[20.19431] - Bijlage 2: Overzicht van waardevol cultureel erfgoed en aardkundige waarden gemeente Reusel-De Mierd

De Reuselse Kei.

11

De Schééper, nr. 1, 1e jaargang, april 1989.

55

7.27.3.006 Acht zaligheden monument aan de Grote Cirkel "Stenen der Zaligheden" een formatie van natuurstenen die de 8 Zaligheden verbeelden. Opgericht in of voor 2003 door de Heemkundewerkgroep van Reusel met in de omgeving verzamelde keien. Interessant voor geologen onder de toeristen omdat het oude Maaskeien zijn.

Acht zalighedenmonument in de winter. Foto TIP de Brabantse Kempen. 7.27.3.007 Januskop aan de Kleine Cirkel Op scheiding van stroomgebied Schelde en Maas.

Januskop aan de Kleine Cirkel. 7.27.11.012 Brandtoren Aan de noordwesthoek van de nieuwe bossen werd een brandtoren gebouwd. Die staat er niet meer, er staat nu een modern vormgegeven uitzichttoren.

56

Thema: 28 Grondstofwinning 28.16 Turfwinning 7.28.16.001 Postelse Moeren Vanuit het klooster van Postel werd veel turf gestoken in het zuiden van Reusel en het aangrenzende gebied bij het klooster. Daar heette het “de Postelse Moeren”. De huidige naam is “Reuselse Moeren”. De turfwinning strekte zich waarschijnlijk ook uit tot in de Peelse Heide, met name rond het Groot en Klein Torenven, nu de Grote Cirkel. Er zijn ook op de hoogtekaart AHN3 hier geen sporen meer van te zien. Thema: 31 Historische (steden)bouwkunst 7.31.1.054 Voorwerkerswoning Voorwerkerswoning bosgebied Peelse Heide, Burgemeester Willekenslaan 2, Reusel Woonhuis (arbeiderswoning) uit 1933 voor de voorwerker van het bos-in-aanleg. Sinds 1999 Taverne d'n Ouwe Brandtoren, maar amper uitwendig verbouwd.

Voormalige voorwerkerswoning, nu taverne, in 2019. Google Streetview.

57

7.

Het ensemble op historische kaarten

Topografische kaart 1794

Topografische kaart 1840

Topografische kaart 1930 58

8.

Het ensemble op recente luchtfoto

Luchtfoto 2020. Bron = Topotijdreis

59

9.

Het ensemble op hoogtekaart

Bron = AHN3, relatieve hoogten gekleurd met reliëf aangeduid.

60

E7.005 JONGE ONTGINNING REUSELSE MOEREN 1.

Naam

De naam “Jonge ontginning Reuselse Moeren” weerspiegelt enerzijds dat het om een recent ontgonnen (en deels zelfs helemaal niet ontgonnen) gebied gaat dat tegenwoordig de Reuselse Moeren heet. De oorspronkelijke naam was echter Postelse Moeren omdat deze veengronden (moer) ooit van de abdij van Postel waren. Dit deel van de abdijmoeren lag echter in de oude gemeente Reusel. De naam “Reuselse Moeren” werd al in 1788 gebruikt maar verschijnt pas in 2004 op de moderne topografische kaarten.

2.

Ligging

Het ensemble Jonge ontginning Reuselse Moeren ligt in de zuidwesthoek van de gemeente Reusel – De Mierden, ten zuiden van de Rijtse Heide en ten westen van het Torenbroek. Het raakt in het noorden aan de Schepersdijk en in het noordoosten aan de Postelse Dijk.

3.

Omvang

Het ensemble Jonge ontginning Reuselse Moeren beslaat een oppervlakte van 220 hectare.

61

4.

Karakter

Ensemble met een zeer hoge historisch geografische waarde. CHW. nr. V209 (GK-HV-15) Veengebied met (resten van) watergangen, greppels, putten en kades van een kleinschalige veenontginning uit de periode 1910-1940. Restant van een groter, open veengebied. Door de opslag van bos en gagelstruweel heeft het vanouds open veengebied een meer gesloten karakter gekregen. Het gebied kent een samenhang met het gebied De Moeren, in België, waar eveneens jonge veenontginningen voorkomen.

5.

Grondgebruik

Het huidige grondgebruik is in het noorden vooral dennenbos en in het zuiden vooral moerassige heide met verspreide bospercelen en vennen. In het oosten en in de zuidwesthoek ligt wat weiland. In 1828 was heel dit gebied moeras met vennen en turfputten.

6.

Onderdelen van het cultuurhistorisch ensemble

Uitsnede uit de Cultuurhistorische waardenkaart van Ensemble Reuselse Moeren. De volgende losse elementen maken onder meer deel uit van dit ensemble: Thema: 14 Lokale wegen De Catalogus van de Cultuurhistorische Inventarisatie Reusel De Mierden geeft in het ensemblegebied 10 lokale wegen aan, met een totale lengte. Meestal betreft het min of meer begaanbare paden.

62

Thema: 15 Gegraven waterlopen De Catalogus van de Cultuurhistorische Inventarisatie Reusel De Mierden geeft in het ensemblegebied 4 gegraven waterlopen aan die alle niet meer bestaan. Thema: 20 Bosbouw 20.3. Bosbouw 1850-1900 De Catalogus van de Cultuurhistorische Inventarisatie Reusel De Mierden geeft in het ensemblegebied 3 bosjes aan die in de tweede helft van de negentiende eeuw aangelegd werden, alle op de Zandheuvel in de uiterste zuidwesthoek. Gezamenlijke oppervlakte 28 hectare. Een deel van deze percelen is nog bebost. 20.4. Bosbouw 1900-1950 De Catalogus van de Cultuurhistorische Inventarisatie Reusel De Mierden geeft in het ensemblegebied 4 bosgebieden aan die in de eerste helft van de twintigste eeuw aangelegd werden, Ze beslaan vrijwel geheel het ensemblegebied, met uitzondering van de weiden in het oosten. Een belangrijk deel is nu weer moerassige heide. Thema: 22 Ontginningen 22.1 Veenontginningen 7.22.1.001 Jonge ontginning Reuselse Moeren Veengebied met (resten van) watergangen, greppels en kades van een kleinschalige veenontginning uit de periode 1910-1940. Restant van een groter, open veengebied. Door de opslag van bos en gagelstruweel heeft het vanouds open veengebied een meer gesloten karakter gekregen. Het gebied kent een samenhang met het gebied De Moeren, in België, waar eveneens jonge veenontginningen voorkomen.

In beide gebieden heeft de turfgraverij echter een veel langere voorgeschiedenis. Over grote oppervlakten komen hier nog sporen van de laatste turfgraverij voor in de vorm van putten, zetwallen en verhoogde toegangspaden. Deze landschappelijke informatie wordt ernstig bedreigd door de afplaggerij door de natuurbouwers. Cultuurhistorische waarde: Extreem hoog. CHW. nr. V209 (GK-HV-15)

Veenderij zoals die er in Reusel uitgezien zou kunnen hebben.12 12

Brabant Collectie, Universiteit van Tilburg. Aviodrome Luchtfotografie, Lelystad. Het is niet duidelijk of deze veenderij het gebied de Reuselse Moeren betreft.

