Document · PDF

B1. Rapportage Onderzoek afvalbeleid Nijkerk Rekenkamercommissie

Raadscommissie 4 oktober 2022, gemeente RenswoudeBij agendapunt: Ingekomen stukken en mededelingen13.612 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Onderzoek naar afvalbeleid Nijkerk

Bron: website gemeente Nijkerk

Rekenkameronderzoek Eindrapport 19 mei 2022

COLOFON De rekenkamercommissie De rekenkamercommissie Vallei en Veluwerand is een gemeenschappelijke onafhankelijke rekenkamercommissie van de gemeenten Barneveld, Bunnik, Bunschoten, Leusden, Nijkerk, Renswoude, Scherpenzeel, Woudenberg en Zeewolde. De externe commissie bestaat uit een voorzitter en vier leden: de heer J. van Zomeren (voorzitter), de heer H.M. ter Beek (lid), de heer J.C.T.M. Doorakkers (lid), de heer M. Pen (lid) en mevrouw J.T. Versteegh (lid). De commissie heeft twee onderzoekers / secretarissen: mevrouw I.M.T. Spoor en mevrouw M.E. BarelGlashouwer. Het onderzoek is in opdracht van de rekenkamercommissie uitgevoerd door adviesbureau IPR Normag. -1-

Inhoudsopgave 1.

Inleiding ...................................................................................................................................... 3 1.1. Inzicht in effecten en effectiviteit van afvalbeleid ..........................................................................3 1.2. Door uitvoeren van kwalitatief en kwantitatief onderzoek ............................................................3 1.3. Met de volgende onderzoeksvragen...............................................................................................4 1.4. Getoetst aan het normenkader ......................................................................................................5 1.5. Leeswijzer ........................................................................................................................................6 2. Bevindingen: wat zijn de uitkomsten van de analyses? ................................................................. 7 2.1. Doelstelling: 103 kg restafval en 76% afvalscheiding in 2020 ........................................................8 2.2. Sturing op minder restafval met diftar in de inzamelstructuur ......................................................9 2.3. Basis op orde bij communicatie, handhaving kan beter ...............................................................10 2.4.

Doelen worden deels gehaald, kwaliteit grondstoffen inzichtelijk ..............................................10 2.5. Verklaarbaar lagere afvalstoffenheffing .......................................................................................14 2.6. Raad wordt actief betrokken en ziet geen aanleiding actief te zijn met afvalbeleid ...................16 3. Toetsing en beantwoording ....................................................................................................... 17 3.1. Uitkomsten toetsing aan de normen ............................................................................................17 3.2. Beantwoording van de onderzoeksvragen ...................................................................................19 4. Conclusies en aanbevelingen ..................................................................................................... 23 4.1. Conclusies ......................................................................................................................................23 4.2. Aanbevelingen ...............................................................................................................................23 4.3. Bestuurlijke reactie .......................................................................................................................24 4.4.

Nawoord rekenkamercommissie ..................................................................................................27 Bijlage – Respondenten .................................................................................................................... 28 Bijlage – Grondstoffenmonitor.......................................................................................................... 29 Bijlage – Dienstverleningsoverzicht ................................................................................................... 32 Bijlage – Tijdlijn besluitvorming afvalbeheer Nijkerk ......................................................................... 33

-2-

Inleiding

1.1. Inzicht in effecten en effectiviteit van afvalbeleid De rekenkamercommissie Vallei en Veluwerand heeft onderzoek laten uitvoeren naar het afvalbeleid van de gemeente Nijkerk van 2019 tot nu. Daarbij heeft de rekenkamercommissie gekeken naar de wijze waarop de gemeente Nijkerk in deze periode de kwantitatieve en kwalitatieve doelstellingen heeft gehaald. De kwantitatieve doelstellingen hebben betrekking op het aantal kilogram grondstoffen per inwoner per jaar dat apart ingezameld is. Kwalitatieve doelstellingen hebben betrekking op de recyclebaarheid van gescheiden ingezamelde grondstoffen zoals GFT (Groente-, Fruit- en Tuinafval), OPK (Oud Papier en Karton), PMD (Plastic, Metalen en Drankenkartons) en (verpakkings)glas. De kwaliteit van ingezamelde grondstoffen is en wordt een steeds belangrijker aspect van het huishoudelijk afvalbeheer. De hoeveelheid restafval is namelijk in de afgelopen jaren landelijk sterk afgenomen door de inzet van beleidsinstrumenten van gemeenten en door fiscale maatregelen van de Rijksoverheid (verbrandingsbelasting). De focus op vermindering van restafval kan er ook toe leiden dat de kwaliteit van ingezamelde grondstoffen vermindert. We zien landelijk bijvoorbeeld bij de inzameling van oud papier en karton een toename van zogenaamde ‘onderstromen’. Papier en kartonsoorten die minder goed recyclebaar zijn.

Dit mechanisme speelt ook bij andere grondstoffen. Met dit onderzoek wil de rekenkamercommissie de raad van Nijkerk niet alleen inzicht geven in de effecten van het afvalbeleid maar ook aanbevelingen doen voor een verdere verbetering van de effectiviteit van het beleid en de kwaliteit van de gescheiden ingezamelde afval- en grondstoffen. En in de wijze waarop de raad betrokken is geweest bij de totstandkoming van het huidige afvalbeleid, als aanzet voor de kaderstellende en controlerende rol van de raad in de toekomst.

1.2. Door uitvoeren van kwalitatief en kwantitatief onderzoek In het onderzoek zijn documenten bestudeerd en zijn interviews gehouden met ambtenaren van de gemeente, de portefeuillehouder en contractpartners van de gemeente. Verder zijn analyses uitgevoerd naar de grondstoffenprestaties en financiële onderbouwing van de afvalstoffenheffing (kwantitatief) en de documenten die tussen raad en college gewisseld zijn en de kwaliteit van de inzamelde grondstoffen (kwalitatief). Aanvullend is bij de raadsfracties geïnformeerd naar hun beeld van de informatievoorziening en stand van zaken van het gemeentelijk afvalbeleid. Het onderzoek resulteert in dit rapport van bevindingen. Dit rapport wordt voorgelegd aan de respondenten voor een check op de feiten. Daarna voegt de rekenkamercommissie conclusies en aanbevelingen toe aan het rapport. Het volledige rapport legt de rekenkamercommissie vervolgens voor aan het college van B&W voor een bestuurlijke reactie. Daarna wordt het onderzoeksrapport aangeboden aan de gemeenteraad.

-3-

1.3. Met de volgende onderzoeksvragen Voor de uitvoering van dit onderzoek zijn de volgende onderzoekbare deelvragen geformuleerd, waar dit onderzoek antwoord op wil geven. A. Beschrijven huidige situatie 1. Welk beleid en doelstellingen heeft Nijkerk geformuleerd ten aanzien van afvalinzameling? 2. Hoe verhoudt het beleid zich tot de landelijke doelstellingen? 3. Hoe is de afvalinzameling georganiseerd (inclusief pilots) en hoe worden inwoners gefaciliteerd in het scheiden van afval? B. Doelrealisatie 1. Realiseert de gemeente de doelstellingen uit het afvalbeleid? 2. Wat zijn de prestaties van Nijkerk vergeleken met referentiegemeenten? 3. Is het te verwachten dat de gemeente haar doelstellingen voor de middellange en lange termijn zal behalen met het huidige beleid of zijn intensiveringen nodig, zo ja wat zou kunnen helpen? 4. Is de kwaliteit van de ingezamelde afvalstromen voldoende voor hergebruik? 5. Welke bijdrage aan afvalreductie en/of verbetering van de kwaliteit van ingezamelde afvalstromen hebben georganiseerde pilots geleverd? 6. Wat zijn de financiële consequenties van vervuilde stromen die verbrand moeten worden? C. Sturing en monitoring 1. Is er inzicht in de kwaliteit van de gescheiden ingezamelde stromen huishoudelijk afval per wijk / gereden route? 2.

Hoe en met welke indicatoren monitort de gemeente het halen van doelstellingen, en stuurt ze bij waar nodig? 3. Wat is of kan worden gedaan om de kwaliteit van gescheiden ingezamelde afvalstromen te verbeteren? 4. Beschikt de gemeente over voldoende inzicht in de ontwikkeling en beheersing van afvalstromen om op onderbouwde wijze de keuze tussen bronscheiding of nascheiding te kunnen maken en kan op dit moment de potentie van beide benaderingen in het licht van de VANG-doelstellingen (Van Afval Naar Grondstof) voor Nijkerk goed worden ingeschat? D. De rol van de raad 1. Is de informatievoorziening aan de gemeenteraad over het afvalbeleid adequaat? 2. Hoe is de raad betrokken geweest bij het opstellen van het afvalbeleidsplan?

