B1. Special 'Water' Staat van Utrecht

In de grondwater-meetronde uit 2021 in de provincie Utrecht is gekeken naar nutriënten, metalen, gewasbeschermingsmiddelen, medicijnresten en ‘opkomende stoffen’. Geconcludeerd wordt dat in ruim driekwart van de meetfilters zich één of meer van de stoffen uit de stofgroepen gewasbeschermingsmiddelen, medicijnresten en/of industriële stoffen (inclusief uit de PFAS-groep) bevinden.

Meer weten? • Grondwater | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) • Provincie Utrecht (2022); Memorandum. Toelichting rapportage grondwaterkwaliteit natuur 2022, uitgevoerd in de provincie Utrecht • SWECO (2021); PMG meetronde grondwaterkwaliteit 2021. Provincie Utrecht • Vergrijzing van grondwater | STOWA

Meetpunten grondwaterkwaliteit (2021) Provincie Utrecht

Eemnes De Ronde Venen

Bunschoten

Baarn Amersfoort

Stichtse Vecht Soest

De Bilt

Leusden Woerden

Zeist

Utrecht

Woudenberg Renswoude

Monfoort IJsselstein

Oudewater

Bunnik

Utrechtse Heuvelrug Veenendaal

Nieuwegein Houten

Wijk bij Duurstede Rhenen

Lopik

Vijfheerenlanden

bemonsterd meetpunt in 2021

Bron: Provincie Utrecht (2023)

31

Deel II

Afgeleide water­ opgaven voor provincie, regio’s, gemeenten en huishoudens De grote wateropgaven zoals besproken in het vorige deel, brengen diverse hieraan afgeleide watertaken met zich mee op provinciaal, regionaal, gemeentelijk en huishoudelijk niveau. In dit deel richten we ons op enkele hiervan specifiek, zoals die op het gebied van drinkwaterproductie (hoofdstuk 5) en op het gebied van waterafvoer en rioolwaterzuivering (hoofdstuk 6). Voorafgaand kijken we eerst nog naar welke (bestuurlijke) partijen invulling geven aan de afzonderlijke watertaken en hoe de Utrechtse wateren er uitzien (hoofdstuk 4). Afsluitend gaan we in op de manier waarop gemeenten een steeds grotere rol spelen bij de aanpak van de wateropgaven en op de nieuwe, brede ruimtelijke koers die de Rijksoverheid heeft uitgezet: het ‘water- en bodemsturend werken’ (hoofdstuk 7).

32

4

Beheerstructuur van de wateropgaven

De beheerstructuur van de wateropgaven in Nederland is vrij complex te noemen. Er zijn veel partijen met specifieke eigen opgaven – waarbij de opbrengsten uiteindelijk als puzzelstukjes moeten samenvallen in één groot eindresultaat. Dit vergt veel onderlinge afstemming en samenwerking. Vooral de positie van waterschappen is speciaal hierbij. We besteden hier extra aandacht aan. Tenslotte noemen we in dit hoofdstuk de belangrijkste wateren van de provincie Utrecht.

4.1

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

– Wetgeving op het gebied van water (mede afgestemd op Europese regelgeving) – Nationaal beleid en richtlijnen

Rijkswaterstaat

– Beheer hoofdvaarwegen, zoals Nederrijn/Lek, Amsterdam-Rijnkanaal – Waterkwaliteit nationale wateren

Provincies

– Beheer provinciale vaarwegen, zoals Eem en Merwedekanaal – Toewijzen waterfuncties – Borging waterbelangen grond- en oppervlaktewateren – Bescherming grondwaterkwaliteit – Vertaling nationale beleid naar regio – Vergunningen grotere grondwateronttrekkingen – Toezicht officiële zwemlocaties

Gemeenten

– Inzameling en transport afvalwater naar zuivering via riolering – Inzamelen en verwerken regenwater om overlast te voorkomen – Voorkomen structurele grondwateroverlast – Beheer en onderhoud stedelijk oppervlaktewater zoals vijvers, beken, meren – Klimaatproof maken van stedelijke gebieden – Beheer lokale, stedelijke vaarwegen

Waterschappen (regionaal)

– Waterkeringen – Waterkwaliteitsbeheer (afvalwaterzuivering, vergunningverlening lozingen op oppervlaktewater) – Waterkwantiteitsbeheer (waterpeilbeheer, vergunningverlening (grond)wateronttrekkingen) – Beheer en onderhoud regionale wateren – Beheer regionale vaarwegen – Muskusrattenbeheer

Drinkwaterbedrijven (regionaal)

– Produceren en transporteren drinkwater

Europese Unie

Richtlijnen: – Kader Richtlijn Water (KRW) – Zwemwaterrichtlijn – Richtlijn voor stedelijk afvalwater – Overstromingsrichtlijn – Drinkwaterrichtlijn – Grondwaterrichtlijn

Complexe algemene beheerstructuur

Er zijn veel verschillende partijen die over het water in de provincie Utrecht gaan. Het is een complexe infrastructuur, waarin het zeker niet zo is dat bijvoorbeeld de provincie Utrecht eindverantwoordelijk is op alle water-aangelegenheden. Zo zijn er ook taken expliciet bij Rijkswaterstaat belegd, bij drinkwaterbedrijven en vooral ook waterschappen. Ingewikkeld is dat de werkdomeinen van bijvoorbeeld waterschappen en drinkwaterbedrijven, de provinciegrenzen overschrijden. In de provincie Utrecht hebben we met vier waterschappen en drie drinkwaterbedrijven te maken, wiens werkgebieden buiten de Utrechtse grenzen doorlopen. In het kort zijn de afzonderlijke taken van de verschillende partijen als volgt:

Bron: Staat van Utrecht

33

Meer weten? • Waterbeheer in Nederland | Water | Rijksoverheid.nl • Organisatie waterbeheer - Kenniscentrum InfoMil

4.2

Bijzondere status van de waterschappen

Waterschappen die in de provincie Utrecht actief zijn, zijn het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, waterschap Vallei en Veluwe, waterschap Rivierenland en waterschap Amstel, Gooi en Vecht. Nederland is vrij uniek waar het gaat om het bestaan van waterschappen. Uiteraard heeft dit te maken met het feit dat Nederland een waterland is bij uitstek en een lange historie kent op het gebied van droogleggingen en waterkeringen. Waterschappen vonden hun oorsprong in de late middeleeuwen, toen er gemalen werden gebouwd die de landbouw- en woongebieden moesten beschermen tegen overstroming. Over wanneer en hoelang er drooggelegd moest worden moest (structureel) overleg plaatsvinden tussen partijen met uiteenlopende belangen op dit gebied, zoals schippers, handelaren, agrariërs en bewoners. Uit deze overlegvormen zijn de waterschappen ontstaan: een geïnstitutionaliseerde vorm van bestuur over de waterhuishouding in een gebied. In de afgelopen tachtig jaar is er een reeks hervormingen op gang gekomen die ervoor gezorgd heeft dat we in Nederland van 2.600 waterschappen in 1950 naar 21 in 2023 zijn gegaan.

