[20.19428] - Bijlage 6 regionale onderzoeksagenda regio zuidoost-brabant
Tekst van het document
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
20 juni 2020
-2-
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT In opdracht van Opgesteld door
Auteur
Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant Postbus 8035 5601 KA Eindhoven Ria Berkvens
Projectnummer Datum
22 juni 2020
Status
definitief
20 juni 2020
-3-
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
Inhoudsopgave 1.
INLEIDING .................................................................................................................................................................................................. 1 1.1. De Nationale Onderzoeksagenda Archeologie ................................................................................... 1 1.2.
2.
De Onderzoeksagenda van de Kempen en de Peel ............................................................................ 2
LANDSCHAPSVORMING ..................................................................................................................................................................... 4 2.1. Inleiding ............................................................................................................................................... 4 2.2. Vraagstellingen, problemen en kennislacunes................................................................................... 4
3.
2.2.1.
Vragen NOaA 2.0 ................................................................................................................... 5
2.2.2.
Klimaat en milieuomstandigheden ....................................................................................... 6
2.2.3.
Verandering van het oppervlak ............................................................................................. 7
2.2.4.
Bodemvorming ....................................................................................................................... 8
2.2.5.
Hydrologie .............................................................................................................................. 9
2.2.6.
Erosie en afdekking ............................................................................................................... 9
2.2.7.
Grondstoffen ........................................................................................................................ 10
ARCHEOBOTANIE ............................................................................................................................................................................... 11 3.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 11 3.2. Onderzoeksthema’s ........................................................................................................................... 11 3.2.1.
Domesticatie, introductie en verdwijnen van cultuurgewassen (thema 1) ....................... 11
3.2.2.
Landschapsgeschiedenis (thema 2) .................................................................................... 12
3.2.3.
Agrarische bedrijfsvoering en voeding (thema 3) .............................................................. 12
3.2.4.
Handel (uitwisseling), nijverheid en techniek (thema 4) .................................................... 13
3.2.5.
Sociale en religieuze aspecten van voeding (thema 5) ...................................................... 13
3.3. Vraagstellingen .................................................................................................................................. 14 4.
VROEGE PREHISTORIE (ca. 35.000-2.800 v.Chr.).............................................................................................................. 18 4.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 18 4.2. Vroegste bewoningsgeschiedenis van Nederland ............................................................................ 18 4.2.1.
Laat-Paleolithicum en Mesolithicum ................................................................................... 18
4.2.2.
Neolithicum .......................................................................................................................... 19
4.2.3.
Vraagstellingen bij de vroegste bewoningsgeschiedenis .................................................. 19
4.3. Gebruik van het landschap en nederzettingssystemen ................................................................... 20 4.3.1.
Laat-Paleolithicum en Mesolithicum ................................................................................... 20
4.3.2.
Neolithicum .......................................................................................................................... 20
4.3.3.
Vraagstellingen bij landschap en nederzettingssystemen................................................. 21
4.4. Voedseleconomie, relatie mens en milieu ........................................................................................ 23
20 juni 2020
-4-
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
4.4.1.
Laat-Paleolithicum en Mesolithicum ................................................................................... 23
4.4.2.
Neolithicum .......................................................................................................................... 24
4.4.3.
Vraagstellingen bij voedseleconomie, relatie mens en milieu........................................... 25
4.5. Begravingen en deposities van menselijke resten ........................................................................... 26 4.5.1.
Midden- en Laat-Paleolithicum ............................................................................................ 27
4.5.2.
Mesolithicum ........................................................................................................................ 27
4.5.3.
Neolithicum .......................................................................................................................... 27
4.5.4.
Vraagstellingen bij begravingen en deposities van menselijke resten ............................. 28
4.6. Culturele tradities, sociale relaties en interactie .............................................................................. 29
5.
4.6.1.
Midden-Paleolithicum .......................................................................................................... 29
4.6.2.
Laat-Paleolithicum en Mesolithicum ................................................................................... 29
4.6.3.
Neolithicum .......................................................................................................................... 29
4.6.4.
Vraagstellingen bij culturele tradities, sociale relaties en interactie ................................. 30
LATE PREHISTORIE (2900 – 12 v.Chr.) ................................................................................................................................... 31 5.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 31 5.2. De wordingsgeschiedenis van het landschap .................................................................................. 31 5.3. De ontwikkeling van het laatprehistorische cultuurlandschap........................................................ 32 5.4. Chronologie ....................................................................................................................................... 34 5.5. Archeologische verschijningsvormen van huishouden en lokale gemeenschap ............................ 35 5.5.1.
Huizen: constructie en typologie ........................................................................................ 35
5.5.2.
Huistypen: dateringen ......................................................................................................... 35
5.5.3.
Biografie van huis en erf ...................................................................................................... 36
5.5.4.
Arealen buiten de erven ...................................................................................................... 36
5.6. Productie, distributie en gebruik van mobilia .................................................................................. 37 5.7. Productie en distributie van voedsel................................................................................................. 38 5.8. Rituele praktijken, inclusief depositiepraktijken en grafritueel ...................................................... 39
6.
5.8.1.
Rituele praktijken ................................................................................................................. 39
5.8.2.
Cultusplaatsen en deposities op ‘natuurlijke’ plekken ...................................................... 39
5.8.3.
Grafritueel en grafmonumenten ......................................................................................... 40
ROMEINSE TIJD (12 v.Chr. - 400 n.Chr.) ................................................................................................................................ 42 6.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 42 6.2. Romanisering ..................................................................................................................................... 42 6.3. Wordingsgeschiedenis van het landschap ........................................................................................ 43 6.4. Het cultuurlandschap ........................................................................................................................ 43
20 juni 2020
-5-
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
6.5. Archeologische verschijningsvormen van de lokale gemeenschap ................................................ 44 6.5.1.
Nederzettingen .................................................................................................................... 44
6.5.2.
Grafvelden ............................................................................................................................ 47
6.6. Cultusplaatsen en rituele deposities ................................................................................................ 47 6.6.1.
Cultusplaatsen ..................................................................................................................... 47
6.6.2.
Rituele deposities................................................................................................................. 48
6.7. Materiële cultuur ................................................................................................................................ 49 6.8. Productie, distributie en consumptie van voedsel ........................................................................... 51 6.9. Chronologie ....................................................................................................................................... 53 7.
MIDDELEEUWEN EN VROEGMODERNE TIJD (400-1850 n.Chr.) ............................................................................... 54 7.1. Inleiding ............................................................................................................................................. 54 7.2. Geogenese en cultuurlandschap ....................................................................................................... 54 7.2.1.
De bossen............................................................................................................................. 56
7.2.2.
De heidevelden .................................................................................................................... 58
7.2.3.
De stuifzanden ..................................................................................................................... 59
7.2.4.
De veengebieden ................................................................................................................. 59
7.2.5.
De waterhuishouding........................................................................................................... 60
7.2.6.
Wegen ................................................................................................................................... 60
7.3. Cultusplaatsen en rituele deposities ................................................................................................ 61 7.3.1.