-4-

1.4. Getoetst aan het normenkader Voor de uitvoering van dit onderzoek hebben we het volgende normenkader gehanteerd. Daarbij wordt de huidige situatie, de doelrealisatie, sturing en monitoring en rol van de raad beoordeeld aan de hand van landelijk gehanteerde en in de praktijk getoetste normen. A. Beschrijven huidige situatie 1 Welk beleid en doelstellingen heeft Nijkerk geformuleerd ten aanzien van (huishoudelijk)afvalbeleid c.q. inzameling? 2 Hoe verhoudt het beleid zich tot de landelijke doelstellingen?

Norm Het beleid voldoet aan de landelijke VANG-doelstelling

3 Hoe is de afvalinzameling georganiseerd (inclusief pilots) en hoe worden inwoners gefaciliteerd in het scheiden van afval?

Het beleid is bekend bij de inwoners en wordt periodiek geëvalueerd. De taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden zijn duidelijk tussen de betrokkenen in de afvalketen.

B. Doelrealisatie 1 Realiseert de gemeenten de doelstellingen uit het afvalbeleid?

Norm De doelstellingen zijn helder (en SMART) geformuleerd. Doelstellingen worden behaald.

Er is sprake van integraal beleid. Beleidsinstrumenten (service, communicatie, prijsprikkels, handhaving) worden in balans ingezet

2 Wat zijn de prestaties van Nijkerk Het beleid en de doelstellingen sluiten vergeleken met referentiegemeenten? Is aan bij het benchmarkgemiddelde en de het te verwachten dat de gemeente haar best practices in dezelfde doelstellingen voor de middellange en stedelijkheidsklasse (c.q. lange termijn zal behalen met het huidige referentiegemeenten). beleid, of zijn er intensiveringen nodig, en zo ja op welk gebied? 3 Is de kwaliteit van de ingezamelde afvalstromen voldoende voor hergebruik?

De kwaliteit van (specifieke) afvalstromen is bekend en conform het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP).

4 Welke bijdrage aan afvalreductie en/of De gemeente heeft inzicht in de omvang verbetering van de kwaliteit van de van de afgekeurde afvalstromen en stuurt ingezamelde afvalstromen hebben de op de kwaliteit door concrete georganiseerde pilots geleverd? maatregelen. 5 Wat zijn de financiële consequenties van Er is inzicht in de financiële vervuilde stromen die verbrand moeten consquenties. worden?

-5-

C. Sturing en monitoring Norm 1 Hoe en met welke indicatoren monitort In het afvalbeleid zijn duidelijke de gemeente het halen van indicatoren opgenomen om de voortgang doelstellingen? En stuurt de gemeente bij van het beleid te toetsen. Er zijn waar nodig? streefwaarden vastgesteld en er wordt 2 Is er inzicht in de kwaliteit van de gemonitord. gescheiden ingezamelde stromen huishoudelijk afval? Ook per wijk of gereden route? 3 Wat is of kan worden gedaan om de De gemeente heeft een helder beeld van kwaliteit van gescheiden ingezamelde de (technische) mogelijkheden om de stromen te verbeteren? Beschikt de kwaliteit van het ingezamelde afval te gemeente over voldoende inzicht in de verbeteren. ontwikkeling en beheersing van afvalstromen om op onderbouwde wijze de keuze te maken tussen bronscheiding of nascheiding? En kan op dit moment de potentie van beide benaderingen in het licht van de VANG-doelstellingen van Nijkerk goed worden ingeschat? D. De rol van de raad 1 Is de informatievoorziening aan de gemeenteraad over het afvalbeleid adequaat?

Norm De gemeenteraad ontvangt periodiek informatie over de voortgang van het afvalbeleid. De gemeenteraad wordt actief geïnformeerd over (ontwikkelingen in) het afvalbeleid.

2 Hoe is de raad betrokken (geweest) bij het opstellen van het afvalbeleid (c.q. afvalbeleidsplan)?

De gemeenteraad geeft de (financiële) kaders voor het afvalbeheerbeleid.

1.5. Leeswijzer Deze rapportage is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk 2 presenteert de uitkomsten van de analyse, waarbij ingegaan wordt op alle onderdelen van de PDCA-cyclus (Plan, Do, Check, Act). Dus van besluit- en beleidsvorming tot aan het bijsturen daarvan. Vervolgens worden in hoofdstuk 3 de onderzoeksvragen beantwoord en een toetsing aan het normenkader gegeven. In hoofdstuk 4 volgen allereerst de conclusies en aanbevelingen en tot slot de bestuurlijke reactie van het college en het nawoord.

-6-

Bevindingen: wat zijn de uitkomsten van de analyses?

Dit hoofdstuk geeft de uitkomsten van de uitgevoerde analyses weer. Voor deze analyses gaan we de stappen langs uit het analysekader van IPR Normag voor de toetsing van afvalbeheerbeleid, zoals weergegeven in het figuur. Deze figuur is gebaseerd op onderzoeks- en advieservaring van IPR Normag in praktijk, en wordt breed gezien als een integraal en adequaat model voor gemeentelijk beleid én de beleidscyclus: plan, do, check, act. De figuur illustreert de samenhang in de technische afvalketen en de beleidscyclus waarmee de gemeente stuurt op gedrag en de kwaliteit van ingezamelde grondstoffen. Gemeenten hebben een wettelijke zorgplicht (Wet Milieubeheer artikel 10:21) voor het inzamelen en (doen) verwerken van huishoudelijk afval. Naast deze wettelijke zorgplicht hebben gemeenten ook een maatschappelijke ‘opdracht’ om verspilling van grondstoffen te voorkomen en bij te dragen aan de Europese en nationale circulaire doelstellingen. De doelstellingen liggen vast in onder meer het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP 3), waarbij de nadruk sterker dan voorheen ligt op het aanwenden van afval als grondstof. In het uitvoeringsprogramma van de Rijksoverheid Van Afval Naar Grondstof (VANG), wordt op deze trend voortgebouwd. Verder is in het programma “Nederland Circulair 2050” de kabinetsvisie op de circulaire economie neergezet.

Doel is om uiterlijk in 2050 een volledig circulaire economie tot stand te brengen. In een circulaire economie worden producten en materialen optimaal hergebruikt, zodat verspilling van waardevolle grondstoffen wordt voorkomen. Binnen dit kader draagt de gemeente Nijkerk dus zorg voor het inzamelen van afval- en grondstoffen van huishoudens. Afvalbeleid is echter meer dan inzamelen alleen. De kern van gemeentelijk afvalbeheerbeleid omvat meer en meer gedragsbeïnvloeding. Inwoners bewust maken van het belang van (gewenst) afvalgedrag waarmee verspilling van grondstoffen wordt voorkomen. Zowel door preventie van restafval (keuzes in het inkoop- en consumptiepatroon) als ook door meer en betere scheiding van recyclebare grondstoffen. Adequaat gemeentelijk afvalbeheer omvat daarom een optimale balans tussen onderling samenhangende beleidsinstrumenten: de inzamelstructuur (halen of brengen), het acceptatiebeleid (de voorwaarden waaronder afval door burgers mag worden aangeboden), communicatie (marketing en voorlichting), handhaving, registratie en monitoring. -7-

2.1. Doelstelling: 103 kg restafval en 76% afvalscheiding in 2020 De gemeenteraad heeft het beleidskader voor de afvalinzameling vastgelegd in het afvalbeleidsplan gemeente Nijkerk, dat in 2019 van kracht is geworden1. Er worden kaders vastgesteld voor de gemeentelijke doelstelling, de wijze waarop deze doelstelling behaald moet gaan worden en aan welke randvoorwaarden het beleid moet (blijven) voldoen. De gemeentelijke doelstelling is vastgesteld op 103 kg restafval en 76% afvalscheiding in 2020. Daarmee geeft de gemeente Nijkerk invulling aan de landelijke VANG-doelstellingen (Van Afval Naar Grondstof). De landelijke doelstelling is scherper: 100 kg restafval en 75% afvalscheiding in 2020 en 30 kg restafval in 2025. In het beleidsplan van gemeente Nijkerk wordt alleen de eerste stap ingevuld (richting de 100 kg restafval) en niet hoe te komen tot de 30 kg restafval. De wijze waarop gemeente Nijkerk deze doelstelling wil gaan bereiken is meerledig: -

Door plastic en drankenkartons (PD) aan huis in te zamelen. En bewoners daarbij de keuze te laten om dit via losse plastic zakken te doen of met een minicontainer (“kliko”);

Door PD, restafval en GFT eens in de drie weken in te zamelen, door te starten met de inzameling van PD aan huis en het wijzigen van de inzamelfrequentie voor restafval en GFT van eens in de twee weken naar eens in de drie weken;

Wekelijkse inzameling van GFT in de maanden juni tot en met augustus;

Onderzoek naar het delen van ondergrondse restafvalcontainers tussen hoog- en laagbouw.