De 21 waterschappen die er momenteel zijn in Nederland, kunnen opgevat worden als een soort ‘waterprovincies’, compleet met een eigen ‘commissaris van de koning’ (de dijkgraaf), gekozen ‘statenleden’ (algemene bestuursleden van het waterschap) en ‘gedeputeerden’ (het dagelijks bestuur van het waterschap). Steltkluut.

34

Bron: Beeldbank Provincie Utrecht

Ze functioneren parallel aan de provincies zelf, en zijn op basis van eenzelfde vorm van democratische verkiezingen tot stand gekomen. Het belangrijkste verschil is dat een waterschap een vorm van functioneel bestuur kent (namelijk alleen kan besturen op gebied van water-aangelegenheden) en provincies een algemeen bestuur. Dit laatste betekent dat provincies zich bezig moeten houden met een grote diversiteit van maatschappelijk-bestuurlijke vraagstukken.

Vier waterschappen in de provincie Utrecht

Eemnes

Bunschoten

De Ronde Venen

Amstel, Gooi en Vecht

Baarn Amersfoort

Stichtse Vecht

Soest De Bilt

Vallei en Veluwe Leusden

Woerden

Zeist

Utrecht

De Stichtse Rijnlanden

Monfoort

IJsselstein

Oudewater

Woudenberg Renswoude Bunnik

Nieuwegein Houten

Lopik

Utrechtse Heuvelrug

Veenendaal

Wijk bij Duurstede Rhenen

Vijfheerenlanden

Rivierenland

Bron: CBS

Het bestaan van waterschappen is niet altijd onomstreden geweest. Er zijn in de geschiedenis vaker geluiden geweest waarin men aangaf graag te zien dat ze op zouden gaan in bijvoorbeeld het provinciale bestuur. Een belangrijk argument om daar niet voor te kiezen, is het borgen van de kwaliteit van water gerelateerde bedrijvigheid. Zo hebben agrariërs en het bedrijfsleven een onevenredig direct belang bij bijvoorbeeld ‘peilbesluiten’; de te kiezen hoogte van de waterstand. Zij hebben dan ook altijd een aandeel ‘geborgde zetels’ gehad in het dagelijks bestuur van het waterschap en droegen evenredig sterker mee in de kosten. Zou je dit systeem loslaten, dan zou er risico zijn dat beslissingen rondom waterbeheer in stukjes verspreid raken in brede portefeuilles van algemeen bestuurders. Ook de complexe samenwerking van waterdeskundigen zou dan meer ad hoc kunnen gaan plaatsvinden. De borging van de waterveiligheid en het kwaliteitsbeheer zou daarmee sterk in het geding kunnen komen. Dit neemt niet weg dat de (interne) organisatie van waterschappen momenteel niet in steen gebeiteld is. Er wordt nog steeds gesleuteld aan de beste manier waarop de waterschapsverkiezingen kunnen worden gehouden en het bestuur kan worden gevormd.

Zo kennen de waterschapsbesturen sinds de verkiezingen van 15 maart 2023 geen geborgde zetels voor het bedrijfsleven meer, maar nog wel twee voor de landbouwsector en twee voor natuurbeheerders.

35

Overigens zijn inwoners, doordat zij direct hun stem kunnen uitbrengen bij de waterschapsverkiezingen, op een uiterst directe manier betrokken bij de wijze waarop er in de eigen regio keuzes worden gemaakt op het gebied van waterbeheer. Via het ‘eigen’ belastingstelsel van de waterschappen, betaalt iedereen ook direct mee aan de bekostiging van taken die worden uitgevoerd. Grofweg gaat het daarbij enerzijds om kosten voor het beheer van de watersystemen (waterschapsheffing) en anderzijds voor de waterzuivering (verontreinigingsheffing). Omdat alle waterschapsgebieden in Nederland verschillen naar beheersbehoeften, verschilt ook de hoogte van de kosten per waterschap. Het maakt verschil of je bijvoorbeeld in Zeeland woont (met hele grote waterschapsopgaven) of in Midden-Brabant. In totaal heffen de waterschappen in Nederland in 2023 ruim 3,5 miljard euro aan belastingen, 1,9 voor de watersysteemtaak en 1,6 miljard voor de waterzuivering. Inwoners van de waterschapsregio Rivierenland betalen iets meer voor de watersystemenheffing dan voor de zuiveringsheffing. In de andere drie waterschapsregio’s binnen de provincie Utrecht betalen inwoners meer voor de zuiveringsheffing dan voor de watersysteemheffing. (Zie figuur ‘Opbouw begrote waterschapsheffingen 2023’).

Opbouw begrote waterschapsheffingen (2023)

Waterschap De Dommel Waterschap Vallei en Veluwe Waterschap Aa en Maas Waterschap Limburg Hhs De Stichtse Rijnlanden Waterschap Amstel, Gooi en Vecht Waterschap Brabantse Delta Waterschap Vechtstromen Hoogheemraadschap van Rijnland Waterschap Rijn en IJssel Hhs van Schieland en Krimpenerwaard Waterschap Zuiderzeeland Hhs Hollands Noorderkwartier Waterschap Hollandse Delta Waterschap Hunze en Aa's Waterschap Rivierenland Waterschap Drents Overijsselse delta Wetterskip Fryslân Hoogheemraadschap van Delfland Waterschap Noorderzijlvest Waterschap Scheldestromen €0

€100

€200

€300

€400

€500

watersystemen (euro per meerpersoonshuishouden) zuivering en verontreiningsheffing (euro per meerpersoonshuishouden) Bron: CBS. Bij deze cijfers wordt uitgegaan van een meerpersoonshuishouden met een koopwoning met een WOZ-waarde van 370.000 euro.

36

€600

Meer weten? • Raadschelders, J. (1993); Waterschappen in Nederland. • Vollaard, H. (2023); Waterschappen. Democratie in een onbekend bestuur. • Waterschappen heffen ruim 3,5 miljard euro in 2023 (cbs.nl) • De graaf, de dijkgraaf en de kunst van het aanpassen | Waterschap Rivierenland • Binnen de waterschappen | Bestuurslagen | Politieke ambtsdragers

4.3

Utrechtse wateren

De provincie Utrecht heeft relatief, voor Nederlandse begrippen, een bescheiden hoeveelheid wateren binnen haar grenzen: zo’n 76 vierkante kilometer. Alleen de provincies Drenthe en Limburg hebben minder binnenwater. Koplopers zijn de provincies Friesland (668 km2 binnenwater plus 1.745 km2 buitenwater) en NoordHolland (746 km2 binnenwater plus 683 km2 buitenwater). Het feit dat de provincie zelf relatief weinig binnenwater omvat, betekent niet dat de bijbehorende opgaven ook klein zijn. Door de afstroming wordt bijvoorbeeld mogelijk vervuild water vanuit binnen- en buitenland door de provincie heen vervoerd. Enkele grote wateren in de provincie Utrecht zijn:

Het Amsterdam-Rijnkanaal: Deze stroomt vanuit de Waal, bij Tiel, via Wijk bij Duurstede de provincie in, om aan de noordkant, bij Nigtevecht de provincie weer te verlaten. Overigens is er ook een verbinding tussen Amsterdam-Rijnkanaal en de Lek, het Lekkanaal. Deze is gesitueerd ten oosten van Nieuwegein. Daarnaast kent de provincie ook diverse plassen zoals Vinkeveense plassen, Maarsseveense plassen en Tienhovense plassen en poldergebieden. Deze laatsten zijn vooral in het westen en noorden van de provincie gelegen, met veel poldersloten en vaarten. Vierkante kilometer binnen- en buitenwater, naar provincie (2022)

Fryslân Noord-Holland

De Lek: Deze stroomt tussen Wageningen (Gelderland) en Rhenen (provincie Utrecht) de provincie binnen. Op die plek heeft het nog de naam Nederrijn, een aftakking van de Rijn. Bij Wijk bij Duurstede gaat de naam Nederrijn over in Lek. Ten westen van de gemeente Lopik verlaat de Lek de provincie Utrecht richting Rotterdam. Naast de Lek zijn er in de provincie Utrecht nog een aantal andere waterlopen die hun oorsprong vinden in de Rijn, Kromme Rijn, Leidse Rijn en Oude Rijn. De Eem stroomt vanaf Amersfoort naar het Eemmeer, onder Flevoland. De Vecht stroomt vanaf Utrecht richting Nigtevecht en mondt bij Muiden uit in het IJmeer.

Zeeland Flevoland Groningen Zuid-Holland Noord-Brabant Gelderland Overijssel Utrecht Limburg Drenthe 0

500 binnenwater (km2)

1.000

1.500

2.000

2.500

buitenwater (km2)

Bron: CBS

37

Sommige wateren zijn geschikt om met een boot te varen. Over de Lek, de Eem en het Amsterdam-Rijnkanaal varen grote beroepsvaart-schepen. Op de kleinere wateren zoals de Grecht, de Vecht en delen van de Kromme Rijn kan ook met een recreatieboot worden gevaren. De provincie wijst deze wateren aan in overleg met landelijke partijen. Wat het zwemmen betreft in de Utrechtse wateren, dit is niet overal veilig of toegestaan. De provincie Utrecht wijst elk jaar de officiële zwemwaterlocaties aan waar dit wel veilig kan en ziet er op toe dat dit water veilig gehouden wordt.

nkanaa

l

Enkele grote wateren in de provincie Utrecht

Eem

rdam-R ij Amste

De Ronde Venen

Eemnes

Vecht

Vinkeveense Plassen

Baarn Tienhovense Plassen

Stichtse Vecht

Maarsseveense Plassen

Amersfoort Soest

Va

lle

De Bilt

ika

Meer weten? • https://waterrecreatienederland.nl/kennisbank/basisvisierecreatietoervaart-nederland-2020-2025/ • https://www.zwemwater.nl/

na

al

Leusden

t

ch Ve

Woerden

Bunschoten

Zeist

Utrecht

Woudenberg Renswoude

Monfoort aal

om Kr

IJsselstein

m

Lek

Lopik

Houten

Le

k

Lek

Vijfheerenlanden

Bron: Staat van Utrecht (2023)

38

Utrechtse Heuvelrug

e

Am

Rijn

kan

Oudewater

Bunnik

Nieuwegein

ste

rda

m-

Rij

Veenendaal

Wijk bij Duurstede

nka

naa

l

jn N e d e rri

Rhenen

5

Drinkwater: grenzen aan productiemogelijkheden in zicht

De drinkwaterproductie is onder invloed van de klimaat­ veranderingen, milieuproblematiek en toenemende vraag onder druk komen te staan. Dat geldt zeker ook voor het werk van Vitens, het drinkwaterbedrijf dat het grootste deel van de provincie Utrecht bedient. In dit hoofdstuk kijken we naar achtergronden van gebruik en productie van drinkwater, de opgaven die hierbij spelen, en naar drinkwatercontrole.

5.1

Drinkwatergebruik

Drinkwater dat door de drinkwaterbedrijven wordt aangeleverd, wordt in heel Nederland grotendeels (68%) benut door huis­ houdens. In 2021 gaat het om 812 miljoen m3. De overige 32% wordt gebruikt voor economische doeleinden (390 miljoen m3). Drinkwater wordt in Nederland grotendeels ‘gemaakt’ van opgepompt grondwater (twee derde deel van de totale Nederlandse productie) en van oppervlaktewater (een derde deel). Voor de provincie Utrecht geldt dat zo goed als al het drinkwater dat in de provincie wordt gedronken, uit opgepompt grondwater bestaat. De laatste jaren is het totale huishoudelijk waterverbruik grillig geweest door vrij extreme weersomstandigheden. In relatief warme, droge zomers gebruiken huishoudens meer drinkwater voor het sproeien van de tuin of het vullen van zwembadjes. In 2022 gebruikt een gemiddelde Nederlander ruim 128 liter drinkwater per dag. Het grootste deel

gaat naar het douchen (46 liter), toiletgebruik (30 liter) en de wasmachine (17 liter). Gebruik drinkwater in huis naar liters per persoon per dag (2021)

128,1

totaal handwas 0,6 buiten 0,9 handafwas

1

consumptie

2,6

afwasmachine

2,9

overig

3,6

bad

5,3

wastafelgebruik

8,7

handen wassen

9,2

wasmachine

16,9

toilet

30,2

douche

46,2 0

20

40

60

80

100

120

140

Bron: VEWIN (2022)

Meer weten? • VEWIN (2022); kerngegevens drinkwater 2022 • Hoe gebruiken we ons water? (cbs.nl) • Watergebruik Thuis (WGT) 2021 (cbs.nl) 39

5.2

Drinkwaterproductie

Grondwaterbeschermings- en waterwingebieden in de provincie Utrecht

Eempolder

Bethunepolder waterleidingkanaal Bethunepolder

Amersfoort-Koedijkerweg Groenekan

Beerschoten

Leidsche Rijn

Woerden

SoestduinenAmersfoort-Berg

Bilthoven

Zeist

De Meern

Woudenberg

Linschoten

Blokland

Bunnik WCB Nieuwegein

Driebergen Doorn Veenendaal

Nieuwegein Tull en Vianen

't Waal

Leersum Cothen

Vianen-Panoven Langerak

Rhenen

Lexmond

100-jaarsaandachtsgebied boringsvrije zone grondwaterbeschermingsgebied waterwingebied kwetsbare strategische grondwatervoorraad matig kwetsbare strategische grondwatervoorraad Bron: Provincie Utrecht (2023)

40

Voor het onttrekken van grondwater ten behoeve van de productie van drinkwater heeft een drinkwaterbedrijf een vergunning nodig, die moet worden verstrekt door de provincie. De provincie is daarmee de instantie die bepaalt hoeveel en op welke plekken er grondwater mag worden onttrokken binnen een bepaalde tijdspanne. Momenteel staat er druk op de mate waarin drinkwater­ bedrijven hun water kunnen leveren. De grenzen aan wat, op een verantwoorde manier, kan worden opgepompt (‘onttrokken’) komen zeker ook in de provincie Utrecht steeds meer in zicht. Dit heeft consequenties voor bijvoorbeeld de bouw van nieuwe woonwijken. Het is niet langer vanzelfsprekend dat de drinkwaterbedrijven aan alle vraag kunnen voldoen of dat de interne infrastructuur toereikend is om alle piekmomenten op te blijven vangen. De toegenomen vraag naar drinkwater en de soms aanhoudende droogteperiodes kunnen gaan zorgen voor volume-vragen die niet meer geleverd kunnen worden. Drinkwaterbedrijven zien groot belang in het naar beneden brengen van de watervraag. Zij vragen inwoners om in algemene zin wijs met drinkwater om te gaan en bijvoorbeeld niet meer tijdens piekuren (zoals wanneer mensen douchen) ook hun tuin te besproeien.