63

Gedetailleerde AHN3-hoogtekaart, waarop goed te zien is dat in de Reuselse Moeren nog veel sporen van de turfgraverij aanwezig zijn. Veel kleine putten met zetwallen. De toegangspaden liggen wat hoger.

Gedetailleerde AHN3-hoogtekaart, waarop goed te zien is dat in de Reuselse Moeren nog veel sporen van de turfgraverij aanwezig zijn. Behalve kleine putten met zetwallen rechtsboven ook grotere afgegraven vlakken. De toegangspaden liggen wat hoger.

64

Uitbeelding van de turfgraverij en andere heidegeneugten bij Postel op de Meierijkaart van Verhees, 1794.

Een kijkje in de Reuselse Moeren, 2012. Foto J. van der Heijden.

65

22.4 Heideontginning 7.22.4.006 Rijtse Heide Na WOII wordt de Rijtse Heide onder Reusel ontgonnen en omgezet in landbouwgrond en bos. 13 Thema: 24 Bestuurlijk 24.4 Grensmarkering 24.4.062 GP 202 Blauwe Kei Grenspaal op de zuidwesthoek van de Reuselse Moeren. De paal Blauwe Kei bestond al in 1788 en werd in 1843 door een moderne paal vervangen. 24.7 Schepenbank De Reuselse Moeren vielen onder de schepenbank van Bladel. De huidige rijksgrens, tevens west en zuidgrens van het ensemble, wat tevens grens van het schepenbankgebied van Bladel. De rest van de Postelse Moeren vielen onder de schepenbank van Mol. 24.9 Dorpsgebied De Reuselse Moeren vielen onder het dorpsgebied van Reusel, na 1810 de gemeente Reusel. Thema: 28 Grondstofwinning 28.16 Turfwinning 7.28.16.001 Postelse Moeren Vanuit het klooster van Postel werd veel turf gestoken in het zuiden van Reusel en het aangrenzende gebied bij het klooster. Daar heette het “de Postelse Moeren”. De huidige naam is “Reuselse Moeren”. Deze gebieden zijn beschreven bij het fysisch landschap als: 7.8.4.135 Torenbroek, 97,31 hectare 7.8.4.140 Postelse Moeren, 67,57 hectare

De Postelse Moeren

De abdij van Postel

De turf is hier per kar afgevoerd, er waren geen turfvaarten. Na afloop is het gebied verwilderd. Ontginning heeft het later in noordelijke richting laten afwateren, waardoor de waterscheiding hier meer dan 3 km naar het zuidwesten opgeschoven is.

13

MIP Hooge en Lage Mierde, p. 13.

66

7.

Het ensemble op historische kaarten

Het Reusels Moer op de Kaart van de grenzen van Staats-Brabant en het kwartier Antwerpen, 1788. Noord is links.

Topografische kaart 1794

Topografische kaart 1842

67

Topografische kaart 1930

8.

Topografische kaart 1985

Het ensemble op recente luchtfoto

Bron = Topotijdreis

68

9.

Het ensemble op hoogtekaart

Bron = AHN3, relatieve hoogten gekleurd met reliëf aangeduid.

69

E7.006 WELLENSEIND 1.

Naam

Wellenseind is de naam van het noordelijkste gehucht van Hoge en Lage Mierde, een gehucht dat overigens geheel ten zuiden van het Ensemblegebied ligt. De naam Wellenseind is vermoedelijk samengesteld uit een persoonsnaam Wellen of Wel, en het element eind. G. van Berkel & K. Samplonius, Nederlandse plaatsnamen verklaard (2018), zeggen over dat laatste: 'rand, uiteinde, plaats waar iets ophoudt'. Juist in De Mierden komen echter zoveel gehuchtnamen met dit element eind voor, dat dit hier eerder neutraal ‘bewoonde plaats’ zal betekenen.

2.

Ligging

Het ensemble Wellenseind beslaat een haast vierkant gebied in het noorden van de gemeente Reusel – De Mierden. In het noorden grenst het aan de gemeente Hilvarenbeek. De Dunse Dijk vormt de oostgrens. De zuidgrens is een zigzaglijn die min of meer de bosrand volgt en de weg genaamd Wellenseind (de N269) is min of meer de westgrens.

Wellenseind op de topografische kaart van 2020.

3.

Omvang

Het ensemble Wellenseind beslaat een oppervlakte van 154 hectare.

4.

Karakter 70

Wellenseind is een vanaf 1915 opgebouwd landgoed en beslaat een groot gebied waarin de beken de Reusel en De Stroom samenvloeien. Ensemble met een hoge historisch geografische waarde en historisch groen. CHW. nr. G176 (GK-HG-27) CHW. nr. V18 Wellenseind valt ook onder een Complex van Provinciaal cultuurhistorisch belang (CC-182).

5.

Grondgebruik

Het oorspronkelijk gevarieerde landschap van beken, beekdalen met grasland, centrale rug met bouwland en wat heide, en flanken met heide werd door de landgoedvorming hoofdzakelijk een bosgebied met aan de oostzijde nog enkele landbouwpercelen.

6.

Onderdelen van het cultuurhistorisch ensemble

Uitsnede uit de Cultuurhistorische waardenkaart van Ensemble Wellenseind. De volgende losse elementen maken onder meer deel uit van dit ensemble: Thema: 9 Heide 9.1. Hei in 1840 De dalen van beide beken en de rug daartussen waren vanouds al ontgonnen voor de landbouw, met uitzondering van het stukje heide op de punt van de rug. Aan de westzijde hiervan lag de Wellenseindse Heide (7.9.1.043), aan de oostkant de Mispeleindse heide (7.9.1.039). Na 1930 is alles bebost. Thema: 11 Restbossen

71

11.1 Restbos Bossen die kennelijk de bos-vijandige middeleeuwen overleefden en pas daarna sneuvelden of misschien zelfs nog bestaan. Bij de reconstructie van het restbos is gebruik gemaakt van historisch kaartmateriaal vanaf 1830 t/m 1930. Daar waar op alle kaarten bos voorkwam zijn aangemerkt als restbos.14 7.11.1.001 Bosje aan De Stroom nabij Koevoorde Onderdeel van ruimere bebossing, 0,14 hectare. 7.11.1.002 Bosje op rand beekdal de Stroom Onderdeel van ruimere bebossing, 0,17 hectare. 11.2 Ecologisch oud bos15 Een oude boskern is een bos dat tenminste voorkomt op topografische kaarten van ca. 1840 en waar een deel uit inheemse bomen of struiken bestaat. 7.11.2.154 Wellenseind-beekdal 59 hectare beekbegeleidend bos met voormalig hakhout van eik, els en es. Salix aurita en Myrica gale, waarvan 49 hectare nog aanwezig. 7.11.2.155 Wellenseind-houtwal 0,48 hectare houtwal langs bosrand met voormalig eikenhakhout, waarvan 0,2 hectare nog aanwezig. Thema: 13 Doorgaande wegen 13.1 Doorgaande weg 7.13.1.003 Groote Baan of Lage Mierdscheweg Het noordelijke stuk van de huidige weg Wellenseind (N269) en het zuidelijk vervolg genaamd Kruisvelden was onderdeel van de aloude verbinding van Reusel naar Hilvarenbeek en Tilburg. In 1891 of 189716 werd de eerste verharding op het noordelijke stuk aangebracht.] 7.13.1.004 Breda-Maastricht Baan van Breda naar Maastricht.

