[21.03919] - Bijlage 3.3 bij de toelichting - Wilhelminalaan 71a-75 - versie 1.1 3 maart 2021
Tekst van het document
Transect-PvE 20190425/RF1.1 Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 Gemeente Reusel – De Mierden (NB)
Een Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. Proefsleuven (IVO-P)
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
Programma van Eisen Format conform KNA versie 4.1 (12-02-2018) Locatie Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 (gemeente Reusel-De Mierden) Projectnaam IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 Versie 1.1 Plaats binnen archeologisch proces X IVO – Proefsleuven (IVO-P) Opsteller(s) Naam, adres, telefoon, e-mail datum paraaf Mevr. R.L. Feenstra 22-08-2019 Archeoloog MA Transect b.v. Tel: 06-28464347 E-mail: rfeenstra@transect.nl Controle/goedkeuring Dhr. Drs. A.A. Kerkhoven 22-08-2019 Senior KNA Archeoloog (Senior KNA Archeoloog) Transect b.v. Tel: 06-83220026 E-mail: akerkhoven@transect.nl Opdrachtgever Naam, adres, telefoon, e-mail datum paraaf Dhr. H. Meulenbroeks Contactpersoon: Urbitom Dhr. T. Seebregts Tel: 06-49027136 E-mail: tomsbr@home.nl Goedkeuring bevoegde overheid X Gemeente
Kennisgeving Depothouder/eigenaar
Naam, adres, telefoon, e-mail Gemeente Reusel-De Mierden Archeologisch adviseur bevoegde overheid: Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant Mevr. drs. Ria Berkvens Tel: 088-3690638 E-mail: r.berkvens@odzob.nl Naam, adres, telefoon, e-mail Provincie Noord-Brabant Brabantlaan 1 5216 TV ’s-Hertogenbosch Tel: 073-6808020 E-mail: archeologie@brabant.nl
datum
paraaf
datum
paraaf
Transect b.v. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de informatie, bepalingen en eisen uit dit Programma van Eisen.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
Inhoud 1.
Administratieve gegevens onderzoeksgebied .................................................................. 7
2.
Aanleiding en motivering van het onderzoek ................................................................... 8 2.1.
3.
Aanleiding en motivering ................................................................................................. 8 Eerder uitgevoerd onderzoek ........................................................................................... 9
3.1.
Afbakening plan- en onderzoeksgebied, huidig gebruik ................................................. 9
3.2.
Planvorming en consequenties toekomstig gebruik ....................................................... 9
3.3.
Beleidskader .................................................................................................................. 10
4.
Archeologische verwachting .......................................................................................... 11 4.1.
Regionale archeologische en (cultuur)landschappelijke context .................................. 11
4.1.1.
Landschappelijke achtergronden ............................................................................. 11
4.1.2.
Archeologische verwachtingen en bekende waarden .............................................. 12
4.1.3.
Historische situatie en bodemverstoringen .............................................................. 13
4.1.4.
Gespecificeerde archeologische verwachting .......................................................... 13
4.2.
Aard en ouderdom van de vindplaats(en) ..................................................................... 13
4.3.
Begrenzing en oppervlakte vindplaats(en) .................................................................... 14
4.4.
Structuren en sporen ..................................................................................................... 14
4.5.
Anorganische artefacten ............................................................................................... 14
4.6.
Organische artefacten ................................................................................................... 14
4.7.
Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten ................... 14
4.8.
Motivatie ....................................................................................................................... 14
4.9.
Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen ................................................ 15
4.10.
Gaafheid en conservering .............................................................................................. 15
5.
Doelstelling en vraagstelling .......................................................................................... 16 5.1.
Doelstelling .................................................................................................................... 16
5.2.
Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders ...................................................... 16
5.3.
Vraagstelling .................................................................................................................. 16
5.4.
Onderzoeksvragen ......................................................................................................... 16
6.
Methoden en technieken ............................................................................................... 18 6.1.
Methoden en technieken .............................................................................................. 18
6.2.
Strategie......................................................................................................................... 18
6.3.
Omgang kwetsbaar vondstmateriaal ............................................................................. 20
6.4.
Structuren en grondsporen ........................................................................................... 20
6.5.
Lichten (van waterbodems) ........................................................................................... 21
6.6.
Aardwetenschappelijk onderzoek ................................................................................. 21
6.7.
Anorganische artefacten ............................................................................................... 22
6.8.
Organische artefacten ................................................................................................... 22
6.9.
Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten ................... 22 IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
6.10.
Overige resten ............................................................................................................... 23
6.11.
Dateringstechnieken ...................................................................................................... 23
6.12.
Beperkingen ................................................................................................................... 24
7.
Uitwerking ..................................................................................................................... 25 7.1.
Structuren, grondsporen, en vondstspreidingen ........................................................... 25
7.2.
Analyse aardwetenschappelijke gegevens .................................................................... 25
7.3.
Anorganische artefacten ............................................................................................... 25
7.4.
Organische artefacten ................................................................................................... 26
7.5.
Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 26
7.6.
Beeldrapportage ............................................................................................................ 27
8.
(De)selectie en conservering .......................................................................................... 28 8.1.
Selectie materiaal voor uitwerking ................................................................................ 28
8.2.
Selectie materiaal voor deponering, verwijdering en conservering .............................. 28
9.
Deponering .................................................................................................................... 29 9.1.
Eisen betreffende depot ................................................................................................ 29
9.2.
Te leveren product ........................................................................................................ 29
10.
Randvoorwaarden en aanvullende eisen ....................................................................... 31 10.1.
Personele randvoorwaarden ......................................................................................... 31
10.2.
Overlegmomenten ......................................................................................................... 31
10.3.
Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie ...................................................... 31
10.4.
Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen .......................................................... 31
11.
Wijzigingen ten opzichte van het vastgestelde PvE ........................................................ 33 11.1.
Wijzigingen tijdens het veldwerk ................................................................................... 33
11.2.
Belangrijke wijzigingen .................................................................................................. 33
11.3.
Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk .................................... 33
11.4.
Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering ........................................ 33
Geraadpleegde bronnen ................................................................................................................... 34 Bijlage 1.
Topografische kaartuitsnede met de locatie van het plangebied ................................... 36
Bijlage 2.
Luchtfoto van het plangebied ........................................................................................ 37
Bijlage 3.
Toekomstige situatie ...................................................................................................... 38
Bijlage 4.
Gemeentelijk beleid ....................................................................................................... 39
Bijlage 5.
Geomorfologie ............................................................................................................... 41
Bijlage 6.
Bodem ........................................................................................................................... 42
Bijlage 7.
Maaiveldhoogte (AHN) .................................................................................................. 43
Bijlage 8.
Archeologische waarden en onderzoeken (Archis) ......................................................... 44
Bijlage 9.