drinkwater zoekgebied

Het oppompen van grondwater gebeurt in zogenaamde waterwin­ gebieden. In de provincie Utrecht zijn deze bijvoorbeeld te vinden bij Bethunepolder (bij Maarssen), in Woerden, Nieuwegein, Groenekan, Soestduinen, Beerschoten en Amersfoort. De gebieden direct hieromheen zijn aangewezen als grondwater­ beschermingsgebieden. Hier gelden regels voor wat er wel en niet mag. Bijvoorbeeld mag er in deze gebieden niet zomaar tot bepaalde diepten worden gegraven, bodemenergiesystemen worden aangelegd, bepaalde soorten bestrijdingsmiddelen worden gebruikt of (andere) gevaarlijke stoffen worden opgeslagen. De provincie is het orgaan dat de regels vaststelt en toezicht houdt. Door de toenemende vraag naar bebouwing, weginfrastructuur en nieuwe vormen van energievoorziening in de provincie Utrecht

wordt het steeds ingewikkelder om ruimte te vinden die kan worden aangewezen als grondwaterbeschermings- en waterwingebied. Het verlenen van vergunningen door de provincie vraagt dan ook om strikte belangenafwegingen. Wat betreft de kwaliteit van het Utrechtse drinkwater kan gesteld worden dat deze altijd vrij goed geweest is. In principe waren er relatief weinig zuiveringsstappen nodig om van het onttrokken grondwater drinkwater te maken. Toch worden er de laatste jaren ook in het Utrechtse grondwater, dat gebruikt wordt voor het maken van drinkwater, steeds vaker verontreinigende stoffen aangetroffen. [zie ook paragraaf 3.5 Kwaliteit van het grondwater] Meer weten? • Grondwaterbescherming drinkwaterwinning | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) • Ruimtelijke bescherming en gebiedsaanpak drinkwaterwinning | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) • Ontdek, bezoek en bescherm onze waterwingebieden | Vitens • Provincie Utrecht (2020); Uitvoeringsprogramma drinkwater provincie Utrecht 2021-2027 • Loenderveense Plas en Bethunepolder | Waternet

5.3

Controle op het drinkwater

Al het drinkwater in Nederland moet voldoen aan wettelijke normen die voortkomen uit de Drinkwaterwet. De drinkwaterbedrijven analyseren de kwaliteit van het drinkwater én van het (grond)water dat zij gebruiken op diverse stoffen (parameters). Naast controle op vooraf omschreven, wettelijk voorgeschreven parameters zoals legionella, E-coli, pesticiden en stoffen uit de PFAS-groep wordt ook gekeken naar nieuwe stoffen die aanwezig kunnen zijn. Deze laatste zijn signaleringsparameters zoals bijvoorbeeld EDTA, een stof die voorkomt in persoonlijke verzorgingsproducten en wasmiddelen. De Inspectie Leefomgeving en Transport (onderdeel van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat) verzamelt deze gegevens en rapporteert jaarlijks over de drinkwaterkwaliteit in Nederland. Zij meet daarbij vanaf zuiveringspunt tot aan het tappunt bij consumenten. Meer weten? • Drinkwaterkwaliteit 2021 | Rapport | Rijksoverheid.nl

41

De Venen. Bron: Beeldbank Provincie Utrecht

42

6

Het afvoeren van water: opgaven rond waterzuivering en waterberging

Water dat in bedrijven of huishoudens gebruikt is en daarmee vervuild, komt via riolering en zuivering weer terug in het oppervlaktewater. Ook water dat als neerslag uit de lucht komt (hemelwater) vindt zijn weg naar oppervlaktewater en bodem. Er doen zich verschillende belangrijke vraagstukken voor rondom afval- en hemelwater. Naast zorgen voor effectieve inzameling en zuivering van het afvalwater, vraagt de klimaatverandering ook om een nieuwe manieren van verwerking van hemelwater. Voor deze opgaven staan enerzijds waterschappen en gemeenten aan de lat. Anderzijds zijn er belangrijke maatregelen die door inwoners zelf kunnen worden gerealiseerd.

6.1 Rioolwaterzuivering en het probleem van overbelasting Water dat gebruikt is en daarbij verontreinigd ondergaat als afvalwater eerst een behandeling bij de rioolwaterzuiverings­ installaties (rwzi’s). Een relatief klein deel wordt direct geloosd door bedrijven, vaak nadat het bedrijf het water eerst zelf heeft gezuiverd. Dit laatste komt met name voor bij de grote industriële bedrijfscomplexen. Van rwzi’s wordt in de loop der tijd een steeds hogere graad van zuivering geëist. Dit hangt samen met het feit

dat er steeds meer nutriënten en verontreinigende stoffen via het afvalwater in het milieu terecht komen. Waterschappen beheren in totaal in Nederland in totaal 360 rwzi’s, waarvan er zich 24 in de provincie Utrecht bevinden. De financiering vindt plaats op basis van de zuiveringsheffing, die bij alle producen­ ten van afvalwater wordt geheven; zowel huishoudens als bedrijven. De sector kan milieubewust genoemd worden. Ze werkt inmiddels aan het produceren van energie – niet alleen voor eigen gebruik maar ook om toe te leveren aan woningen. Ook legt men zich toe op het winnen van waardevolle stoffen uit het afvalwater zoals fosfaat (ten behoeve van duurzame meststoffen), cellulose (voor bouwmaterialen) en biogas. Een groot basisprobleem waar rwzi’s mee te maken hebben is het feit dat de rioleringsstelsels waardoor zij het afvalwater binnenkrijgen, deels ook nog schoon regenwater meevoeren. Dit heeft te maken met het feit dat oudere rioleringsstelsels (tot aan de jaren zeventig van de vorige eeuw) hier ook op gebouwd waren: het gezamenlijk transporteren van zowel afvalwater als regenwater. Hier kleven twee belangrijke negatieve consequenties aan. De eerste is dat door de vermenging van regenwater en afvalwater het zuiveringsproces binnen de rwzi niet optimaal efficiënt kan verlopen.

Voor optimale efficiëntie is het nodig dat het afvalwater zo gelijkmatig mogelijk is van samenstelling. 43

Door het (onregelmatig) meekomen van regenwater lukt dit niet en wordt het zuiveringsproces bemoeilijkt. Soms zijn daardoor extra zuiveringsstappen nodig. Ook speelt dat hemelwater, op het moment dat het de riolering instroomt, feitelijk schoner is dan als Rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s) in de provincie Utrecht

Dwarsdoorsnede rwzi-proces roosterhark/zandvang voorbezinktank

rioolwater

grofvuil en zand

Eemnes

beluchtingstank

nabezinktank

gezuiverd water rioolslib naar slibverwerking

oppervlaktewater

retourslib

Bunschoten

De Ronde Venen

Bron: Vallei & Veluwe.nl Baarn Amersfoort

Stichtse Vecht

het gezuiverd de rwzi uitkomt. Dat betekent eveneens dat er sprake is van grote inefficiëntie en onnodige belasting van het milieu.