7.13.1.012 Dunse Dijk De Dunse Dijk loopt van het Mispeleind bij Lage Mierde naar het gehucht Dun net onder Hilvarenbeek. De huidige rechte weg werd rond 1900 aangelegd ter vervanging van een groep slingerende banen over de heide. De weg is de oostgrens van het ensemble Wellenseind. Thema: 14 Lokale wegen 14.1 Lokale wegen 7.14.1.084 Wellenseind Ontsluitingsweg vanuit het gehucht Wellenseind. 7.14.1.085 Elzenstraat Nu geheten Vogelenzang.

14

Historisch kaartmateriaal: 1832: kadaster 1832; kadaster 1832; 1838: topografie 1837-1840. Uit de reproductie WoltersNoordhoff, 1990; 1845: Topografie ca 1845: Van der Voordt-Pieck, Van der Kuijl. 1845; 1900: Topografie ca 1900 Wieberdink, 1989. Dit zijn de Bonneblaadjes. 15 Bestanden Bert Maes 2010. 16 1889 volgens Steen voor Steen 1999, nr. 13, p. 33; 1897 volgens Boerjan en Rijken, 1974, inleiding

72

7.14.1.112 Wegenstructuur De Utrecht Oprijlaan landgoed Wellenseind: smalle kasseiweg, waarvan enkel het karrenspoor met kasseien is bestraat. Later werd het niet verharde middenstuk, het zogenaamde loopspoor voor de paarden, met smalle gebakken klinkers bestraat. CHW. nr. L87 (GK-HL-08). 7.14.1.113 Scheidijk De Scheidijk is een oude grens en is ook nu nog de grens tussen de gemeenten Hilvarenbeek en Reusel-De Mierden. Het is tevens de grens tussen de landgoederen Wellenseind en De Utrecht. Ten westen van de N269 bestaat de Scheidijk uit een aarden wal. Ook op het landgoed zijn delen van de grens als een aarden wal uitgevoerd. Deze grenswal is cultuurhistorisch waardevol. 7.14.1.128, 132,133, 134, 177, 297, 4442, 480, 491: Andere lokale wegen in Wellenseind. 14.2 Voorde / brug 7.14.2.001 Koevoort De Koevoort is een al in 1331 genoemde doorwaadbare plaats door de beek De Reusel, net benedenstrooms van het punt waar de Stroom of Raamsloop er in uitstroomt en ook net ten noorden van het ensemblegebied Wellenseind. De voorde is vanouds grenspunt tussen Hilvarenbeek en De Mierden. Thema: 15 Gegraven waterlopen 15.3 Sloot 7.15.3.101 Afwateringssloot van het grote ven De Flaas Afwatering naar de Stroom of Raamsloop. Al aangegeven op de kadasterkaart van 1828. Deel ervan bestaat nog, functioneert niet meer.

Thema: 19 Landgoederen Landgoed Wellenseind met landhuis en bijgebouwen, schaapskooi, stal, tuin/park met monumentale en vele bijzondere boomsoorten (arboretum) en enkele vijvers. Gelegen aan de samenvloeiing van De Reusel en De Raamsloop. In 1915 werd 32 ha land aangekocht door Henri Van Puijenbroek, aanvankelijk in Goirle en later in Tilburg werkzaam als textielfabrikant. Hij wilde er een landgoed stichten, waartegen bezwaren rezen van de boeren, die vreesden dat hij zou gaan jagen. Van Puijenbroek beloofde tot ontginning over te gaan en het gebied niet voor de jacht te gaan gebruiken. De gemeente kon het geld goed gebruiken, en in 1919 werd nog eens 130 ha aan Van Puijenbroek verkocht. Niettemin werd het boerderijtje dat hij had gekocht, verbouwd tot jachthuis. Hier kwam een heidetuin van 2 ha. De rest werd met naaldhout beplant en nabij de beken ontstond een broekbos. Van Puijenbroek trachtte nog het gebied te ontwateren om de houtproductie rendabel te maken, maar de kwel was sterker, zodat dit mislukte. Uiteindelijk liet hij een sluizensysteem aanleggen teneinde karpers en Chinese loopeenden te kweken, terwijl het echtpaar, liefhebbers van de jacht, ook de snippen verwelkomden, die zich in de broekbossen ophielden.

Henri overleed in 1960, waarna zijn veel jongere vrouw Maria (Mies) het aan Fortis, de toenmalige eigenaar van Landgoed de Utrecht, verkocht, waarbij zij levenslang vruchtgebruik bedong. Zij overleed in 1999, en een jaar later verkocht het Landgoed de Utrecht op haar beurt Wellenseind aan Jan Zeeman, de oprichter van de gelijknamige winkelketen. Men kan het landgoed bezoeken via de entree bij het ontmoetingscentrum aan de Dunse Dijk. Nog aanwezig: een heiderestant en een hoge (stuif)zandrug parallel aan De Reusel. 19.7 Landhuis 7.19.7.001 Landhuis Wellenseind Het landhuis is omstreeks 1916 gebouwd in de vorm van een langgevelboerderij. Sindsdien heeft het huis verschillende verbouwingen gekend, waardoor de bouwhistorische betekenis van het huis gering 73

is. De hoofdvorm is echter wel bewaard gebleven en het karakter van de langgevelboerderij is daardoor nog te herkennen. Het huis vormt het functionele centrum van het landgoed.17 7.19.7.002 Landhuis Wellenseind 10-12 te Lage Mierde Landhuis, waarde: Hoog 19.11 Park Gebied met bomen en struiken, doorsneden met paden. In het park kun je follies aantreffen. Veelal speciaal vormgegeven. Soms zijn sporen van meerdere stijlen herkenbaar, want het park werd af en toe aan de nieuwste mode aangepast. 7.19.11.001 Park landgoed Wellenseind Bos, houtwal en exoten in een beekdal. Plaatselijk (restanten van) hakhout. De beplanting bestaat o.a. uit zomereik, beuk, zwarte els, zachte berk, sequoia, rododendron, inlandse vogelkers, Gelderse roos, grove den, wilde kamperfoelie, wilde lijsterbes en sporkehout. Daarnaast exoten zoals sequoia en rododendron, van een landgoedachtige aanleg. Het geheel dateert overwegend uit de periode 18901920, maar is deels ook ouder. Cultuurhistorische waarde: zeer hoog. CHW. nr. G176 (GK-HG-27) 19.12 Tuin Meest open gebied met gras, lage struiken, bloemen, kruidentuin, paden. Veelal speciaal vormgegeven. Soms zijn sporen van meerdere stijlen herkenbaar, want de tuin werd af en toe aan de nieuwste mode aangepast. 7.19.12.001 Tuin Wellenseind Het park rondom het landhuis bestaat uit gazons met solitaire bomen en boomgroepen.

