[20.19422] - Bijlage
Tekst van het document
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST ERFGOEDNOTA GEMEENTE REUSEL-DE MIERDEN
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
7 oktober 2020
-2-
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST ERFGOEDNOTA GEMEENTE REUSEL-DE MIERDEN
In opdracht van
Gemeente Reusel-De Mierden
Opgesteld door
Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant Postbus 8035 5601 KA Eindhoven
Auteur
Ria Berkvens
Controle
Wouter Kreike
Projectnummer
266909
Datum
7 oktober 2020
Status
definitief
7 oktober 2020
-3-
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
7 oktober 2020
-4-
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
Inhoudsopgave
Samenvatting .................................................................................................................................................................................................... 1 1
2
Waarom erfgoedbeleid ...................................................................................................................................................................... 7 1.1
Aanleiding ............................................................................................................................................ 7
1.2
Doelstelling .......................................................................................................................................... 8
1.3
Definiëring erfgoed ............................................................................................................................. 8
1.4
Leeswijzer .......................................................................................................................................... 10
Van ambitie naar beleid ................................................................................................................................................................ 12 2.1
Inleiding ............................................................................................................................................. 12
2.2
Erfgoedzorg tot nu toe ...................................................................................................................... 12 2.2.1 Erfgoedverordening ................................................................................................................. 12 2.2.2 Bestemmingsplan en omgevingsvergunning .......................................................................... 13
3
4
2.3
Toekomstvisie 2030 .......................................................................................................................... 14
2.4
Omgevingsvisie Reusel-De Mierden .................................................................................................. 14
2.5
Startnotitie Cultureel Erfgoed en Cultuurbeleid ............................................................................... 15
2.6
Actualisatie beleid ruimtelijke kwaliteit ............................................................................................ 16
2.7
Ambitie en beleidsthema’s ................................................................................................................ 17
Beschermen van erfgoed .............................................................................................................................................................. 19 3.1
Erfgoedwet ......................................................................................................................................... 19
3.2
Veranderingen als gevolg van de Omgevingswet ............................................................................ 20
3.3
Beschermen van erfgoed in het omgevingsplan .............................................................................. 21
3.4
Bescherming in de praktijk ............................................................................................................... 24
Versterken eigen karakter ........................................................................................................................................................... 27 4.1
Inleiding ............................................................................................................................................. 27
4.2
Historie Reusel-De Mierden ............................................................................................................... 27 4.2.1 Reusel ....................................................................................................................................... 27 4.2.2 Hooge en Lage Mierde ............................................................................................................. 29 4.2.3 Hulsel ........................................................................................................................................ 31
5
4.3
Vergroten historisch besef ................................................................................................................ 32
4.4
Het beleven van erfgoed.................................................................................................................... 33
4.5
Erfgoed en economie ......................................................................................................................... 36
Erfgoed verankeren ......................................................................................................................................................................... 39 5.1
Archeologische monumentenzorg .................................................................................................... 39
7 oktober 2020
-5-
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
5.2
Archeologische verwachtingen- en waarden .................................................................................... 41 5.2.1 Wettelijk beschermde archeologische monumenten.............................................................. 42 5.2.2 Gebieden van archeologische waarde ..................................................................................... 42 5.2.3 Gebieden met een hoge archeologische verwachting - historische kernen .......................... 42 5.2.4 Gebieden met een hoge archeologische verwachting ............................................................ 42 5.2.5 Gebieden met een middelhoge archeologische verwachting ................................................ 42 5.2.6 Gebieden met een lage archeologische verwachting ............................................................. 44 5.2.7 Gebieden zonder archeologische verwachting ....................................................................... 44
5.3
Nadere beleidsafwegingen archeologie ............................................................................................ 44 5.3.1 Plangebied versus bodemverstorende ingreep ...................................................................... 44 5.3.2 Bodemingrepen met een geleidelijk effect ............................................................................. 45 5.3.3 Plangebied met verschillende archeologische waarden ......................................................... 45
5.4
Duurzaam behoud van het bodemarchief ........................................................................................ 45
5.5
Gebouwde monumentenzorg en cultuurhistorie ............................................................................. 46
5.6
Gemeentelijke monumenten ............................................................................................................. 47
5.7
Cultuurhistorische waarden .............................................................................................................. 49 5.7.1 Cultuurhistorische ensembles ................................................................................................. 49 5.7.2 Aardkundige waarden .............................................................................................................. 50 5.7.3 Historische bouwkunst ............................................................................................................ 50 5.7.4 Historische stedenbouw .......................................................................................................... 51 5.7.5 Historische geografie ............................................................................................................... 51 5.7.6 Historisch groen ....................................................................................................................... 51
5.8 6
7
Basisregels archeologie en cultuurhistorie omgevingsplan ............................................................ 51
Verbeteren van de kwaliteit van erfgoed ........................................................................................................................... 54 6.1
Loketfunctie ....................................................................................................................................... 54
6.2
Herbestemming van erfgoed ............................................................................................................. 54
6.3
Bouwhistorisch onderzoek ................................................................................................................ 56
6.4
Gemeentelijke richtlijnen archeologisch/cultuurhistorisch/bouwhistorisch onderzoek ............... 57
6.5
Regionale Onderzoeksagenda Erfgoed ............................................................................................. 58
6.6
Toezicht en handhaving .................................................................................................................... 59
Organisatie en Financien .............................................................................................................................................................. 62 7.1
Eén adviescommissie voor omgevingskwaliteit ............................................................................... 62
7.2
Kwaliteitseisen en kennisborging ..................................................................................................... 62
7.3
Kosten gemeentelijke erfgoed taak .................................................................................................. 64
7 oktober 2020
-6-
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
7.3.1 Bestuurslastenvergoeding ....................................................................................................... 64 7.3.2 Leges......................................................................................................................................... 65 7.3.3 Projectkosten archeologie ....................................................................................................... 65 7.3.4 Onderhoud erfgoedkaart ......................................................................................................... 66 7.4 8
Financiële stimulans .......................................................................................................................... 67
Literatuur................................................................................................................................................................................................ 70
BIJLAGEN Bijlage 1 Erfgoed meetlat gemeente Reusel-De Mierden Bijlage 2 Handleiding archeologische beleidskaart Bijlage 3 Randvoorwaarden voor duurzaam behoud archeologie Bijlage 4 Basisregels archeologie en cultuurhistorie Bijlage 5 Richtlijnen erfgoed onderzoek Bijlage 6 Onderzoeksagenda erfgoed
Afzonderlijke bijlage CULTUURHISTORIE TOEGELICHT. De erfgoedkaart van Reusel-De Mierden nader bekeken Met de bijlagen: Bijlage 1: Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie Erfgoedkaart Reusel-De Mierden Bijlage 2: Overzicht van waardevol cultureel erfgoed en aardkundige waarden in Reusel-De Mierden Bijlage 3: Quickscan historische bouwkunst buitengebied Reusel-De Mierden Kaartbijlage 4: Inventarisatiekaart infra en gehuchten Kaartbijlage 5: Inventarisatiekaart historische bouwkunst en stedenbouw Kaartbijlage 6: Inventarisatiekaart akkers, onttginningen en beemden Kaartbijlage 7: Inventarisatiekaart bos en heide Kaartbijlage 8: Archeologische verwachtingen- en waardenkaart Kaartbijlage 9: Cultuurhistorische waardenkaart
7 oktober 2020
-7-
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
Beeld van de Norbertijn aan de Poppelsedijk 1 in Hooge Mierde.