Cultusplaatsen ..................................................................................................................... 61
7.3.2.
Deposities en schatvondsten .............................................................................................. 61
7.4. Nederzettingssystemen ..................................................................................................................... 61 7.4.1.
Nederzettingsonderzoek ..................................................................................................... 61
7.4.2.
Nederzettingen in hun ruimtelijke, landschappelijke, sociale en chronologische
context ............................................................................................................................................... 65 7.4.3.
Woonplaatsen ....................................................................................................................... 66
7.5. Grafvelden .......................................................................................................................................... 72 7.6. Materiële cultuur ................................................................................................................................ 75 7.7. Productie, distributie en consumptie van voedsel en grondstoffen ............................................... 77 7.7.1.
Voedselproductie ................................................................................................................. 78
7.7.2.
Voedsel en sociale differentiatie ......................................................................................... 78
7.7.3.
Grondstoffen ........................................................................................................................ 78
7.7.4.
Opslag en verwerking .......................................................................................................... 79
7.8. Stad en platteland in de Volle en Late Middeleeuwen ..................................................................... 79 7.9. Religieuze beleving en religieuze transformaties ............................................................................ 82
20 juni 2020
-6-
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
7.9.1.
Religieuze transformaties .................................................................................................... 82
7.9.2.
Het christendom en de inrichting van het landschap en nederzetting ............................. 83
7.10. Molens ................................................................................................................................................ 84 8.
Overkoepelende onderzoeksthema’s en vraagstellingen ........................................................................................ 86 8.1. Onderzoeksthema : Sociale en economische differentiatie ............................................................. 86 8.2. Onderzoeksthema : Lange termijnontwikkelingen in bewoning en omgang met het landschap . 92 8.2.1.
De landschapsbiografie als onderzoeksperspectief ........................................................... 92
8.2.2.
Een lange-termijnperspectief op de toe-eigening van land ............................................... 93
8.3. Onderzoeksthema : De archeologie van het rituele ......................................................................... 94 8.4. Onderzoeksthema : Conflictarcheologie .......................................................................................... 96 8.5. Onderzoeksthema: Dodenbestel en grafmonumenten .................................................................... 98 8.6. Onderzoeksthema : De verankering van het boerenbestaan ........................................................ 101 8.7. Onderzoeksthema: De dynamiek van het landgebruik .................................................................. 106 8.8. Onderzoeksthema: Beekdalen......................................................................................................... 109 8.8.1.
Inleiding ............................................................................................................................. 109
8.8.2.
Beekdalen als landschappen van uitwisseling en interactie ............................................ 109
8.8.3.
Aandachtspunten voor toekomstig onderzoek ................................................................ 112
8.9. Onderzoeksthema: Bouwhistorie .................................................................................................... 113 9.
Literatuurlijst .................................................................................................................................................................................... 115
20 juni 2020
-7-
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
1.
INLEIDING
1.1.
De Nationale Onderzoeksagenda Archeologie
In de eerste versie van de Regionale Onderzoeksagenda Archeologie voor Zuidoost-Brabant uit 2011 is een samenvatting gemaakt van de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie (NOaA)1 met de relevante vraagstellingen voor Zuid-Nederland en meer specifiek de zandgronden van Zuidoost-Brabant. Hiermee kan op lokaal niveau meer samenhang worden nagestreefd in de onderzoeksdoelen en –prioriteiten. Inmiddels is er een tweede versie van de landelijke NOaA 2 verschenen en zijn er meerdere grootschalige archeologische onderzoeken3 uitgevoerd. Bovendien zijn de laatste jaren diverse belangrijke syntheseonderzoeken uitgevoerd die nieuwe kennis hebben opgeleverd over de bewoningsgeschiedenis van Zuidoost-Brabant.4 Een actualisatie van de Onderzoeksagenda Archeologie was dan ook noodzakelijk. In de versie uit 2011 waren al specifieke vraagstellingen met betrekking tot cultuurhistorie opgenomen maar deze ontbraken nog voor het onderdeel bouwhistorie. De Onderzoeksagenda is dan ook aangevuld met vragen over de bouwhistorie van Zuidoost-Brabant.5 De Onderzoeksagenda is te gebruiken als een inspiratiebron en hulpmiddel bij het formuleren van optimale onderzoeksdoelen en het maken van inhoudelijke keuzes die belangrijk zijn bij de voorbereiding en uitvoering van archeologisch onderzoek.
Een onderzoeksagenda benoemt niet alleen dat wat er nog opgegraven moet worden, maar vooral wat nog onderzocht moet worden. Het gaat er dus ook om, aan te geven wat er nog moet worden beschreven en gecatalogiseerd (uitwerken) en wat nog geïnterpreteerd moet worden. Het is goed om de onderzoeksagenda te plaatsen in het proces van de archeologische monumentenzorg. Bij het nemen van beslissingen over ruimtelijke ingrepen moeten ook beslissingen worden genomen over de omgang met archeologische vindplaatsen. Daarbij is sprake van twee opeenvolgende stappen, de stap van waardering en die van selectie. In de eerste stap wordt op basis van een reeks van criteria – i.e. zichtbaarheid, herinneringswaarde, gaafheid, conservering, context, informatiewaarde, zeldzaamheid en representativiteit - vastgesteld welke wetenschappelijke- en welke belevingswaarde een archeologische vindplaats heeft. In de tweede stap wordt op basis van normen beslist of een vindplaats daadwerkelijk voor behoud ter plekke of voor destructief veldonderzoek in aanmerking komt (vastgelegd in het zogeheten selectiebesluit). Bij de vaststelling van deze normen is sprake van een combinatie van overwegingen, van maatschappelijke, politiek-beleidsmatige en financiële aard. In de eerste stap van waardering speelt de onderzoeksagenda een rol, in de tweede stap van selectie nadrukkelijk niet.
De waardering van een vindplaats gebeurt op basis van de agenda doordat in de verschillende hoofdstukken uitspraken worden gedaan over de zeldzaamheid van vindplaatsen, over de stand van kennis (en daarmee over de informatiewaarde) en over de gemiddelde conservering en gaafheid van vindplaatsen. De onderzoeksagenda speelt geen rol in het selectiebesluit. De agenda spreekt zich niet uit over de vraag of bepaalde periodes van het verleden, bepaalde gebieden, bepaalde vindplaatstypen of bepaalde archeologische fenomenen wel of niet voor onderzoek in aanmerking komen. Elke periode, elk gebied en elk complextype, onafhankelijk van de huidige stand van kennis, leent zich voor betekenisvol onderzoek naar het verleden. Als een vindplaats eenmaal is aangemerkt als behoudenswaardig vormt deze samenvatting van de NOaA een inspiratiebron en hulpmiddel bij het formuleren van optimale onderzoeksdoelen en het maken van inhoudelijke keuzes die belangrijk zijn bij de voorbereiding en uitvoering van het onderzoek, vastgelegd in een Programma van Eisen. De KNA biedt een uitgebreid format voor de uitvoering van onderzoek op methodisch-technisch niveau. De KNA biedt echter geen houvast voor de inhoudelijke invulling van het onderzoek.