Ten zuiden van het huis is, waarschijnlijk bij de aanleg, een vijver gegraven. Aan de oostkant van het huis gaat het park over in een heideveld, dat herinnert aan de vroeger veel uitgestrektere heidevelden ten westen van de Reusel. De inrichting van de tuin, met glooiende en gebogen lijnen, is het werk van mevrouw Van Puijenbroek en haar tuinman. De arboretum-achtige tuin is door haar bijzondere parkbomen en –heesters een cultuurhistorisch waardevol object. De moestuin is in de laatste decennia helemaal overwoekerd, maar tussen de opgeschoten beplanting is de hoofdopzet van vier rechthoeken omgeven door een beukenhaag, die nu erg uitgegroeid is, nog te herkennen. De gemetselde waterput staat er nog, evenals de onderste bakstenen aanzet van de koude kas die hier vroeger stond. In het oostelijk deel zijn parkbomen aangeplant. De plek van de moestuin, haar nog te herkennen indeling met de beukenhagen, de put en de overblijfselen van de koude kas zijn cultuurhistorisch waardevol. 19.13 Vijver Siervijver in de tuin of het park, soms speciale visvijvers. 7.19.13.001 Vijvers landgoed Wellenseind Bij de vijver in het beekdal van de Reusel en in een klein terrein langs De Stroom komen zeer fijnmazig patronen van evenwijdige sloten en ruggen voor.

Vooralsnog is onduidelijk welke functie de brede sloten hadden, mogelijk zijn ze aangelegd of verbreed om rabatten op te werpen voor de (hak)houtproductie. Een andere mogelijkheid is dat er een vloeisysteem is aangelegd om de graslandpercelen te bevloeien. Met kleine sluisjes kon men de waterstand regelen. De waterwerken zijn bijzonder en hebben een grote cultuurhistorische waarde. 18

17

Haartsen, A., M. Wolak. Cultuurhistorisch onderzoek en cultuurhistorische effectanalyse van Landgoed Wellenseind. Haaften (Lantschap), 2012. (Lantschapsstudies 126). 18 A. Haartsen, M. Wolak, 2012: Cultuurhistorisch onderzoek en cultuurhistorische effectanalyse van Landgoed Wellenseind (Lantschap), Haaften.

74

Een van de visvijvers op Wellenseind (foto R. Berkvens 2019). 19.16 Overige Landgoederen zijn bijzonder rijk aan allerlei bijzondere elementen. In de groep “overig” zitten objecten van uiteenlopende aard, die hieronder opgesomd worden: 7.19.16.001 Sluisjes Wellenseind Zeer hoog. Horen bij de Vloeiweiden.19 7.19.16.002 Brug over de Reusel, Wellenseind Bakstenen brug uit de jaren 1920 over de Reusel. Hoge cultuurhistorische waarde.

Bakstenen bruggetje over de Reusel. Foto J. van der Heijden. 7.19.16.003 Brug over de Stroom, Wellenseind Bakstenen brug uit de jaren 1920 over de Stroom. Hoge cultuurhistorische waarde 7.19.16.004 Veestal Wellenseind Veestal aan de Dunse Dijk, gebouwd in of na 1960 met onderdelen van de schaapskooi. De stal is niet een typerend streekeigen gebouw, maar wel sympathiek in haar uiterlijke verschijningsvorm. De stal is door het pad verbonden met de boerderij in het noordwesten van het landgoed waar ze vroeger deel van uitmaakte. Deze verbondenheid, haar situering aan de bosrand en in de hoek van het weiland waar het vee graasde, geeft een cultuurhistorische ensemblewaarde aan deze plek. Was erg vervallen in 2019.

19

Haartsen en Wolak, 2012, 20. Zie ook 7.23.12.

75

Veestal in 2019 (foto R. Berkvens). 7.19.16.005 Schaapskooi Wellenseind Op de voormalige akker Den Houter, die vanaf de nieuwe aankoop centraal op het landgoed lag, bouwde Van Puijenbroek in 1918 een schaapskooi. Deze plek is de meest noordelijke uitloper van de dekzandrug met de oude akkergronden van buurtschap Wellenseind, vlak bij de plek waar de twee beekdalen bij elkaar komen. Het achterste deel van het gebouw werd ingericht als stal voor de schapen die op de heide graasden, het voorste gedeelte werd bewoond door een familie die op het landgoed werkte. De schaapskooi werd ook wel het jachthuis genoemd. In of na 1960 werd een deel afgebroken en gebruikt voor de bouw van de Veestal aan de Duns Dijk. De schaapskooi met de omringende weilanden en de ‘schaapsdrift’ die vanuit de buurtschap Wellenseind naar de schaapskooi leidt bezitten een hoge cultuurhistorische ensemblewaarde. Daarbij hoort ook de in het landschap herkenbare aarden wal die de schaapsdrift begeleidt. Aangetekend moet worden dat deze schapen-functie niet historisch is, maar een element van de na 1915 opgebouwde landgoedstructuur. Schapen als onderdeel van het bemestingssysteem, dat was in 1918 net uit de mode: leve de kunstmest en de bebossing van de heide! De schaapskooi lijkt daardoor een romantiserend landgoedelement.

De Schaapskooi voor de restauratie. Foto J. van der Heijden. Thema: 20 Bosbouw 20.2. Bosbouw 1750-1850 Na 1750 begint de bouwbouwtraditie van de Verlichting grip te krijgen op de landgoedeigenaren. Zowel loofbossen als dennen. Deze bossen staan op de kaart van Van der Voordt Pieck, 1842.

76

20.3. Bosbouw 1850-1900 Vanaf ca 1850 vooral bebossing van grote heideterreinen die uit de gemeynte verkocht werden en bij gebrek aan mest niet in boerenland konden worden omgezet. Veelal dennen (mijnhout). Operationaliseren: deze bossen staan nog niet op de kaart van Van der Voordt Pieck, 1842; maar wél op de Bonnekaart van ca 1900. 20.4. Bosbouw na 1900 Vanaf 1900 is de kunstmest betaalbaar en kan de hei wél in boerenland omgezet worden. Dan leidt nog maar een deel van de ontginningen tot bossen. Veelal dennen (mijnhout).