Randvoorwaarden voor de uitvoering zijn: op termijn afbouwen van de verzamelcontainers voor PD; minder dumpingen; een inzamelstructuur in te richten voor luiers; en een beperkt financieel effect op de afvalstoffenheffing (minder dan een euro per huishouden). Aanvullende wijzigingen op het beleidsplan Op basis van het afvalbeleidsplan zijn de volgende aanpassingen doorgevoerd in de afvalinzamelstructuur: • Uitrol van inzameling van PD met minicontainers en uitbreiding van inzameling van PMD (plastic verpakkingen, metalen en drankenkartons). • Uitrol van inzameling van luiers via wijkverzamelcontainers. • Pilot Doornsteeg met omgekeerd inzamelen (betekent een hoge service aan huis voor grondstoffen en restafval dat naar een verzamelcontainer gebracht moet worden) is gestart. 1

Raadsbesluit gemeente Nijkerk 23 november 2017.

-8-

2.2. Sturing op minder restafval met diftar in de inzamelstructuur Volgende figuur geeft een samenvatting van de belangrijkste elementen van de afvalinzamelstructuur van gemeente Nijkerk. In de bijlage is de verdere dienstverlening uitgewerkt en worden in deze paragraaf de belangrijkste punten uitgelicht.

Laagbouw Voor laagbouw geldt dat bewoners in principe drie minicontainers aan huis hebben, welke eens per drie weken ingezameld worden: één voor restafval, één voor GFT en één voor PMD. Voor restafval en PMD mogen bewoners de keuze maken om dit in zakken aan te bieden. Voor het aanbieden van restafval geldt een diftar-systeem waarbij er een tarief betaald wordt per lediging van de minicontainer of restafvalzak. Dit systeem zet in om de hoeveelheid restafval zo laag mogelijk te krijgen en afvalscheiding te stimuleren door een prijsprikkel. De minicontainer voor restafval en PMD is facultatief: bewoners hebben de vrije keuze om deze grondstoffen of per minicontainer of per zak aan te bieden. De overige grondstofstromen oud papier en karton (onder meer bij en met verenigingen), glas, luiers, en textiel moeten naar verzamelcontainers gebracht worden. Voor klein chemisch afval geldt dat deze naar de milieukar gebracht kunnen worden, of naar het afvalbrengstation gebracht kunnen worden. Hoogbouw Voor de hoogbouw geldt dat er verschillende opties zijn voor het aanbieden van het huishoudelijk restafval: aanbieden met afvalpas bij een ondergrondse container of door aanbieden via een zak. In beide gevallen geldt het diftarsysteem: betalen per lediging of betalen per zak. GFT-inzameling is onder voorwaarden mogelijk, het PMD wordt door middel van zakken aangeboden.

De overige grondstofstromen oud papier en karton (onder meer bij en met verenigingen), glas, luiers, textiel en klein chemisch afval moeten, net als bij laagbouw, naar verzamelcontainers gebracht worden. -9-

Grof huishoudelijk afval Het grof huishoudelijk afval kan tegen betaling aan huis opgehaald worden. De hoeveelheid is gemaximeerd op 2 m3 per keer of maximaal 2 Big Bags. Er wordt opgehaald op basis van een vaste inzamelfrequentie (elke tweede donderdag van de maand). Verder kan het grof huishoudelijk afval ook op de milieustraat worden aangeboden (Blekkerserf 4). De milieustraat is door de week vrijwel de hele dag open (behalve tijdens de lunch) en ook op zaterdag tot 14:00 uur geopend. Ook op de milieustraat moet voor sommige grondstofstromen betaald worden.

2.3. Basis op orde bij communicatie, handhaving kan beter Communicatie De gemeente Nijkerk gebruikt verschillende kanalen voor communicatie-uitingen: naast de eigen website waar uitleg gegeven wordt over het juist gebruik van de inzamelvoorzieningen aan huis en grof afval, wordt gebruik gemaakt van mijnafvalwijzer.nl, social media, persberichten en de (fysieke) afvalkalender. Het doel van de communicatie is om bewoners te helpen bij het gescheiden aanbieden van hun afval en grondstoffen. In de communicatie-uitingen van de gemeente wordt vooral uitleg gegeven over het juist gebruik van de inzamelvoorzieningen, wijzigingen in de dienstverlening of welke producten in welke bak moeten. Er is weinig aandacht over het waarom van afvalscheiding, bijvoorbeeld door aan te geven wat er met de apart ingezamelde grondstoffen gedaan wordt of waarom de gemeente het belangrijk vindt (bijvoorbeeld als beleidsdoelstelling of een schone wereld, et cetera). Op de website is geen informatie beschikbaar over de verdere verwerkingsroutes van de apart ingezamelde grondstoffen. Handhaving Voor handhaving heeft gemeente Nijkerk in totaal vijf boa’s beschikbaar. De inzet van deze boa’s wordt bepaald in het Integraal Veiligheidsplan (IVP) 2019-2022. In dit plan – dat samen met gemeenten Barneveld en Scherpenzeel is opgesteld – is afval en/of milieu geen prioriteit.

Sterker nog, de mogelijkheid van inzet van boa’s op dit veld komt in het geheel niet voor binnen het plan. Ook vanuit het afvalbeleid is er geen specifieke aandacht voor handhaving op gebied van afval. Dit betekent niet dat er geen inzet is van boa’s: waar nodig worden boa’s ingezet, bijvoorbeeld bij dumpingen (het gaat om incidenten, ongeveer 2-3 dumpingen per jaar).

2.4. Doelen worden deels gehaald, kwaliteit grondstoffen inzichtelijk In deze paragraaf wordt ingegaan op de bereikte doelen van het afvalbeleid. Eerst worden de kwantitatieve prestaties van de gemeente gepresenteerd en vergeleken met het gemiddelde in Nederland (gem.NL), het gemiddelde in stedelijkheidsklasse 3 waar Nijkerk toe behoort (Gem.SKH3) en daarbinnen het beste voorbeeld uit de praktijk (BP SKH3). Het referentiejaar is 2020. Kwantitatief

-10-

De huidige afvalbeheerprestatie (2020) van gemeente Nijkerk is 115 kg restafval per inwoner per jaar en 77% afvalscheiding. Er is sprake van een positieve trend: sinds 2016 is de hoeveelheid restafval in kleine stappen gedaald naar het huidige niveau. Huishoudelijk RESTafval (kg/inw.) De aanpassingen in de Trend is dalend

400 inzamelstructuur in 2018 laten een bescheiden effect zien: 17 kg 300 209 restafval daling in 2019 ten 176 200 opzichte van 128 kg restafval 139 131 128 115 111 zonder de maatregel. Overigens is 100 59 de stijging van de hoeveelheid in 0 2020 een effect van de coronamaatregelen (thuiswerken en drukte op de milieustraat). In vergelijking met andere gemeenten in deze stedelijkheidsklasse, doet gemeente Nijkerk het goed, maar het is regionaal een gemiddelde gemeente (gelet op het afvalscheidingspercentage in de volgende figuur).

Percentage grondstofscheiding 100% 78%

81%

77%

73%

74%

71%

76% 66%

50%

25%

Wat zit er dan nog in het huishoudelijk restafval? De gemeente voert met regelmaat sorteeranalyses uit over de samenstelling van het huishoudelijk restafval. Daarmee kan gekeken worden welke grondstoffen nog meer aandacht nodig hebben om de hoeveelheid restafval te laten dalen. Het figuur laat de samenstelling zien van het fijn huishoudelijk restafval (dus datgene dat aan huis ingezameld wordt). Het gaat dus om een deel van de totale hoeveelheid restafval (95 kg), waar ook nog grof huishoudelijk restafval toe behoort (19,5 kg). Uit de sorteeranalyse blijkt dat op dit moment in de restafvalbak aan huis nog 74 kg eigenlijk een grondstof is, welke in een andere bak of naar de milieustraat gebracht moet worden. Ook geeft de -11-

Gemid.9 gem.