De onderzoeksagenda biedt een handreiking voor de opstellers van het PvE om in specifieke projecten invulling te geven aan voor het huidige onderzoek relevante vraagstellingen. 1
Nationale Onderzoeksagenda Archeologie versie 1.0. https://noaa.cultureelerfgoed.nl/#/search 3 Tol e.a. 2017; Theuws & Roymans 2009. 4 Ball & Jansen 2018, Enckevort, Hendriks & Nicasie 2017; Schabbink 2015; Verspay, Huijbers, van Londen, Renes & Symonds 2018. 5 Maas 2015; Kort & Zweers 2016; Steenbakkers 2017; Leenders 2015. Darnaast is gebruik gemaakt van de onderzoeksagenda bouwhistorie van de gemeente Leiden. 2
20 juni 2020
pagina 1 van 116
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
1.2.
De Onderzoeksagenda van de Kempen en de Peel
De Nederlandse archeologie kent een lange traditie van regionaal landschapsonderzoek. In deze traditie neemt het Noord-Brabantse zandgebied een bijzondere plaats in door de combinatie van grootschalige opgravingen en universitaire onderzoeksprogramma’s. De afgelopen 30 jaar is deze regio vrijwel onafgebroken het werkterrein geweest van drie archeologische instituten, die hun onderzoek bundelden in het zogenaamde ‘Zuid-Nederland Project’. In het kader van verschillende onderzoeksprogramma’s zijn syntheses geproduceerd en is voortdurend gestreefd naar theoretische en methodische vernieuwing. Het zandlandschap van Zuid-Nederland behoort thans tot de best bestudeerde cultuurlandschappen van WestEuropa. Juist tegen deze achtergrond is het belangrijk te komen tot een zorgvuldige onderzoeksagenda voor de Kempen- en Peelgemeenten, de regio Zuidoost-Brabant. Er dient hier geëxpliciteerd te worden wat zinvolle vraagstellingen zijn voor archeologisch onderzoek en op welke wijze deze richting kunnen geven aan de onderzoeksstrategieën in het veld. Dit alles vanuit de gedachte dat de per definitieve schaarse maatschappelijke middelen zo efficiënt mogelijk benut dienen te worden om een zo groot mogelijke kenniswinst te boeken omtrent het verleden van de Kempen en de Peel.
De stormachtige ontwikkeling van de regionale archeologie in Noord-Brabant in de afgelopen dertig jaar is niet los te zien van een belangrijk kenmerk van het bodemarchief in deze regio: het vrijwel ontbreken van een verticale stratigrafie in de bewoningssporen. Alle sporen, van de Bronstijd tot in de Moderne Tijd, tekenen zich doorgaans af in één vlak, gesitueerd onder de plaggenbodems of moderne bouwvoor. Deze omstandigheid heeft echter het voordeel dat bij archeologische opgravingen in zandbodems grote vlakken kunnen worden blootgelegd, hetgeen dit landschap bij uitstek geschikt maakt voor onderzoek op basis van overzichten van de bewoning in grote gebieden. De hausse aan archeologische opgravingen sinds ca. 1980 moet tevens worden begrepen vanuit de grote dynamiek van het landschap in de regio. Met name in Zuidoost-Brabant is het agrarische cultuurlandschap in een hoog tempo verstedelijkt, een proces dat nog in volle gang is. Deze onderzoeksagenda heeft een tweeledige doelstelling. Ten eerste dient het als kader voor de bestudering van de lange termijngeschiedenis van lokale gemeenschappen en het landschap in deze microregio vanaf de Bronstijd tot heden. Daartoe wordt gebruik gemaakt van het concept van de landschapsbiografie, dat inmiddels in verschillende Nederlandse onderzoeksprojecten wordt toegepast.
Ten tweede dient een beeld te worden geschetst hoe deze lokale gemeenschappen door de tijden heen steeds geïntegreerd waren in regionale en bovenregionale verbanden en netwerken. Kort gezegd gaat het hier om de sociale, culturele en economische ‘horizonten’ van lokale groepen. Dit laatste punt heeft in de traditie van Nederlands regionaal archeologisch onderzoek steeds te weinig aandacht gekregen. Materiële cultuur dient vanuit een eenzelfde invalshoek als het landschap te worden bekeken. Voorwerpen kennen immers, zoals mensen, een levensgeschiedenis. Aldus wordt het onder meer mogelijk de chaîne de opératoire te reconstrueren, dat wil zeggen de technische processen en sociale handelingen die gemoeid zijn bij het stapsgewijs maken, gebruiken en uiteindelijk het afdanken van artefacten.
20 juni 2020
pagina 2 van 116
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
20 juni 2020
pagina 3 van 116
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
2.
LANDSCHAPSVORMING6
2.1.
Inleiding
De relatie tussen mens en natuurlijke omgeving is één van de klassieke thema’s in de archeologie. Het is een bij uitstek diachroon thema, waarbij voor de Middeleeuwen en de vroegmoderne tijd geldt dat de menselijke exploitatie van het landschap in deze periode volledig was. De pre- en protohistorische restanten van het natuurlandschap werden definitief tot een cultuurlandschap omgevormd. De relatie tussen mens en natuurlijke omgeving kan met het begrip ‘landschapsarcheologie’ benaderd worden. Landschapsarcheologie is interdisciplinair en verbindt vakgebieden archeologie, culturele antropologie, fysische geografie, historische geografie en paleo-ecologie met elkaar. Specifieke onderzoeksthema’s zijn: de reconstructie van pre- en protohistorische landschappen, de bestudering van de landschapsontwikkeling, locatiekeuze, landgebruik en landschapsperceptie. Landschapsarcheologie richt zich op de ontwikkeling, de bewoning en het gebruik van het cultuur- en het fysieke landschap over de (zeer) lange termijn en de samenhang tussen deze aspecten van het landschap. 7 De multidisciplinaire aanpak komt in Noord-Brabant en aangrenzend Vlaanderen tot uiting in het project “The biography of a sandy landscape; cultural history, heritage management and spatial planning” van de VU.
Dit project richt zich niet alleen op het synthetiseren van kennis, maar ook op de toepassing daarvan in de ruimtelijke ordening. De in dit project gebruikte metafoor ‘biografie van het landschap’ is voor toekomstig onderzoek zinvol. Het betekent dat het landschap zich laat lezen als een zich ontwikkelend fenomeen. In de ‘levensgeschiedenis’ van het landschap wordt gekeken naar de rol die het landschap speelt in de historische ontwikkeling van een regio, niet alleen sociaal-economische, maar ook in culturele en religieuze zin. De paleogeografie en de geogenese brengen de fysieke kant van deze relatie in beeld. Ze vormen dan ook essentiële onderdelen van archeologisch onderzoek en archeologische monumentenzorg. Ten eerste is het zonder paleogeografische en genetische kennis nauwelijks mogelijk om hypotheses, analyses en syntheses op te stellen over bewoonbaarheid, locatiekeuze, de aard van het landgebruik, de kolonisatie en het verlaten van landschappen resp. landschapsonderdelen. Het gaat daarbij zowel om analyses op site-niveau als om meer op synthese gericht werk op regionale, nationale of (Noordwest-) Europese schaal. Ten tweede is het, naarmate het beeld van de voormalige landschappen gedetailleerder kan worden gereconstrueerd, ook mogelijk een betere inschatting te maken van het archeologische erfgoed dat mogelijk nog aanwezig is.