Fasering van de bebossing in het ensemblegebied Wellenseind. 7.20.4.173 Bossen Wellenseind

Thema: 21 De oude Akkers 21.2 Besloten akker Besloten akkers zijn bouwlandpercelen van een halve tot twee hectare, die omgeven zijn door een heg die soms op een walletje staat. In deze streek heten die “kamp”, “bocht”, “heg”. Veelal het eigendom van één persoon of slechts enkele. De besloten akkers liggen soms “bol”, maar lang niet altijd. 7.21.2.012 Lage Mierde, Wellenseind 7.21.2.013 Lage Mierde, Wellenseind 7.21.2.016 Lage Mierde, Wellenseind Omheinde akkers op het zuidelijke gedeelte van de rug tussen beide beken. Het zijn akkers met dik plaggendek van het gehucht Wellenseind. Alleen van nr. 13 (bij de Schaapskooi) is nog een stukje boerenland, de rest is bebost. Thema: 23 Beemden

77

23.7 Hooiland 7.23.7.001 Beekdal van Stroom en Reusel De bodem van de twee beekdalen was hoofdzakelijk in gebruik als hooiland, mogelijk met nabeweiding met jongvee. Deze beemdenstroken waren ongeveer 200 meter breed, wat breder direct na de samenstroming van de twee beken. Meest verdeeld in strookvormige percelen dwars op de beek. Met uitzondering van enkele losse percelen zijn ze binnen het ensemble Wellenseind allemaal bebost al zijn in het bos de oude perceelsgrenzen en begreppeling nog herkenbaar: kleine bosweitjes. 23.12 Vloeiweiden Specifiek als vloeiweide ingericht gebied, met systeem van kanaaltjes, dammetjes, sluisjes, toevoerkanaal en afvoerkanaal. Graslanden waarover met opzet gedurende een bepaalde periode van het jaar water uit een kanaal, beek of rivier wordt geleid, met behulp van technische voorzieningen, zoals een toevoerkanaal, sluisjes, greppels en lage walletjes. De oudste dateren uit de Middeleeuwen, de jongste uit het begin van de twintigste eeuw. Gewoonlijk wordt de term alleen gebruikt voor terreinen waar dit gebeurt om de weide te bemesten met de dunne laag slib of klei die het water achterlaat. Hiermee wordt het natuurlijke proces nagebootst van de rivier die zijn stroomgebied vruchtbaar maakt en houdt door periodieke overstromingen. 20 Vloeiweiden komen sporadisch voor onder andere in het zuiden van Noord-Brabant.

In de Belgische Kempen komen ze vaker voor.

Deel van de vloeiweiden, goed herkenbaar op de AHN3-hoogtekaart.

20

https://www.leestekensvanhetlandschap.nl/vloeiweide. Jansen, A.. Pratum Marcidum - Kempense wateringen. Historische, geografische, sociale en ecologische achtergronden van de Kempense wateringen. Dendermonde / Opglabbeek (Uitgeverij Het Punt), 2015.

78

7.23.12.001 - 003 Vloeiweiden aan de Reusel Langs De Reusel een merkwaardig “bevloeiingssysteem” met sluisjes, slootjes en hogere ruggen (rabatten); de vroegere functie daarvan is niet bekend, maar het lijkt op een vloeiweidesysteem. Thans bebost. 7.23.12.004 Vloeiweiden aan de Stroom Ook langs De Stroom een merkwaardig “bevloeiingssysteem” met sluisjes, slootjes en hogere ruggen (rabatten); de vroegere functie daarvan is niet bekend, maar het lijkt op een vloeiweidesysteem. Thans bebost. Thema: 24 Bestuurlijk 24.2 Gemeynte Gebied in gemeenschappelijk gebruik en beheer bij een aantal omwonenden, gehuchten of dorpen. In de Meierij vaak in de jaren 1290 – 1335 voorzien van een mooi charter (aardbrief, kaart). Later in de regel grondeigendom van de gemeente en in de 19e eeuw verkocht. 7.24.2.039 Hooge en Lage Mierde en Hulsel In 1331 gaf de hertog aan de inwoners van Hooge en Lage mierde en die van Hulsel een gemeynte uit die vrij nauwkeurig het gebied van de latere gemeente besloeg. De noordgrens van het ensemble Wellenseind was tevens grens tussen de gemeynten van Mierde en Hilvarenbeek. 24.4 Grensmarkering 24.4.018 Koevoort De Koevoort, de plaats waar de Reusel aan de noordzijde het ensemblegebied verlaat, werd al in 1331 genoemd als grenspunt tussen de Mierden en Hilvarenbeek. 24.7.

Schepenbank De noordgrens van het ensemble Wellenseind was tevens grens tussen de schepenbankgebieden van Mierde en Hilvarenbeek. 24.8 Vrijheid 7.24.8.001 Vrijheid Mierde Vermoedelijk verkreeg Mierde niet lang voor 1340 vrijheidsrechten. De schepenbank noemt zich in 1350 en later nadrukkelijk de schepenbank van de vrijheid Mierde, zodat de vrijheid kennelijk heel het schepenbankgebied betrof. Ergens in Mierde werden in 1340 hertogelijke cijnzen betaald tegen het voor vrijheden typerende hogere tarief. 21 Dat Mierde een vrijheid was werd meermaals bevestigd. 22 De noordgrens van het ensemble Wellenseind was tevens de noordgrens van de Vrijheid van Mierde. 24.9 Dorpsgebied Door het ensemblegebied Wellenseind loopt de grens tussen de dorpsgebieden van Hooge Mierde (west) en Lage Mierde (oost). De Reusel is de grens tussen beide. Thema: 31 Historische (steden)bouwkunst 31.2. Boerderij 7.31.2.041 Boerderij (zie ook 7.19.7.001) 21

Van Asseldonk, 2002, 95. NAG, Staten Generaal, 1654, 16 juli: resolutie van de Staten-Generaal met een bevestiging van een oorkonde van Philips de Goede uit 1453: Mierde is een vrijheid. Albrecht en Isabella d.d. 28 mei 1605 bevestiging + vrij van tol, lood en geleide en van alle andere tollen in Brabant geheven. 22

79

Wellenseind 16, Lage Mierde CHW. Nr.: KL056-000124 Uit de kadastrale gegevens en oude kaarten blijkt, dat op deze plek woeste heidegrond was, tot de bouw van het huidige pand in 1930. Het onontgonnen terrein werd in cultuur gebracht als onderdeel van het landgoed Wellenseind en voorzien van een boerderij, of bijgebouw op het huidige nummer 16 en woonhuis ‘Wellenshout’ op nummer 14. Het pand op L-vormige grondslag bestaat uit rechts een woonhuis en links schuren. Het gebouw is één bouwlaag hoog onder een aan de rechterzijde afgewolfd schilddak met de nok evenwijdig aan de straat. Het sobere vormgegeven pand is opgetrokken in rode baksteen en gedekt met rode verbeterde Hollandse pannen. De gevelopeningen hebben geen uitgesproken detaillering en zijn bij de woning voorzien van een deur met versierd bovenlicht en hoge 12-ruits ramen. Bij het bedrijfsgedeelte zijn drie poorten voorzien van houten deuren aanwezig.

