunnen worden, werkt de regio aan een publiek-privaat ‘convenant conceptueel circulair bouwen’, waarin concrete en bindende afspraken staan over doelstellingen en prestaties op het vlak van conceptueel circulair bouwen.

•

Gemeenten, provincie en marktpartijen nemen klimaatbestendigheid mee in het ontwerp van gebouwen en buitenruimte. Hierbij zijn water en bodem een sturend principe en wordt zo veel mogelijk aangesloten bij de kennis en concepten van het nationale Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie.

38 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Circulaire Impactladder Binnen de GMR is de Circulaire Impactladder ontwikkeld voor het kunnen scoren van de mate van circulariteit van een bouwproject en het versnellen van de transitie naar circulair bouwen. De Impactladder stuurt op minimaal gebruik van primaire grondstoffen (herkomstwaarde) en maximale reductie van CO2 (toekomstwaarde) en sluit aan én loopt vooruit op de landelijke normeringen van circulair bouwen (bv. het Nieuwe Normaal). Met de ladder kunnen partijen bepalen hoe circulair woningbouwplannen zijn. Ook biedt het praktische handvatten voor de implementatie in elke fase van het bouwproces. De Circulaire Impactladder bestaat uit een rekentool (een Excel) waarmee nieuwbouwwoningen en woningbouwprojecten kunnen worden gescoord op circulariteit, het #watdan. Daarnaast geeft de Circulaire Impactladder handvatten voor implementatie, het #hoedan. Daarmee worden opdrachtgevers geholpen om circulariteit mee te nemen in hun uitvraag.

Figuur 6: De Circulaire Impactladder opgesteld door het consortium C2C Lab, Volantis en Madaster.

#Watdan: Circulair scoren Met de Circulaire Impactladder ‘scoren’ woningen en woningbouwprojecten straks op de herkomst en toekomstwaarde van materialen. Waar nieuwe materialen gebruikt worden, is de wens zoveel mogelijk in te zetten op hernieuwbare materialen. De ladder is bruikbaar in alle fasen van het bouwproces; van initiatief tot en met (her)gebruik. De ladder sluit aan bij landelijke ontwikkelingen, zoals het bouwprogramma Samen Versnellen – ‘Het Nieuwe Normaal’, Platform CB’23 en de City Deal Circulairen Conceptueel Bouwen. #Hoedan: Praktische handvatten Daarnaast geeft de Circulaire Impactladder handvatten voor implementatie van circulair bouwen. Voor opdrachtgevers in de Groene Metropoolregio wordt er op deze manier perspectief geboden om circulariteit in afspraken en planregels te verankeren. Daarnaast beschrijft de ladder hoe deze ingezet kan worden door gemeenten, woningbouwcorporaties, ontwikkelende partijen en hun ontwerpers, aannemers en adviseurs om circulariteit van een plan te bevorderen.

39 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Figuur 7: De input en output van de Circuaire Impactladder voor niveau Excellent Impactladder - De benodigde input data voor de Impactladder en gegenereerde output

40 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Bijlage 5: Externe context Onder externe context wordt achtereenvolgend de volgende initiatieven besproken: (1) de kamerbrief ‘Aanbieding plan van aanpak versnellen processen en procedures woningbouw’ (2) de kamerbrief ‘Beleidsagenda normeren en stimuleren circulair bouwen’, (3) de City Deal Circulair en Conceptueel Bouwen, (4) Het Nieuwe Normaal, (5) Manifest 2.0 ‘Bouwen binnen de grenzen van onze planeet’, (6) De Woonstandaard, (7) Lente Akkoord 2.0 en (8) Platform CB’23.

Kamerbrief ‘Aanbieding plan van aanpak versnellen processen en procedures woningbouw’ Op 18 januari 2023 heeft minister Hugo de Jonge de Tweede Kamer een brief gestuurd over het ‘Plan van aanpak versnellen processen en procedures woningbouw’. Dit plan van aanpak is een verdere uitwerking van actielijn 2 uit het programma Woningbouw ‘Sneller van initiatief naar realisatie’. Het plan van aanpak benoemt concrete acties die al worden uitgevoerd, worden geïntensiveerd of gaan worden uitgevoerd in samenwerking met medeoverheden, woningcorporaties en marktpartijen. In het plan van aanpak richten zij zich op vier thema’s: 1. Efficiëntere werkwijze en versterking capaciteit • We stimuleren een andere manier van werken waarbij processen (uitgangspunten • bepalen, rekenen, tekenen, onderzoeken, participatie en afspraken juridisch vastleggen) gelijktijdig en samenhangend worden uitgevoerd, in plaats van volgordelijk. Hierdoor kan de ontwikkeling (jaren) korter duren. We gaan dit bij 5 woningbouwprojecten toepassen en we organiseren bijeenkomsten en een platform om kennis en informatie hierover uit te dragen. • We maken extra geld beschikbaar voor extra personeel en we stimuleren een efficiënte inzet van beschikbare capaciteit om de woningbouw te versnellen. Dit doen we door regionale samenwerking en een andere werkwijze in bezwaren beroepsprocedures te stimuleren. 2.