7 oktober 2020
-8-
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
Samenvatting Erfgoed bepaald in grote mate het karakter en de identiteit van Reusel-De Mierden. Erfgoed vertelt iets over de geschiedenis van een plek en draagt bij aan de belevingswaarde van het landschap en de bebouwde omgeving. Deze identiteit maakt dat mensen zich thuis en prettig voelen in hun omgeving. De gemeente ziet het als haar taak om gezamenlijk met het lokale erfgoedveld kennis over het plaatselijke erfgoed over te dragen aan haar inwoners. Doel is om inwoners meer bewust te maken van het unieke karakter van de eigen leefomgeving en draagvlak te creëren voor erfgoedbehoud. Om te borgen dat cultuurhistorische waarden als inspiratiebron worden gebruikt bij de kwaliteitsverbetering van het landschap en de historische kernen, was het noodzakelijk om het oude archeologiebeleid te herijken en te komen tot een actueel erfgoedbeleid. Dit erfgoedbeleid gaat uit van een integrale benadering waarbij niet alleen het gebouw bescherming krijgt maar waarbij zowel het omliggende landschap als de niet zichtbare archeologische resten de nodige aandacht en bescherming krijgen.
Deze gebiedsgerichte benadering bij het behouden, versterken en eventueel herstellen van de cultuurhistorisch waardevolle eigenschappen van de kernen en het buitengebied, sluit naadloos aan bij de Erfgoedwet en Omgevingswet waarbij de nadruk niet langer ligt op het object-, maar vooral het gebiedsniveau (integrale afweging). Op basis van de Omgevingswet heeft de gemeente de zorgplicht om het cultureel erfgoed in stand te houden. Dit beleidsplan geeft de noodzakelijke beleidskaders die voorwaarde zijn voor een consistent en heldere borging van het erfgoed in de gemeente Reusel-De Mierden. Daartoe zijn vier beleidsthema’s opgesteld die bijdragen aan de realisatie van het doel en zijn hier concrete acties aan gekoppeld: Beschermen van erfgoed (hoofdstuk 3) Met de komst van de Omgevingswet zal bescherming plaats gaan vinden door het opnemen van rijksen gemeentelijke monumenten in het omgevingsplan en een hieraan gekoppeld vergunningstelsel. De gemeentelijke erfgoedverordening vervalt. De nadruk bij het beschermen van cultureel erfgoed is verschoven van het individuele monument naar de omgevingskwaliteit. Het gaat niet alleen om de voorkant van een pand maar net zozeer over de samenhang met het interieur, de erfinrichting en de omgeving. Actiepunten:
In de omgevingsvisie wordt aangegeven hoe de gemeente met zijn erfgoed omgaat en de instandhouding ervan voor de lange termijn waarborgt;
De gemeente moet aantasting van (de omgeving van) beschermde rijks- en gemeentelijke monumenten, cultuurhistorische en archeologische verwachtingswaarden voorkomen. Hiervoor moet de gemeente instructie- en/of maatwerkregels opnemen in het omgevingsplan;
Bescherming van archeologische en cultuurhistorische waarden vindt plaats door in het omgevingsplan een vergunningstelsel op te nemen waardoor voor bepaalde ingrepen een omgevingsvergunning noodzakelijk is. De gemeente kan in dat kader van de vergunningaanvrager verlangen om archeologisch dan wel cultuurhistorisch onderzoek te laten verrichten;
De gemeente kan in het omgevingsplan daarvoor in aanmerking komende stads- en dorpsgezichten en (delen van) cultuurlandschappen beschermen;
1
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
Met ingang van de Omgevingswet moet de gemeente een gemeentelijke adviescommissie instellen. De minimale wettelijke taak van de gemeentelijke adviescommissie is het uitbrengen van advies over vergunningaanvragen met betrekking tot rijksmonumenten (uitgezonderd archeologische rijksmonumenten);
De instandhoudingsplicht houdt bij de Omgevingswet een ‘zorgplicht’ in dat een ieder moet zorgdragen dat het monument zodanig wordt onderhouden dat het behoud ervan gewaarborgd is. De gemeente heeft hierin een toezichts- en handhavende taak;
De gemeente wordt verantwoordelijk voor de vergunningverlening voor het verstoren van archeologische rijksmonumenten, in het geval er sprake is van een meervoudige aanvraag;
In de Omgevingswet is geregeld dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang niet alleen de minister van OCW, maar ook de gemeente bodemverstorende werkzaamheden kan stilleggen.
Versterken eigen karakter (hoofdstuk 4) Om het karakter van Reusel-De Mierden te versterken wordt ingezet op de historische eigenheid van gehuchten, wijken, dorpen en het buitengebied. Oude plekken scheppen ruimte voor nieuwe ideeën. Jong en oud voelt zich namelijk aangetrokken tot het verleden. Het kennen van de cultuurhistorische waarden en de daarbij behorende gebruiken en verhalen van een gebied, is noodzakelijk voor welke vorm van erfgoedbeleid dan ook. Zonder de kennis over het gebied, is het uitdragen ervan richting gebruikers en bewoners van het gebied niet mogelijk. De basis van dit beleid bestaat daarom uit het benoemen van de erfgoedwaarden van de gemeente en het samenbrengen van de cultuurhistorische kennis in een erfgoedkaart met bijbehorende archeologische en cultuurhistorische waarden- en verwachtingenkaarten. De erfgoedkaart geeft volop handvatten voor het (her)gebruik van het verleden voor de toekomst. Actiepunten:
Opstellen communicatieplan om te zorgen dat de historische verhalen van Reusel-De Mierden aan de inwoners worden overgedragen;
Combineren van erfgoed met het belang van andere beleidsvelden, zoals economie, recreatie en toerisme, zodat het een bijdrage kan leveren aan het versterken van de identiteit van de gemeente Reusel-De Mierden;
In het opstellen van het ruimtelijke kwaliteitsbeleid wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan de ruimtelijke karakteristieken van het erfgoed;
Ondersteunen en initiëren van ontwikkelingen en projecten die bijdragen aan de erfgoedbeleving binnen de gemeente; hierbij wordt uitdrukkelijk gezocht naar samenwerking met andere partijen;
Bij ruimtelijke ontwikkelingen wordt vooraan in het proces gestuurd op het inzichtelijk en beleefbaar maken van cultuurhistorische en archeologische waarden in de openbare ruimte;
Erfgoed in overleg met regiogemeenten en de VVV meer ontsluiten via wandel- en fietsroutes (over gemeentegrenzen heen) met bewegwijzering;
Bevorderen dat de Erfgoed Geowiki wordt aangevuld en uitgebreid in samenwerking met de heemkundeverenigingen en de VVV.
Erfgoed verankeren (hoofdstuk 5) De gemeente heeft de plicht waardevol cultureel erfgoed te behouden en te beschermen. Het cultureel erfgoed is vastgelegd in de archeologische verwachtingen- en waardenkaart voor het ondergrondse erfgoed en in de cultuurhistorische waardenkaart voor het bovengrondse erfgoed. Deze kaarten vormen de onderlegger voor het erfgoedbeleid en leveren de input voor de bescherming van de erfgoedwaarden in de omgevingsvisie en het omgevingsplan.