Historische en topografische kaarten ............................................................................. 47
Bijlage 10. Puttenplan ..................................................................................................................... 49 IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
Bijlage 11. Lijst met te verwachten aantallen .................................................................................. 50 Bijlage 12. Te raadplegen specialisten/specialismen ....................................................................... 51 Bijlage 13. Deponeren, eisen en voorwaarden ................................................................................ 52
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
1. Administratieve gegevens onderzoeksgebied Projectnaam Provincie Gemeente Plaats Toponiem Kaartbladnummer Perceelnummer(s) x,y-coördinaten Waterkundige gegevens CMA/AMK-status Archis-monumentnummer Archis-waarnemingsnummer Oppervlakte plangebied Oppervlakte onderzoeksgebied Huidig grondgebruik
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 Noord-Brabant Reusel-De Mierden Reusel Wilhelminalaan 71a-75 56F A3019, A4875, A4877, A5316 (klein gedeelte), A5317, A5318 (gedeeltelijk) en A5319 (klein gedeelte) 139.675 / 374.842 GWT Niet gekarteerd (waarschijnlijk VII) AMK-terrein 16.829 (historische kern Reusel) N.v.t. N.v.t. 1.877 m² 1.877 m² Bebouwd, braakliggend, bebost
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
7
2. Aanleiding en motivering van het onderzoek 2.1.
Aanleiding en motivering
De aanleiding voor het onderzoek is de herontwikkeling van het terrein te Reusel, Wilhelminalaan 71a75 (gemeente Reusel-De Mierden; bijlage 1 en 2). Het plangebied heeft een oppervlakte van ca. 1.877 m². Voor de herontwikkeling wordt in het plangebied een appartementengebouw met tien appartementen (inclusief parkeerkelder) en vier grondgebonden woningen gerealiseerd met een aantal parkeerplaatsen. Verder wordt er een groenzone gerealiseerd met daarin een langzaamverkeerpad die de Vlassert verbindt met de Wilhelminalaan, alsmede een verplaatst trafostation en een POP-gebouwtje ten behoeve van het lokale glasvezelnetwerk (zie bijlage 3). Voor de tien appartementen wordt een funderingsdiepte van ca. 3 m -Mv verwacht, en voor de vier grondgebonden woningen een funderingsdiepte van 80 cm -Mv. Voor de wegen zal tot ca. 80 cm -Mv worden ontgraven, en voor de paden en het gras ca. 30 cm -Mv. Voor de bomen worden plantgaten gemaakt van ca. 1 m -Mv diep (bron: opdrachtgever; van Steensel, 2019). Om deze ontwikkeling mogelijk te maken, is een bestemmingsplanwijziging aangevraagd. In dit kader is dan ook archeologisch onderzoek is vereist.
Volgens het bestemmingsplan (‘Stedelijk gebied 2018’; gebaseerd op de gemeentelijke beleidskaart, zie bijlage 4, waar het plangebied grotendeels een hoge verwachting toegekend heeft gekregen) is namelijk sprake van een archeologische waarde (‘dubbelbestemming waarde-archeologie 2’). Hierbij zijn bodemingrepen archeologisch onderzoeksplichtig wanneer deze dieper dan 30 cm -Mv gaan, en een planoppervlak groter dan 100 m² hebben. De voorgenomen plannen overschrijden deze grenswaarden. Vanwege de reeds vastgestelde waarde archeologie voor dit gebied, is – ten behoeve van de efficiëntie – ervoor gekozen om een Programma van Eisen op te stellen, waarin tevens een beknopt bureauonderzoek is opgenomen. Op basis van dit PvE, inclusief beknopt bureauonderzoek, zal de bevoegde overheid echter eerst een besluit nemen wat betreft het of, en zo ja, hoe het uit te voeren vervolgonderzoek vormgegeven dient te worden. Op basis van de resultaten van het beknopte bureauonderzoek is vastgesteld dat het plangebied grotendeels een hoge verwachting heeft op de aanwezigheid van archeologische resten. Dit is gebaseerd op de aanwezigheid van een relatief gave bodemopbouw in de gebieden rondom het plangebied, en de aanwezigheid van een Middeleeuwse nederzetting en resten uit de Bronstijd – Vroege-Middeleeuwen vlakbij het plangebied.
De kans is hiermee groot dat in het plangebied ook archeologische resten aanwezig kunnen zijn uit met name de Bronstijd – Vroege-Middeleeuwen. Dit sluit echter resten uit andere archeologische perioden niet uit. In hoeverre daadwerkelijk archeologische resten aanwezig zijn binnen het plangebied is mede afhankelijk van de mate van intactheid van de bodem in het plangebied. Ter plaatse van de huidige bebouwing kan het bodemarchief vermoedelijk al zijn aangetast, maar tot op welke diepte is nog onbekend. Vooralsnog wordt hier dan ook de hoge verwachting op archeologische resten gehandhaafd. Met dit Programma van Eisen (KNA 4.1, protocol 4001 Programma van Eisen) wordt in een van de randvoorwaarden voor het uitvoeren van dit archeologisch onderzoek voorzien (KNA 4.1, protocol 4003 Inventariserend veldonderzoek, proefsleuven). Het onderzoek wordt conform de eisen van de bevoegde overheid en de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 4.1 (KNA 4.1) uitgevoerd. Dit Programma van Eisen dient op voorhand door de bevoegde overheid te zijn vastgesteld alvorens het onderzoek kan plaatsvinden.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
8
3. Eerder uitgevoerd onderzoek Voor dit plangebied is geen vooronderzoek uitgevoerd. Dit Programma van Eisen omvat daarom een (beknopt) bureauonderzoek. Het doel van het archeologisch bureauonderzoek is het specificeren van de archeologische verwachting in het plangebied. Dit wil zeggen dat - aan de hand van beschikbare en nieuwe informatie over de archeologie, cultuurhistorie, geomorfologie, bodemkunde en het grondgebruik – de aanwezigheid van archeologische resten binnen het plangebied wordt gespecificeerd. Deze specificatie bevat, waar mogelijk, gegevens over de aan- of afwezigheid, diepteligging, aard, omvang, ouderdom, gaafheid, conservering en (relatieve) kwaliteit van de archeologische resten. In dit kader hiervan is onder andere het centraal Archeologisch Informatiesysteem (Archis) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) geraadpleegd, waarin Archeologische MonumentenKaart (AMK) is opgenomen. Aanvullende (cultuur)historische informatie is verkregen uit divers voorhanden historisch kaartmateriaal. Om inzicht te krijgen in de opbouw en ontwikkeling van het landschap zijn onder andere de bodemkaart en beschikbaar geomorfologisch kaartmateriaal geraadpleegd. Deze informatie is aangevuld met relevante informatie uit achtergrondliteratuur. 3.1.
Afbakening plan- en onderzoeksgebied, huidig gebruik Binnen het archeologisch onderzoek wordt onderscheid gemaakt tussen het plangebied en het onderzoeksgebied. Het plangebied is het gebied waarbinnen de planvorming plaatsvindt, het onderzoeksgebied betreft het gebied waarbinnen de realisering van de planvorming het bodemarchief kan bedreigen. Het plangebied is gelegen aan één van de hoofdontsluitingsstraten van Reusel, toevoerend tot - en gelegen nabij - het centrum van de kern. Het plangebied beslaat het perceel gelegen aan de Wilhelminalaan 71a-75, met kadastraal nummers A3019, A4875, A4877, A5316 (klein gedeelte), A5317, A5318 (gedeeltelijk) en A5319 (klein gedeelte). De grenzen van het plangebied worden aan de zuidzijde gevormd door de Wilhelminalaan, en aan de noordzijde door de Vlassert. De overige kavelgrenzen worden bepaald door de naastgelegen percelen. De oppervlakte van het plangebied bedraagt ca. 1.877 m². In het zuiden van het plangebied zijn een aantal woningen aanwezig, en het noorden van het plangebied bestaat uit braakliggende grond, tegels en een weg. Het centrale deel van het plangebied is bebost. De exacte ligging van het plangebied is weergegeven in bijlage 2. 3.2.