Meer regie, samenwerking en YIMBY2 • Via de woondealoverleggen zetten we in op meer samenwerking tussen partijen en het monitoren van de voortgang van de woningbouwafspraken. Met een goede samenwerking tussen partijen kunnen projecten sneller worden gerealiseerd. Met regionale en landelijke versnellingstafels bieden we een platform voor het doorbreken van impasses. • We zorgen dat het belang van woningzoekenden beter wordt geborgd in participatie- trajecten, processen en procedures door woningzoekenden een stem en een gezicht te geven. Hierdoor komt er meer focus op het snel realiseren van woningen. 3. Stimuleren innovatie en industrieel bouwen • We stimuleren innovatie en standaardisatie in de hele keten (proces, contracten en industrieel bouwen). Dit doen we door pilots uit te voeren op het gebied van parametrisch ontwerpen en lokale experimenteerprogramma’s te ondersteunen. • We stimuleren industrieel en circulair bouwen door onder andere te streven naar standaardisatie van bouweisen en het organiseren van een landelijk inkooptraject voor flexwoningen. Door standaardisatie hoeven eisen en verplichtingen niet meer apart per project geregeld te worden. Dit scheelt tijd en draagt bij aan het opschroeven van de (industriële) bouwproductie. • 4.

Aanpassing wet- en regelgeving • Op korte termijn voeren we aanpassingen in wet- en regelgeving door via het wetsvoorstel versterken regie volkshuisvesting, zoals beroep in één instantie, uitspraak binnen zes maanden en opname plancapaciteit in het verplichte woonprogramma. • Op middellange termijn zullen we complexere aanpassingen doorvoeren in wet- en regelgeving via een nieuw wetstraject. Dit betreffen aanpassingen die betrekking hebben op meer beleidsvelden en die nog nader moeten worden onderzocht en uitgewerkt.

41 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Figuur 2.1. Grafis

Grafisch overzicht van de regiestructuur met de versnellingtafels. Uit: ‘Plan van aanpak versnellen processen en versnellen proce procedures woningbouw’.

42 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Kamerbrief ‘Beleidsagenda normeren en stimuleren circulair bouwen’ Op 23 december 2022 heeft minister Hugo de Jonge namens het ministerie van BZK, LNV en IenW de beleidsagenda voor normeren en stimuleren circulair bouwen aangeboden. In deze brief wordt benadrukt dat naast de ambitie om de energieprestatie van gebouwen in de gebruiksfase te verbeteren, ook de milieuprestatie van gebouwen over de hele levenscyclus te willen verbeteren: van winning en productie, transport en bouwproces, gebruiksfase, tot aan de sloopfase en de afvalfase, inclusief eventuele recycling en hergebruik. Om dit beleidsmatig vorm te geven wordt er ingezet op drie hoofdlijnen: 1. Het aanscherpen en verbreden van de milieuprestatie-eis voor nieuwe gebouwen. Op 1 juli 2021 is de milieuprestatie-eis voor nieuwe woningen scherper gesteld van 1,0 naar 0,8. Uit de markt komen inmiddels signalen dat het al mogelijk is om met een scherpere milieuprestatie dan 0,8 te bouwen. Voor woningbouw wordt er nu onderzocht of de milieuprestatie-eis per 1 januari 2025 aangescherpt kan worden naar 0,5 (in de Woondeal 2023 heeft de regio deze prestatie-eis al als uitgangspunt geformuleerd). 2. Het introduceren van normering voor de CO2-emissie van het materiaalgebruik in gebouwen.

De minister is voornemens om in samenhang met de milieuprestatie van gebouwen, een nieuwe eis te introduceren voor de CO2-emissie die wordt veroorzaakt door de toepassing van bouwmateriaal. In die eis wordt ook de CO2 gewaardeerd van de koolstof die is vastgelegd in biobased materialen. 3. Het stimuleren van bouwen met biobased grondstoffen. De toepassing van hernieuwbare bouwmaterialen, waaronder biobased grondstoffen, kan een grote bijdrage leveren aan zowel de vermindering van de CO2-emissie als de vermindering van de uitputting van schaarse primaire grondstoffen. De toepassing van biobased grondstoffen heeft een extra impuls nodig. Een voorstel voor een extra impuls is om boeren (in het bijzonder akkerbouwers) over te laten stappen naar de teelt van gewassen waarvan de vezels als grondstof worden gebruikt voor bouwmaterialen (bv. hennep, vlas en olifantsgras). De teelt van vezels als grondstof leidt ook tot vastlegging van koolstof in bouwmaterialen voor een langere periode en tot vastlegging van koolstof in de bodem. Daarmee draagt het op verschillende manieren bij aan verlaging van CO2emissies.