Wellenseind 16 (Foto: V. Delmee, 2020) 7.31.2.050 Boerderij ca 1915-20 Dunse Dijk 5, Lage Mierde De boerderij bestaat uit een woonhuis met vrijstaande schuren. Het woonhuis op rechthoekige grondslag van één laag hoog onder een zadeldak met de nok dwars op de straat is opgetrokken in rode baksteen en gedekt met rode verbeterde Hollandse pannen. De gevelopeningen zijn vormgegeven in lijn met de architectuur van alle panden op het landgoed met kruiskozijnen met ramen met roedeverdeling en rood-witte luiken en deuren in een bijpassende kleurstelling. De halfopen schuur is opgetrokken met een traditionele constructie van vijf ankerbalkgebinten onder een schilddak dat is gedekt met rode verbeterde Hollandse pannen. De wanden zijn op de begane grond opgetrokken in metselwerk met erboven gepotdekselde houten delen. De voortuin wordt gekenmerkt door een haagjesstructuur met gebogen en rechte lijnen.

Dunse dijk 5 (Foto: V. Delmee, 2020) 80

7.

Het ensemble op historische kaarten

Wellenseind op de topografische kaart van 1794. De weg met bomen links moet op de westelijke ensemblegrens gedacht worden.

Topografische kaart 1840.

81

Topografische kaart 1930.

8.

Het ensemble op recente luchtfoto

Bron = Google-Maps 82

9.

Het ensemble op hoogtekaart

Bron = AHN3, relatieve hoogten gekleurd met reliëf aangeduid.

83

E7.007 GROENEWEG REUSEL 1.

Naam

Het ensemble Groeneweg is genoemd naar de straat in Reusel waaraan het gelegen is. Die straat is genoemd naar een oude akkerweg die 60 meter oostelijker (ongeveer op de oostgrens van het ensemblegebied) lag. Gezien de naam was dat vermoedelijk ooit een grasbaantje tussen de akkers. 2.

Ligging

Het ensemble ligt in de bebouwde kom van Reusel, op 300 meter ten zuidwesten van de kerk en direct ten zuiden van de voornaamste rotonde van het dorp.

3.

Omvang

Het ensemble Groeneweg Reusel is 1,6 hectare groot.

4.

Karakter

Ensemble met een hoge historisch stedenbouwkundige waarde. Het gedeelte van bebouwing aan de Groeneweg tussen de Wilhelminalaan en de Marialaan is nagenoeg geheel ontworpen door architectenbureau Jos Bedaux uit Goirle. Op de hoek van Groeneweg en Mariastraat staat het voormalige fratersklooster, dat in dezelfde periode is gebouwd, en door dezelfde architect is ontworpen. De woningen zijn qua hoofdopzet en stijl nauw verwant, maar niet identiek. Dit alles vormt de realisatie van het stedenbouwkundige plan (uit 1957) van ir. Geenen uit Eíndhoven: een mooi voorbeeld van wederopbouwplanning. Het geheel van panden en groenstructuur maken deze omgeving erg bijzonder en daarmee cultuurhistorisch waardevol. Dit deel van de Groeneweg is een ruim opgezette woonstraat. Dit ensemble is uniek in Brabant en in het bijzonder voor de Kempen.

84

Een van de woningen en het Fraterhuis aan de Groeneweg (foto’s ODZOB).

5.

Grondgebruik

Het huidig grondgebruik is woonwijk: wegen, groenstroken, tuinen en (woon)bebouwing. In 1828 lagen hier volgens het kadaster 8 kleine percelen akkerland van evenveel verschillende eigenaren met aan de oostzijde erlangs de zandweg genaamd Groeneweg. De topografische kaart van 1840 tekent hier echter juist een strook omheinde graslandpercelen. In 1930 was het gebiedje weer akkerland zonder heiningen.

6.

Onderdelen van het cultuurhistorisch ensemble

Uitsnede uit de Cultuurhistorische waardenkaart van Ensemble Groenstraat.

85

De volgende losse elementen maken onder meer deel uit van dit ensemble: Thema: 14 Lokale wegen 14.1 Lokale wegen 7.14.1.022 Groeneweg De aloude Groeneweg, een akkerpad dat geheel verdwenen is. Thema: 21 De oude Akkers 21.2 Besloten akker 7.21.2.097 Reusel, aan de Reuselse Akker Gezien het wisselende grondgebruik in de 19e en 20e eeuw behoorde vrijwel heel het ensemblegebied tot de met heggen omgeven akkers. 21.3 Open akker 7.21.3.019 Reuselse Akker De grote open akker van Reusel waarin ook de kerk stond. Het meest zuidoostelijke randje van het ensemblegebied hoorde hiertoe. Thema: 30 Woonwijken 30.8 Woonwijk 7.30.8.001 Groeneweg Reusel Aan de Groeneweg, tussen de Marialaan en de Wilhelminalaan staan, aan beide zijden van de weg, een aantal woonhuizen die door het architectenbureau Bedaux zijn ontworpen. Op de hoek van Groeneweg en Mariastraat staat het voormalige fratersklooster, dat in dezelfde periode is gebouwd, en door dezelfde architect is ontworpen. De woningen zijn qua hoofdopzet en stijl nauw verwant, maar niet identiek. Dit stedenbouwkundige plan (uit 1957) van ir. Geenen uit Eíndhoven is een mooi voorbeeld van wederopbouwplanning. Het geheel van panden en groenstructuur maken deze omgeving erg bijzonder en daarmee cultuurhistorisch waardevol. Dit deel van de Groeneweg is een ruim opgezette woonstraat.

Dit ensemble is uniek in Brabant en in het bijzonder voor de Kempen. Thema: 31 Historische (steden)bouwkunst 31.1 Woonhuis 7.31.1.038 Woonhuis Groeneweg 3-3a, Gemeentelijk monument. 7.31.1.038 Woonhuis Groenweg 3b-3c, Gemeentelijk monument.

86

Groeneweg 3 ofwel het voormalige Witgele kruisgebouw. 7.31.1.039 Woonhuis Groeneweg 4, Gemeentelijk monument. 7.31.1.040 Woonhuis Groeneweg 5, Gemeentelijk monument. 7.31.1.041 Woonhuis Groeneweg 6, Gemeentelijk monument. 7.31.1.042 Woonhuis Groeneweg 7, Gemeentelijk monument. 7.31.1.043 Woonhuis Groeneweg 10, Gemeentelijk monument. 7.31.1.044 Woonhuis Groeneweg 12, Gemeentelijk monument. 7.31.1.045 Woonhuis Groeneweg 14, Gemeentelijk monument. Thema: 26 Kerkelijk 26.8 Klooster 7.26.8.003 Fraterhuis Groeneweg 9 te Reusel Als opvolger van het oude fraterklooster werd in 1959 aan de Groeneweg, 200 meter ten zuiden van het oude klooster, onder architectuur van J. Bedaux een nieuw fraterhuis gebouwd. Gemeentelijk monument.