Door de omvang van nog bewaarde delen van het landschap te vergelijken met reconstructies van de oorspronkelijke omvang is het mogelijk een schatting te maken van de hoeveelheid archeologische resten die in de loop van de tijd (veelal door erosie) is verdwenen. Ten derde biedt de kennis van paleogeografie en geogenese inzicht in de mogelijke locatie van archeologische verschijnselen (zowel geografisch als stratigrafisch). Hiermee wordt de kwaliteit van archeologische prospectie en de efficiëntie van veldonderzoek vergroot en kan de betrouwbaarheid en detaillering van archeologische verwachtingskaarten worden verhoogd. En ten vierde, tot slot, kan paleogeografische en (in bredere zin) aardwetenschappelijke kennis een belangrijke bijdrage leveren, indien er keuzes moeten worden gemaakt ten behoeve van het duurzame behoud van archeologische waarden in grotere gebieden. Op basis van kennis over de ‘geschiedenis van de afdekking’ zijn uitspraken mogelijk over de kwaliteit (gaafheid en conservering) van het erfgoed in de ondergrond.
2.2.
Vraagstellingen, problemen en kennislacunes
De paleogeografische studies voor Zuid-Nederland zijn, afgezien van enkele regionale studies, over het algemeen globaal. Daarbij geldt dat hoe ouder de periode, des te globaler de inzichten Een ander gemis zijn actuele bodemkaarten (schaal 1:50.000). In sommige eerdere versies zijn bodems foutief geïnterpreteerd (bijv. verwarring over enkeerdgronden) of is de informatie verouderd (bijv. grondwatertrappen). Op regionaal niveau is er soms goed basismateriaal beschikbaar, bijvoorbeeld in de vorm van gedetailleerde bodemkaarten die gemaakt zijn in het kader van ruilverkavelingen.
6
7
Deeben, Hallewas, Vos & van Zijverden 2005. Stoepker, Rensink & Drenth 2004.
20 juni 2020
pagina 4 van 116
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
De kennis over de paleogeografische ontwikkeling tijdens de glacialen, interglacialen, stadialen en interstadialen in de periode van 500.000/300.000 tot ca. 13.000 BP (Laat-Glaciaal) is globaal en fragmentarisch en verschilt bovendien per gebied. Over het algemeen geldt dat verdieping van de kennis over de ontwikkeling van het landschap (inclusief flora en fauna) en klimaat noodzakelijk is om meer inzicht te krijgen in de bewonings- en exploitatiemogelijkheden, de ruimtelijke variatie van die mogelijkheden, de mogelijke locatie van nederzettingen en de postdepositionele processen die van invloed zijn geweest op de archeologische resten. Hieronder volgen een aantal vraagstellingen, onderzoeksthema’s en kennislacunes (veelal in een puntsgewijze opsomming) die zijn samengebracht in een aantal thema’s. In de meeste gevallen hebben deze thema’s betrekking op geheel het zandgebied van Noord-Brabant of een groot deel daarvan. Indien het een meer specifiek gebied betreft wordt dat aangegeven.
2.2.1.
Vragen NOaA 2.0
Hoe fluctueerde de grondwaterspiegel en wat waren daarvan de effecten op landschap en landgebruik? (NOaA vraag 37) Ook in Pleistoceen Nederland waren de landschappelijke condities veranderlijk, en bepaalde veranderingen hadden potentieel aanzienlijke effecten. Eén van de belangrijkste variabelen is het grondwaterpeil. Vooral in relatief vlakke gebieden met een doorlatende zandbodem en een diepere, ondoorlatende laag (zoals keileem) konden kleine veranderingen van het grondwaterpeil grote gevolgen hebben voor mens en landschap. In dergelijke gebieden maakt een beperkte stijging van het grondwaterpeil uitgestrekte gebieden nat en moerassig, en kan bovendien veenvorming stimuleren. Omgekeerd kan een daling van het grondwaterpeil dergelijke gebieden plotseling, en soms kortstondig, agrarisch bruikbaar en bewoonbaar maken. Dit verschijnsel heeft zich in ieder geval voorgedaan in de Late IJzertijd (o.a. Gelderse Vallei, Bekken van Hengelo). De bedoelde hydrologische veranderingen hangen vooral samen met veranderingen in de toestroom van kwelwater en lokale of regionale veranderingen in de drainage. Ontbossing kan stijging van het grondwaterpeil veroorzaken. Dit is met name vanaf de IJzertijd te verwachten. Zowel door ontbossing hogerop als een toenemend neerslagoverschot kan de hoeveelheid kwel toenemen en voor stijgend grondwater in aangrenzend laagland zorgen.
Het graven van greppels en sloten doet het grondwater dalen. Nabij de kust hangt vernatting (mede) samen met zeespiegelstijging. Het ontstaan of verdwijnen van blokkades (bijv. door veen- of duinvorming) kunnen overal effect hebben gehad op de drainage. De bouw van watermolens kan tot kilometers stroomopwaarts stijging van het waterpeil hebben veroorzaakt (ontstaan watermolenmoerassen). Operationalisering Registreer ingravingsdiepte waterputten en waterkuilen, en afrottingsdiepte houten putmantels (NAP). Identificatie waterkuilen: let op sedimentologische aanwijzingen dat er water in heeft gestaan (spoellenzen, e.v.t. veenvorming). Teken ook het couperen van waterputten ook de naastliggende bodemlagen op, zodat duidelijk is door welke lagen de put/waterkuil is gegraven en waarin de bodem eindigt. Dit kan soms de diepte van een put verklaren (wel in veenlaag, of bodem op oerlaag). Waterkuilen die drenkkuilen voor vee waren, hebben vaak één flauw aflopende zijde. Dateer putten en waterkuilen zo nauwkeurig mogelijk, liefst ook absoluut (dendro, C14). Onder de put bevindt zich soms een ingeslagen paal (verdiepen). Die blijkt vaker (dendro)dateerbaar te zijn dan de houten putmantel.
Soms is grondwaterstijging/daling af te lezen aan het bodemprofiel: ‘fossiele’ gleyverschijnselen (oxidatiereductieverschijnselen zoals de vorming van roest- en mangaanvlekken/concreties), vergrijzing (de gereduceerde zone). Vernatting kan tot uitdrukking komen in veenvorming. Dateer daarom (C14, OSL) begin veengroei (basis veen). Vernatting/verdroging komen ook in veranderingen in de vegetatie tot uitdrukking. Hydrologische verandering kan zich uiten in de vegetatie (Pollen uit waterkuilen is uitstekend geschikt voor gedetailleerde vegetatiereconstructie). Archeozoölogisch onderzoek: een toenemend belang van de veeteelt (rundvee) kan samenhangen met vernatting. Stel vast of er in de buurt watermolens zijn gebouwd. Dat kan een oorzaak van stijgend grondwater zijn. In hoeverre beïnvloedden reeds aanwezige antropogene structuren de verdere inrichting en ontwikkeling van cultuurlandschappen? (NOaA vraag 19) Een actueel thema van onderzoek is de manier waarop en de mate waarin activiteiten en ingrepen in het verleden invloed hebben op keuzes die nadien worden gemaakt (‘padafhankelijkheid’), met name wat betreft het gebruik en de inrichting van het landschap. Van padafhankelijkheid kan zowel sprake zijn in landschappelijke als structurele zin.