Soest

De Bilt

Leusden

Woerden

Zeist

Utrecht

Woudenberg Renswoude

Monfoort IJsselstein

Oudewater

Nieuwegein

Bunnik

Veenendaal Houten

Lopik

Utrechtse Heuvelrug

Wijk bij Duurstede

Vijfheerenlanden

rioolwaterzuivering

Bron: Waterschapshuis (2023)

44

Rhenen

Een tweede negatieve consequentie van het samenkomen van regenwater met afvalwater in de rioleringsstelsels is dat er in geval van extreem veel neerslag de kans bestaat dat het systeem de vraag niet aankan en overspoeld raakt. Als dat het geval is stroomt het vuile rioleringswater dat afkomstig is uit woningen en bedrijven, tezamen met het teveel aan regenwater rechtstreeks het oppervlaktewater in, en vervuilt dit. Door de klimaatveranderingen zijn de risico’s op een dergelijke overstroming toegenomen. Problemen rondom het inefficiënte samenkomen van regen- en afvalwater in het rioleringssysteem, de zorg rondom overbelasting van het systeem door zware regenval én de wens om te zorgen dat grondwater voldoende aangevuld blijft in de bodem, heeft tot belangrijke nieuwe aanpakken geleid. Deels hebben deze betrekking op de (inrichting van de) openbare ruimte, deels op inwoners en hun percelen. We lichten dat in onderstaande paragrafen toe.

Meer weten? • Lozen van afvloeiend hemelwater | Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl) • Hoe werkt een rioolwaterzuiveringsinstallatie - Vallei en Veluwe (valleiveluwe.nl)

6.2

Wadi Vasalisplantsoen, Leidsche Rijn, gemeente Utrecht

Waterberging in de openbare ruimte

Het warmer wordende klimaat zorgt met name in de zomer­ maanden voor steeds zwaardere buien. Om in die situatie schade te voorkomen aan percelen en de openbare ruimte in het algemeen, is er steeds meer tijdelijke opvangruimte van het regenwater nodig. Het oneindig vergroten van rioleringssystemen om het water af te voeren wordt door deskundigen als onwenselijk gezien, mede vanwege de hiervoor beschreven problemen op het gebied van rioolwaterzuivering. Een belangrijke nieuwe manier om de opvang van hemelwater (regenwater, hagel, sneeuw) in de openbare ruimte te reguleren, is het aanleggen van zogenaamde wadi’s. Wadi staat voor Water Afvoer Drainage en Infiltratie. Wadi’s hebben allerlei verschijningsvormen. In de gemeente Utrecht zijn bijvoorbeeld bij de nieuwbouw van de wijk Leidsche Rijn diverse type wadi’s verspreid over de wijk aangelegd. Onder andere zijn er langgerekte, komvormige groenstroken, die aan weerszijden omgeven worden door hoge bomen. Hier kan bij droog weer gewandeld of gespeeld worden. Deze wadi’s vormen een soort van greppels voor de wateropvang. Ook zijn er wadi’s in de vorm van een groenstrook in het midden van een woonstraat. Het hemelwater wordt hiernaartoe geleid via het straatoppervlak of via afzonderlijke rioleringssystemen. Deze wadi’s zijn opgebouwd uit verschillende bodemlagen, waaronder grindlagen of holle kunststofkratten zijn aangebracht.

Tussen het grind en in de kratten kan relatief snel veel water worden opgevangen. Dit zorgt ervoor dat veel hemelwater enerzijds snel kan worden opgevangen en anderzijds relatief langzaam weer wordt afgegeven aan de diepere bodem of

Bron: climatescan.nl

drainagesystemen. Hiermee zorgt de wadi niet alleen voor opvang bij extreme buien, maar door de infiltratie van water in de bodem, ook voor het verminderen van schade in droge periodes. Het gebruik van wadi’s om water (tijdelijk) vast te kunnen houden wordt waterberging genoemd. Er zijn ook andere mogelijkheden om water tijdelijk te ‘bufferen’ in de openbare ruimte en te infiltreren, zoals waterpasserende of doorlatende (straat)verharding, waterpleinen en bergingsvijvers. Meer weten? • ‘Een wadi kun je eigenlijk overal aanleggen’ - Klimaatadaptatie (klimaatadaptatienederland.nl) • Waterproof in de praktijk | gemeente Utrecht 45

Waterberging in de straat en in de tuin

46

7

Grindstroken

8

Infiltratiekratten

3

Reliëf in tuin

9

Groene daken op tuinhuisjes

4

Open goot

10

Regenton

8

Leve de stoeprand

IT riool

9

Verkeersdrempels

1

Regenpijp afkoppelen

5

Regenwatervijvers

11

Regenwaterschutting

6

Open goot

10

De weg als geleider

2

Waterpasserende verharding

6

Tegels eruit, groen erin

12

Regenwatergebruiksinstallatie

7

Waterpasserende verharding

11

Geveltuintje

1

Rainproof boomconstructie

2

Grotere rioolbuizen

5

3

Stedelijke infiltratiestroken

4

Holle weg

Bron: www.rainproof.nl

6.3

Waterberging door inwoners

Waterberging kan ook plaatsvinden op de percelen van inwoners. Gemeenten zijn momenteel erg actief om hier kennis over te verspreiden en bieden soms ook subsidies aan om dit te realiseren. Belangrijke oplossingen voor het ontlasten van de riolering zijn op niveau van woningen het afkoppelen van de hemelwaterafvoer en het in de pijp stromende regenwater toeleiden naar bijvoorbeeld een waterton. Ook kunnen daken worden bedekt met speciale beplanting (sedum) waardoor zij water vasthouden dat vervolgens niet de riolering in hoeft te stromen. Volgens hetzelfde principe wordt ook aangemoedigd om zoveel mogelijk steen uit (voor- en achter)tuinen te verwijderen en te vervangen door gras, planten en bomen. Op die manier kan het hemelwater op natuurlijke wijze via de bodem worden afgevoerd. Deze manieren van waterberging worden ook in toenemende mate door overheden toegepast bij eigen gebouwen. Meer weten? • Klimaatadaptatie: naar een klimaatbestendig Utrecht | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) • Subsidieregels voor afkoppelen regenwater | Lokale wet- en regelgeving (overheid.nl) • Uniek watersysteem in Leidsche Rijn - HDSR

47

7

Watergericht werken in de openbare ruimte

Om aan alle wateropgaven het hoofd te bieden is ook de rol van gemeenten verder uitgebreid. Met het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) hebben zij een extra wettelijke watertaak gekregen, namelijk het klimaatbestendig inrichten van hun grondgebied. Hulpmiddel hierbij vormen de verplichte klimaat-stress­ testen, die in een nieuwe ronde in 2025 klaar moeten zijn. Hierin spelen de wateropgaven een leidende rol. Vanuit de Rijksoverheid is in november 2022 onder de noemer ‘water- en bodemsturend werken’ een nieuwe ruimtelijke koers geformaliseerd. Deze vereist dat alle toekomstige opgaven in het stedelijk gebied langs de lat van waterbelangen moeten worden gelegd.