75%

84%

Nijkerk

81%

sorteeranalyse aan wat echt restafval is (22%) en daarmee dus ook het theoretische 0-punt bij volledige afvalscheiding: 40,5 kg restafval2. In de bijlage zijn de verdere analyses per grondstofstroom terug te vinden in de grondstofmonitor. Daar zijn ook de prestaties per grondstofstroom vergeleken met referentiegemeenten. Kwalitatief Voor de kwalitatieve analyse van de prestaties zijn de kwaliteiten van de ingezamelde grondstoffen geanalyseerd. Daarbij is informatie opgevraagd bij de betreffende inzamelaar/verwerker en informatie gebruikt welke de gemeente Nijkerk van sommige partijen ontvangt over de kwaliteit en afkeur van de ingezamelde grondstoffen. In toenemende mate zijn gemeenten namelijk niet alleen geïnteresseerd in het apart inzamelen van grondstoffen, maar willen zij ook weten in welke mate deze grondstoffen daadwerkelijk gerecycled worden. Voor dit onderzoek zijn de grootste grondstofstromen geanalyseerd: GFT, OPK (oud papier en karton), PMD, Textiel, Glas. Daarbij is gekeken naar: • de mate waarin de grondstoffen gescheiden worden ingezameld (inzamelrespons). • de mate waarin deze grondstoffen geen vervuiling bevatten of niet geschikt zijn voor het recyclingproces (afkeur en uitval). • hetgeen uiteindelijk voor recycling wordt aangeboden (geschikt voor recycling).

De volgende figuren geven de inzamelrespons per grondstofstroom weer, evenals de trend in de afgelopen vijf jaar. Verder wordt per grondstofstroom ook het gemiddelde in Nederland (Gem.NL), het gemiddelde in de stedelijkheidsklasse (gem. SKH3) en de best practice (BP) weergegeven als referenties. Let op: de verticale as (aantal kg per inwoner per jaar) verschilt per grafiek. GFT

GFT

Het GFT werd in de onderzoeksperiode verwerkt door Twence. Over 2020 werd in totaal 109,2 kg gft per inwoner per jaar ingezameld, van de beschikbare 147,8 kg gft. Een inzamelrespons van 74%. Zie ook plaatje. De afkeur in 2020 is 0 kg per inwoner per jaar. De uitval bij de verwerker is 11,8%, oftewel 12,9 kg per inwoner per jaar3. Er is uiteindelijk 96,3 kg gft gerecycled, oftewel een recyclingpercentage van 65%.

2 3

40,5 kg restafval = 19,5 kg grof restafval + 21 kg fijn restafval Vereniging Afvalbedrijven (2018) Kwaliteit GFT-afval verslechtert.

-12-

74%

Trend is stijgend

Inzamelrespons

250 170

150

100

109

50 -50 -150

} nog in restafval

112

Oud papier en karton Het oud papier en karton (OPK) werd in de onderzoeksperiode verwerkt door PreZero. Over 2020 werd in totaal 57, 2 kg OPK per inwoner per jaar ingezameld, van de beschikbare 62,2 kg. Een inzamelrespons van 92%. Zie ook plaatje. De afkeur in 2020 is 0,1 kg per inwoner, hetgeen voortkwam uit verkeerd aangeboden bedrijfsafval. Dit is binnen de norm van 1,5% toegestane vervuiling. De uitval bij de verwerker is 4%, oftewel 2,3 kg per inwoner per jaar4. Er is uiteindelijk 55,3 kg OPK gerecycled, oftewel een recyclingpercentage van 89%.

Oud Papier

92%

Trend is dalend

Inzamelrespons

85 75

-25

PMD Het PMD werd in de onderzoeksperiode aangeboden bij ACV en verwerkt in Duitsland. Bij ACV vindt de keuring en overslag plaats van het ingezamelde materiaal. Er werd over 2020 36,2 kg PMD per inwoner per jaar ingezameld, van de in totaal 44,6 kg beschikbare PMD. Een inzamelrespons van 81%. Zie ook plaatje.

PBD/PMD

81%

Trend is stijgend

Inzamelrespons

70 48 45 20

30 14

36 21,1

-5 -30

De afkeur is 0,2 kg per inwoner in 2020. Dit is binnen de norm van 15% toegestane vervuiling. De uitval bij de verwerker is 38%, oftewel 13,5 kg per inwoner per jaar5. Er is uiteindelijk 22,5 kg PMD gerecycled, oftewel een recyclingpercentage van 51%. Glas Het verpakkingsglas werd in de onderzoeksperiode verwerkt door Remondis. Over 2020 werd in totaal 26,9 kg glas per inwoner per jaar ingezameld, van de beschikbare 29,2 kg glas. Een inzamelrespons van 92%. Zie ook plaatje. De afkeur in deze periode is 0 kg per inwoner per jaar. Dit is binnen de norm van 2,5% toegestane vervuiling. De uitval bij de verwerker is 2,5%, oftewel 0,7 kg per inwoner per jaar6. Er is uiteindelijk 26,2 kg glas gerecycled, oftewel een recyclingpercentage van 90%. 4

Glas 50

92%

Trend is stabiel

Inzamelrespons

39 30

-10

Stichting Papier Recycling Nederland (2019) Factsheet vervuiling. Interne rapportage IPR Normag (2021). 6 Wageningen Universiteit (2019) Verkenning effect verschuiven meetpunt recycling verpakkingen. 5

-13-

Textiel Het Textiel werd in de onderzoeksperiode verwerkt door Kringloopbedrijf Baarn. Over 2020 werd in totaal 6,3 kg textiel per inwoner per jaar ingezameld, van de beschikbare 10,8 kg textiel. Een inzamelrespons van 58%. Zie ook plaatje. De afkeur in deze periode is gemiddeld tussen de 510%, oftewel 0,5 kg per inwoner per jaar. Er is geen norm voor toegestane vervuiling. De uitval bij de verwerker is 9%, oftewel 0,5 kg per inwoner per jaar7. Er is uiteindelijk 5,3 kg textiel gerecycled, oftewel een recyclingpercentage van 49%.

Textiel 23

58%

Trend is stabiel

Inzamelrespons

13 5,1

5,3

4,7

6,1

6,3

-7

2.5. Verklaarbaar lagere afvalstoffenheffing Het vergelijken van de afvalstoffenheffing met andere gemeenten is ingewikkeld. Dit komt omdat niet alleen doordat de dienstverlening veelal anders ingericht is tussen verschillende gemeenten, maar ook omdat de wijze van doorbelastingen tussen de gemeenten verschilt. Tegelijkertijd geeft een dergelijke vergelijking natuurlijk wel enige indicatie waar de gemeente staat ten opzichte van andere gemeenten. Vooral als daarbij de verdere uitsplitsing en analyse van de heffing wordt meegenomen. In vergelijking met de referentiegemeenten heeft gemeente Nijkerk een duidelijk lagere gemiddelde afvalstoffenheffing, zoals te lezen is in de volgende tabel8. Afvalstoffenheffing 2019 Grondslag voor de afvalstoffenheffing

Renswoude Volume & frequentie Leusden Dure zak (in verz.cont.) Woudenberg Volume & frequentie Bunschoten Dure zak (in verz.cont.) Nijkerk Volume & frequentie Scherpenzeel Volume & frequentie Zeewolde Aantal personen Barneveld Aantal personen Bunnik Aantal personen Gemiddeld Bron: RWS Afvalstoffenheffing Nederland 2019 7

Tarief per huishouden EenMeerpersoon persoons € 283 € € 223 € € 231 € € 172 € € 144 € € 188 € € 237 € € 188 € € 159 € € 191 €

372 244 278 187 180 233 306 313 268 256

Opgave sorteerder/verwerker Krimptex (2021).