In het eerste geval hadden menselijke ingrepen ‘onomkeerbare’ en sturende effecten, bijvoorbeeld in de vorm van bodemdegradatie (zandgronden), bodemdaling
20 juni 2020
pagina 5 van 116
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
(veengebieden) en erosie. In het tweede geval, waarop hier de aandacht is gericht, is sprake van antropogene structuren of elementen die zichtbaar doorwerken in de latere landschapsinrichting. Hierbij is te denken aan kavelsystemen die de oriëntatie van latere huizen en nederzettingen ‘sturen’, wegen die die van invloed zijn op het latere nederzettingspatroon, en grafmonumenten die lang na hun ontstaan nog, of opnieuw, de focus zijn van funeraire of andere activiteit. Operationalisering Maak onderscheid tussen archeologische elementen en structuren uit verschillende perioden, ook buiten ‘sites’. Besteed met name aandacht aan lineaire structuren (verkaveling, wegen, sloten, dijken ed.) en puntelementen met een (ooit) ‘monumentaal’ karakter. Dateer individuele elementen en structuren nauwkeurig en systematisch. Let ook goed op de stratigrafisch relaties: (o)versnijdingen. Plaats hiertoe desnoods extra coupes. Leg eventueel zoeksleuven aan om goed zicht te krijgen op het verloop van lineaire structuren. Stel de fasering vast en bepaal in hoeverre er overeenkomsten zijn in locatie en oriëntatie. Stel ook vast in hoeverre de structuur van het contemporaine landschap een ‘sturende’ rol kan hebben gespeeld, dat wil zeggen: invloed kan hebben gehad op locatie en oriëntatie.
Hoe beïnvloedde de uitbreiding van veen het landgebruik? (NOaA vraag 42) Een belangrijke landschappelijke verandering vanaf de late prehistorie was de sterke uitbreiding van veen. Hierdoor veranderden de gebruiksmogelijkheden van het landschap ingrijpend. Het is dus zaak een zo gedetailleerd mogelijk beeld van dit proces te krijgen, zowel ruimtelijk als temporeel. Langs de rand van het Drents plateau verdwenen tegen het eind van de IJzertijd complete nederzettingsterritoria, inclusief Celtic fields, onder het veen. Veengroei deed zich overal in Nederland voor, zowel in Holocene als Pleistocene gebieden. Vooral dichtbij de kust was zeespiegelstijging een belangrijke aanjager. De mate van veengroei was echter ook sterk afhankelijk van lokale verschillen wat betreft bodem, geomorfologie, de toestroom van kwelwater (naast stuwwallen en horsten) en natuurlijke drainage. In relatief vlakke gebieden verliep de horizontale uitbreiding van veen over het algemeen het snelst. Daar ontstonden grote aaneengesloten venen. In minder vlakke gebieden kwamen (ook) vele kleine veentjes tot ontwikkeling. Operationalisering Om deze vraag te beantwoorden is landschappelijk onderzoek nodig (archeologisch onderzoek in combinatie met fysisch-geografisch en geologisch onderzoek).
Het dateren van (relicten van) veenlagen in gebieden waar het veen grotendeels in verdwenen (zoals in West-Friesland), kan door veenlagen onder oude gebouwen, zoals kerken, en dijken te dateren (14C). In gebieden waar nog veen voorkomt kan het begin van de veengroei worden gedateerd dmv 14C of dendro. Hiervoor moeten macro- en houtresten die voorkomen in de veenlaag die zich direct op pleistocene afzettingen heeft gevormd (het basisveen) worden gedateerd. Om de diachrone veranderingen in vegetatie en milieu van een groter gebied te beschrijven moet pollen- en macrorestenonderzoek worden uitgevoerd op monsters genomen uit het basisveen en de veenlagen daarboven. Goede plekken om deze monsters te nemen zijn flanken van dekzandruggen/rivierduinen, in beekdalen en pingoruïnes. Neem op cruciale locaties/niveaus (bijv. basis/top/overgangen in veensoort) monsters of verzamel complete veensequenties (idealiter in vrijgelegde profielen door middel van pollenbakken) om in laboratoriumomstandigheden te bemonsteren. Stel met behulp van onderzoek van pollen, non-pollen palynomorfen zoals algen, en botanische macroresten vast om welke type(n) veenafzetting het gaat, en dateer deze op basis van de bekende pollenzoneringen.
Bepaal eventueel met behulp van 14C-dateringen nauwkeurigere ouderdommen van relevante niveaus, bijvoorbeeld van ontbossingsfasen en/of fasen met sterke toenamen van antropogene indicatoren. Gebruik voor 14C-datering uitsluitend gedetermineerd materiaal: bovengrondse delen (zaden of epidermisresten met huidmondjes) van niet-waterplanten.
2.2.2. Klimaat en milieuomstandigheden De klimaatomstandigheden in de periode vanaf het Laat-Glaciaal zijn redelijk goed bekend. De kennis van de oudere perioden is daarentegen slechts globaal. Vanuit een archeologisch oogpunt is het van groot belang dat er meer gedetailleerde kennis beschikbaar komt over de klimatologische ontwikkeling in die perioden: de kolonisatie van Noordwest-Europa door de mens is immers mede afhankelijk van periodieke klimaatsverbeteringen. Door verbetering van kennis moet het mogelijk zijn voor het Midden-Paleolithicum en de eerste fase van het Laat-Paleolithicum perioden aan te wijzen die voor de mens bestaansmogelijkheden boden en waaruit dus archeologische resten te verwachten zijn. De fysische eigenschappen van individuele landschapselementen (rivierdalen, waterscheidingen, plateaus) verschillen uiteraard en kunnen zich daarnaast in de loop van de tijd wijzigen. Een en ander resulteert in
20 juni 2020
pagina 6 van 116
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
verschillen in o.a. bodemvruchtbaarheid, grondwaterstand, drainage en mate van beschutting voor plant en dier. Deze verschillen kunnen van invloed zijn geweest op het gebruik van het landschap en de keuze voor de locatie van woonplaatsen. Het is waarschijnlijk mogelijk om hierover voldoende gegevens te verzamelen voor het Laat-Glaciaal en de overgang naar het Holoceen, zodat een zonering van het Nederlandse landschap kan worden opgesteld. Wellicht kan dit tevens voor oudere perioden. De genoemde zonering zou de basis kunnen vormen voor de definitie van gebieden waar de kans op sporen van midden- en laatpaleolithische bewoning groot is.