Planvorming en consequenties toekomstig gebruik De initiatiefnemer heeft het voornemen om binnen het plangebied een appartementengebouw met tien appartementen (inclusief parkeerkelder) en vier grondgebonden woningen met een aantal parkeerplaatsen te realiseren. Verder wordt er een groenzone gerealiseerd met daarin een langzaamverkeerpad die de Vlassert verbindt met de Wilhelminalaan, alsmede een verplaatst trafostation en een POP-gebouwtje ten behoeve van het lokale glasvezelnetwerk (zie bijlage 3). Voor de tien appartementen wordt een funderingsdiepte van ca. 3 m -Mv verwacht, en voor de vier grondgebonden woningen een funderingsdiepte van 80 cm -Mv. Voor de wegen zal tot ca. 80 cm -Mv worden ontgraven, en voor de paden en het gras ca. 30 cm -Mv. Voor de bomen worden plantgaten gemaakt van ca. 1 m -Mv diep (bron: opdrachtgever; van Steensel, 2019).
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
9
3.3. Beleidskader In 1992 heeft Nederland het Europees Verdrag inzake de bescherming van het archeologisch erfgoed ondertekend; ook wel het Verdrag van Malta of Valletta genoemd, naar het eiland en de plaats waar het is ondertekend. Het Verdrag is in 1998 geratificeerd en op 1 september 2007 via de Wet op de Archeologische Monumentenzorg (Wamz) geïmplementeerd. De Wamz is een wijzigingswet en omvat een wijziging van de Monumentenwet 1988, de Wet Milieubeheer, de Ontgrondingenwet en de Woningwet, op grond waarvan overheden onder andere bij bodemingrepen verplicht rekening moeten houden met het behoud van archeologische waarden. Sinds juli 2016 is het behoud en beheer van het Nederlandse erfgoed geregeld door één integrale Erfgoedwet. De omgang met archeologie in de fysieke leefomgeving zal in de nieuwe Omgevingswet worden geregeld, die (naar verwachting) in 2021 in werking zal treden. Op basis van de archeologische beleidsadvieskaart van de gemeente ligt het plangebied in een gebied met een archeologische waarde (zie bijlage 4; atlas.odzob.nl/erfgoed). Voor deze gebieden staat – op basis van óf archeologisch onderzoek, óf de bekende archeologische waarnemingen en/of de bekende historische gegevens van het terrein - (vrijwel) vast dat hier belangrijke archeologische resten in de grond zitten.
In dit geval is de verwachting gebaseerd op de ligging van het plangebied binnen het AMK-terrein 16.829, de historische kern Reusel. Aan de toegekende verwachtingszone (waarde-archeologie 2) zijn via het bestemmingsplan ‘Stedelijk gebied 2018’ beleidsregels opgesteld. In gebieden met deze verwachting geldt dat initiatieven waarbij bodemingrepen niet dieper reiken dan 30 cm –Mv en kleiner zijn dan 100 m² worden vrijgesteld van archeologisch onderzoek. Aangezien onderhavig onderzoek de grens overschrijdt, is archeologisch onderzoek in het kader van de vergunningaanvraag noodzakelijk.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
10
4. Archeologische verwachting 4.1. 4.1.1.
Regionale archeologische en (cultuur)landschappelijke context Landschappelijke achtergronden
Landschap Het plangebied ligt in het Zuid-Nederlandse zandgebied en maakt deel uit van het Kempisch Plateau. Dit plateau is een tektonisch en stabiel stijgingsgebied ten westen van de Centrale Slenk (Schokker, 2003). Hiermee heeft het een relatief hoge ligging en kent het een eigen geologische ontwikkeling (Berendsen, 2005). De genese ervan gaat terug tot in het vroeg-Pleistoceen, circa 1,1 miljoen jaar geleden. Toen is onder invloed van voorlopers van de Rijn, Maas en lokale beken in het gebied een pakket zandige klei en zand afgezet (Bisschops, 1973). Dit pakket behoort geologisch gezien tot de Formatie van Stramproy (de Mulder e.a., 2003). In de omgeving van het plangebied bevindt dit zandige pakket zich relatief dicht aan het oppervlak, op sommige plekken zelfs binnen 1,2 m –Mv. Vanaf het midden van het Pleistoceen hield de fluviatiele invloed in het gebied op (circa 850.000 jaar geleden). Als gevolg van een zeer koud klimaat traden toen grootschalige verstuivingen van zand op, met name gedurende de koudste perioden van de laatste ijstijd, het Weichselien (circa 120.000 tot 10.000 jaar geleden). Het zand verstoof door sterke winden vanuit de drooggevallen beddingen van beken en rivieren en vanuit het drooggelegen Noordzee-bekken. Er was vanwege het barre klimaat geen vegetatie aanwezig die dergelijke verstuivingen kon voorkomen.
Het zand werd als dekzand in een dunne deken op de oude rivierafzettingen afgezet in welvingen en (tegen het einde van het Weichselien) in hoge ruggen. De vorming van dekzand vond plaats in verschillende fasen (Van Zijverden en de Moor, 2014; Schokker, 2003). Er is hierin onderscheid te maken in jong dekzand en oud dekzand. Het jonge dekzand omvat daarbij zand dat volledig onder invloed van de wind is afgezet in de laatste koude periode van het Weichselien (vanaf circa 20.000 jaar geleden). Het oude dekzand is een verzamelnaam voor het lemige tot sterk lemig zand dat in de perioden daarvòòr is afgezet. Hoewel het oude dekzand hoofdzakelijk onder invloed van de wind tot stand is gekomen, omvat het onder meer ook fluvio-periglaciale afzettingen, (dek)zand dat onder invloed van afstromend water is verplaatst en afgezet. Deze laatste karakteriseren zich veelal als zand- en leemlagen waarbinnen sprake is van verspoeld plantenmateriaal en een slechte sortering van het zand. Vanaf het begin van het Holoceen (vanaf 10.000 jaar geleden) trad een drastische klimaatsverbetering op. De gemiddelde jaartemperaturen stegen en het werd vochtiger waardoor vegetatiegroei kon toenemen. Hierdoor werd de zandverstuiving aan banden gelegd en trad in de top van het dekzand bodemvorming op (podzolering).
In de lagere gebiedsdelen rondom de koppen en ruggen stroomden beken en kon als gevolg van de vernatting veenvorming optreden. Geomorfologie en maaiveldhoogte Volgens de geomorfologische kaart ligt het plangebied in bebouwd gebied (zie bijlage 5). Hiermee is geen te verwachten landschapstype aan het plangebied toegekend. Op basis van eenheden uit de directe omgeving van de bebouwde kom van Reusel valt af te leiden dat ten zuiden van het dorp sprake is van een zone waarbinnen terrasafzettingswelvingen aanwezig zijn, terwijl ten noorden van het dorp dekzandruggen zich uitstrekken. Naar verwachting bevindt een van deze vormeenheden zich ter plaatse van het plangebied. Op basis van de Erfgoedkaart lijkt ter plaatse van het plangebied een hoge dekzandrug te liggen (atlas.odzob.nl/erfgoed). Aan de hand van het AHN is hier echter niet een duidelijk beeld van te vormen als gevolg van de ligging van het plangebied in de bebouwde kom (zie bijlage 7).