Deze tarieven komen uit de Afvalstoffenheffing-publicatie van Rijkswaterstaat, waarin een uitgebreide onderbouwing wordt gegeven voor de berekeningswijze. Kort gezegd: voor diftargemeenten wordt de gemiddelde afvalstoffenheffing voor enkel en meerpersoonshuishoudens berekend op basis van de hoeveelheid restafval, type inzamelsysteem en verdeling naar hoog- en laagbouw. En zijn daarmee goed vergelijkbaar met andere gemeenten, maar niet 1-op-1 herleidbaar naar de afvalstoffenheffing in de betreffende gemeente. Zo heeft gemeente Nijkerk een vast tarief en geen tarief voor meerpersoonshuishoudens. En zijn de cijfers dus vooral indicatief en ter vergelijking bruikbaar.

-14-

Voor de analyse van de afvalstoffenheffing is de onderliggende kostenindeling van de gemeente naar de volgende indeling vertaald. Dit geeft inzicht in de verschillende kostenonderdelen, op basis van een landelijk vaker gehanteerde indeling. B2020 staat hierbij voor Begroting 2020, B2021 voor Begroting 2021. Overzicht per kostenonderdeel Afvalstoffenheffing (indeling IPR Normag) Nijkerk B2020

Per huishouden B2020 B2021

B2021

Overzicht per kostenonderdeel Afvalstoffenheffing (indeling IPR Normag)

17.431

Kosten

€

3.127.032

€

3.274.823

€

179

17.070 €

192

Perceptiekosten (inning)

Innen va n de a fva l s toffenheffi ng en oni nba re heffi ng

€

71.000 €

Handhaving

Control e na l evi ng a fva l s toffenverordeni ng

€

Communicatie

Afva l communi ca tie va n voorl i chting (a fva l ka l ender) tot ma rketing € (promotieca 11.000 mpa gne) €

11.000 €

1 €

Doorbelasting straatreiniging

Rei ni gen (ma chi na a l - en ha ndvegen, zwerfvui l ) va n openba re rui€mte (s tra154.300 ten) €

154.300 €

9 €

Doorbelasting concern

Concern kos ten voor HRM, ICT, Fi na nci en, Fa ci l i tai r (i ncl . werf), (Bedri € jfs )communi 107.348ca tie € etc.

105.060 €

6 €

Beleid, beheer en regie

Afva l /gronds toffen bel ei d en regi e op ui tvoeri ng

133.000 €

8 €

Uitvoeringskosten

Pers oneel s -, ma teri eel kos ten, i nkoop en ui tbes teed voor i nza mel € en a fva 1.736.200 l c.q. gronds€toffen (i1.763.200 ncl . PIOFACH) €

Inzamelmiddelen Verwerkingskosten (gesaldeerd)

Ka pi taa l l a s ten, onderhoud, s choonma a k, s cha des en beheer

€

318.130 €

Tra ns port, s orteren en verwerken va n a fva l c.q. gronds toffen

€

-5.705 €

€

133.236 €

€

4 € -

€

100

103

291.268 €

18 €

168.895 €

-0 €

10 39

Tra ns port, s orteren en verwerken va n a fva l c.q. gronds toffen

€

786.295 €

667.295 €

45 €

Verbra ndi ngs bel a s ting (Ri jks overhei d)

Verbra ndi ngs bel a s ting

€

13.000 €

1 €

Verwerki ngs ba ten

Opbrengen en s ubs i di es (ba ten) voor verwerken va n a fva l c.q. gronds € toffen -190.000

€

Vergoedi ng va nui t Afva l fonds

€

Verwerki ngs l a s ten

Vergoedi ng va nui t Afva l fonds

4 -

€

-214.400

€

-11

€

-13

-615.000

€

-297.000

€

-35

€

-17

€

Kwijtscheldingen*

Kwi jts chel di ng a fva l s toffenheffi ng conform gemeentel i jk bel ei d €

BTW-kosten

Hui s houdel i jke BTW (vi a BCF door gemeenten te decl a reren)

€

601.523 €

577.100 €

Niet Huishoudelijk afval gerelateerd

Behoort ni et di rect tot hui s houdel i jk a fva l

€

35 € -

€

34 -

Overige uitgaven

€

Inkomsten

€

-3.127.032 €

-3.274.823 €

-179 €

-192

Inkoms ten va n hui s houdens verkregen obv verordeni ngen (a fva l€s toffenheffi -3.045.550 ng/l eges€)

Inkomsten uit heffing/leges

-3.283.450 €

-175 €

-192

Afvalstoffenheffing

Inkoms ten va n hui s houdens ui t a fva l s toffenheffi ng

€

-3.040.950 €

-3.277.850 €

-174 €

-192

Leges

Inkoms ten va n hui s houdens verkregen obv verordeni ngen

€

-4.600 €

-5.600 €

-0 €

Reinigingsrecht

Inkoms ten va n hui s houdens /bedri jven obv rei ni gi ngs recht

€

Overige inkomsten

Subs i di es (ni etzi jnde Afva l fonds ), commerci el e a ctivi tei ten, i nkoms € ten a ndere -gemeente(n) €

Voorziening

Onttrekki ng ui t res erve

Resultaat

€

-81.482

€

8.627 € -

€

-0

€

-5 € -

€

1 -

* Kwi jts chel di ngen worden ni et doorbel a s t vi a de a fva l s toffenheffi ng, betreft gemeentel i jk a rmoedebel ei d

Uit deze analyse vallen de volgende zaken op. En geven op die manier verklaringen waarom de afvalstoffenheffing van gemeente Nijkerk lager is dan in de omliggende gemeenten: • Het meerjarenperspectief wordt niet gepresenteerd in de verschillende stukken, zo valt op dat er geen indexering van verschillende posten plaatsvindt. • De uitsplitsing van de kosten voor handhaving, straatreiniging en doorbelasting van beleid, beheer en regie is niet verder mogelijk dan het aangegeven niveau. In het gesprek met de financieel medewerker is aangegeven dat deze doorbelastingen wel onderdeel zijn van de afvalstoffenheffing. • Gemeente Nijkerk heeft geen kwijtscheldingen in de afvalstoffenheffing doorberekend. Dat is onderdeel van het gemeentelijke armoedebeleid. In andere gemeenten worden doorgaans de kwijtscheldingen wel doorbelast in de afvalstoffenheffing. • De vervangingsinvesteringen worden uit het jaarlijkse budget gefinancierd, er is geen mogelijkheid voor grootschalige vervanging zonder daar extra budget voor aan te vragen op basis van de huidige kostenopstelling. • De egalisatiereserve is in de afgelopen jaren uitgeput en heeft op basis van het meerjarenperspectief een blijvend negatieve omvang. Deze blijvend negatieve omvang van de egalisatiereserve is niet in lijn met artikel 44 van het Besluit Begroten en Verantwoorden (BBV). Met name niet omdat er geen -15-

directe relatie zit tussen de negatieve reserve en de verwachte winsten en of verliezen, risico’s, kosten in een volgend jaar of investeringen. Tegelijkertijd is het wel toegestaan om een negatieve reserve te hebben, als er een goede verklaring achter ligt. Verder heeft het uitputten van de egalisatiereserve een positief effect gehad op de hoogte van de afvalstoffenheffing. Deze is daarmee feitelijk gezien kunstmatig lager (€ 5,-/huishouden). Tenslotte zijn er – naast de uitgevoerde analyse – ook andere factoren van invloed op de hoogte van de afvalstoffenheffing. Zoals de hoogte van de verwerkingskosten voor grondstoffen. Maar niet vanuit de uitgevoerde financiële analyse herleidbaar. Daarvoor zou een verder vergelijkend onderzoek nodig zijn, waarbij ook de afvalstoffenheffing van de omliggende gemeenten op dezelfde wijze geanalyseerd moet worden.

2.6. Raad wordt actief betrokken en ziet geen aanleiding actief te zijn met afvalbeleid In de bijlage is de gehele tijdslijn van de uitwisseling van documenten tussen raad en college terug te vinden. Daarbij zijn de verschillende raadsbesluiten, de raadsinformatiebrieven, raadsvragen en de documenten uit de P&C-cyclus geanalyseerd. Aanvullend zijn raadsfracties bevraagd op hun beleving van de informatievoorziening en de mate van kaderstelling9. In deze paragraaf zijn de belangrijkste uitkomsten weergegeven. • In de onderzochte periode zijn in totaal vijf raadvoorstellen aan de raad gedaan, naast de jaarlijkse vaststelling van de afvalstoffenheffing. Van deze vijf besluiten is één het afvalbeleidsplan, één gaat in op het aanpassen van de afvalstoffenverordening naar aanleiding van het afvalbeleidsplan en de overige drie hebben betrekking op het aanpassen van gemeenschappelijke regelingen. • In de onderzochte periode zijn in totaal zes raadsinformatiebrieven aan de raad verzonden. De onderwerpen zijn divers: van een aanpassing van het inzamelen van afval van bedrijven (Kantoor, Winkel, en Dienstverleningsafval, ook KWD) als gevolg van gewijzigde regelgeving voor vennootschapsbelasting, de financiële consequentie van aanpassingen van verwerkingscontracten tot twee brieven die betrekking hebben op de voortgang van de uitvoering van het nieuwe beleidskader.