2
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST De archeologische verwachtingen- en waardenkaart geeft een overzicht van alle bekende en verwachte archeologische waarden en verwachtingen binnen het grondgebied van de gemeente Reusel-De Mierden waaraan het archeologische beleid van de gemeente is gekoppeld. Het archeologiebeleid van 2020 maakt onderscheid in 7 soorten archeologische waarden-/verwachtingen ofwel gebiedscategorieën (zie tabel 1). Archeologisch onderzoek wordt noodzakelijk geacht zodra beide vrijstellingsgrenzen overschreden worden. Hoe hoger de archeologische verwachting, des te groter is de kans dat archeologische waarden bij bodemingrepen aangetroffen worden. In gebieden met een lage verwachting bestaat er alleen bij grootschalige ingrepen een gerede kans op het aantreffen van archeologische resten. De oppervlaktecriteria voor de plangrenzen zijn dan ook gebaseerd op de archeologische trefkans. Om de burger niet overmatig te belasten met de verplichting om (soms kostbaar) archeologisch (voor)onderzoek te laten uitvoeren bij de bouw of verbouw van een woning, is in gebieden met een hoge archeologische verwachting – historische kern een maximale ondergrens van 250 m² vanuit maatschappelijk, maar in veel gevallen ook archeologische overwegingen, acceptabel. Tabel 1 Gebiedsctegorieën en bijhorende vrijstellingsgrenzen gemeente Reusel-De Mierden DubbelCat.
Naam
bestemming archeologie
Ontgravingen dieper dan
Totaal te vergraven oppervlak in m2
1
Beschermd monument
Ja
0 cm
0 m2
2
Archeologische waarden
Ja
40 cm
100 m²
Ja
40 cm
250 m²
3
Hoge verwachting, historische kern
4
Hoge verwachting
Ja
40 cm
500 m²
5
Middelhoge verwachting
Ja
40 cm
2500 m²
7
Lage verwachting
Nee
Vrijstelling
Vrijstelling
7
Geen verwachting
Nee
Vrijstelling
Vrijstelling
In het archeologiebeleid uit 2011 was een variabele dieptegrens opgenomen van 30 cm en 50 cm –mv bij esdekken. Na afweging van enerzijds maatschappelijke en economische belangen en anderzijds de archeologie, wordt deze dieptegrens aangepast naar een generieke diepte van 40 cm –mv voor heel Reusel-De Mierden. Normaal agrarisch grondgebruik blijft hierdoor mogelijk zonder dat archeologisch onderzoek hoeft te worden verricht. Diepwoelen, omwoelen, diepploegen, egaliseren etc. zijn activiteiten die niet vallen onder normaal agrarisch grondgebruik. Indien men hierbij dieper gaat dan 40 cm -mv is een omgevingsvergunning voor de activiteit aanleggen noodzakelijk. De cultuurhistorische waardenkaart geeft een overzicht van alle bekende cultuurhistorische waarden binnen het grondgebied van de gemeente Reusel-De Mierden waaraan het cultuurhistorisch beleid van de gemeente is gekoppeld. Zowel bij grote als kleine ruimtelijke ontwikkelingen zal getoetst worden hoe is omgegaan met de aanwezige cultuurhistorische waarden. Door zo vroeg mogelijk in het proces rekening te houden met het eventueel aanwezige erfgoed en de omgang ermee, kan tijdig nagedacht worden over hoe erfgoed ontwikkelingen kan versterken en hoe onmogelijkheden kunnen worden omgevormd tot kansen.
Voor het afgeven van een omgevingsvergunning is een zorgvuldige afweging nodig tussen de aangevraagde wijziging of geplande ontwikkeling en de consequenties die deze wijziging of ontwikkeling heeft op de monumentale- en cultuurhistorische waarden van het pand of gebied. Wat betekent het bouwen van nieuwe woningen voor de cultuurhistorische waarde zoals aangeduid op de erfgoedkaart? Bij wijzigingen in monumenten en ensembles is er specifieke aandacht nodig om het historische beeld en structuur te behouden en te versterken. Dit geldt ook voor de instandhouding van 3
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST cultuurhistorisch waardevolle objecten. De omgevingsvergunning kan slechts worden verleend indien de cultuurhistorische waarden niet worden geschaad en bij de activiteit monumenten/slopen alleen als het belang van de monumentenzorg zich daar niet tegen verzet. In het geval van aanwezige cultuurhistorische waarden kan aan initiatiefnemers van ingrijpende ontwikkelingen om aanvullend onderzoek worden gevraagd. Dit kan afhankelijk van de werkzaamheden, cultuur-, architectuur- of bouwhistorisch onderzoek betreffen. De kennis uit het onderzoek kan vervolgens worden ingezet voor kaderstelling bij ontwikkelingen of om de ontwikkeling in harmonie met de aanwezige cultuurhistorische waarden uit te voeren. Reusel-De Mierden heeft op dit moment een gemeentelijke monumentenlijst met 15 gemeentelijke monumenten. Deze bevinden zich op één monument na, dat in Hulsel is gelegen (pastorie), in de kern van Reusel. Door de concentratie van monumenten in Reusel kan het beeld ontstaan dat er in de andere kernen geen behoudenswaardig erfgoed aanwezig is. Dat is zeker niet het geval en blijkt wel uit de quickscan van beeldbepalende panden in het buitengebied die begin 2020 is gemaakt.
Uit deze beschrijvingen van de circa 70 panden blijkt dat er nog volop gebouwen in aanmerking komen voor de status van gemeentelijk monument op basis van de architectuur-, bouw-, landschappelijke/stedenbouwkundige en cultuurhistorische waarden. We starten daarom met een inhaalslag voor de aanwijzing van monumenten in de kernen en het buitengebied. De aanwijzing zal plaatsvinden via een functieaanduiding en via regels in het omgevingsplan. Actiepunten:
Basisregels ter bescherming van archeologische en cultuurhistorische waarden, zoals aangeduid op de archeologische verwachtingen- en waardenkaart en cultuurhistorische waardenkaart, door vertalen in bestemmings-/omgevingsplan inclusief de nieuwe ondergrenzen in oppervlakte en diepte;
Initiatiefnemers bij ontwikkelingen stimuleren en waar nodig verplichten tot het doen van onderzoek naar de aanwezige erfgoedwaarden;
Opstarten inhaalslag aanwijzing gemeentelijke monumenten.
Verbeteren van de kwaliteit van erfgoed (hoofdstuk 6) Voor het verbeteren van de kwaliteit van erfgoed zullen de volgende instrumenten worden ingezet. Actiepunten:
Om eigenaren te helpen bij de instandhouding van monumenten en waardevol erfgoed en om bewustwording en draagvlak te creëren, zullen eigenaren actief worden benaderd en geïnformeerd. Daarnaast zullen ook professionals zoals architecten, makelaars en notarissen actief van de juiste informatie worden voorzien;
Er zullen maatwerkgesprekken met eigenaren inzake subsidie- en fiscale en financiële
De staat van monumenten en de restauratiebehoefte zal in beeld worden gebracht middels een
mogelijkheden plaatsvinden; quickscan;
Om herbestemming van leegstaande monumenten mogelijk te maken zullen ruimere mogelijkheden worden opgenomen in bestemmings-/omgevingsplan;
Bouwhistorisch onderzoek dient in een zo vroeg mogelijk stadium te worden verricht, zodat het kan dienen als leidraad voor de planvorming en een toetsingskader biedt voor de beoordeling van aanvragen voor wat betreft de specifieke monumentale waarden van een pand.