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
11
Bodem en grondwatertrap Volgens de bodemkaart ligt het plangebied in bebouwd gebied (zie bijlage 6). Hiermee is geen te verwachten bodemtype aan het plangebied toegekend. Ten zuiden van het plangebied zijn bodems wel gekarteerd op de bodemkaart. Daar bevinden zich naar verwachting hoge enkeerdgronden (kaartcode zEZ21). Hoge zwarte enkeerdgronden zijn antropogene gronden, die over het algemeen op de middelhoge zandgronden werden aangelegd op de plek waar de bouwlanden lagen (Berendsen, 2005). Door het bemesten van de bouwlanden met potstalmest, vermengd met (heide)plaggen of plaggen uit de beekdalen, konden enkeerdgronden ontstaan, gronden die zich kenmerken door een meer dan 50 cm dikke, donkere humeuze bovenlaag (Berendsen, 2000). De relatief oudere enkeerdgronden zijn aan te treffen op de relatief hogere en siltige zandruggen (oud dekzand, zoals in het plangebied). Archeologisch gezien zijn enkeerdgronden bijzonder, doordat het aangebrachte humeuze dek het oude, begraven oppervlak van vóór de Late-Middeleeuwen – en daarmee het archeologisch relevante niveau – heeft behoed voor tal van verstoringen (van Doesburg e.a., 2007). In het plangebied is waarschijnlijk sprake van grondwatertrap VII.
Dit betekent over het algemeen dat er sprake is van relatief hoge en droge gronden, waar de Gemiddeld Hoogste Grondwaterstand (GHG) en de Gemiddeld Laagste Grondwaterstand (GLG) respectievelijk beneden 80 en 180 cm –Mv worden aangetroffen. Voor een grondwatertrap VII bestaat de verwachting dat organische resten nagenoeg volledig gedegradeerd zijn. De grondwaterstanden hebben naar verwachting weinig invloed gehad op anorganische resten, zodat deze naar verwachting juist goed geconserveerd zullen zijn gebleven. 4.1.2.
Archeologische verwachtingen en bekende waarden
Volgens de gemeentelijke beleidskaart is het plangebied gelegen in een zone met een archeologische waarde. Deze hangt samen met de ligging van AMK-terrein 16.829, dat een groot deel van de historische binnenstad van Reusel omsluit. De oorsprong van deze historische binnenstad van Reusel gaat terug tot in de Middeleeuwen. De oudste resten die wijzen op activiteiten in deze periode betreffen enkele vondsten die gedaan zijn tijdens een proefsleuvenonderzoek op het voormalig kloosterterrein in het centrum van Reusel. Daar, 500 m ten zuidwesten van het plangebied, werd in het westelijk deel van het terrein een nederzetting uit de Vroege-Middeleeuwen opgegraven (Archis waarnemingsnummer 2914423100). In het oostelijk deel van het terrein is een nederzetting uit de Volle-Middeleeuwen op hetzelfde terrein gevonden (Archis waarnemingsnummer 2914431100). Nederzettingsresten uit de Vroege-Middeleeuwen zijn tevens bij een bouwproject op 300 m ten zuidwesten van het plangebied gevonden (Archis waarnemingsnummer 2914415100). In het plangebied zijn voor zover bekend in het verleden geen archeologische waarnemingen gedaan en heeft niet eerder onderzoek plaatsgevonden. In de directe omgeving is dit wel het geval. In bijlage 8 zullen de onderzoeken in de directe omgeving van het plangebied kort worden behandeld (binnen straal van 500 m).
Resumerend kan op basis van de beschikbare informatie worden gesteld, dat het waarschijnlijk is dat in het plangebied voornamelijk vanaf de Bronstijd tot en met de Vroege-Middeleeuwen sporen van menselijke bewoning en/of activiteiten te verwachten zijn. De aanwezigheid van archeologische resten uit andere perioden in het plangebied kan echter niet worden uitgesloten, want vanaf het LaatPaleolithicum is het landschap theoretisch gezien al voor bewoning geschikt.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
12
4.1.3.
Historische situatie en bodemverstoringen
Historische situatie Het plangebied heeft altijd in het agrarisch buitengebied zuidelijk van Reusel gelegen. De aanwezigheid van lemig oud dekzand heeft hier voor een relatief hoge natuurlijke vruchtbaarheid gezorgd, waardoor reeds lange tijd landbouw kon plaatsvinden. Vanaf de Late-Middeleeuwen zijn in de omgeving van Reusel essen ontstaan, oude bouwlanden die gedurende een lange gebruiksperiode zijn opgehoogd met plaggen en potstalmest. De plaggendekken werden meestal op plekken aangelegd, die het meest vruchtbaar zijn (Spek, 2004). Door deze landbouwtechniek ontstond een humeuze bovengrond met een dikte van circa 50 cm (plaggendek) en raakte het bouwland verhoogd. De essen zijn daarom vaak als hoge akkers in het landschap te herkennen. Op basis van historisch kaartmateriaal is vastgesteld dat het plangebied in ieder geval in het begin van de 19e eeuw in gebruik was als akkerland (bijlage 9). De aanwezigheid van een dergelijke akker kan wijzen op de aanwezigheid van een (oude) es. Deze situatie is onveranderd gebleven tot de helft van de 20e eeuw. Rond 1929 wordt het gebouw in het zuidoosten van het plangebied gerealiseerd, en rond 1945 het gebouw in het zuidwesten van het plangebied. Tussen 1955 en 1965 komt rondom het plangebied meer bebouwing te staan, en tussen 1965 en 1070 komt het plangebied in een woonwijk te liggen. Tot ca.
1990 is het beboste deel (zoals deze nu te zien is) duidelijk op de kaart zichtbaar, en rond 1997 komt iets ten noorden, tussen de woningen, een gebouw te staan. Dit gebouw is rond 2006 echter al niet meer op de topografische kaart aanwezig, wel is er een klein gebouwtje in het noordwesten van het plangebied zichtbaar. Dit kleine gebouwtje is op de topografische kaart van 2015 niet meer te zien. Huidig gebruik en bodemverstoringen Het plangebied is deels bebouwd (geweest) met diverse gebouwen. Daarmee zijn in het plangebied verschillende verstoringen te verwachten die te maken hebben met de aanleg ervan. De diepte en omvang hiervan is nog onbekend; het gemeentelijk archief is nog niet geraadpleegd, maar wordt momenteel nagegaan door de opdrachtgever. Het plangebied staat niet als ontgrond gebied gekarteerd op de Ontgrondingenkaart van de provincie Noord-Brabant (https://kaartbank.brabant.nl/viewer/app/bodematlas). Er is ten aanzien van milieuverontreinigingen of saneringen geen informatie beschikbaar in BodemloketTM ten tijde van dit onderzoek (de gegevens van Noord-Brabant zijn tijdelijk niet raadpleegbaar). In het plangebied moet nog een milieuonderzoek plaatsvinden (bron: opdrachtgever). 4.1.4.
Gespecificeerde archeologische verwachting
De gespecificeerde archeologische verwachting bestaat uit het specificeren van de te verwachte datering, complextype, omvang, diepteligging, gaafheid en conservering, locatie, uiterlijke kenmerken (artefacten en type indicatoren), en mogelijke verstoringen. Deze onderdelen zullen in de paragrafen hieronder nader worden besproken: datering en complextype onder 4.2, omvang en locatie onder 4.3, uiterlijke kenmerken onder 4.4 t/m 4.7, diepteligging onder 4.9, en de gaafheid en conservering en mogelijke verstoringen onder 4.10. De motivatie is onder 4.8 te lezen. 4.2.