43 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

City Deal Circulair en Conceptueel Bouwen – BZK Om de woningbouwopgave snel en met een zo klein mogelijke milieu-impact te realiseren werken gemeenten, provincies, Rijk, bedrijfsleven en kennisinstellingen samen in de City Deal Circulair en Conceptueel Bouwen, een initiatief van BZK. Ze hebben als doel om uiterlijk in 2023 alle projecten zo circulair mogelijk uit te vragen zodat in 2030 circulair bouwen de standaard is. De deal richt zich op drie thema’s: 1. Biobased bouwen. Woningen worden voor een groot deel gebouwd met hernieuwbare materialen (bv. hout, bamboe of stro). Biobased materialen slaan CO2 op en zijn ook licht, waardoor elektrisch bouwmaterieel gebruikt kan worden, waarbij geen uitstoot plaatsvindt. 2. Conceptueel en industrieel bouwen. Woningen worden in de fabriek gebouwd en op de bouwplaats in elkaar gezet. Dit zorgt voor een kortere bouwtijd, hogere woningkwaliteit en minder afval en transportbewegingen. 3. Waarderings- en financieringsmodellen. Hierbij wordt gekeken naar de looptijd van investeringen en de restwaarde van een gebouw aan het einde van zijn levensduur. Een gebouw wordt nu in 30 jaar vaak naar nul afgeschreven, terwijl elementen nog restwaarde hebben. Het vergroten en verzilveren van deze en andere waarden, zoals een gezonder binnenklimaat en verbeterde luchtkwaliteit, worden hierin verkend.

Steden die deelnemen aan de City Deal brengen een eigen casus in. Lessen worden gedeeld en vertaald in nieuwe wetten, regels en instrumentarium bij gemeenten, provincies en Rijk. Van de gemeenten uit de Groene Metropoolregio is de gemeente Nijmegen aangesloten bij dit programma.

Figuur 8: Kernboodschap van de City Deal Circulair en Conceptueel Bouwen. Alle partnergemeenten dienen een project in, waar op basis van de drie thema’, de City Deal ondersteunt bij het opstellen van ambities, kennisvergaring en het uitvoeren van deze projecten

44 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Het Nieuwe Normaal – BZK en Cirkelstad Veel partijen willen stappen zetten op het gebied van circulair bouwen. Daarbij is er een veelheid aan definities, uitgangspunten en ontwerpprincipes. Vanuit de wens om een eenduidige taal te creëren, hebben in 2019 zes opdrachtgevers en zes opdrachtnemers – op initiatief van Cirkelstad en BZK – besloten om een leerprogramma te starten: Samen Versnellen. Uit dit Samen Versnellen-programma is Het Nieuwe Normaal (HNN) ontstaan: een eenduidige taal om samen te werken aan circulair bouwen. De partners van Samen Versnellen hebben afgesproken deze nieuwe taal te gaan gebruiken als vertrekpunt voor hun projecten en uit te dragen binnen de sector. Vanuit een gezamenlijk leerprogramma werken we toe naar de eerste definitieve versie van Het Nieuwe Normaal, eind 2023. Het Nieuwe Normaal (HNN) dient een nieuwe, gedragen ‘norm’ te worden met haalbare én ambitieuze circulaire prestaties in de gebouwde omgeving. De focus van Het Nieuwe Normaal ligt op materialen, maar er wordt ook gekeken naar energie, water, sociale aspecten en management. Met name voor de materialen-kant is nog veel ontwikkeling nodig en veel winst te halen. Voor dit thema zijn negen indicatoren uitgewerkt, van de MPG en toxiciteit tot indelingsflexibiliteit en losmaakbaarheid, zoals in Figuur 9 afgebeeld. Het Nieuwe Normaal wordt bepaald door projectevaluaties.