4
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
Nieuwe richtlijnen voor archeologisch/cultuurhistorisch/bouwhistorisch onderzoek en een geactualiseerde Regionale Archeologische Onderzoeksagenda zorgen voor efficiënter onderzoek;
Bouwplannen van monumentale panden en de uitvoering in relatie tot de vergunning, zullen vooraf worden afgestemd tussen gemeente en eigenaar;
De mogelijkheden om erfgoed binnen het handhavingsbeleid meer aandacht te geven, zullen worden onderzocht.
Organisatie en financiën (hoofdstuk 7) Alvorens dit beleidsplan wordt uitgedragen naar inwoners en erfgoedeigenaren is het noodzakelijk om binnen de gemeentelijke organisatie de neuzen in één richting te zetten. Medewerkers in alle geledingen van de organisatie moeten kennis nemen van het erfgoedbeleid, zich bewust worden van de rol en waarde van erfgoed en (gaan) handelen in de geest van deze beleidsnota. Dit zal meer inzet vragen van de medewerker erfgoed. Bovenal zal de door vertaling van het erfgoedbeleid in het omgevingsplan vragen om structurele uitbreiding. Naast overduidelijk incidentele projecten, zoals het aanwijzen van gemeentelijke monumenten en het opstellen van een cultuurhistorische waardenkaart, gaat het verder om structurele zaken zoals de klantcontacten en advisering over monumentenvergunningen, bestemmingsplannen en subsidies. Actiepunten:
Inzet van deskundigen vanuit de ODZOB meer structureel regelen via het jaarlijkse werkprogramma.
Oormerken van landelijke bestuurslastenvergoeding en excessieve kosten archeologie in gemeentefonds en gelden aanwenden voor op te zetten erfgoedfonds.
Onderzoek naar de mogelijkheden voor het opzetten van een erfgoedfonds voor het stimuleren van cultuurhistorische projecten.
5
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
Kerk en pastorie van Hulsel (boven) en hoeve Kuilenrode (Poppelsedijk 5, onder)
6
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
1
Waarom erfgoedbeleid
1.1
Aanleiding
Op 20 september 2011 heeft de gemeenteraad van Reusel-De Mierden het ‘Beleidsplan archeologische monumentenzorg gemeente Reusel-De Mierden’ vastgesteld samen met de erfgoedkaart en erfgoedverordening. In dit beleidsplan zijn de basisprincipes van het Europese Verdrag van Malta uit 1992 verankerd met als doel het zorgvuldiger beschermen van het in de bodem gelegen cultureel erfgoed voor toekomstige generaties. Dit verdrag is door vertaald in de Nederlandse wetgeving in de vorm van de Erfgoedwet 2015 met als belangrijkste verplichtingen: 1.
De omgang met de archeologie binnen de gemeentegrenzen is primair een verantwoordelijkheid van de gemeente;
2.
De gemeente dient gebieden met (te verwachten) archeologische waarden op te nemen in bestemmingsplannen;
3.
De gemeente stelt zo nodig voorwaarden bij het verlenen van omgevingsvergunningen in het kader van archeologische waarden;
4.
De gemeente is verantwoordelijk voor (en aanspreekbaar op) haar beslissingen aangaande haar omgang met archeologische waarden.
Het gemeentelijk archeologiebeleid bestaat tot op heden uit een beleidsplan en een beleidskaart (met onderliggende erfgoedkaarten). Het archeologiebeleid is destijds met de andere vier Kempengemeenten afgestemd waardoor alle Kempengemeenten een vrijwel eenduidig archeologiebeleid voeren met dito kaartbeeld. In 2011 werd ook de cultuurhistorische beleidskaart – onderdeel van de erfgoedkaart – vastgesteld. Hiermee werd vooruit gelopen op de verplichting vanuit de Wet Ruimtelijke Ordening (2012) om bij het vaststellen van bestemmingsplannen naast archeologie ook rekening te houden met cultuurhistorische waarden. Het beleidsplan uit 2011 is echter erg uitgebreid en op onderdelen niet meer actueel (door bijvoorbeeld gewijzigde wetgeving). Verder was het beleid vrijwel alleen gericht op archeologie en niet breder op de cultuurhistorische waarden inclusief monumenten. Daarnaast is er ook landelijk sprake van een aantal ontwikkelingen die positionering van het erfgoedbeleid noodzakelijk maken. De Omgevingswet legt een grote nadruk op integraliteit. Dat betekent dat erfgoed nog meer dan nu het geval is als sectoraal beleidsveld geïntegreerd wordt in het ruimtelijk domein. Gemeenten worden op basis van de Omgevingswet verplicht om een omgevingsplan vast te stellen waarin de regels over de fysieke leefomgeving en ook het ruimtelijke erfgoed worden opgenomen.
Omdat de Omgevingswet pleit voor vermindering van de vergunningplicht, door bijvoorbeeld in het omgevingsplan meer te werken met algemene regels, wordt het transparant, inzichtelijk maar vooral helder maken en beschrijven van gewenste en ongewenste ontwikkelingen binnen de fysieke leefomgeving nog belangrijker dan onder het huidige omgevingsrecht. Belangen worden aan de voorzijde integraal afgewogen. Omdat er voor erfgoed geen sprake is van een omgevingswaarde (een minimumnorm, zoals bijvoorbeeld bij geluid) is goed inzicht in de cultuurhistorische waarden door middel van onderzoek van groot belang. Samen met de Erfgoedwet maakt de Omgevingswet een integrale bescherming van het erfgoed mogelijk. De gemeente Reusel-De Mierden wil haar toekomstige beleid op deze ontwikkelingen afstemmen wat leidt tot de noodzaak om het bestaande archeologiebeleid te evalueren en te herzien tot een integraal erfgoedbeleid. Voorliggend beleidsplan is gebaseerd op het beleidsplan van 2011, maar is op onderdelen geactualiseerd, uitgebreid en aangepast aan de gewijzigde gemeentelijke inzichten of ontwikkelingen binnen de beroepsgroep.
7
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
1.2
Doelstelling
Het doel van deze nota is het huidige archeologiebeleid te herijken en te komen tot een actueel erfgoedbeleid dat recht doet aan zowel het fysieke erfgoed als andere ruimtelijke belangen. Dit beleidsplan geeft de noodzakelijke beleidskaders die voorwaarde zijn voor een consistent en heldere borging van het erfgoed in de gemeente Reusel-De Mierden. Daartoe worden strategische beleidskeuzen, activiteiten en prioriteiten voorgesteld en met welke inspanningen deze kunnen worden bereikt. Deze nieuwe erfgoednota bouwt voort op de Erfgoedkaart en het Beleidsplan archeologische monumentenzorg van de gemeente Reusel-De Mierden uit 2011 en de Startnotitie Cultureel Erfgoed 2016. Bijvoorbeeld als het gaat om de inbedding van archeologie in de ruimtelijke ontwikkelingen. Archeologie is inmiddels volledig geïntegreerd in de systematiek van ruimtelijke ordening. Dat geldt minder voor de cultuurhistorische waarden, die buiten de beeldbepalende panden en monumenten, vaak nog buiten de boot vallen als het gaat om onderzoek. Een stroom van bestemmingsplannen en omgevingsvergunningen wordt getoetst op de consequenties voor het bodemarchief en in mindere mate op cultuurhistorische en (bouw)historische waarde. De vraag dringt zich in de praktijk steeds vaker op welke locaties waar bodemingrepen plaatsvinden nader moeten worden onderzocht.