Aard en ouderdom van de vindplaats(en)
In het gebied kunnen archeologische resten aanwezig zijn die samenhangen met menselijke bewoning en/of activiteiten uit voornamelijk de Bronstijd tot en met Vroege-Middeleeuwen. Ook kunnen archeologische resten uit andere perioden worden aangetroffen, maar hiervoor is de verwachting lager.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
13
4.3.
Begrenzing en oppervlakte vindplaats(en)
Op basis van onderhavig onderzoek zal nader moeten worden bepaald of, en hoeveel, vindplaatsen in het plangebied aanwezig zijn. Indien er een vindplaats(en) aanwezig blijkt te zijn in het plangebied, kan mogelijk een inschatting gemaakt worden van hoe deze zich tot buiten het plangebied zou kunnen manifesteren. 4.4.
Structuren en sporen
Gedurende het Laat-Paleolithicum tot en met het Mesolithicum/Vroeg-Neolithicum zullen archeologische resten zich vooral tonen als restanten van tijdelijke kampementen. Deze resten zijn vooral te herkennen aan de aanwezigheid van vondstconcentraties en haardkuilen. Vondstconcentraties zullen vooral bestaan uit houtskool, vuursteen, bewerkt natuursteen, (on)verbrand botmateriaal en aardewerk. Vanaf het Neolithicum tot en met de Late-Middeleeuwen worden nederzettingen verwacht, waarbij de archeologische resten zich vooral zullen kenmerken door grondsporen, bijv. in de vorm van paalkuilen, ploegkrassen, afvalkuilen, beerputten, of andere grondsporen. Deze sporen bevinden zich in de top van het dekzand. Grondsporen kunnen vondstmateriaal bevatten zoals aardewerk, houtskool, vuursteen, (on)verbrand botmateriaal en bewerkt natuursteen. Sporen van landgebruik zijn van alle tijden: Deze laten zich met name herkennen door akkerlagen en lineaire elementen (greppels, ploegsporen, karrensporen), al dan niet in combinatie met vondstmateriaal. Sporen van landinrichting zullen te herkennen zijn aan greppelsystemen gecombineerd met eventuele paalzettingen. 4.5.
Anorganische artefacten
Tijdens het onderzoek moet met alle mogelijke, voor de genoemde perioden karakteristieke, materiaalcategorieën rekening worden gehouden (zoals bouwmateriaal, natuursteen, vuursteen, aardewerk, glas, pijpaarde, metaal). 4.6.
Organische artefacten
Vanwege de verwachte droge bodemomstandigheden in het plangebied zullen onverbrande organische resten (waaronder hout, leer, textiel en bot) nauwelijks bewaard gebleven zijn. Uitzondering vormen vondstcontexten die tot in het grondwater reiken (waterputten, diepe greppels), zich in humeuze grondsporen bevinden en artefacten die in verbrande/verkoolde toestand verkeren. 4.7.
Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten
Vanwege de verwachte droge bodemomstandigheden in het plangebied zullen archeozoölogische en botanische resten nauwelijks bewaard gebleven zijn. Uitzondering vormen vondstcontexten die tot in het grondwater reiken (waterputten, diepe greppels), organische resten in humeuze vullingen van grondsporen en artefacten die in verbrande/verkoolde toestand verkeren. 4.8.
Motivatie
De bovengenoemde verwachtingen zijn gebaseerd op de landschappelijke, archeologische en historische situatie. Het bewaard blijven van archeologische restanten hangt onder meer af van de grondwaterstand binnen het plangebied. In de relatief droge ondergrond (zoals hier het geval is) zullen onverbrande, organische resten, zoals bot, hout en leer, niet of nauwelijks bewaard zijn.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
14
4.9.
Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen
Het archeologisch relevante niveau wordt gevormd door de top van het dekzand. Dit niveau bevindt zich vermoedelijk net onder de bouwvoor, of ligt onder een circa 50 cm-dik oud bouwlanddek. In de top van het dekzand kan bodemvorming aanwezig zijn, die indicatief zijn voor de mate van intactheid van het archeologisch niveau en de mogelijkheid op archeologische vindplaatsen in het plangebied. 4.10. Gaafheid en conservering Uit het bureauonderzoek is naar voren gekomen dat de bodemopbouw van gebieden in de omgeving nog intact te beschouwen is. Ter hoogte van de huidige bebouwing is het de verwachting dat de bodem reeds zal zijn verstoord, maar tot hoe diep is onbekend. Vanwege de verwachte lage grondwaterstand in het plangebied zullen organische resten minder goed bewaard zijn gebleven.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
15
5. Doelstelling en vraagstelling 5.1.
Doelstelling
Het archeologisch onderzoek wordt uitgevoerd in de vorm van een proefsleuvenonderzoek (KNA 4.1, protocol 4003 Inventariserend veldonderzoek, proefsleuven). Het doel van dit onderzoek is het toetsen van de archeologische verwachting uit het vooronderzoek door het opsporen en het waarderen van eventueel aanwezige archeologische resten. Het onderzoek moet, voor zover mogelijk, inzicht geven in de aard, datering, omvang, gaafheid, conservering van de mogelijk aanwezige archeologische resten. Wanneer daadwerkelijk behoudenswaardige archeologische resten worden aangetroffen wordt een voorstel geformuleerd ten aanzien van een eventueel archeologisch vervolgtraject (KNA 4.1, protocol 4004 Opgraven). 5.2.
Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders
Aangezien onbekend is of en wat voor vindplaatsen er aanwezig zijn, is er op dit moment nog geen relatie met de NoaA of het onderzoekskader Kempengemeenten (Berkvens, 2011) te leggen. Mochten er archeologische resten aangetroffen worden, dan dient het verdere onderzoek aan te sluiten op het betreffende hoofdstuk en de relevante vraagstellingen qua tijdvak in de vigerende versie van de NOaA. 5.3.
Vraagstelling
De vraag die in de synthese van het op te leveren rapport wordt beantwoord, is in ieder geval: o
5.4.
Zijn binnen de grenzen van de voorgenomen bodemingrepen in het plangebied archeologische resten aanwezig en zo ja, wat is de aard, omvang, datering, kwaliteit en behoudenswaardigheid van deze (eventuele) vindplaats(en)? Onderzoeksvragen
1. 2. 3.
Zijn er in het plangebied archeologische resten aanwezig? Hoe ziet de bodemopbouw in het plangebied eruit en in hoeverre is deze intact? Wat is de aard van de onderscheiden archeologische resten (complextypen, sporen, structuren, vondsten)? 4. Wat is de stratigrafische en ruimtelijke relatie van de archeologische resten (diepteligging, begrenzing, omvang)? 5. Wat is de relatie met de omliggende historische/archeologische resten? 6. Wat is de datering van de archeologische resten op basis van (chrono-)stratigrafie en typochronologie? En in hoeverre is er sprake van (dis-)continuïteit in gebruik/bewoning? 7. Welke categorieën vondstmateriaal zijn aanwezig en in welke mate (ook in relatie tot elkaar)? Wat zegt de aard en mate van voorkomen van het vondstmateriaal over het gebruik van het plangebied in het verleden? 8. Welke depositionele en post-depositionele processen zijn te onderscheiden en in hoeverre hebben deze invloed gehad op de bewoningsgeschiedenis en vondstcontexten? 9. Hoe verhouden de onderzoeksresultaten zich tot de resultaten uit het vooronderzoek? 10. Wat is de fysieke en inhoudelijke kwaliteit van de aangetroffen archeologische resten (gaafheid en conserveringsgraad)? Is sprake van (een) behoudenswaardige archeologische vindplaats(en)? (Maak voor het beantwoorden van deze vraag gebruik van de KNA-waarderingssystematiek). 11.