• De raad wordt actief en adequaat geïnformeerd over vraagstukken op afvalbeheerbeleid. En ziet kennelijk geen aanleiding om daar verdere aandacht aan te geven. In de onderzochte periode zijn namelijk geen moties of amendementen ingediend en via de griffie geen raadsvragen gesteld over het afvalbeleid. Een technische vraag tijdens een sessie met de portefeuillehouder wordt sporadisch gesteld. • In de onderzochte periode wordt op basis van het Besluit Begroten en Verantwoorden en de daaraan gekoppelde ministeriële regeling over verplichte beleidsindicatoren (BBV) in de P&C-stukken gerapporteerd over afval en de financiële impact. Daarbij wordt bijvoorbeeld gerapporteerd over het aantal kilo’s restafval per inwoner per jaar, waarbij over 2019 niet het juiste getal wordt gerapporteerd (alleen fijn restafval, in plaats van al het restafval, dus inclusief grof). Verder wordt tijdig gerapporteerd over verwachte wisselingen in de financiën. 9

Reacties zijn bij het onderzoeksbureau bekend.

-16-

Toetsing en beantwoording

3.1. Uitkomsten toetsing aan de normen De kleuren hebben de volgende betekenis: groen betekent dat de gemeente voldoet aan de norm, oranje dat de gemeente deels voldoet aan de norm en rood dat de gemeente niet voldoet aan de norm. A. Beschrijven huidige situatie 1 Welk beleid en doelstellingen heeft Nijkerk geformuleerd ten aanzien van (huishoudelijk)afvalbeleid c.q. inzameling? 2 Hoe verhoudt het beleid zich tot de landelijke doelstellingen?

Norm Het beleid voldoet aan de landelijke VANG-doelstelling

Er is sprake van integraal beleid. Beleidsinstrumenten (service, communicatie, prijsprikkels, handhaving) worden in balans ingezet

Toetsing Het beleid voldoet aan de VANGdoelstelling.

Ook al worden niet alle instrumenten ingezet (zoals handhaving, hogere service op grondstoffen, scherpere communicatie), de belangrijkste (diftar) is wel ingezet. 3 Hoe is de afvalinzameling georganiseerd Het beleid is bekend bij de inwoners en Er vindt geen evaluatie plaats, bewoners (inclusief pilots) en hoe worden wordt periodiek geëvalueerd. De taken, kennen de opties voor afvalscheiding inwoners gefaciliteerd in het scheiden bevoegdheden en verantwoordelijkheden wel. Er is weinig afkeur van ingezamelde van afval? zijn duidelijk tussen de betrokkenen in de grondstoffen. Taken, bevoegdheden, afvalketen. verantwoordelijkheden zijn intern bekend. In de onderzoeksperiode is 1 pilot gestart (Doornsteeg), maar nog niet afgerond voor evaluatie.

-17-

B. Doelrealisatie 1 Realiseert de gemeenten de doelstellingen uit het afvalbeleid?

Norm De doelstellingen zijn helder (en SMART) geformuleerd. Doelstellingen worden behaald.

Toetsing Doelstellingen zijn niet direct uit het afvalbeleidsplan duidelijk (is het nu 100 kg VANG-doelstelling of 103 kg restafval uit het beleidsplan?), en worden deels niet behaald (wel afvalscheiding, niet hoeveelheid restafval).

De gemeente presteert beter dan het benchmarkgemiddelde, maar heeft ook ruimte voor verbetering ten opzichte van de best practice in stedelijkheidsklasse 3. Beleidsintensivering is nodig om het beter te gaan doen op service aan huis voor grondstoffen, handhaving en communicatie. De kwaliteit van (specifieke) Kwaliteit wordt niet actief gemonitord. afvalstromen is bekend en conform het Maar op basis van dit onderzoek, Landelijk AfvalbeheerPlan (LAP). voldoen de ingezamelde grondstoffen wel aan de normen. De gemeente heeft inzicht in de omvang De omvang is niet direct bekend binnen van de afgekeurde afvalstromen en stuurt de gemeente, sturing op kwaliteit is op de kwaliteit door concrete secundair en gevolg van algemene maatregelen. communicatieuitingen. Er is een pilot uitgevoerd met omgekeerd inzamelen (Doornsteeg). In deelplan 1 van Doornsteeg is omgekeerd inzamelen uitgerold. In deelplan 2 wordt het op dit moment aangelegd. Daarna kan een evaluatie plaatsvinden van deze pilot. In feite moet de evaluatie dus nog beginnen.

5 Wat zijn de financiële consequenties van Er is inzicht in de financiële vervuilde stromen die verbrand moeten consquenties. worden?

C. Sturing en monitoring 1 Hoe en met welke indicatoren monitort de gemeente het halen van doelstellingen? En stuurt de gemeente bij waar nodig? 2 Is er inzicht in de kwaliteit van de gescheiden ingezamelde stromen huishoudelijk afval? Ook per wijk of gereden route?

Er is zicht op de financiële consequenties: er is geen afkeur. En dus ook geen financiële consequentie.

Norm Toetsing In het afvalbeleid zijn duidelijke Indicatoren en streefwaarden zijn indicatoren opgenomen om de voortgang duidelijk vastgesteld. Monitoring vindt van het beleid te toetsen. Er zijn beperkt plaats. streefwaarden vastgesteld en er wordt gemonitord. Nee, dit inzicht ontbreekt, maar kan wel helpen om de kwaliteit van ingezamelde grondstoffen (verder) te verhogen. Zoals bewustwording bij inwoners. Bij actief navragen is het inzicht wel te krijgen, zoals in het uitgevoerde onderzoek.

3 Wat is of kan worden gedaan om de De gemeente heeft een helder beeld van kwaliteit van gescheiden ingezamelde de (technische) mogelijkheden om de stromen te verbeteren? Beschikt de kwaliteit van het ingezamelde afval te gemeente over voldoende inzicht in de verbeteren. ontwikkeling en beheersing van afvalstromen om op onderbouwde wijze de keuze te maken tussen bronscheiding of nascheiding? En kan op dit moment de potentie van beide benaderingen in het licht van de VANG-doelstellingen van Nijkerk goed worden ingeschat?

-18-

Kwaliteit van ingezamelde grondstoffen is geen onderwerp waarop actief wordt gemonitord of gestuurd. Er is geen zicht op de mogelijkheden om dit bij te sturen. Dit is ook geen doelstelling in het beleid, noch geven de kwaliteiten van de inzameling daar aanleiding toe.

D. De rol van de raad 1 Is de informatievoorziening aan de gemeenteraad over het afvalbeleid adequaat?

Norm De gemeenteraad ontvangt periodiek informatie over de voortgang van het afvalbeleid. De gemeenteraad wordt actief geïnformeerd over (ontwikkelingen in) het afvalbeleid.

2 Hoe is de raad betrokken (geweest) bij het opstellen van het afvalbeleid (c.q. afvalbeleidsplan)?

De gemeenteraad geeft de (financiële) kaders voor het afvalbeheerbeleid.

Toetsing In de reguliere P&C-cyclus zijn informaties beschikbaar over afvalbeleid. Met informatiebrieven wordt de raad actief geïnformeerd, zonder duidelijke afspraken wat wel of niet gedeeld wordt. Gemeenteraad is weinig betrokken bij het afvalbeleid. Er worden weinig vragen, moties en amendementen ingediend. En de beleving van de raadsleden is dat er meer aandacht voor mag zijn in de P&Cstukken.