7.1 Gemeenten en het klimaatproof maken van stedelijke gebieden Reguliere taken van gemeenten op het gebied van water zijn de zorg voor het inzamelen en transporteren van afvalwater, het inzamelen en verwerken van regenwater en het voorkomen van structurele grondwateroverlast. Ook hebben veel gemeenten vijvers, sloten en andere kleinere waterlopen in beheer en onderhoud. Net als alle andere waterbeheerders moeten ook gemeenten bijdragen aan de opgaven die voortvloeien uit de Kader Richtlijn Water.

48

Een belangrijk nieuw speerpunt binnen het gemeentelijke water­ beheer vormt de opgave om gemeenten klimaatadaptief te maken. Hiertoe moet nieuw beleid worden ontwikkeld. Een belangrijk hulpmiddel hierbij vormen de zogenaamde klimaat-stresstesten die vanaf 2017 verplicht zijn gesteld. In het kader van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) moeten bijvoorbeeld de knelpunten op het gebied van wateroverlast in kaart worden gebracht en moeten precieze plannen worden uitgewerkt voor het kunnen opvangen van de toename aan verwachte piekbuien. Echter moet er ook gekeken worden naar maatregelen om de gevolgen van andere weersextremen op te kunnen vangen, zoals uitzonderlijke droogte, hitte en overstromingen. De nieuwe ronde stresstesten van het DPRA start in 2025. Als basis voor de uitwerking gelden de nieuwe KNMI-klimaatscenario’s die in oktober 2023 zijn uitgekomen. In deze scenario’s wordt gekeken naar wat we de komende 50 tot 100 jaar kunnen verwachten aan weers­ omstandigheden. Er worden uitspraken in gedaan over het toekomstig weer en de kans op extreem weer op de langere termijn. Dat het belangrijk is om juist ook op gemeenteniveau te kijken naar klimaateffecten, blijkt uit het feit dat er diverse verschillen zijn in bijvoorbeeld hoogteligging, mate van neerslag en temperatuur.

Zo valt er in de hoger gelegen Utrechtse Heuvelrug gemiddeld meer neerslag dan in het westen van de provincie (zie bijgaande kaart). Ook zijn er ten tijde van extreme hitte, forse verschillen in temperatuur waar te nemen tussen bijvoorbeeld het centrum van de gemeente Utrecht en omringende gebieden. In uitzonderlijke

Gemiddelde hoeveelheid neerslag per jaar in deel provincie Utrecht (1981–2010)

Bron: KNMI/ Klimaatverandering Regio Utrecht (erikzeegers.nl) Cijfers in wit geven het gemiddelde aantal mm neerslag per jaar weer in de periode 1981-2010.

gevallen is ’s nachts een verschil van wel 5° Celsius gemeten tussen het centrum van Utrecht en het buitengebied. Meer weten? • Klimaatverandering Regio Utrecht (erikzeegers.nl) • Neerslagextremen in Nederland, 1910-2022 | Compendium voor de Leefomgeving (clo.nl) • Deltaprogramma 2024 • Impuls Water in de Leefomgeving - HDSR • KNMI - KNMI’23-klimaatscenario’s

7.2 Nieuwe richtlijn Rijksoverheid: water- en bodemsturend werken Op grond van alle soorten waterproblematiek tezamen, is door de Rijksoverheid een belangrijke nieuwe ruimtelijke koers uitgezet, onder de noemer ‘Water- en bodem sturend werken’. In november 2022 heeft de Rijksoverheid een kamerbrief verzonden waarin zij stelt dat water en bodem in de toekomst meer sturend moeten worden voor de ruimtelijke ordening. Dat betekent dat er niet zomaar meer gebouwd kan gaan worden zonder eerst goed te kijken naar het belang van een gezond bodem- en waterbeheer. Uitgangspunten zijn daarbij dat er toekomstproof met bodem en water wordt omgegaan, zodat nieuwe generaties niet te lijden krijgen van uitputting of verkeerde keuzes. Ook mag een actie op de ene locatie (bijvoorbeeld grondwateronttrekking, gebruik van gewasbeschermingsmiddelen) niet leiden tot onbedoelde effecten elders. Indien deze effecten onvermijdelijk zijn, moeten verschillende belangen precies worden afgewogen. Er worden in de brief diverse hoofdpunten benoemd waar concreet op gehandeld moet worden, zoals bijvoorbeeld het begrenzen van koelwaterlozingen (de temperatuur van het geloosde water dient op een ‘acceptabel’ niveau te zijn), creëren van voldoende ruimte voor het vasthouden, bergen en afvoeren van water en het bevorderen van de biodiversiteit in gemeentelijke wateren.

De Rijksoverheid noemt ‘water en bodem’ in één adem, omdat waterproblemen niet te lijf kunnen worden gegaan zonder de kwaliteit en aard van de bodem in acht te nemen. De manier waarop de bodem is opgebouwd (uit bijvoorbeeld klei, zand of veen) zegt iets over de manier waarop water daar juist wel of niet in opgeslagen kan blijven. Over het algemeen geldt: hoe groter de korrel hoe meer water de grond doorlaat. Klei laat weinig water door en houdt ook boven het grondwaterpeil water vast, terwijl grind en zand makkelijk water doorlaten en boven 49

Veen-, klei- en zandgronden in deel provincie Utrecht Veenweidegebied Stedelijk gebied

vinden. Het is ook geschikt als natuur- en recreatiegebied. (4) Het beigegekleurde zandgronden-gebied van de Utrechtse Heuvelrug kent diepe grondwaterstanden, grote hoogteverschillen en grote waterreservoirs.

Rivierengebied Utrechtse Heuvelrug

Bron: KNMI/ Klimaatverandering Regio Utrecht (erikzeegers.nl)

het grondwaterpeil droog zijn. Grondsoort en grondwaterpeil bepalen dus de mogelijkheden van een watersysteem binnen een stedenbouwkundig plan, een herstructurering of een tuin. Zoals te zien op bijgaande kaart van het KNMI, kunnen de bodems in een groot deel van de provincie Utrecht globaal worden ingedeeld in vier soorten: (1) Het donkergroen gekleurde veenweidegebied in de westelijke kant van Utrecht bestaat uit bodem met relatief hoge, gereguleerde waterstanden. Het is met name geschikt als landbouw-, natuur- en recreatiegebied. (2) Het geelgekleurde stedelijke gebied kenmerkt zich vooral door veel verharding en relatief weinig groen. (3) In het bruingrijze rivierengebied zijn dankzij de vruchtbare bodem van rivierklei veel boomgaarden te 50

Water- en bodem sturend werken houdt in dat alle opgaven op het gebied van ruimtelijke ordening langs de lat van waterbelangen en watergerelateerde kansen moeten worden gelegd. Water moet meer integraal beheerd gaan worden, waarbij samenwerking met partijen op het gebied van milieu- en natuurbeheer onontbeerlijk is. Ook moet de gebiedsontwikkeling steeds meer ‘regenbestendig’ plaatsvinden. Bijvoorbeeld door de aanleg van meer wadi’s in de openbare ruimte, door bij nieuwbouw te zorgen voor het verplicht opvangen van regenwater op het eigen perceel. Maar ook gaat het om te zorgen voor de ‘waterrobuustheid’ van de vitale infrastructuur in een gebied. Elektriciteitsvoorzieningen, ziekenhuizen, communicatiesystemen moeten ook bij eventuele overstromingen kunnen blijven functioneren. In de nabije toekomst zal ook bij de locatiekeuze van nieuwe woningbouw, gericht rekening moeten worden gehouden met de kansen en beperkingen van het hele watersysteem. Het ziet er naar uit dat ‘water’ net als eerder in de Nederlandse geschiedenis, zichtbaar een van de belangrijkste speerpunten wordt van onze inrichting.