En kan voorkomen worden dat een mogelijk zeer oude en waardevolle boerderij gesloopt wordt zonder onderzoek? Het fenomeen ‘ondergrenzen’ speelt in deze problematiek een belangrijke rol. Negen jaar na de vaststelling van de erfgoedkaart is het dan ook tijd om de balans op te maken. Wat is er gerealiseerd uit de doelstellingen zoals geformuleerd in het in 2011 vastgestelde archeologiebeleid? Zijn er wijzigingen noodzakelijk of moeten er nieuwe doelen gesteld worden? Werken de beleidsinstrumenten (verordening, beleidskaart etc..) goed of is er aanpassing nodig? Wat betekent de nieuwe wetgeving voor het beleid? En heeft het archeologie/erfgoedbeleid effect gehad op het erfgoedbesef binnen de organisatie en bij het publiek/inwoner?
1.3
Definiëring erfgoed
Er worden vele begrippen gebruikt binnen het vakgebied. Erfgoed is een optelsom van geschiedenis, monumenten, musea, archieven, landschap en archeologie. Het gaat dus om roerend en onroerend erfgoed. Centraal staat de verbintenis daartussen. Onroerend erfgoed zoals een landschap met alle archeologische relicten en monumenten daarin en daaronder, kan niet zonder het historische verhaal van de mensen die in dat landschap leefden (dus een sterk immaterieel erfgoed). Monumenten hebben het cultuurlandschap en de natuur eromheen als context nodig om volledig tot hun recht te komen, zowel esthetisch als om hun betekenis en geschiedenis te kunnen begrijpen. Ook de erfgoedconsument vraagt om een integrale aanpak. Zij nemen vooral het geheel waar: het klooster in een rustiek landschap, de kerk aan een aardig plein, de grafheuvels in een natuurgebied. Ze zijn niet of slechts bij uitzondering geïnteresseerd in de afzonderlijke postzegels in het album, maar in het album als geheel, of, misschien nog wel meer, in de verhalen die het album vertelt. Mensen willen het erfgoed beleven door hun eigen verhalen te verbinden aan de verhalen die het erfgoed vertelt. Het begrip cultureel erfgoed bestrijkt de volgende gebieden: 1.
onroerend erfgoed
2.
roerend erfgoed
3.
immaterieel erfgoed
4.
informatief erfgoed
8
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
informatief erfgoed
roerend erfgoed
•papier en data in bibliotheken en archieven
•voorwerpen in musea •collecties
cultureel erfgoed
onroerend erfgoed
immaterieel erfgoed
•archeologie •historisch landschap •gebouwd erfgoed
•lokale geschiedenis en streekcultuur •gebruiken , tradities, rituelen •verhalen en liederen •ambachten
In de Erfgoedwet en Omgevingswet worden verschillende definities gehanteerd voor cultureel erfgoed: Definitie uit de Erfgoedwet (art 1.1) cultureel erfgoed: uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan, identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen, kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden Definitie uit de Omgevingswet (Bijlage bij art 1.1) cultureel erfgoed: monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en, voor zover dat voorwerp is of kan zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan, ander cultureel erfgoed als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet. De definitie uit de Omgevingswet is dus ‘smaller’, omdat de Omgevingswet zich beperkt tot de fysieke leefomgeving en immaterieel erfgoed er dus per definitie niet in thuis hoort. In deze nota is ervoor gekozen om de definitie van cultureel erfgoed uit de Omgevingswet te gebruiken en waar immaterieel erfgoed ter sprake komt dit expliciet zo te noemen. Daardoor kan de nota direct worden opgenomen in het Omgevingsplan.
archeologie
gebouwd erfgoed
historisch landschap
Onroerend erfgoed: overlappende velden Er worden drie typen onroerend erfgoed onderscheiden: •
Archeologie (sporen van menselijke activiteiten in de bodem);
•
Gebouwd erfgoed (bouwkunst en hun stedenbouwkundige structuur en samenhang);
•
Historisch landschap (de historische structuren in het landschap).
9
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST Deze gebieden overlappen elkaar: het historisch landschap kan een rol spelen in dorpsgezichten, verdwenen gebouwen kunnen door archeologie weer in beeld komen, en landschappelijke structuren kunnen met archeologie soms worden verklaard. In deze nota wordt afwisselend gesproken over cultuurhistorische waarden, cultuurhistorie en/of (cultureel) erfgoed. Binnen het kader van deze nota wordt het onroerend erfgoed bedoeld.
1.4
Leeswijzer
Deze erfgoednota bestaat uit de volgende hoofdstukken:
Hoofdstuk 1 betreft de aanleiding, doelstelling en leeswijzer.
Hoofdstuk 2 beschrijft de erfgoedzorg tot nu toe in relatie tot het ingestoken gemeentelijke beleid en wordt ingegaan op de ingezette ambities.
In hoofdstuk 3 worden de wettelijke beleidskaders geschetst die door het Rijk en de Provincie zijn vastgesteld en welke gevolgen die hebben voor de gemeente.
In hoofdstuk 4 wordt globaal ingegaan op de geschiedenis van de gemeente Reusel-De Mierden en vervolgens op het versterken van het eigen karakter door in te zetten op educatie en de verbeelding van het verleden.
In hoofdstuk 5 worden de instrumenten waarmee de gemeente zijn erfgoedbeleid kan verankeren en uitvoeren, toegelicht.
Hoofdstuk 6 beschrijft het verbeteren van de kwaliteit voor erfgoedzorg waarbij wordt ingegaan op herbestemming, onderzoeksrichtlijnen en de onderzoeksagenda..
Hoofdstuk 7 gaat in op de borging van kennis binnen de gemeentelijke organisatie en beschrijft de financiële kaders op het gebied van archeologie en cultuurhistorie, waarbij ingegaan wordt op de legesheffing en de opzet van een erfgoedfonds.
10
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
Restant van een akkerwal aan de Rijpershoek (boven) en zicht op Rouwenbogt 4-6, de locatie van de laatmiddeleeuwse Hoeve Ten Eynde (onder).
11
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
2
Van ambitie naar beleid
2.1
Inleiding
Erfgoed bepaalt in grote mate het karakter en de identiteit van Reusel-De Mierden. Erfgoed vertelt iets over de geschiedenis van een plek en draagt bij aan de belevingswaarde van het landschap en de bebouwde omgeving. Deze identiteit maakt dat mensen zich thuis en prettig voelen in hun omgeving. Het erfgoed vormt daarom een belangrijk onderdeel van het gemeentelijke ruimtelijke beleid. Het maakt echter ook deel uit van een samenleving die onderhevig is aan snelle veranderingen. De gemeente moet in dit kader vaak afwegingen maken van schijnbaar tegenstrijdige belangen zoals economie en cultuurhistorie. In de praktijk blijkt echter dat die belangen niet tegengesteld hoeven te zijn. Het ruimtelijke cultuurhistorische erfgoed kan immers ook van economisch belang zijn bijvoorbeeld voor het toerisme. De benutting en het versterken van bestaande cultuurhistorische waarden kan in belangrijke mate bijdragen aan het behoud en de versterking van de identiteit van de gemeente. Het erfgoedbeleid moet dan ook inspelen op ruimtelijke ontwikkelingen omdat cultuurhistorische waarden als inspiratiebron in hoge mate bij kunnen dragen aan een kwaliteitsverbetering van het landschap en de historische kernen. Om bovenstaand te realiseren is het nodig om het erfgoedbeleid af te stemmen op het reeds ingezette beleid ten aanzien van erfgoed.