2.2.3. Verandering van het oppervlak In de perioden vóór het Holoceen waren veranderingen van het landoppervlak het gevolg van natuurlijke processen. Tijdens het Holoceen werden de veranderingen van het landoppervlak echter steeds vaker veroorzaakt door de mens. Aandachtspunten en thema’s voor onderzoek: Op welke geomorfogenetische eenheid zijn de hoofdgebouwstructuren aangetroffen? Indien het om dekzand gaat, op basis waarvan is een dekzandrug, dekzandflank, dekzandwelving of dekzandlaagte onderscheiden? In hoeverre is het oorspronkelijke paleoreliëf nog intact of is dit genivelleerd? Hoe zag dit paleoreliëf eruit en welke relatie bestaat er tussen dit paleoreliëf en de nederzetting (erven, gebouwstructuren), de bijbehorende graven/grafvelden, eventuele infrastructuur en eventuele akkercomplexen? Wanneer raakte het paleoreliëf afgedekt of genivelleerd en hoe is dit proces verlopen (aanpak, fasering, datering)? Wat was de vermoedelijke NAP-hoogte van het paleomaaiveld ter hoogte van de hoofdgebouwen, indien de ingravingsdiepte van middenstaanders/gebintpalen en eventueel behouden gebleven vloerlagen of wandgreppels in aanmerking wordt genomen? Zijn aan de hand van de verbreiding van een oude cultuurlaag of akkerlaag al dan niet in samenhang met walletjes of greppels uitspraken te doen over de positionering, omvang en verkaveling van akkers in het prehistorische
cultuurlandschap en zo ja, welke? Vanaf de Late Middeleeuwen verdwenen de veengebieden in Nederland in een snel tempo. Wat zijn daarvan de oorzaken en in welk tempo voltrok dit proces zich? Waar zijn er in de regio nog veenrestanten aanwezig, wat is de staat van conservering en hoe oud zijn ze? Plaggenbodems vormen een menselijke toevoeging aan het landschap van Zand-Brabant. Kunnen er op lokaal en regionaal niveau verschillen worden vastgesteld in de ouderdom van plaggenbodems en/of de wijze waarop ze zijn ontstaan (fasering en eventuele uitbreiding)? Zandverstuivingen zijn het resultaat van menselijk ingrepen in het landschap. Hoe en wanneer zijn ze ontstaan en kunnen er fasen in het proces worden vastgesteld (uitbreiding, vastlegging, e.d.)? Hoe zag het reliëf er uit, voordat het landoppervlak door menselijk ingrijpen veranderde (aanleg plaggenbodems, veenontginning, drainage, egalisatie, e.d.)? Kan er een relatie worden vastgesteld tussen veranderingen in het reliëf en de landbouwpraktijken in de prehistorie en de historische perioden (o.a. egalisatie)? Het proces van insnijding en opvulling van de beekdalen; Het grootste deel van oostelijk Noord-Brabant ligt in de "Grote Slenk": een tektonisch dalingsgebied dat in het westen door de Rijenbreuk en in het oosten door de Peelrandbreuk begrensd wordt.
De Grote Slenk is gevuld met allerlei zanderige Jong-Pleistocene afzettingen en afgedekt met dekzand en leem. In de Peel liggen Oud-Pleistocene afzettingen hoog, soms binnen boorbereik. Het gaat vaak om zeer oude kleilagen die slecht water doorlaten. De Rijenbreuk ligt zowat midden in de Gordel van Sterksel. Hoe loopt dan die Rijenbreuk? Bij de Peelrandbreuk zijn bijzondere landschappelijke effecten waargenomen. Onbekend is of daar ook archeologische vondsten (of de afwezigheid daarvan) zijn vastgesteld. In ieder geval kan de vraag gesteld worden of er langs de Rijenbreuk ook landschappelijke effecten optraden. Na de laatste ijstijd ontstond er op de Noord-Brabantse zandgronden een afwisselend bosrijk landschap dat onder invloed van zijn eigen ontwikkeling, klimaat en mens geleidelijk van karakter veranderde. De betrekkelijk omvangrijke bewoning en ontginningen van de late IJzertijd en de Romeinse periode leidde tot een duidelijke teruggang van de bossen. In de Post-Romeinse periode kon het bos weer gedeeltelijk regenereren. De middeleeuwse ontginningen hebben vervolgens bijna alle bossen opgeruimd, hetzij door rechtstreekse ontginning naar landbouwgrond, hetzij door kappen omwille van het hout, hetzij door overbeweiding.
De vele nederzettingsnamen die naar bossen verwijzen, duiden erop dat bij de stichting van die plaatsen het bos er nog was of minstens via een streeknaam voortleefde.
20 juni 2020
pagina 7 van 116
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
Het verdwijnen van de bossen is nog slecht gedocumenteerd. De laatste staart van die verdwijning is nog in de oorkonden te volgen, maar voor de 12e eeuw en eerder biedt die geen uitkomst en ook na 1200 is die bron erg onvolledig. Via pollenonderzoek op plaatsen nabij of binnen dergelijke verdwenen bossen moet het mogelijk zijn het verdwijnen van de bossen beter in beeld te krijgen, zowel naar locatie als naar tijd. De vorming van het heidelandschap zoals dat in de negentiende eeuw vooral in het zuiden van Noord-Brabant voorkwam, blijkt een langdurig proces met meerdere fasen te zijn. Werd er al heide gevormd tijdens de Neolithische periode? Werd er heide gevormd tijdens de vrij intensief bewoonde IJzertijd en Romeinse periode? Wat bleef er van die oude heide over rond 1000 AD toen het bos weer wat had kunnen regenereren? Wanneer werd de middeleeuwse heide gevormd? Waarom worden er hier pas schapen vanaf ca. 1300/1350 vermeld en niet eerder? Waarom spreken de oudste beschrijvingen van de woeste grond (daterend van 1250 - 1330) van tijm en gagel, maar amper van heide? Een afzonderlijk vraagstuk is de wijze waarop de aanvankelijk vermoedelijk vrij ruige en met struiken begroeide "wildert" zich ontwikkelde tot het open heidelandschap van de negentiende eeuw.
Een prangende vraag is: waarom bleven sommige bossen bestaan en de andere niet? Hangt dit samen met de mate van lemigheid van de bodem? In oostelijk Noord-Brabant komen naast elkaar "groene" en "grauwe" gemeynten voor. De groene waren gekenmerkt door veel bomen en gras. Ze werden in de 14e eeuw zelfs nog als "bos en veld" aangeduid. De grauwe gemeynte was meer de gewone heide, met heidebegroeiing en hier en daar zandverstuivingen. Deze gebieden werden in de 14e eeuw als timus aangeduid. Er lijkt daar een nauw verband te bestaan tussen lemige gronden (groen) en leemarme (grauw). In Oirschot was er juist in het overgangsgebied tussen beide ook landschappelijk een overgangsgebied met een afwisseling van bomenrijke eilandjes en kleine heidevelden. Spek en voorgangers stelden al vast dat de leemarme zandgronden vaak uiteindelijk van bos tot heide werden, maar dat de bossen van de lemige gronden juist het cultuurland van de IJzertijd, Romeinse tijd en Middeleeuwen opleverde. Het is dan de vraag waarom sommige van die bossen nooit ontgonnen werden maar ook niet tot heide vervielen. Wanneer, waar, in welke mate en onder welke omstandigheden groeide cultuurgrond weer dicht met bos (bosregeneratie)?