Kan op basis van de resultaten een advies geformuleerd worden t.a.v. het vervolg in de archeologische monumentenzorg (vrijgeven/behoud in situ/opgraven). Zo ja, hoe luidt deze?
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
16
12. Zijn er vanuit de toestand van de archeologische resten, bodemcondities en toekomstig gebruik mogelijkheden voor behoud in situ? 13. Bij afwezigheid van een vindplaats; wat is hier de verklaring voor (verstoord, ander landschap dan verwacht, e.d.)?
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
17
6. Methoden en technieken 6.1.
Methoden en technieken
Het onderzoek wordt uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1, BRL 4000), volgens de methode van een proefsleuvenonderzoek (KNA 4.1, protocol 4003 Inventariserend veldonderzoek, proefsleuven). De volgende protocollen van de KNA 4.1 zijn op het onderzoek van toepassing: • Protocol 4003 – Inventariserend veldonderzoek. • Protocol 4004 – Opgraven, specificaties OS02 tot en met OS11. • Protocol 4006 – Specialistisch onderzoek. • Protocol 4010 – Depotbeheer. Daarnaast zijn de volgende standaarden en richtlijnen op dit onderzoek van toepassing: • KNA-Leidraad Proefsleuvenonderzoek (Borsboom/Verhagen 2009). • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten 2002). • KNA-Leidraad Archeobotanie (Kooistra/Brinkkemper 2016). • KNA-Leidraad Archeozoölogie (Lauwerier 2011). • KNA-Leidraad Eerste Hulp bij Kwetsbaar Vondstmateriaal. • KNA Landbodems Bijlagen I t/m VII. • OS17 ‘Gestandaardiseerd beschrijven’ (Pakbon). Onderstaande beschreven methoden en technieken vormen een aanvulling op bovenstaande protocollen en richtlijnen. Bij tegenstrijdigheden in de beschreven methoden en technieken, worden de methoden en technieken aangehouden zoals deze in deze paragraaf (6.1) zijn aangegeven, tenzij anders overeengekomen met de bevoegde overheid.
Definities van archeologische begrippen zullen, indien dit benodigd is, worden toegelicht met uitleg zoals beschreven staat in de BRL 4000, bijlage 5. Het puttenplan is zodanig gekozen, dat een voldoende grote en betrouwbare steekproef van het onderzoeksgebied wordt onderzocht. 6.2.
Strategie
1. Werkputten: • In het plangebied worden twee proefsleuven van 20 bij 4 meter aangelegd (160 m² totaal, is ca. 9% van het plangebied), conform het puttenplan in bijlage 10. • Een extra ca. 20 m² kan flexibel worden ingezet indien dit van belang en noodzakelijk is voor een goede waardestelling en voor een adequate beantwoording van de onderzoeksvragen. Deze aanvullende vierkante meters kunnen dan worden gebruikt om sleuven te verlengen of te verbreden, bijvoorbeeld om een groter deel van een structuur bloot te leggen, een spoor te vervolgen of om de begrenzing van een vindplaats beter in beeld te brengen. • Het puttenplan kan op basis van de werkelijke veldsituatie, dan wel veranderende bouwplannen, aangepast worden naar bevinding van de projectleider in het veld. Hier moet zeker rekening mee worden gehouden gezien de hoeveelheid bomen in het plangebied. Bij substantiële afwijkingen en afwijkingen die van invloed kunnen zijn op de resultaten van het onderzoek, waardestelling en selectieadvies, wordt eerst contact opgenomen met de bevoegde overheid.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
18
2. Aanleg vlakken: • Een in te zetten graafmachine moet zijn voorzien van een gesloten gladde bak. • De proefsleuven worden laagsgewijs verdiept. • Per stratigrafisch niveau met grondsporen, constructie-elementen en/of vondstconcentraties wordt een archeologisch leesbaar vlak aangelegd. • Er worden zoveel vlakken aangelegd als voor volledige documentatie nodig is. Het archeologisch relevante niveau wordt gevormd door de top van het dekzand. Dit niveau bevindt zich vermoedelijk net onder de bouwvoor, of ligt onder een circa 50 cm-dik oud bouwlanddek. Er wordt minimaal één vlak verwacht. • De aanleg van de vlakken gebeurt alleen onder begeleiding van de aanwezige Senior Archeoloog. • Zowel tijdens de aanleg als de afwerking dienen de (tussen)vlakken systematisch en vlakdekkend met een professionele metaaldetector te worden afgezocht. De vulling uit de (gecoupeerde) sporen en de stort wordt ook nagezocht met de metaaldetector. • Archeologische vlakken worden direct na aanleg van het vlak gefotografeerd. Naast het in segmenten fotograferen van het vlak (altijd met fotobordje, noordpijl en jalonstokken), dienen ook overzichtsfoto’s van het vlak te worden genomen. • Het archeologisch leesbare vlak en profiel wordt waar nodig geschaafd, gefotografeerd, ingekrast, beschreven en getekend op schaal 1:50.
• NAP-waarden worden gemeten in één raai in het midden van de sleuf met intervallen van 5 meter, alsook van het maaiveld langs één van de lange zijden van een proefsleuf. • Alle vlakken en sporen in de proefsleuven worden volledig gewaterpast, ook bij de zogenaamde lege putten. • Bij het aantreffen van verstoringen dienen deze te worden verklaard en gedateerd. Er kan, anders gezegd, niet worden volstaan met een duiding van “(sub)recente verstoring”. • Van greppels dient ook de relatie met de bodemopbouw vastgelegd te worden (jonger of ouder dan akkerlagen). 3. Vondsten: • Vondsten worden per spoor(vulling), of als dit niet mogelijk is, per laag verzameld en geregistreerd. • Vlakvondsten worden verzameld in vakken van 4 bij 4 meter, maar bij aanwezigheid van een oude cultuurlaag worden vlakvondsten verzameld in vakken van maximaal 2 bij 2 m. • Alle vlak-/laagvondsten worden in beginsel driedimensionaal ingemeten, hetgeen met de huidige technieken goed mogelijk is. Bij 5 of meer vondsten per m² wordt in overleg met het bevoegde gezag gekeken en bepaald of deze verzamelwijze moet worden bijgesteld. Voor vondsten uit grondsporen geldt in principe dat de horizontale ligging bij grondsporen tot 1 m doorsnede niet verder wordt gespecificeerd. De verticale positie wordt per vulling vastgelegd, behalve als er sprake is van een homogene vulling.