Om meer inzicht te krijgen in de ambitie en visie van de gemeente, zijn de volgende documenten van belang, namelijk:
Beleidsplan Archeologische Monumentenzorg gemeente Reusel-De Mierden 2011
Toekomstvisie 2030 van de gemeente Reusel-De Mierden uit 2013
Omgevingsvisie van de gemeente Reusel-De Mierden uit 2018
Startnotitie Cultureel Erfgoed 2016
Verbinden door cultuur, Cultuurbeleid Reusel-De Mierden 2014-2018
Startnotitie actualisatie beleid ruimtelijke kwaliteit 2020
2.2
Erfgoedzorg tot nu toe
In 2012 is er in samenwerking met de Kempengemeenten een erfgoedkaart opgesteld waarop ruimschoots aandacht is geschonken aan het ruimtelijk erfgoed, zoals historische verkavelingspatronen, wegen en paden, cultuurlandschap, archeologie en gebouwen. Voor het ondergronds erfgoed is een apart archeologiebeleid opgesteld. Toch is er van een integrale benadering van erfgoed tot nu toe nauwelijks sprake geweest. Met integraal bedoelen we aandacht voor erfgoed binnen alle beleidsterreinen. Bovendien is er tegenwoordig in de erfgoedsector veel meer aandacht voor integraliteit en is onze blik op erfgoed verbreed van een object-gerichte benadering naar een gebiedsgerichte aanpak. Een integrale benadering betekent ook een mentaliteitsverandering in het denken over en de omgang met erfgoed. In deze nota geven we hier verder invulling en inhoud aan. Om na te gaan waar en hoe de archeologie en cultuurhistorie momenteel geborgd is in het gemeentelijke beleid, is nagegaan welke instrumenten hiervoor ter beschikking staan en hoe deze worden toegepast. 2.2.1
Erfgoedverordening
In de erfgoedverordening van de gemeente Reusel-De Mierden (vastgesteld in 2011) zijn regels conform het gemeentelijke archeologiebeleid opgenomen om, vooruitlopend op de noodzakelijke vastlegging van de archeologische waarden en verwachtingen in bestemmingsplannen, het archeologische bodemarchief te kunnen beschermen. Hiermee werd voorkomen dat gewacht moest worden op aanpassing van alle plannen binnen de gemeente en werd er een directe bescherming 12
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST gecreëerd voor het hele grondgebied van de gemeente. De praktijk wijst echter uit dat de regels, zoals deze ten aanzien van de archeologische verwachtingsgebieden in de erfgoedverordening zijn opgenomen, niet werden/worden geraadpleegd door de vergunningverleners. Dit instrument lijkt dan ook niet te werken wat betreft archeologie. Voor een objectieve weging van de archeologische en cultuurhistorische waarden is bij het aanwijzen van een monument in 2011 de 'erfgoed meetlat' ontwikkeld, die gekoppeld is aan de erfgoedverordening en het archeologiebeleid. Aan de hand van de kwaliteitscriteria gaafheid/herkenbaarheid, zeldzaamheid en belevingswaarde kunnen zowel afzonderlijke objecten als samenhangende gebieden volgens een vast en inzichtelijk stramien gewaardeerd worden. Dit instrument is bij het aanwijzen van diverse gemeentelijke monumenten naar tevredenheid toegepast en zal dan ook worden voortgezet met dit nieuwe erfgoedbeleid (zie bijlage 1). De mogelijkheid tot het aanwijzen van beschermde archeologische en cultuurhistorische monumenten, ook onderdeel van de erfgoedverordening, is tot op heden echter niet gebruikt. 2.2.2
Bestemmingsplan en omgevingsvergunning
Om na te gaan of de gemeente de archeologische waarden en verwachtingen, zoals vastgelegd in het gemeentelijke archeologiebeleid, ook voldoende heeft geborgd in het bestemmingsplan, is een inventarisatie van de archeologie gemaakt van de twee grootste bestemmingsplannen van Reusel-De Mierden. Het vastgestelde archeologiebeleid uit 2011 is tot op heden nog niet door vertaald in het bestemmingsplan Buitengebied. Zowel de verwachtingszones als de ondergrenzen met betrekking tot archeologisch onderzoek komen niet overeen met het vastgestelde gemeentelijke beleid. Voor archeologisch waardevolle gebieden wordt uitgegaan van 50 m2 en een diepte van 40 cm. Voor gebieden met een archeologische verwachtingswaarde geldt een grens van 100 m2 en een diepte van 40 cm onder maaiveld. Opvallend hierbij is dat bij de bouwregels archeologisch onderzoek pas verplicht is bij bouwwerken groter dan 5.000 m². In het bestemmingsplan “Stedelijk gebied 2018” zijn de zones met archeologische verwachtingen en waarden van de gemeentelijke verwachtingen- en waardenkaart wel opgenomen. Ook de regels Waarde archeologie komen overeen met de ondergrenzen uit het vastgestelde archeologiebeleid. De vastgestelde cultuurhistorische waardenkaart uit 2011 ontbreekt in beide bestemmingsplannen.
Er zijn enkel een aantal beeldbepalende panden, een ensemble en gracht opgenomen op de verbeelding en in de regels is hiervoor een aanlegvergunningenstelsel opgenomen. Geconcludeerd kan worden dat de in 2011 vastgestelde archeologische verwachtingen- en waardenkaart en cultuurhistorische waardenkaart nog niet goed zijn door vertaald in de bestemmingsplannen. In het buitengebied zijn hierdoor enerzijds mogelijk onnodige archeologische onderzoeken uitgevoerd, aangezien uitgegaan wordt van een grofmazige landelijke verwachtingen- en waardenkaart met strenge oppervlakte normen. Anderzijds zullen mogelijk ook archeologische waarden verloren zijn gegaan doordat een archeologische onderzoeksplicht ontbrak. In de Omgevingswet zal de omgang met erfgoedwaarden geborgd worden door maatwerkregels op te nemen in het omgevingsplan, die de huidige regels in de bestemmingsplannen en erfgoedverordening vervangen.
13
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
2.3
Toekomstvisie 2030
De Toekomstvisie van de gemeente Reusel-De Mierden uit 2013 beschrijft het gewenste beeld van de gemeente in 2030. Hierin wordt onder meer het behoud van het landelijke en dorpse karakter benadrukt en vormt het behoud van cultuurhistorische waarden de richtlijn bij nieuwbouw. De gestelde ambities die zich richten op erfgoed vormen de herbestemming van bestaande gebouwen en het herstellen van het Kempische landschap. Door bestaande gebouwen een herstemming te geven, blijven belangrijke plekken behouden en het historisch aanzicht intact. Het Kempisch landschap is te herstellen met meer houtwallen, laanstructuren, bossen, weilanden en groene ruimtes, maar ook schaapsherders, boswachters en boeren kunnen hierin helpen. Ook de trots op het historisch en cultureel erfgoed wordt als duidelijke ambitie benoemd door het benutten van historische locaties. De Heemkundekringen kunnen hierin van betekenis zijn. Er wordt naar gestreefd dat in 2030 het publiek het historisch erfgoed meer dan vroeger waardeert.