2.2.4. Bodemvorming De eigenschappen van de ondergrond en de daarmee samenhangende bodemvormende processen zijn van invloed op de gebruiksmogelijkheden in het verleden en op de gaafheid en conservering van de archeologische resten. Aandachtspunten en thema’s voor onderzoek: Zijn er aanwijzingen voor bodemdegradatie als gevolg van toegenomen menselijke activiteit? Zijn er aanwijzingen voor bosherstel en bodemherstel tijdens perioden van geringere menselijke activiteit en hoe verhoudt dit zich tot de oorspronkelijke bodemvruchtbaarheid? Welk geologisch substraat is in het studiegebied aanwezig en in hoeverre heeft dat de vruchtbaarheid van bodem en de paleohydrologische gesteldheid beïnvloed? Wat is het gekwantificeerde leemgehalte van de (oorspronkelijke) bodem ter plaatse van nederzettingen uit de periode prehistorievolle middeleeuwen en de zones daaromheen? Wat is de chemische samenstelling van bodemprofielen ter plaatse van oude akkers en akkerlagen? Zijn er aanwijzingen voor begraven bodems en zo ja, hoe kunnen deze bodemkundig, landbouwkundig en paleohydrologisch gekarakteriseerd worden? Specifiek: welk oorspronkelijke bodemtype was aanwezig bij ingebruikname van een gebied? Hoe diep zijn hoofdgebouwstructuren gefundeerd geweest ten opzichte van het oorspronkelijke maaiveld ten tijde van de bewoningsfase of eerste ontginningsfase van het gebied? In hoeverre
heeft de aan- of afwezigheid van het laagpakket van Liempde (de Brabantse Leem) bijgedragen aan de (on)bewoonbaarheid van het huidige dekzandlandschap, als we zowel de bodemvruchtbaarheid als de paleohydrologie bestuderen? Bij het aantreffen van oudtijdse ploeglagen onder een middeleeuws akkerdek: in hoeverre is micromorfologisch gezien sprake van een oude akkerlaag of cultuurlaag en waaruit blijkt dat? Welke humusvorm (mull, moder of mor?) is aanwezig in de oude akkerlaag/ploeglaag en wat zegt dat over het paleobodemtype of over bodemdegradatie onder de voormalige akkers in het gebied?De relatie tussen bodemgeschiktheid en vormen van exploitatie door de mens. De invloed van klimaat en landbouwactiviteiten op de degradatie van bodemtypen en de gevolgen van de degradatie voor het grondgebruik in pre- en protohistorie. De invloed van bodemvorming (bijv. verbruining en podsolering) op de gaafheid en zichtbaarheid van verschillende typen archeologische sporen uit verschillende archeologische perioden.
20 juni 2020
pagina 8 van 116
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
De invloed van bodemdegradatie op de gaafheid en zichtbaarheid van verschillende typen archeologische sporen uit verschillende perioden. Conserveringsmogelijkheden (bijv. zuurgraad) van verschillende typen organische sedimenten. Verandering van de bodem als gevolg van prehistorische en historische landbouwpraktijken. Degradatiegevoeligheid van verschillende bodemtypen. Door de regio Zuidoost-Brabant loopt de Midden-Pleistocene Gordel van Sterksel. Daarin komen ondiep veel stenen voor. Welke invloed had deze afzetting op de gebruiksmogelijkheden van het landschap?
2.2.5. Hydrologie De waterhuishouding is niet alleen van belang voor de gebruiks- en bewoningsmogelijkheden van een gebied, maar speelt ook een belangrijke rol in de conservering van de archeologische resten. Aandachtspunten en thema’s voor onderzoek: In hoeverre werden (verdiepte delen van) hoofdgebouwstructuren, hutkommen en de locaties van voorraadkuilen of waterputten afgestemd op de lokale grondwaterstanden? Welke aanwijzingen geven de maximale dieptes van deze sporen en structuren over de gemiddelde hoogste grondwaterstand (GHG) ten tijde van bewoning? Welke aanwijzingen zijn er voor stijging van de grondwaterspiegel in de prehistorie (bijvoorbeeld het 2850 BP-event) en (hoe) heeft dat de locatiekeuze voor nederzettingen beïnvloed? Tendensen in en fluctuaties van de stand van de grondwaterspiegel door de tijd heen en gevolgen daarvan voor vegetatie, landschap en landgebruik. Ouderdom en ontstaanswijze van verschillende onderdelen van het drainagesysteem (o.a. rivieren, (gegraven) beken) en waterbassins (meren, vennen, afgedamde meanders). Vernatting en opvulling van het drainagesysteem (o.a. beek- en rivierdalen) en waterbassins en de invloed daarvan op de conservering van archeologische resten. In de loop van het Holoceen werd een groot deel van het hoge deel van Nederland steeds natter. Daardoor trad op veel plaatsen veengroei op.
Het gebied dat voor landbouw en bewoning geschikt was slonk daardoor sterk. Hoe dit proces zich precies voltrok en waar op welk moment sprake was van vernatting is nog onvoldoende bekend en dient nader onderzocht te worden. De relatie tussen verdroging van het landschap (zowel door natuurlijke processen als door menselijk ingrijpen) en de mogelijkheden voor landgebruik. De relatie tussen verdroging van het landschap en de conservering van archeologische resten. Bijvoorbeeld: door de onttrekking van grote hoeveelheden grondwater is het landschap in het zandgebied sterk verdroogd. Er moet dus rekening mee worden gehouden dat er ook bronnen opgedroogd zijn die mogelijk al in het verleden belangrijk waren, voor zowel de drinkwatervoorziening als voor plaats van rituele activiteiten. Zijn alle "beken" wel natuurlijk, of zitten er ook gegraven of vergraven wateren tussen? Vooral de bovenlopen lijken vaak gegraven of zijn ze slechts vergraven tot rechte sloten? Daarnaast zijn er hele "beken" die er verdacht recht uitzien.
Zijn ze heel lang geleden kaarsrecht gegraven en daarna op eigen houtje gaan meanderen? Daarbij moet wel goed onderscheid gemaakt worden tussen de "natuurlijke" beeklopen (kronkels op kadasterkaarten 1832, dalletje, beekdalgronden erlangs) en de aansluitende opwaartse gegraven verlengingen die dienden om de heide te ontwateren, meestal al voorafgaand aan ontginning (recht op kadasterkaarten 1832 en geen beekdalgronden erlangs). 2.2.6. Erosie en afdekking Gebieden waar sprake is geweest van erosie en afdekking dienen te worden gekarteerd. Dit is van belang voor de vaststelling van de gaafheid van vindplaatsen, de interpretatie van verspreidingskaarten en het schatten van de omvang van geschikt landbouwareaal in de pre- en protohistorie en latere perioden. Het dateren van de erosie zal vooral moeten gebeuren op basis van afzettingen die met de erosie samenhangen. Het vaststellen van de mate van erosie en afdekking is ook van belang voor het ontwikkelen van een goed instandhoudingsbeleid van archeologische monumenten. Over het algemeen geldt dat de mate van aantasting van de ondergrond samenhangt met de toename van de hellingshoek. Aandachtspunten en thema’s voor onderzoek: Nivellering of vervlakking van het dekzandgebied door natuurlijke processen (inclusief het verloren gaan van archeologische stratigrafieën en het vermengd raken van verschillende vondstniveaus).