Meer weten? • Kamerbrief over rol Water en Bodem bij ruimtelijke ordening | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl • Bodem- en waterprogramma provincie Utrecht 2022-2027 | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) • Programma klimaatadaptie 2020-2023: wat gaan we doen? | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) • Woningbouw ontwikkeling op ongunstige locaties 2000 - 2021 | Compendium voor de Leefomgeving (clo.nl) • Geschiktheidskaart voor nieuwe woon- en werklocaties - HDSR

Bronnen

• Amsterdam Rainproof. (z.d.). Waterrobuust bouwen e.a. Opgeroepen op juli 14, 2023, van www.rainproof.nl.

• Compendium voor de leefomgeving. (2020). Temperatuur oppervlaktewater, 1910-2019. Opgeroepen op juni 13, 2023, van www.clo.nl.

• Atlas Natuurlijk Kapitaal. (z.d.). Waterberging. Opgeroepen op juli 7, 2023, van www.atlasnatuurlijkkapitaal.nl.

• Compendium voor de leefomgeving. (2021). Oppervlaktewater in Nederland. Opgeroepen op juni 13, 2023, van www.clo.nl.

• Binnenlands Bestuur. (2023, juni 23). De Kaderrichtlijn Water: het is appels vergelijken met peren. Binnenlands Bestuur.

• Compendium voor de leefomgeving. (2022). Chemische waterkwaliteit KRW, 2021. Opgeroepen op juni 13, 2023, van www.clo.nl.

• Binnenlands Bestuur. (2023, mei 31). Hoe verder nu Nederland de KRW niet haalt? Binnenlands Bestuur.

• Compendium voor de leefomgeving. (2022). Kwaliteit specifieke verontreinigende stoffen KRW, 2021. Opgeroepen op juni 13, 2023, van www.clo.nl.

• Binnenlands Bestuur. (2023, juni 1). Waterschappen moeten hard werken door richtlijnen Brussel. Binnenlands Bestuur.

• Compendium voor de leefomgeving. (2022b). Waterkwaliteit KRW, 2022. Opgeroepen op juni 13, 2023, van www.clo.nl.

• Binnenlands Bestuur. (2023, februari). Waterschappen op een keerpunt. Beperking geborgde zetels. Binnenlands Bestuur.

• Compendium voor de leefomgeving. (2022c). Fysisch-chemische waterkwaliteit KRW, 2021. Opgeroepen op juni 13, 2023, van www.clo.nl.

• Binnenlands Bestuur. (2023b, februari). Het waterschapsbestuur is géén representatieve democratie. Binnenlands Bestuur.

• Compendium voor de leefomgeving. (2022h). Biologische waterkwaliteit KRW, 2021. Opgeroepen op juni 13, 2023, van www.clo.nl.

• CBS. (2016). Waterstromen in de Nederlandse economie. Opgehaald van CBS.nl.

• Compendium voor de leefomgeving. (2023d). Gewasbeschermingsmiddelen in oppervlaktewater 2013-2021. Opgeroepen op juni 13, 2023, van www.clo.nl.

• CBS. (2021). Nederland in cijfers. Opgehaald van CBS.nl. • CBS. (2023, maart 9). Waterschappen heffen ruim 3,5 miljard euro in 2023. Opgehaald van cbs.nl. • CBS. (2023). Waterschappen heffen ruim 3,5 miljard euro in 2023. Opgehaald van CBS.nl. • CBS. (2023b). Watergebruik bedrijven en particuliere huishoudens; nationale rekeningen. Opgehaald van CBS.nl.

• Deltares et al. (2021). Op waterbasis. Grenzen aan de maakbaarheid van ons water- en bodemsysteem. • Drinkwaterplatform. (sd). Verzilting: een bedreiging voor ons drinkwater? Opgeroepen op april 2023, van www.drinkwaterplatform.nl. • Europese Unie. (2008). Milieukwaliteitsnormen voor prioritaire stoffen en bepaalde andere verontreinigende stoffen. Opgeroepen op juni 13, 2023, van Europa.eu.

51

• Gemeente Utrecht. (2022). Visie stadswater. Visie op het gebruik van vaarwegen en buitenzwemwater in de stad Utrecht.

• Kromhout, B. (2020, april 7). Waren de waterschappen de voorlopers van het Nederlandse poldermodel. Historisch Nieuwsblad.

• H2O-Online. (2020). De kwaliteit van afstromend hemelwater in Nederland. Opgehaald van www.h2owaternetwerk.nl.

• Ministerie van infrastructuur en waterstaat. (2018). Handreiking KRW-doelen.

• Helpdeskwater.nl. (2023g). Opkomende stoffen in water. Opgeroepen op september 21, 2023, van Helpdeskwater.nl. • Helpdeskwater.nl. (2023h). Uitvoeringsprogramma Aanpak opkomende stoffen in water Groeidocument. Opgeroepen op september 21, 2023, van Helpdeskwater.nl. • Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. (z.d.). Handboek Water in ruimtelijke plannen. Inspiratie en adviesdocument bij de Weging van het Waterbelang. • Informatiepunt leefomgeving. (2023k). Lozen van afvloeiend hemelwater. Opgeroepen op juni 19, 2023, van iplo.nl.

• Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2022, november 25). Kamerbrief Water en Bodem sturend. Opgehaald van www.rijksoverheid.nl. • Ministerie van infrastructuur en waterstaat. (2022). Nationaal Deltaprogramma zoetwater. Kennisagenda 2021-2023. • Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en Deltacommissaris. (2021). Kennisprogramma Zeespiegelstijging. Opgehaald van www.deltaprogramma.nl. • Natuurmonumenten. (2022). Natuurmonumenten waarschuwt: watercrisis lijkt onvermijdelijk. Opgehaald van www.natuurmonumenten.nl.

• Inspectie Leefomgeving en Transport. (2022). Drinkwaterkwaliteit 2021.

• Natuurmonumenten. (sd). Ons standpunt over water. Opgeroepen op februari 2023, van www.natuurmonumenten.nl.

• IPO, Unie van Waterschappen. (2014). Verder bouwen op een goed fundament. Visie op de regionale waterkeringen 2016.

• NOS. (2017, september 19). Klimaat-stresstest voor alle Nederlandse gemeenten. Opgehaald van www.nos.nl.