2.4
Omgevingsvisie Reusel-De Mierden
De Omgevingsvisie van de gemeente Reusel-De Mierden borduurt voort op de Toekomstvisie van 2013 en schetst het panorama voor de toekomst. Hierbij is ervoor gekozen om niet het eindbeeld, maar de strategie om er te komen vast te leggen. In de Omgevingsvisie wordt de kwaliteit van het Kempische landschap als volgt omschreven: “Opvallend is de ‘kamerstructuur’ in het landschap, de afwisseling van open ruimtes omzoomd door grotere en minder grote boselementen. Uitgestrekte bos- en heidegebieden en vennen liggen als een krans om het gebied heen. In het gebied liggen afwisselend open akkerland met coulissen van lanen, houtwallen van oude kampen structuren en boselementen, kleine dorpen, linten en buurtschappen met kenmerkende langgevelboerderijen en historische laanbeplanting.” Er worden verschillende gebiedsstrategieën beschreven:
Voor de waardevolle natuurgebieden, de cultuurhistorisch waardevolle elementen en de beeldbepalende linten en buurtschappen moet worden voorkomen dat ontwikkelingen hoge bestaande waarden (cultuurhistorie, natuur, maatschappelijke waarde) aantasten en bijdragen aan de verbetering van de bestaande waarden, hetzij in kwaliteit hetzij in omvang.
Voor de verouderde bedrijfslocaties in de kernen, de herinvulling van leegstaande beeldbepalende complexen in de kernen en in onbruik geraakte erven in de linten geldt dat ruimte geboden wordt aan niet belastende “rode” functies onder de harde voorwaarde dat tegelijkertijd bos en/of natuur wordt aangelegd, landschappelijke inpassing wordt gerealiseerd en (recreatieve) langzaam verkeersroutes worden aangelegd en verbeterd.
In de agrarische cultuurlandschappen, de bedrijventerreinen bij Hooge en Lage Mierde, de openbare ruimte in de centra van Reusel, Hooge en Lage Mierde en Hulsel kan het Kempisch karakter in landschappelijke en cultuurhistorische zin worden versterkt door erfgewijze ontwikkeling met een passende vorm, schaal en maat van bebouwing en inbedding in het onderliggende landschap.
14
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
De Kwaliteitenkaart van Reusel-De Mierden, uit de Omgevingsvisie 2018.
2.5
Startnotitie Cultureel Erfgoed en Cultuurbeleid
Ook in de nota “Verbinden door cultuur, Cultuurbeleid Reusel-De Mierden 2014-2018” wordt het belang van erfgoed benadrukt. De gemeente ziet het als haar taak om gezamenlijk met het lokale erfgoedveld kennis over het plaatselijke erfgoed over te dragen aan haar inwoners. Doel is om inwoners meer bewust te maken van het unieke karakter van de eigen leefomgeving en draagvlak te creëren voor erfgoedbehoud. Dit gebeurt door erfgoed te ontsluiten en ‘beleefbaar’ te maken en door structurele communicatie over erfgoed en –projecten. Op 20 september 2016 is vervolgens de Startnotitie Cultureel Erfgoed 2016 vastgesteld door de Raad. Hierin zijn de beleidskaders voor borging van het cultureel erfgoed opgenomen, zoals de 15
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST erfgoedverordening en de Cultuurhistorische waardenkaart uit 2011. Doel van de notitie was het voeren van een actiever beleid met betrekking tot het cultureel erfgoed door het laten groeien van het historisch besef onder de bevolking en het borgen van cultureel erfgoed. Concreet heeft dit in de jaren hierna geleid tot de aanwijzing van meerdere panden tot gemeentelijk monument. Naast de bescherming van monumentale gebouwen wordt hierin ook aandacht gevraagd voor andere aspecten van het erfgoedbeleid zoals erfgoededucatie voor jongeren en het beleefbaar maken van erfgoed voor toerisme en recreatie. In “Verbinden door cultuur, Cultuurbeleid Reusel-De Mierden 20142018” zijn een aantal concrete projecten benoemd welke deels al in uitvoering waren:
Erfgoed/archeologie op een informatieve en aantrekkelijke wijze publiceren op onze gemeentelijke website, een link maken met https://atlas.odzob.nl/erfgoed/.
Erfgoed meer ontsluiten via korte en lange afstandroutes (over gemeentegrenzen heen) met bewegwijzering voor wandelaars en fietsers.
Aantrekkelijke en informatieve erfgoed(rust)punten langs genoemde routes (hier zijn de heemkundeverenigingen al mee bezig). Zo kunnen archeologische structuren van belangrijke gebouwen zichtbaar gemaakt worden in het straatbeeld, bijvoorbeeld door markerende bestrating, een voorbeeld hiervan is de oude kerk in het park in Hulsel;
Onderzoeken of het interessant is om een onderwijsproject over ‘cultureel erfgoed beleven’ te laten ontwikkelen door basisscholen, heemkunde verenigingen, bibliotheek, Erfgoed Brabant.
Jaarlijks reikt de gemeente de cultuurprijs uit, voor de nominaties extra aandacht vragen voor particulieren of lokale organisaties die zich bijzonder hebben ingezet voor behoud van erfgoed in de gemeente.
Voor de Erfgoed Geowiki gaat een lokale werkgroep aan de slag om informatie te verzamelen en op de Erfgoed Geowiki te plaatsen. Bevorderen dat de Erfgoed Geowiki wordt aangevuld en uitgebreid in samenwerking met de heemkundeverenigingen en de VVV.
In de startnotitie zijn hier nog de volgende ideeën aan toegevoegd:
Het betrekken van de bevolking en vrijwilligers bij opgravingen;
Het tentoonstellen van vondsten en het zichtbaar maken van archeologische onderzoeken;
Meer aandacht voor het borgen van verhalen in relatie tot ons erfgoed, zoals de sigarenindustrie, de wereldoorlogen, de ontwikkeling van de landbouw, het veranderde landschap, de grote gezinnen, het katholicisme, het onderwijs, onze relatie met de Belgen.
2.6
Actualisatie beleid ruimtelijke kwaliteit
Tot slot loopt parallel aan het opstellen van dit erfgoedbeleid, het actualiseren van het beleid ten aanzien van de ruimtelijke kwaliteit. In de ‘Startnotitie actualisatie beleid ruimtelijke kwaliteit’ wordt een voorlopige koers en een aantal keuzes voorgelegd met betrekking tot het ruimtelijke kwaliteitsbeleid van de gemeente Reusel-De Mierden. Doel van het ruimtelijke kwaliteitsbeleid is het borgen van een aantrekkelijke leefomgeving. Bij de toetsing van de ruimtelijke kwaliteit van nieuwe plannen vormen de cultuurhistorische waardenkaart en de uitgangspunten uit de erfgoednota samen met de gebieden uit de Omgevingsvisie de basis. Zo hebben de gebieden met cultuurhistorische (ensemble)waarden een kritisch toetsingsniveau, evenals ontwikkelingsgebieden (via beeldkwaliteitsplannen) en de belangrijkste toegangswegen van de kernen. Verder wordt voorgesteld om uit te gaan van een gebiedsgerichte benadering bij het behouden, versterken en eventueel herstellen van de cultuurhistorisch waardevolle eigenschappen van de kernen en het buitengebied. Dit sluit aan bij de Erfgoedwet en Omgevingswet waarbij de nadruk niet langer ligt op het object-, maar vooral het gebiedsniveau (integrale afweging).