Iedere partner levert hiervoor elk half jaar enkele projecten aan. Het doel is om in 2023, op basis van de resultaten van de projectevaluaties, HNN Gebouw 1.0 te presenteren. De uitkomsten van de projectevaluaties worden vertaald naar twee prestatieniveaus: • Het Nieuwe Normaal: een niveau op ieder aspect dat goed haalbaar moet zijn voor de gehele markt; • Het Nieuwe Normaal Excellent: een niveau op ieder aspect dat haalbaar moet zijn voor projecten met een hoge ambitie. De kader-stellende normen uit HNN 1.0 (bv. toepassen x% hergebruikt of biobased materiaal) kunnen worden gemeten met verschillende meetinstrumenten, waaronder de Circulaire Impactladder (zie pagina 15 en 16).

Figuur 9: Het Nieuwe Normaal: Een nieuwe, gedragen ‘norm’ met haalbare én ambitieuze prestaties op circulair bouwen. Raamwerk 0.3, december 2022. Een initiatief van Cirkelstad en BZK.

45 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

De Woonstandaard - Netwerk Conceptueel Bouwen en Aedes Voldoende duurzame en betaalbare woningen bouwen vraagt om standaardisatie. Het NCB (Netwerk Conceptueel Bouwen) is begonnen om conceptaanbieders, toeleverende industrie en afnemers bij elkaar te brengen. Hieruit is in 2018 De Woonstandaard en de Conceptenboulevard.nl ontstaan. De Woonstandaard is een middel dat door afnemers, conceptaanbieders en de toeleverende industrie in Nederland gebruikt wordt om vraag en aanbod van bouwconcepten op elkaar af te stemmen, (door) te ontwikkelen en verder te standaardiseren. Een basis waarop men vanuit eenzelfde ‘taal’ het gesprek met elkaar aangaat en basis voor de bundeling van de vraag. De Woonstandaard onderscheidt een aantal te huisvesten woningtypes en huurklassen. De combinatie type woning en klasse wordt PMC (Product Markt Combinatie) genoemd. Per PMC zijn er, samen met de markt, basiseisen gedefinieerd. In De Woonstandaard zijn deze basiseisen per PMC terug te vinden die van belang zijn voor concepten van grondgebonden, gestapelde, flexibel en onzelfstandige woningen binnen Nederland. Zie deze link voor meer informatie over PMC’s. De Woonstandaard is opgesteld met behulp van leden van NCB en in samenwerking met branchevereniging Aedes.

Figuur 10: De Woonstandaard en Conceptenboulevard.nl bieden hulp om vraag en aanbod van bouwconcepten op elkaar af te stemmen. Een initiatief van Netwerk Conceptueel Bouwen en Aedes.

46 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Lente Akkoord 2.0 Brancheverenigingen Bouwend Nederland, IVBN (Vereniging van Institutionele Beleggers in Vastgoed, Nederland), WoningbouwersNL, Aedes en NEPROM werken samen in het Lente-akkoord 2.0: een meerjarig programma om circulair industrieel bouwen te verankeren in de bouwpraktijk. Ze doen dit in nauwe samenwerking met BZK en bestaande programma’s op het gebied van circulair bouwen. Het Lente Akkoord 2.0 richt zich op de volgende thema’s: • MPG • MPG & Houtbouw • Consumentenbeleving Houtbouw • CO2-barometer Woningbouw • Verzekerbaarheid Houtbouw • Het Nieuwe Normaal Het Lente-akkoord 2.0 loopt tot eind 2025 en sluit aan bij lopende duurzaamheidsprogramma’s die door (een deel van) de betrokken brancheverenigingen worden georganiseerd, zoals het Platform KAN (Klimaatadaptief bouwen met de Natuur). Daarnaast sluit het Lente-akkoord 2.0 aan op programma’s die vanuit de overheid zijn gestart, zoals o.a. Transitieteam Circulaire Bouweconomie en de Citydeal Circulair en Conceptueel Bouwen. Platform CB’23 Platform CB’23 wil bouw-breed partijen met circulaire ambities met elkaar verbinden, zowel in de GWWsector als in de woning- en utiliteitsbouw. CB’23 staat voor: Circulair Bouwen in 2023. Het platform heeft een horizon van vijf jaar: van 2018 tot 2023 met het streven om vóór 2023 nationale, bouwsector-brede afspraken op te stellen over circulair bouwen.

Platform CB’23 ondersteunt het Transitieteam Uitvoeringsprogramma Circulaire Bouweconomie, zo zijn er werkafspraken gemaakt, waarbij het Transitieteam reflecteert o.a. op de activiteiten en resultaten van het platform. Daarnaast legt het onderzoeksvragen neer bij Platform CB’23, maakt gebruik van input vanuit het platform en adviseert het Transitieteam het platform binnen de ontwikkelcyclus.

Figuur 11: Organisatie van Platform CB’23

47 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023

Bijlage 6: Belangrijke locaties Woondeal

48 | Programma Conceptueel Circulair Bouwen 2023 – 2030 | 09 juni 2023