In het laatstgenoemde geval wordt de Z-waarde precies bepaald of wordt vastgelegd of materiaal zich bovenin, halverwege of onderin de vulling bevindt. Voor grondsporen met een diameter van 1 m of meer wordt inzake de vondstverzameling contact opgenomen met het bevoegde gezag. Ditzelfde geldt wanneer (dikke) vondstlagen worden aangetroffen. • Vondstconcentraties worden ingemeten en gefotografeerd. Vondsten uit vondstconcentraties worden per vondstconcentratie verzameld en onder het spoor- en/of vondstnummer van de vondstconcentratie geregistreerd. Bij gelaagde vondstconcentraties worden de betreffende vondsten ook per laagvulling verzameld en gedocumenteerd. Bij vondstconcentraties met een oppervlakte groter dan 4 m2 wordt met de bevoegde overheid overlegd over de verzamel- en documentatiewijze.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
19
•
•
•
Bij het aantreffen van complexe sporen en/of vondstconcentraties (bijvoorbeeld aardewerkconcentraties) en/of structuren wordt de opgravingsstrategie overlegd met de bevoegde overheid. De bevoegde overheid besluit hoe de aangetroffen resten worden onderzocht en geborgen. Belangrijke vondsten worden in situ gefotografeerd en als puntlocatie ingemeten. Onder bijzondere vondsten vallen onder andere vondsten die door hun grootte en zeldzaamheid afwijken van de rest van het aangetroffen vondstcomplex. Stortvondsten worden per proefsleuf verzameld en geregistreerd.
Vuursteensites: In het geval vuursteensites worden aangetroffen, dan vindt overleg plaats met de opdrachtgever/bevoegde overheid. Als richtlijn geldt het volgende: Indien in een proefsleuf sprake is van meer dan 2 vuursteenvondsten per m² bij het laagsgewijs verdiepen van het tussenvlak (vanaf ca. 30 – 25 cm boven de C-Horizont), dan dient rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van een vuursteenconcentratie. In een dergelijk geval wordt in de lengterichting van de proefsleuf over een vermoede concentratie een raai van minstens 10 proefvakjes van 0,5 x 0,5 m aangelegd om de 0,5 m. Deze vakjes worden vanaf het tussenvlak handmatig uitgeschaafd. De grond wordt per laag van 5 cm verzameld en gezeefd over een zeef met een maaswijdte van 3 mm. Het uitschaven vindt plaats tot een diepte waarop in twee achtereenvolgende lagen geen artefacten meer worden aangetroffen. De raai kan verlengd worden indien de concentratie groter blijkt of zich in een bepaalde richting blijkt voort te zetten. Vervolgens kan, indien blijkt dat het hier om een vuursteenconcentratie gaat, ook in de breedte van de sleuf een raai vakjes over de concentratie worden aangelegd. Van één zijde van de raai worden de profielen van de vakjes getekend, gerelateerd aan een absolute hoogte.
Een verdere strategie om de omvang van de concentratie buiten de proefsleuf te bepalen, wordt in overleg met de opdrachtgever/bevoegd gezag bepaald. Bij positieve resultaten wordt het vlak niet machinaal verdiept. 4. Foto’s: • De foto’s hebben een resolutie van minimaal 5 megapixel. • Op iedere vlak, coupe- en profielfoto wordt een fotobordje, maatbalk c.q. jalonstok(-en) en een noordpijl mee gefotografeerd. Op het fotobordje staan tenminste de projectnaam, Archisonderzoeksmeldingscode en datum. Extra coupe en profielfoto’s - zonder fotobordje, maatbalk en noordpijl - kunnen worden gemaakt ten behoeve van publicatiedoeleinden e.d. • Verder worden er foto’s gemaakt van de begin- en eindsituatie van het onderzoeksgebied, en worden er tijdens het veldonderzoek actie- en/of sfeerfoto’s gemaakt. 6.3.
Omgang kwetsbaar vondstmateriaal
Bij het aantreffen van dergelijk vondstmateriaal worden de volgende protocollen en leidraden geraadpleegd: • Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. • KNA-Leidraad Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal. 6.4. •
Structuren en grondsporen Om tot een goede waardering van de vindplaats te komen, dienen tijdens het proefsleuvenonderzoek sporen te worden gecoupeerd en afgewerkt om de kwaliteit en conservering van de sporen te kunnen inschatten. Een uitzondering vormen duidelijke structuren of een overvloed aan sporen. Indien onduidelijkheid bestaat over het wel of niet couperen dient
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
20
•
• •
6.5.
contact opgenomen te worden met de Omgevingsdienst Zuidoost- Brabant/gemeente Reusel-De Mierden. De sporen op elk vlak (indien sprake van meerdere vlakken) worden gedocumenteerd, gecoupeerd en afgewerkt tot de diepte van het volgende vlak. Indien op het diepste vlak sporen aanwezig zijn, dan worden deze tot volledige diepte gecoupeerd en afgewerkt. Uiteraard met inachtneming van de veiligheid. Bij het aantreffen van complexe sporen en/of complexe structuren wordt met de archeologisch adviseur van de bevoegde overheid overlegd over de te volgen onderzoeksstrategie. Van muurresten en houten constructies worden in ieder geval van de volgende punten hoogtemetingen genomen: beginpunten, eindpunten, hoeken, bovenzijden, onderzijden, versnijdingen en aanhechtingen. Metselverbanden en relaties met aangrenzend muurwerk worden gedocumenteerd. o Van bouwkundige details, zoals typische constructietechnieken, reparaties en faseringen worden detailtekeningen gemaakt (schaal 1:20). Tevens worden deze eerst gefotografeerd. Van ieder type baksteen en baksteenformaat wordt ten minste één exemplaar verzameld, inclusief metselspecie/mortel. Lichten (van waterbodems)
Niet van toepassing. 6.6. • • • •
•
•
Aardwetenschappelijk onderzoek Bodemprofielen worden beschreven en gedocumenteerd door per proefsleuf minimaal twee profielkolommen van ieder minimaal 1,0 m breed aan te leggen. De profielen moeten tot minimaal 30 cm in de C-horizont te worden aangelegd. Wanneer sprake is van grondsporen en/of een complexe of veranderende bodemopbouw, dient ten minste 1 lengteprofiel van de betreffende proefsleuf volledig te worden gedocumenteerd. De documentatie dient het fotograferen, tekenen (schaal 1:20) en het zowel lithologisch als lithogenetisch beschrijven van profielen te omvatten. Hierbij worden onder andere de volgende karakteristieken beschreven en in absolute zin vastgelegd, te weten: archeologie, textuur, kleur, lithostratigrafie, humusgehalte, consistentie, laaggrenzen en gleyverschijnselen. Profielen worden onderzocht op vondsten en per laag gedocumenteerd. De beschrijving van bodemprofielen vindt plaats door een KNA Archeoloog met aantoonbare ervaring met bodemopbouw in het gebied. Bij een complexe bodemopbouw dient het bodemprofiel door een fysisch geograaf met aantoonbare ervaring met bodemopbouw in het gebied te worden beschreven en gedocumenteerd. Gebruik wordt gemaakt van de NEN5104 en Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode (ASB).
Monstername: • Indien relevant en noodzakelijk voor de beantwoording van de onderzoeksvragen, worden uit een representatief deel van de profielen monsters genomen ten behoeve van het aardwetenschappelijk onderzoek (slijpplaten), het botanisch onderzoek (pollen) en het chronologisch onderzoek (14C).
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
21
6.7.
Anorganische artefacten
Bij het aantreffen van anorganische artefacten worden de volgende leidraden en protocollen geraadpleegd: • Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters. • Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten 2002). •
• • •
6.8.