16
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
2.7
Ambitie en beleidsthema’s
We concluderen uit bovenstaande beleidsstukken dat er bestuurlijk een groot draagvlak en ambitie is voor behoud en ontwikkeling van de cultuurhistorische waarden. Het erfgoed van Reusel-De Mierden kunnen en willen we in de toekomst meer benutten. We zijn trots in de Kempen te wonen en te werken en willen dat uitdragen. Daarom stellen we ons ten doel dat de gemeente rijker wordt door de inzet van de kwaliteiten en de aantrekkingskracht van het erfgoed. We willen verbondenheid creëren tussen de historie en de huidige inwoners/gebruikers. Het verrijken van de gemeente met iets wat al eeuwen aanwezig is, vraagt om een duidelijke concretisering in ambities en acties in het te voeren erfgoedbeleid. Om deze reden zijn er vier beleidsthema’s opgesteld die bijdragen aan de realisatie van het doel. Binnen elk thema bevinden zich één of meerdere concrete acties. De beleidsthema’s die in deze nota puntsgewijs verder zijn uitgewerkt:
Beschermen van erfgoed (hoofdstuk 4);
Versterken eigen karakter (hoofdstuk 5);
Erfgoed verankeren (hoofdstuk 6);
Verbeteren van de kwaliteit van erfgoed (hoofdstuk 7).
Dit betekent overigens niet dat de gemeente die ambities ook allemaal zelf moet oppakken. Erfgoed is immers van ons allemaal en daarom wordt ingezet op gedeelde verantwoordelijkheid en partnerschap. Iedereen wordt uitgenodigd om een bijdrage te leveren aan behoud, benutting en het uitdragen van het erfgoed van Reusel-De Mierden.
17
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
Open akker ten zuiden van Vloeieind (boven) en de locatie met verbeelding van de middeleeuwse kerk bij het busstation in Reusel (onder)
18
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST
3
Beschermen van erfgoed
De zorg voor het cultureel erfgoed wordt voor een groot deel bepaald door het rijk en de provincie. Het gedachtegoed van de Omgevingswet en de Erfgoedwet vormen dan ook belangrijke ingrediënten van de nieuwe erfgoednota en zijn maatgevend voor de uitgangspunten in de benadering en omgang met erfgoed. Maar ook de provincie Noord-Brabant heeft maatregelen neergelegd die betrekking hebben op erfgoed van provinciale waarde. Zonder hier al te diep op alle wetten en regels in te willen gaan, worden de belangrijkste regels aangestipt. Daarnaast wordt ook ingegaan op de wettelijke taken die hieruit voortvloeien voor de gemeente.
Deze infographic laat zien welke aspecten van de Monumentenwet over zijn gegaan naar de Erfgoedwet en welke onderdelen overgaan naar de Omgevingswet zodra die in werking treedt. (Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.)
3.1
Erfgoedwet
Samen met de Omgevingswet maakt de Erfgoedwet de integrale bescherming van het cultureel erfgoed mogelijk. De Erfgoedwet bundelt wetten op het gebied van museale objecten, musea, monumenten, archeologie en archieven. In de wet is vastgelegd hoe er met het cultureel erfgoed wordt omgegaan, wie daarbij welke verantwoordelijkheid heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgevoerd. In de Erfgoedwet is opgenomen dat een eigenaar moet zorgen dat zijn of haar rijksmonument zodanig onderhouden wordt, dat het behoud gewaarborgd is. Wanneer onvoldoende onderhoud leidt tot verval en schade is het de taak van de gemeente om handhavend op te treden. De gemeente mag daarbij niet wachten tot een ingrijpende restauratie nodig is. Om dat te kunnen bepalen is de gemeente verplicht de staat van de monumenten te monitoren. Dit kan alleen door periodiek (visuele) bouwkundige inspecties uit te voeren. Door tijdig ingrijpen wordt onnodig verlies aan het erfgoed voorkomen. Om de kwaliteitsborging in de archeologie te moderniseren en om de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van archeologische opgravingen zoveel mogelijk bij de markt neer te leggen, is de opgravingsvergunning vervangen door een wettelijk geregelde certificering. Alleen gecertificeerde
19
BOUWSTENEN VOOR DE TOEKOMST bedrijven of organisaties mogen archeologische resten opgraven. Deze kwaliteitsborging richt zich op een zorgvuldige inrichting van processen.
3.2
Veranderingen als gevolg van de Omgevingswet
Tot voor kort vond de bescherming van erfgoed met name plaats door aanwijzing; rijksmonumenten op basis van de Erfgoedwet en gemeentelijke monumenten op grond van de gemeentelijke erfgoedverordening. Met de komst van de Omgevingswet zal bescherming plaats gaan vinden door het opnemen van rijks- en gemeentelijke monumenten in het omgevingsplan en een hieraan gekoppeld vergunningstelsel. Daarnaast is de nadruk bij het beschermen van cultureel erfgoed verschoven van het individuele monument naar de omgevingskwaliteit. Het gaat niet alleen om de voorkant van een pand maar net zozeer over de samenhang met het interieur, de erfinrichting en de omgeving. Op dit moment vormen verschillende wetten nog het fundament voor de bescherming van rijksmonumenten en archeologie (Erfgoedwet, Monumentenwet 1988 en Besluit Ruimtelijke Ordening). Na 2021 zal de gehele erfgoedzorg zijn geregeld binnen de Erfgoedwet en de Omgevingswet. In de Erfgoedwet is alles opgenomen wat betrekking heeft op het behoud en beheer van cultureel erfgoed in brede zin, zoals instandhouding monumenten, aanwijzingsprocedures voor erfgoed en dergelijke.
In de Erfgoedwet zijn nieuwe regels geïntroduceerd ten aanzien van onderhoudsplicht van eigenaren van rijksmonumenten en de mogelijkheid om een ensemble aan te wijzen, bestaande uit functioneel onlosmakelijk (zowel nagel- als niet-nagelvast) met elkaar verbonden roerend en onroerend erfgoed. Met betrekking tot gebouwde rijksmonumenten, niet zijnde woningen, zorgt het rijk voor restauratiesubsidies (bepaalde subsidies lopen via de provincies) en onderhoudssubsidies (SIMsubsidies).1 In de Omgevingswet is erfgoed als ruimtelijke factor stevig verankerd. Dat betekent onder meer dat in de Omgevingswet specifieke regels zijn opgenomen vanuit de zorgplicht die de gemeente heeft om het cultureel erfgoed in stand te houden.2 De belangrijkste taken voor de gemeente voortvloeiend uit de regelgeving van de rijksoverheid zijn: 1.
Er wordt een brede definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd. Het gaat om gebouwde en aangelegde monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten én cultuurlandschappen.
2.
De gemeente moet aantasting van de omgeving van beschermde monumenten voorkomen. Dat moet voor zover die aantasting een negatieve invloed heeft op het aanzicht of de waardering van die monumenten. Dit geldt voor alle beschermde monumenten: rijksmonumenten, provinciale en gemeentelijke monumenten. Hiervoor moeten gemeenten regels opnemen in het omgevingsplan.
3.
In de omgevingsvisie staan de ontwikkelingen en ambities op lange termijn voor bouwwerken, infrastructuur, cultureel erfgoed, bodem, lucht, natuur en andere aspecten van de fysieke leefomgeving. Dat betekent onder meer dat aangegeven moet worden hoe de gemeente met zijn erfgoed omgaat en de instandhouding ervan voor de lange termijn waarborgt.
4.
Het omgevingsplan komt in de plaats van het huidige bestemmingsplan en de gemeentelijke erfgoedverordening. Ook de regels voor de bescherming van rijksmonumenten en rijksbeschermde stads- en dorpsgezichten vallen daaronder. Hierbij moeten de regels die zijn