87

7.

Het ensemble op historische kaarten

Topografische kaart 1788

Topografische kaart 1842.

Topografische kaart 1930.

88

8.

Het ensemble op recente luchtfoto

Bron = Topotijdreis.

89

9.

Het ensemble op hoogtekaart

Bron = AHN3, relatieve hoogten gekleurd met reliëf aangeduid. Ondanks de “verstoring” door gebouwen zien we dat het ensemble Groeneweg op de westelijke flank van de hoge Reuselse Kerkakker ligt.

90

E7.008 INDUSTRIEEL COMPLEX TURNHOUTSEWEG REUSEL 1.

Naam

De naam “Ensemble Industrieel complex Turnhoutseweg Reusel” weerspiegelt de ligging ervan: aan de Turnhoutseweg bij Reusel.

2.

Ligging

Het ensemble Turnhoutseweg Reusel ligt langs de Turnhoutseweg, ongeveer 700 meter ten westen van de bebouwde kom van Reusel.

3.

Omvang

Het ensemble Turnhoutseweg Reusel beslaat een oppervlakte van 3,9 hectare.

4.

Karakter

Ensemble met een hoge historisch geografische en cultuurhistorische waarde, bestaande uit twee sigarenfabrieken (1928-1930), een mogelijke directeurswoning en een rij arbeiderswoningen aan een provinciale weg waarin ook een tram reed. De beide fabrieksgebouwen zijn architectonisch verwant. Beide hebben een sobere en zakelijke architectuur. De bedrijfsgebouwen hebben nu een andere industriële bestemming en de woningen zijn nog vrijwel gaaf.

5.

Grondgebruik

Het huidig grondgebruik is bedrijfsterrein, woningen met tuinen en dwars er tussendoor de drukke Turnhoutseweg; een asfaltbaan met bomen erlangs, behalve bij de fabrieksgebouwen. In 1828 was het ensemblegebied onbewoond akkerland met heggen. De Turnhoutseweg was er toen nog niet. Er liep wel een boeren wegje genaamd het Hoekse Straatje doorheen. Aan de noordwestzijde grensde het gebied aan de Voortse Straat.

91

6.

Onderdelen van het cultuurhistorisch ensemble

Uitsnede uit de Cultuurhistorische waardenkaart van Ensemble Turnhoutseweg. De volgende losse elementen maken onder meer deel uit van dit ensemble: Thema: 13 Doorgaande wegen 13.1 Doorgaande weg 7.13.1.001 Provincialeweg - Turnhoutseweg De Turnhoutseweg werd omstreeks 1857 aangelegd als onderdeel van de provinciale weg Eindhoven – Reusel-grens. Het gedeelte door het ensemble is toen als een geheel nieuwe weg aangelegd en bestraat.23 13.4 Railweg Spoorlijnen, trambanen, goederensporen (interlokaal maar ook lokaal!) 7.13.4.001 Tramlijn Eindhoven-Reusel grens Op de stoomtramlijn Eindhoven Reusel-grens werden in mei 1897 proefritten gemaakt. Feestelijk geopend 30-06-1897. Stoomtrammaatschappij “De Meijerij”. De dorpsherbergen fungeerden als tramstation. Onderweg geen vaste haltes. Te duur voor personenvervoer. Goederenvervoer was belangrijker. Door concurrentie van de bus werd op 15-05-1935 het personenvervoer gestaakt en op 10-01-1937 het vrachtvervoer.24

Thema: 14 Lokale wegen

23 24

B. Beex, Kilometerpaal “19M” herinnert aan realisatie provinciale weg Eindhoven-Reusel, z.j. Dams e.a. 1989, 263, 272 + 323.

92

7.14.1.001 Voortsestraat - Voort Oude weg van Reusel-dorp via de Voort naar de Kerkdijk die naar de schuilkerk net over de grens leidde. Et gedeelte langs het ensemble Turnhoutseweg is vervallen. 7.14.1.010 Hoeksestraat Weggetje van Lensheuvel naar het gehuchtje Hoek. Dit deel van het Hoekse Straatje is vervallen door de aanleg van de Turnhoutse Baan in 1857. Het restant heet nu Leijenstraat.

Thema: 17 Gehuchten 17.5 Huizengroep 7.17.5.007 De Hoek In 1828 twee boerderijen net ten westen van het ensemble. Hier werd na 1857 een grenskantoor gevestigd. Thema: 18 Heerlijkheden Binnen de huidige gemeente Reusel – De Mierden hebben we alleen met de heerlijkheid van Postel in Reusel te maken. Het klooster verwierf die in de jaren 1140 - 1173 van een aantal lieden die delen van een ouder allodium Reusel bezaten. Dit abdijbezit omvatte in Reusel onder andere zeven pachtboerderijen. Twee ervan vormden samen het gehuchtje Hoek. 18.3 Hoeve Het bezit van Postel in Reusel – De Mierden kwam vooral tot uiting in een groot aantal pachthoeven. Deze werden in 1648 door de Republiek genaast omdat die meende dat het klooster ook in de Republiek lag. In 1662 werden lijsten opgemaakt van genaaste boerderijen etc., en daarin vinden we de volgende objecten: 7.18.3.002 Verbrande Hoeve te Reusel “Nieuwenhuize-Hoeve” of hoeve Nieuwenhuis (Verbrande hoeve) lag aan de Turnhoutseweg 26. Is vervangen door nieuwbouw. 7.18.3.006 Hoeve Nieuwenhuis te Reusel De gegevens van de Raad van State wijzen uit dat dit een andere hoeve dan Nieuwenhuis is. Lag aan Turnhoutseweg 24 maar is verdwenen. Thema: 21 De oude Akkers 21.2 Besloten akker 7.21.2.109 De Hoeven Ten zuiden van het Hoekse Straatje, kennelijk naar de twee abdijhoeven genoemd. Binnen het ensemblegebied geheel vervallen.

7.21.2.117 Voort Ten noorden van het Hoekse Straatje, kennelijk vernoemd naar de voorde aan de noordzijde ervan. Binnen het ensemblegebied geheel vervallen. Thema: 25 Militair 25.7 Militair complex 7.25.7.003 Het Paviljoen, Turnhoutseweg 18

93

In het gebouw genaamd “het paviljoen” aan de Turnhoutseweg waren tijdens WOII veel soldaten gelegerd.25 Het oorspronkelijke houten gebouw bestaat niet meer. Er staat nu een nieuw gebouw met ongeveer de oude vorm, bed&breakfast ’t Paviljoen. Thema: 27 Meubilair 27.1 Bijzondere boom 7.27.1.207 Tamme kastanje, Turnhoutseweg 27. Vermoedelijk tussen 1900 – 1910 geplante Castanea sativa (Tamme kastanje). Boomnummer: 881849.