Kwetsbare anorganische vondsten worden in het veld gestabiliseerd, voordat ze worden gelicht. Dit geldt bijvoorbeeld voor kwetsbaar vaatwerk. Zo nodig worden complete voorwerpen van aardewerk met de omringende grond in het veld ‘ingekist’, gelicht en onder laboratoriumomstandigheden uitgeprepareerd. Complete aardewerkpotten en schalen worden met inhoud – vaak sediment – gelicht en onder laboratoriumomstandigheden uitgeprepareerd. Losse scherven met aankoeksel worden apart bewaard voor eventuele residuenanalyse en datering. Losse scherven en voorwerpen van aardewerk worden per spoor of per verzameleenheid verzameld en geadministreerd. Organische artefacten
Bij het aantreffen van organische artefacten worden de volgende leidraden en protocollen geraadpleegd: • Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters. • Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten 2002). • •
Artefacten van organisch materiaal worden na het verzamelen zodanig verpakt dat zo min mogelijk achteruitgang plaatsvindt. Kwetsbare voorwerpen van organisch materiaal worden desnoods in het veld met de omringende grond van een bekisting voorzien en gelicht. Hiertoe vindt overleg plaats met de opdrachtgever c.q. directievoerder en de bevoegde overheid.
Hout: • Al het archeologisch hout dient te worden verzameld. • Direct na het verzamelen, dient het hout nat en/of luchtdicht te worden verpakt, zodat de kwaliteit van het hout in het veld niet achteruit gaat. • Bij het aantreffen van houten constructies wordt met de bevoegde overheid (en opdrachtgever) overlegd of en hoe deze moeten worden geborgen en gedocumenteerd. • Bij het aantreffen van onderkanten van houten palen en staken worden deze in hun geheel geborgen (en nat gehouden). 6.9.
Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten
Bij het aantreffen van dergelijke resten worden de volgende leidraden en protocollen geraadpleegd: • Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters. • Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). • KNA-Leidraad Archeobotanie (Kooistra/Brinkkemper, 2016).
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
22
•
KNA-Leidraad Archeozoölogie (Lauwerier, 2011).
Archeozoölogie: • Indien complete skeletten van dieren worden aangetroffen die van archeologisch belang zijn wordt een archeozooloog ingeschakeld die deze vrij legt, fotografeert en documenteert. Fysisch antropologische resten (inhumaties/crematies): • Indien één of meerdere inhumaties of crematies worden aangetroffen dient een fysisch antropoloog te worden ingeschakeld. Op aanwijzing van deze fysisch antropoloog worden deze inhumaties/crematies verder te velde vrij gelegd en gedocumenteerd. Monsters: • Indien archeologisch relevant en noodzakelijk voor de beantwoording van de onderzoeksvragen. • Uit hiertoe kansrijke sporen dienen monsters genomen te worden voor (macro-)botanisch onderzoek, 14C-datering, dendrochronologie en pollenonderzoek. • Grondmonsters moeten minimaal 5 liter bevatten en altijd luchtdicht worden verpakt. • Minimaal worden voor paleobotanisch en paleomilieu bemonsterd: humusrijke (venige detritus/gyttja-achtige) vullingen van waterkuilen, waterputten, greppels, depressies en archeologische lagen. • Ten behoeve van pollenonderzoek en micromorfologie worden (respectievelijk 6 en 10 cm brede) ijzeren pollenbakken gebruikt (waarbij de onderliggende en bovenliggende laag wordt meebemonsterd. Na het inslaan in het profiel wordt de locatie van het monster gefotografeerd en op de profieltekening ingetekend. Vervolgens wordt deze in cellofaan (luchtdicht) verpakt.
• Voor een OSL-monster wordt gebruik gemaakt van een afsluitbare pvc-buis. Registratie vindt plaats zoals hierboven aangegeven (foto en tekening). • Microbotanie, insecten, microvondsten (zoals klein botmateriaal) worden verpakt in 5L-emmers. 6.10. Overige resten Onder overige resten worden micromorfologische resten, fosfaat, diatomeeën, mijten e.d. verstaan. Het onderzoek van overige resten wordt alleen ingezet wanneer dit noodzakelijk is voor de beantwoording van de onderzoeksvragen. Bij het bergen en bemonsteren worden de volgende leidraden en protocollen geraadpleegd: • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). • KNA-Leidraad Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal. • Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters. • Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. 6.11. Dateringstechnieken Monsters kunnen worden genomen voor het verkrijgen van een datering. Dit zullen voornamelijk 14C-, dendrochronologische en/of OSL-dateringen betreffen. In het veld zal worden bepaald of de betreffende sporen/lagen ook daadwerkelijk geschikt zijn voor datering. Ook worden enkele referentiemonsters genomen buiten de grenzen van de structuur. Bij twijfel over het potentieel van de monsters kan een specialist ter zake worden ingeschakeld.
Bij het nemen van monsters worden de volgende leidraden geraadpleegd: • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). • KNA-Leidraad Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019
23
6.12. Beperkingen KLIC-melding Een KLIC-melding is (vanzelfsprekend) noodzakelijk om risico’s tijdens de werkzaamheden te kunnen inschatten. De opdrachtnemer doet de KLIC-melding., De opdrachtgever informeert de opdrachtnemer vóór aanvang van het onderzoek over de ligging van kabels en leidingen in het plangebied die niet of niet juist in de KLIC-melding worden weergegeven (bijvoorbeeld in eigen beheer aangelegde kabels en leidingen). Toegankelijkheid van het terrein De opdrachtgever zorgt ervoor dat het terrein toegankelijk is voor het onderzoek. Indien bijvoorbeeld klinkers aanwezig zijn dienen deze te worden verwijderd, en de bomen moeten minimaal tot aan het maaiveld afgezaagd en afgevoerd zijn. Tevens dient het terrein zodanig te zijn ingericht dat de kraan in de hoeken kan komen zodat de stort kwijt kan. Bodemverontreiniging Van verontreiniging is nog niets bekend, het bodemonderzoek moet namelijk nog plaatsvinden (bron: opdrachtgever). Mocht uit dit onderzoek sprake blijken van verontreiniging, dan dient de opdrachtgever de opdrachtnemer voorafgaand aan de uitvoer van het onderzoek op de hoogte te stellen en alle benodigde voorzorgsmaatregelen te treffen zodat tijdens het onderzoek veilig gewerkt kan worden.
Niet Gesprongen Explosieven (NGE) Indien er een NGE wordt aangetroffen dan worden de veldwerkzaamheden gestaakt en (afhankelijk van de grootte van het aangetroffen projectiel) het terrein ontruimd. De politie wordt gebeld die een proces-verbaal zal opstellen en de vondst bij de explosievenopruimingsdienst (EOD) zal melden. Afhankelijk van het soort projectiel kunnen daarna de veldwerkzaamheden in een ander deel van het plangebied worden voortgezet of worden deze gestaakt totdat het projectiel door de EOD is verwijderd. Weersomstandigheden Indien de weersomstandigheden ertoe leiden dat het archeologisch vlak of profiel niet of nauwelijks leesbaar is, worden de activiteiten tijdelijk gestaakt totdat de omstandigheden verbeteren. Dit gebeurt in overleg met de bevoegde overheid en opdrachtgever.
IVO-P Reusel, Wilhelminalaan 71a-75 / Datum: 22-8-2019