Er is een groot probleem met het idee dat men op de heide zand haalde, dat via de potstal omwerkte tot mest en met die mest de enkeerdgronden opbouwde. Nog afgezien van de dateringsproblemen van de enkeerdophoging en van de potstal, doet zich een volumeprobleem voor. Stel dat de akkergronden van 1832 (kadastergegevens) alle met 20 cm opgehoogd zijn met zandige mest, dan kan per gemeente berekend worden hoeveel kubieke meter zand dat betreft. Als die zandhoeveelheid over de heideoppervlakte van 1832 verdeeld wordt, dan wordt er
20 juni 2020
pagina 9 van 116
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
allerminst een constante zandhaaldiepte gevonden. Wanneer er zo diep gegraven is op de hei, moet dat op de bodemkaarten te zien zijn, maar die tonen niets dat daar op wijst. Er is dus iets grondig mis met de heide - heideplag – potstal – mest - theorie. Dit probleem houdt mogelijk ook verband met het optreden van zandverstuivingen. In België ziet men drie hoofdperioden, die te herkennen zijn aan de hand van de overstoven bodem (kaal, bos, heide). Bij Schijf ligt een ringduin om de Oude Zoek dat van na 1600 moet dateren en op een afgegraven turfveld ligt. Binnen de middeleeuwse stadsmuren van Bergen op Zoom werd zandverstuiving vastgesteld. Hoe zit dat in de regio ZO-Brabant? Bij archeologisch onderzoek kan gemakkelijk vastgesteld worden of ter plaatse verstuiving optrad en in welke periode dat gebeurde. Door de resultaten van dergelijke waarnemingen te verzamelen, kan een beter beeld verkregen worden van de chronologie van de zandverstuivingen. Hoe beïnvloedde de uitbreiding van veen (vooral vanaf de Late Prehistorie) het landgebruik?
2.2.7. Grondstoffen De beschikbaarheid van grondstoffen is een noodzakelijke voorwaarde voor de vervaardiging van artefacten, de bouw van behuizingen en de exploitatie van het landschap. Het is dan ook van belang inzicht te krijgen in de aard en omvang van de aanwezige grondstoffen, winplaatsen, specifieke activiteitsgebieden en eventuele vormen van specialisatie. Aandachtspunten en thema’s voor onderzoek: Het voorkomen van geschikte (vuur)steensoorten (inclusief grind) op voor de mens toegankelijke secundaire ligplaatsen, zoals oude rivierterrassen, rivier- en beekinsnijdingen; Het voorkomen van ijzererts, ijzeroer en klapperstenen; Het voorkomen van leem voor de productie van aardewerk; Het voorkomen van leem als grondstof voor bouwmateriaal ((bak-)stenen, dakpannen, ovens) en voor de constructie van haarden, bepleistering van vloeren en wanden, etc.; Het voorkomen van veen als brandstof en bouwmateriaal; Het voorkomen van zand als ophoogmateriaal voor o.a. dijken en wegen, veengebieden (bezanden van veen) en esdekken, alsmede zand als bouwmateriaal. Het voorkomen van organische grondstoffen, zoals hout. De invloed van lokale landschappelijke omstandigheden (bodem, vegetatie etc.) en de aanwezige grondstoffen op regionale huisbouwtradities.
20 juni 2020
pagina 10 van 116
REGIONALE ONDERZOEKSAGENDA REGIO ZUIDOOST-BRABANT
3.
ARCHEOBOTANIE8
3.1.
Inleiding
Het onderzoeksgebied archeobotanie omvat het onderzoek van botanisch materiaal uit, of in relatie tot archeologische opgravingen. Daarbij zijn drie afzonderlijke vondstgroepen te onderscheiden: botanische macroresten (zaden, vruchten, e.d.), pollen en hout/houtskool. Elk van de botanische materiaalgroepen vereist een eigen onderzoeksmethodiek en draagt op eigen wijze bij aan het beantwoorden van archeologische vraagstellingen. Ook de geschiedenis van het onderzoek aan deze botanische materiaalgroepen is divers; hetzelfde geldt voor de huidige stand van kennis. In het verleden werden de archeobotanische materiaalgroepen vooral afzonderlijk bestudeerd, met op zichzelf staande vragen. Het huidige onderzoek kenmerkt zich door archeobotanische onderzoeksthema’s die sinds langere of kortere tijd een rol spelen. Het gaat om de volgende thema’s: domesticatie, introductie en verdwijning van cultuurgewassen (thema 1) landschapsgeschiedenis (thema 2) agrarische bedrijfsvoering en voeding (thema 3) handel (uitwisseling), nijverheid en techniek (thema 4) sociale en religieuze aspecten (thema 5) In de genoemde thema’s speelt elk van de drie botanische materiaalgroepen een meer of minder belangrijke rol. Zo vindt de palynologie zijn belangrijkste toepassing in het onderzoek naar de vegetatiegeschiedenis.
Steeds vaker echter wordt deze discipline ook ingezet bij vragen over agrarische bedrijfsvoering en voeding, waarbij onder meer restanten van akkers worden onderzocht. Met behulp van de palynologie kan worden achterhaald welke gewassen er werden verbouwd en hoe dit is gebeurd, bijvoorbeeld met behulp van bemesting. Hoewel de meeste informatie over veeteelt afkomstig is van zoölogische resten, kan ook palynologie een goede aanvulling leveren. Dit geldt met name voor de locatie en samenstelling van weidegronden. Niet alleen natuurlijke afzettingen, maar ook coprolieten (van o.a. runderen, schapen en geiten) zijn daarvoor nuttige informatiebronnen. Het archeobotanische onderzoek heeft zich lange tijd geconcentreerd op het determineren van plantenresten. Vervolgens kwam de nadruk te liggen op het identificeren van cultuurgewassen om daarmee het assortiment voedsel- en gebruiksplanten in kaart te brengen. Tegenwoordig concentreert het onderzoek zich vooral op vragen over voeding en agrarische bedrijfsvoering. Bij het laatstgenoemde onderwerp wordt ingegaan op de gebruikte akkerbouw- en veeteeltmethoden, de oogstverwerking en veevoeders, alsmede de opslag van agrarische producten inclusief veevoeders. Bij het onderwerp voeding wordt tegenwoordig ook aandacht besteed aan de maaltijden die kunnen worden samengesteld op basis van de beschikbare voedselplanten.