3.2. Beantwoording van de onderzoeksvragen A. Beschrijven huidige situatie 1. Welk beleid en doelstellingen heeft Nijkerk geformuleerd ten aanzien van afvalinzameling? Gemeente Nijkerk heeft haar beleid en doelstellingen vastgelegd in het afvalbeleidsplan gemeente Nijkerk, dat in 2019 van kracht is geworden. In het beleidsplan omarmt gemeente Nijkerk de zogenaamde ‘VANG-doelstellingen’, vertaald naar een doelstelling voor 103 kg restafval per inwoner per jaar en 76% afvalscheiding in 2020. 2. Hoe verhoudt het beleid zich tot de landelijke doelstellingen? De landelijke doelstellingen voor afvalbeheer zijn de VANG-doelstellingen. Concreet betekenen deze doelstellingen maximaal 100 kg restafval per inwoner in 2020 met minimaal 75% afvalscheiding en maximaal 30 kg restafval in 2025. Gemeente Nijkerk volgt deze doelstellingen dus grotendeels, maar zal de doelstellingen richting 2025 opnieuw moeten vastleggen. 3. Hoe is de afvalinzameling georganiseerd (inclusief pilots) en hoe worden inwoners gefaciliteerd in het scheiden van afval? Gemeente Nijkerk heeft tariefdifferentiatie (betalen per lediging/aanbieding van restafval) en probeert daarmee, tezamen met een lagere ophaalfrequentie voor restafval, de hoeveelheid restafval te reduceren en de hoeveelheid grondstoffen te laten toenemen.

Opvallend is het aantal mogelijkheden om restafval aan te bieden (minicontainer, verzamelcontainer met pas, verzamelcontainer zonder pas en met zakken) en de mogelijkheid om te kiezen tussen een minicontainer of een zak voor PMD. Daar liggen in de uitvoering (waarschijnlijk) mogelijkheden voor efficiencyverbetering door uniformering. In het beleid is één pilot opgenomen: Doornsteeg. Over deze pilot is verder geen informatie gewisseld tussen raad en college. Dat heeft ook te maken met het gegeven dat deze wijk nog niet afgebouwd is. In deelplan 1 van Doornsteeg is omgekeerd inzamelen uitgerold, in deelplan 2 wordt dit ten tijde van dit onderzoek aangelegd. Pas daarna vindt evaluatie plaats. B. Doelrealisatie 4. Realiseert de gemeente de doelstellingen uit het afvalbeleid? Met 115 kg restafval per inwoner per jaar en 77% afvalscheiding in 2020 bereikt gemeente Nijkerk de -19-

doelstellingen ten dele. Ja, de doelstelling voor het percentage afvalscheiding wordt behaald en tegelijkertijd nee, de doelstelling voor de hoeveelheid restafval wordt niet gehaald. De doelstelling was namelijk 103 kg restafval per inwoner per jaar in 2020. 5. Wat zijn de prestaties van Nijkerk vergeleken met referentiegemeenten? De gemeente behoort tot de subtop waar het gaat om de realisatie op restafval en afvalscheiding. Er zijn duidelijk beter presterende gemeenten in de regio aanwezig, maar in vergelijking met het gemiddelde in Nederland en stedelijkheidsklasse 3 doet de gemeente het beduidend beter. 6. Is het te verwachten dat de gemeente haar doelstellingen voor de middellange en lange termijn zal behalen met het huidige beleid of zijn intensiveringen nodig, zo ja wat zou kunnen helpen? Het is onwaarschijnlijk dat gemeente Nijkerk met de huidige inzet haar doelstellingen gaat halen. De beleidsmaatregel uit 2018/2019 om PMD apart in te zamelen heeft een uitwerking gehad op de hoeveelheid restafval en hoeveelheid ingezameld PMD, maar heeft in 2020 het volledige potentieel wel bereikt. Omdat er verder geen aanvullende beleidsmaatregelen worden genomen, bijvoorbeeld in communicatie en handhaving, zal het huidige systeem niet leiden tot maximaal 100 kg restafval of zelfs 30 kg restafval in 2025.

Er zijn verschillende verbetermogelijkheden: hogere service op grondstoffen door verhogen van de inzamelfrequentie voor GFT en PMD (eens per twee weken) en toepassen van nascheiding op het ingezamelde restafval zijn grote(re) maatregelen. Kleinere maatregelen zijn: inzet afvalcoaches, optimalisatie luierinzameling, verplichte minicontainers voor PMD-inzameling. 7. Is de kwaliteit van de ingezamelde afvalstromen voldoende voor hergebruik? Ja, er is hergebruik mogelijk met de ingezamelde afvalstromen. Tegelijkertijd zijn de verschillen per grondstofstroom groot, terwijl de mogelijkheden voor sturing door gemeenten (in algemene zin) zeer beperkt zijn. 8. Welke bijdrage aan afvalreductie en/of verbetering van de kwaliteit van ingezamelde afvalstromen hebben georganiseerde pilots geleverd? Er zijn in de onderzochte periode geen pilots uitgevoerd, wel voorbereid. Pilot Doornsteeg moet de informatie gaan opleveren over de effecten van omgekeerd inzamelen (hoge service op grondstoffen aan huis, het huishoudelijk restafval moet naar een verzamelcontainer gebracht worden). Er zijn nog geen effecten bekend omdat de evaluatie pas kan plaatsvinden als omgekeerd inzamelen in heel het pilotgebied is ingevoerd (op dit moment alleen in deelplan 1 ingevoerd, deelplan 2 wordt ten tijde van dit onderzoek gestart). 9.

Wat zijn de financiële consequenties van vervuilde stromen die verbrand moeten worden? De financiële consequenties zijn nihil in de onderzochte periode. Dit komt omdat de vervuiling binnen de gestelde normen blijven, en er daarom geen aanvullende kosten gerekend worden door de verwerkers. De vervuiling is namelijk ook deels ingecalculeerd door verwerkers in het totaaltarief dat de gemeente moet betalen of ontvangen. In tegenstelling tot vervuiling bevindt zich in de stroom ‘fijn huishoudelijk restafval’ nog veel herbruikbare grondstoffen. Van de 115 kg restafval is slechts 40,5 kg echt restafval. De overige 74,5 kg zijn grondstoffen die nog gescheiden kunnen worden, maar die op dit moment dus nog in het restafval zitten. -20-

C. Sturing en monitoring 10. Is er inzicht in de kwaliteit van de gescheiden ingezamelde stromen huishoudelijk afval per wijk / gereden route? Ja en nee. De kwaliteit van de gescheiden ingezamelde grondstoffen is inzichtelijk te maken, hetgeen als onderdeel van dit onderzoek is gedaan. Door navraag bij de inzamelaar/verwerker en branchegegevens is veel inzicht in deze kwaliteit te krijgen. Als er afkeur is, is dat te herleiden naar gereden routes. Afkeur betekent dat de ingezamelde grondstoffen te veel vervuiling bevatten. Tegelijkertijd is dit inzicht er niet omdat er geen beleidskader met doelstellingen is, de sturingsmogelijkheden op kwaliteit beperkt zijn (alleen op inzamelrespons en vervuiling bij aanbieding, niet op recycling), en de contracten ook niet op die manier ingericht zijn. 11. Hoe en met welke indicatoren monitort de gemeente het halen van doelstellingen, en stuurt ze bij waar nodig? De gemeente monitort op basis van de jaarlijkse afvalcijfers, welke tevens aan het CBS gerapporteerd worden. Bijsturing heeft niet plaatsgevonden in de onderzoeksperiode. 12. Wat is of kan worden gedaan om de kwaliteit van gescheiden ingezamelde afvalstromen te verbeteren? Door middel van gerichte communicatie heeft gemeente Nijkerk regelmatig informatie gegeven aan haar inwoners wat wel of niet bij de verschillende grondstofstromen aangeboden mag worden.

Wat niet gedaan is, zijn bijvoorbeeld afvalcoaches en handhaving. 13. Beschikt de gemeente over voldoende inzicht in de ontwikkeling en beheersing van afvalstromen om op onderbouwde wijze de keuze tussen bronscheiding of nascheiding te kunnen maken en kan op dit moment de potentie van beide benaderingen in het licht van de VANG-doelstellingen voor Nijkerk goed worden ingeschat? Ja, alle noodzakelijke gegevens zijn daarvoor beschikbaar. Echter, dit vraagstuk is in de gemeente niet actueel of aan de orde. Mede door de hoge inzamelrespons van PMD in de huidige situatie. De keuze voor bron- en nascheiden is namelijk een discussie over de wijze waarop PMD ingezameld wordt. Door de huidige (goede) prestaties, is een keuze voor nascheiden niet actueel. D. De rol van de raad 14. Is de informatievoorziening aan de gemeenteraad over het afvalbeleid adequaat? De informatievoorziening is toereikend geweest waar het de reguliere P&C-cyclus betreft; dit is een belangrijke bron van informatie voor de controlerende taak van de raad. Tegelijkertijd blijkt uit de informatie-uitvraag bij de raad dat de informatie summier is en wat uitgebreider mag.