Zou dit die kastanjeboom zijn? Foto Google Streetview, juni 2018. Thema: 29 Industrieel 29.4 Fabrieksgebouw 7.29.4.005 Sigarenfabriek Velasquez, Turnhoutseweg 14 Sigarenfabriek Velasquez werd in 1930 door firma Dassen & Van der Meeren uit Meerveldhoven gebouwd. In 1911 had de firma reeds haar eerste sigarenfabriek gerealiseerd aan de Provincialeweg 65 in Meerveldhoven. De beide fabrieksgebouwen zijn architectonisch verwant. Beide gebouwen hebben een sobere en zakelijke architectuur. In de fabriek zijn enkele bedrijven gehuisvest. 26

Turnhoutseweg 14, Reusel: februari 2020 (ODZOB, foto V. Delmee) 25 26

Daniëls, 1983, 20. MIP Reusel, p. 18.

94

7.29.4.006 Sigarenfabriek Karel I Voormalige sigarenfabriek uit ca. 1920, Turnhoutseweg 22 te Reusel. Sigarenfabriek N.V. Karel I voorheen H.J. van Abbe aan de Turnhoutseweg 22 werd in 1928 gebouwd door de firma Van Abbe uit Eindhoven naar plannen van C. Onvlee als eenlaags fabriek en kreeg in het volgende jaar een verdieping met sheddak. In 1929 voegde men een magazijn toe. Bij een uitbreiding in 1937 naar ontwerp van B. Clemens werd het magazijn vergroot en verrees aan de noordoostzijde een nieuwe vleugel.27 CHW. nr. KL092-000017. Rijksmonumentnr. 518687

Turnhoutseweg 22, Sigarenfabriek Karel I. Google Streetview juni 2018. Thema: 30 Woonwijken 30.1 Arbeidersbuurt 7.30.1.003 Turnhoutseweg 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23 Reusel Sigarenfabriek Karel I bouwde in de jaren 1915-1920 huizen aan de Turnhoutseweg voor zijn meesterknechten, onder andere op perceelnummers D1156 en 1000, C ... en 1695.] Beeldbepalend panden. CHW. Nr.: KL092-000025.

Turnhoutseweg 9, 11, 13, 17, 19, 21, 23 Reusel. Thema: 31 Historische (steden)bouwkunst 31.1 Woonhuis

27

Kolman e.a., 1997, 283.

95

7.31.1.008 Turnhoutseweg 27 Woonhuis ca. 1890, bestaat nog. Beeldbepalend pand, Zeer hoog (KL092-000026, CHW, MIP-code, rijkmonumentnr. 518688) 7.31.1.046 Turnhoutseweg 9 Arbeiderswoning, 1915-1920, nog bestaand beeldbepalend pand, hoog gewaardeerd. 7.31.1.047 Turnhoutseweg 11 Arbeiderswoning, 1915-1920, nog bestaand beeldbepalend pand, hoog gewaardeerd. 7.31.1.048 Turnhoutseweg 13 Arbeiderswoning, 1915-1920, nog bestaand beeldbepalend pand, hoog gewaardeerd. 7.31.1.049 Turnhoutseweg 17, Arbeiderswoning, 1915-1920, nog bestaand beeldbepalend pand, hoog gewaardeerd. 7.31.1.050 Turnhoutseweg 19, Arbeiderswoning, 1915-1920, nog bestaand beeldbepalend pand, hoog gewaardeerd. 7.31.1.051 Turnhoutseweg 21 Arbeiderswoning, 1915-1920, nog bestaand beeldbepalend pand, hoog gewaardeerd. 7.31.1.052 Turnhoutseweg 23 Arbeiderswoning, 1915-1920, nog bestaand beeldbepalend pand, hoog gewaardeerd. 31.2. Boerderij 7.31.2.018 Turnhoutseweg 24, Reusel Boerderij, 2e helft 19e eeuw, gesloopt. 31.9 Varia 7.31.9.001 Jachtopzienerswoning Turnhoutseweg 18 Reusel Jachthuis met gastenverblijf en jachtopzienerswoning uit 1917, vanaf 1939 en tijdens WO II militair complex. Prefab houtbouw in Scandinavische stijl (oorspronkelijk). Het zogenaamde ‘t Paviljoen is gelegen in het buitengebied van Reusel naast de voormalige sigarenfabriek Velasquez, ten noorden van de doorgaande weg richting Turnhout (N284).

Het oorspronkelijke gebouw was een houten prefab-huis, gefabriceerd in Scandinavië. In 1917 werden de bouwdelen per tram via Eindhoven naar Reusel getransporteerd. Opdrachtgever was de welgestelde Rotterdamse ondernemer Knottenbelt, o.a. eigenaar van een aantal theeplantages in Nederlands-Indië. Hij liet het buitenhuis bouwen om te verblijven met vrienden tijdens de jacht in de omgeving van Reusel.

\ Turnhoutseweg 18, Reusel, februari 2020 (ODZOB, foto V. Delmee) en rechts ca 1920 (RhcE). 96

Turnhoutseweg 27. (Foto ODZOB 2020).

7.

Turnhoutseweg 9 t/m 23 (Foto ODZOB 2020).

Het ensemble op historische kaarten

Het ensemblegebied 8 op de kaart uit 1788: boerenland zonder doorsnijdende weg.

Het ensemblegebied op de kaart uit 1840, bijgewerkt ca 1860: boerenland mét doorsnijdende weg.

97

Het ensemblegebied op de kaart van ca 1920: met tram, nog geen fabrieken.

8.

Het ensemble op recente luchtfoto

Bron = Topotijdreis.

98

9.

Het ensemble op hoogtekaart

Bron = AHN3, relatieve hoogten gekleurd met reliëf aangeduid. Het ensemblegebied ligt op een lage rug en is bovendien opgehoogd.

99

E7.009 LANDGOED DE UTRECHT 1.

Naam

Het ensemble Landgoed De Utrecht is genoemd naar het landgoed De Utrecht dat door ontginning van heide gesticht werd door de in Utrecht gevestigde verzekeringsmaatschappij De Utrecht die het daarna in eigendom hield. Deze verzekeringsmaatschappij heette later AMEV en is opgegaan in ASR.

2.

Ligging

Het ensemble Landgoed De Utrecht ligt in het noordwesten en westen van de gemeente Reusel – De Mierden. In het noorden grenst het aan de gemeente Hilvarenbeek, in het westen en zuidwesten aan de gemeente Ravels. In het zuidoosten vormen enkele lange rechte lijnen, onder andere langs de Buitendijk, de grens met de rest van de gemeente Reusel – De Mierden.

3.

Omvang

Het ensemble Landgoed De Utrecht beslaat een oppervlakte van 886 hectare.

100