• Jonge klimaatbeweging. (2023). De Jonge Watervisie.

• Ons water. (sd). Drinkwater. Opgeroepen op april 2023, van Onswater.nl.

• Kenniscentrum Europa Decentraal. (2022). Hoe draagt Europese regelgeving bij aan een betere waterkwaliteit? In gesprek met provincie Utrecht over water en samenwerking. Opgehaald van Europadecentraal.nl.

• Ons Water. (sd). Wie doet wat? Opgeroepen op april 2023, van Onswater.nl.

• Kennisimpuls waterkwaliteit. (2022). Vergrijzing van het grondwater. Handelingsperspectieven voor de voortschrijdende aantasting van grondwaterkwaliteit door menselijke invloeden.

• PBL. (2017). Vijf vragen en antwoorden over nutriënten en waterkwaliteit. • PBL. (2023). Ruimtelijke verkenning 2023. Vier scenario’s voor de inrichting van Nederland in 2050.

• KNMI. (2021). Veelgestelde vragen over de KNMI-klimaatscenario’s. Opgeroepen op juli 6, 2023, van Knmi.nl.

• Provincie Utrecht. (2020). Op weg naar een klimaatbestendig Utrecht. Programma klimaatadaptatie 2020-2023 provincie Utrecht.

• KNMI. (z.d.). KNMI klimaatscenario’s. Opgeroepen op juli 6, 2023, van knmi.nl.

52

• PBL. (2017). Vijf vragen en antwoorden over nutriënten en waterkwaliteit.

• Provincie Utrecht. (2020). Uitvoeringsprogramma drinkwater provincie Utrecht 2021-2027.

• Rijksoverheid. (sd). Waterbeschikbaarheid. Opgeroepen op april 2023, van Helpdeskwater.nl.

• Provincie Utrecht. (2021). Omgevingsvisie provincie Utrecht.

• Rijksoverheid. (z.d.). Medicijnresten in water. Opgeroepen op juni 2023, van Rijksoverheid.nl.

• Provincie Utrecht. (2022). Bodem- en waterprogramma provincie Utrecht 2022-2027.

• Rijksoverheid. (sd). Zwemwater. Opgeroepen op april 2023, van www.helpdeskwater.nl.

• Provincie Utrecht. (2022). Bodem- en waterprogramma provincie Utrecht 2022-2027.

• Rijkswaterstaat. (2019). Watermanagement in Nederland.

• Provincie Utrecht. (2022g). • Provincie Utrecht (2022); Memorandum. Toelichting rapportage grondwaterkwaliteit natuur 2022, uitgevoerd in de provincie Utrecht.

• Rijkswaterstaat. (2019). Watermanagement in Nederland. • Rijkswaterstaat. (2021). Aanvullend onderzoek naar PFAS in afvalwaterlozingen.

• Provincie Utrecht. (2022m). Blauwe agenda Utrechtse Heuvelrug. Een ambitiedocument. • Rijkswaterstaat. (sd). Verzilting. Opgeroepen op april 2023, van www.infomil.nl. • Provincie Utrecht. (2023, mei 10). Regio frontrunner in waterstoftransitie. Opgehaald van ProvincieUtrecht.nl. • Provincie Utrecht. (z.d.). Horizon Utrecht 2050. Resultaat van het participatieproces. Hoe ziet het grondgebied van de provincie Utrecht er in 2050 uit. Opgeroepen op juli 6, 2023, van Provincieutrecht.nl. • Raadschelders, J. &. (1993). Waterschappen in Nederland. Hilversum: Verloren.

• Rijkswaterstaat. (sd). Voldoende en schoon zoet water. Opgeroepen op april 2023, van www.rijkswaterstaat.nl. • Rijkswaterstaat. (z.d.). Boringen in beschermingsgebieden. Opgeroepen op juli 13, 2023, van www.infomil.nl. • Rijkswaterstaat. (z.d.). Welke bodemenergiesystemen. Opgeroepen op juli 13, 2023, van www.infomil.nl.

• Rijksoverheid. (2015). Regeling monitoring kaderrichtlijn water. Opgeroepen op juni 13, 2023, van Wetten.nl.

• STOWA. (2007). Referenties en maatlatten voor natuurlijke watertypen voor de Kader Richtlijn Water.

• Rijksoverheid. (2023a). Drinkwater. Opgeroepen op april 2023, van www.helpdeskwater.nl.

• SWECO. (2021). PMG meetronde grondwaterkwaliteit 2021. Provincie Utrecht.

• Rijksoverheid. (2023b). Watertekort. Opgeroepen op april 2023, van www.helpdeskwater.nl.

• Twynstra Gudde. (2019). Handreiking Verzilting.

• Rijksoverheid. (2023c). Verzilting. Opgeroepen op april 2023, van www.helpdeskwater.nl.

• VEWIN. (2022). Kerngegevens drinkwater 2022.

• Rijksoverheid. (2023e). Medicijnresten in water. Opgeroepen op juni 13, 2023, van Rijksoverheid.nl.

• Vollaard, H. &. (2023). Waterschappen. Democratie in een onbekend bestuur.

• Rijksoverheid. (sd). Natuur. Opgeroepen op april 2023, van Helpdeskwater.nl.

• Witteveen & Bos et al. (2022). Gaat Nederland de KRW-doelen halen? Een analyse op KRW-doelbereik en inzicht in mogelijke consequenties.

53

Colofon

Wat is de Staat van Utrecht? De Staat van Utrecht geeft u informatie over het woon-, werk- en leefklimaat in de provincie Utrecht. Op de website is onderzoeksinformatie te vinden over een groot aantal maatschappelijke en bestuurlijke thema’s, toegespitst op de Utrechtse situatie. De Staat van Utrecht heeft onder andere een databank met meer dan 440 indicatoren op gemeente- en provincieniveau. Uitgangspunt van de Staat van Utrecht is om zonder politieke kleur zoveel mogelijk betrouwbare informatie te bieden die kan bijdragen aan het duiden van lokale of regionale opgaven. Voor wie is de Staat van Utrecht bedoeld? De Staat van Utrecht is bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is in maatschappelijke opgaven binnen de provincie Utrecht; bestuurders, beleidsmakers, vertegenwoordigers van maatschap­ pelijke organisaties, ondernemers, studenten en inwoners. Dit is een uitgave van de Staat van Utrecht www.staatvanutrecht.nl info@staatvanutrecht.nl

De Staat van Utrecht wordt ontwikkeld in opdracht van de Provincie Utrecht in samenwerking met de gemeente Utrecht. Rapportage special Ingrid van Lieshout (Staat van Utrecht / Gemeente Utrecht) Vormgeving Vorm de Stad, Amsterdam Bronvermelding Het overnemen van gegevens uit deze special is toegestaan met bronvermelding: Staat van Utrecht, Provincie Utrecht Disclaimer In deze special wordt gebruik gemaakt van gegevens afkomstig van derden. Hoewel de bronnen als betrouwbaar bekend staan en er zo zorgvuldig mogelijk is omgegaan met de beschikbare data, zou het kunnen voorkomen dat er onjuistheden zitten in de informatie in deze special. December 2023

54

55