De informatievoorziening over de voortgang van het beleid is de eerste jaren redelijk op orde (via raadsinformatiebrieven), maar in welke mate de doelen gehaald worden en de projecten goed uitgevoerd zijn, is voor raadsleden niet te achterhalen vanuit de door het college verstrekte gegevens. Het beleidskader stelt namelijk een doelstelling voor 2020, waarover geen verdere communicatie heeft plaatsgevonden. Ook ontbreekt een evaluatie, herijking of vervolgdoelstelling voor de gemeente. Alhoewel daarbij ook gesteld kan worden dat gemeente Nijkerk door het omarmen van de VANGdoelstellingen feitelijk nu stuurt op 30 kg restafval per inwoner per jaar in 2025. Er is daarbij geen (beleids)plan hoe deze doelstelling te behalen. -21-

15. Hoe is de raad betrokken geweest bij het opstellen van het afvalbeleidsplan? De raad is geïnformeerd tijdens een voorbereidende sessie en heeft het plan geaccordeerd. De uitkomsten van een peiling onder bewoners is daarbij ook meegenomen. Er is geen evaluatie geweest van het behalen van de doelstellingen, of gesproken over een opvolger van het huidige afvalbeleidsplan.

-22-

Conclusies en aanbevelingen

4.1. Conclusies In deze paragraaf gaan we in op de conclusies naar aanleiding van de bevindingen. 1. Beleidsmaatregelen hebben iets minder effect gehad dan beoogd. De doelstelling voor 103 kg restafval per inwoner per jaar en 76% afvalscheiding in 2020 is niet bereikt. In 2020 heeft gemeente Nijkerk 115 kg restafval per inwoner per jaar en 77% afvalscheiding behaald. Met name de hoeveelheid restafval is nog hoog. De genomen maatregelen hebben wel duidelijk geleid tot een vermindering van de hoeveelheid restafval en een toename van de hoeveelheid apart ingezameld PMD. 2. Er is potentie voor hogere doelstellingen. Zonder beleidsmaatregelen gaan die echter niet gehaald worden. Uit de sorteeranalyse van het huishoudelijk restafval blijkt dat er nog veel grondstoffen gescheiden kunnen worden. Door het nemen van aanvullende beleidsmaatregelen zoals communicatie, handhaving, verhogen van service op grondstoffen en verminderen van de inzamelfrequentie van restafval, mag een hogere afvalscheiding verwacht worden. In de regio laten andere gemeenten zien dat hogere doelstellingen op afvalscheiding haalbaar en realistisch zijn. 3. De kwaliteit van de ingezamelde grondstoffen is goed. Hoewel gemeente Nijkerk geen actieve monitoring uitvoert naar de kwaliteit van de ingezamelde grondstoffen, bleken deze gegevens voor het rekenkameronderzoek wel inzichtelijk te maken.

Er is vrijwel geen afkeur van de onderzochte gescheiden ingezamelde grondstoffen. 4. Het college informeert gemeenteraad actief en de raad ziet geen aanleiding aandacht te geven aan afvalbeleid. Het college stuurt de gemeenteraad regelmatig informatiebrieven over verwachte wijzigingen, neemt de verplichte BBV-indicatoren (besluit begroten en verantwoorden) op in de planning & control-stukken en legt raadsvoorstellen die impact hebben op de kaders aan de gemeenteraad voor. En de raad ziet kennelijk geen aanleiding om daar verdere aandacht aan te geven: op basis van de verstrekte informatie heeft de raad geen aanleiding gezien om moties of amendementen in te dienen en krijgt de raad geen verdere informatie over de voortgang van de beleidsdoelstellingen. Bijvoorbeeld het aflopen van het huidige beleidsplan, of een stand van zaken/evaluatie over de genomen maatregelen.

4.2. Aanbevelingen Op basis van de conclusies komt de rekenkamercommissie tot de volgende aanbevelingen aan het college: 1. Formuleer nieuwe doelstellingen voor 2025 en geef aan of en hoe de VANG-doelstelling voor 30 kg restafval per inwoner per jaar in de praktijk van gemeente Nijkerk haalbaar is. Hou hierbij wel rekening met de maximaal te behalen reductie van het huishoudelijk restafval op basis van de (huidige) sorteeranalyses. Uit de sorteeranalyse blijkt dat op dit moment in de restafvalbak aan huis nog 74 kg ‘afval’ eigenlijk beoordeeld kan worden als een grondstof, en dat – bij theoretische volledige afvalscheiding – er slechts 40,5 kg echt restafval overblijft. Een verdere reductie van het -23-

huishoudelijk restafval tot maximaal 30 kg/inw. per jaar zal dus voor een groot deel door meer en betere afvalscheiding, maar ook door preventie, bewerkstelligd kunnen worden. 2. Geef aan hoe deze doelstellingen gehaald gaan worden, zoals door het nemen van aanvullende beleidsmaatregelen zoals communicatie, handhaving, verhogen van service op grondstoffen en verminderen van de inzamelfrequentie van restafval. 3. Monitor de effecten in kwaliteit van afval als gevolg van wijzigingen in het afvalbeheer. De verwachting is dat verdere maatregelen die afvalscheiding bevorderen zoals omgekeerd inzamelen of strengere diftarmaatregelen mogelijk een negatief effect hebben op de kwaliteit en daarmee recyclebaarheid van de apart ingezamelde grondstoffen. Deze verwachting is gebaseerd op ervaringen bij andere gemeenten, waarbij het verder reduceren van de service op restafval (lagere inzamelfrequentie, kleinere bakken, hogere kosten per inzameling), weliswaar leidt tot meer grondstoffen, maar ook tot een lagere kwaliteit. Dit komt doordat bewoners ook kwalitatief minder goede grondstoffen (vies, kapot) apart zullen aanbieden, simpelweg omdat deze niet meer in een kleinere restafvalbak passen of uit kostenoverwegingen. Door deze te monitoren borgt de gemeente Nijkerk de kwaliteit en daarmee recycling van deze grondstoffen. 4.

Geef de gemeenteraad inzicht in de afvalbeheerprestaties in relatie tot de gemeentelijke doelstellingen aanvullend op de P&C-cyclus. Het is voor de gemeenteraad lastig om te sturen op de beleidsdoelstellingen op basis van alleen de P&C-stukken, doordat in deze stukken geen inhoudelijke analyse achter de cijfers wordt meegegeven. Verdere uitleg over de voortgang van beleid, bijvoorbeeld in een informatiebrief, waarin ook de kwaliteit van grondstoffen wordt aangegeven helpt de gemeenteraad bij zijn controlerende en kaderstellende taak.

4.3. Bestuurlijke reactie Aan: de leden van de Rekenkamercommissie Uw brief van

Uw rapportage onderzoek afvalbeleid (11-4-2022)

Uw kenmerk

Ons kenmerk

1212986

Bijlage

Datum

17 mei 2022

Onderwerp

Bestuurlijk wederhoor

Team

Vakspecialisten

Geachte leden van de Rekenkamercommissie,

Dank u voor het onderzoek naar het beleid van huishoudelijk afval in Nijkerk, dat u in goede samenwerking met de gemeente hebt uitgevoerd. De conclusies en aanbevelingen in het rapport zijn voor ons herkenbaar. Graag reageren wij in deze brief op het rapport en op de conclusies en aanbevelingen uit het rapport.

-24-

Het rapport Als gemeente hebben we duurzaamheid hoog in het vaandel staan. Wat ons betreft dient het scheiden van afval dan ook daadwerkelijk te leiden tot een nuttig hergebruik van afval- en grondstofstromen. We waarderen het daarom zeer dat u bij het onderzoek heeft gekeken naar zowel de kwantitatieve doelstellingen (aantal kilogrammen grondstoffen) van de gemeente als ook de kwalitatieve doelstellingen (recyclebaarheid). Wij staan achter de inhoud van het rapport. Dit neemt niet weg dat we enkele suggesties ter verbetering hebben: •

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/11889242/1