Toekomst religieus vastgoed in gemeente Raalte def

•

Met name vertegenwoordigers van werkgroepen stellen (vooral uit de lokale kernen van de gemeente) vragen over de algemene aanpak van de gemeente: zou deze aanpak niet actiever moeten zijn gezien de maatschappelijke belangen met betrekking tot (eventuele) herbestemming?;

•

De casus Parochie Heilige kruis laat zien dat een evaluatie van eerder (kerk)beleid leidt tot onder andere een ‘pas op de plaats’ met betrekking tot eerder voorgenomen kerksluitingen;

•

De casus in Broekland laat zien dat de gemeente, mede vanuit een gemaakte koppeling met beleid over multifunctionele accommodaties in kernen van de gemeente, een duidelijke positie inneemt met een (forse) eenmalige bijdrage. Het is nog onduidelijk of dit in deze casus voldoende is om de verwachte herbestemming te realiseren;

34

Gemeente Raalte (2025) Raadsvoorstel 23077-2025 Bijdrage herbestemming H. Marcellinuskerk Broekland.

33

Onderzoek naar impact kerkenvisies in Overijssel | Toekomst religieus erfgoed.

24/47

•

In deze casus in Broekland ondersteunt de raad unaniem het voorstel van het college voor de intentie, onder voorwaarden, tot eenmalige financiële steun bij herbestemming van de Marcellinuskerk tot een multifunctionele accommodatie.

25/47

6. Raalte in perspectief: aanpak en ervaring buiten de gemeente 6.1

Inleiding

Dit hoofdstuk betreft de vierde deelvraag: Hoe verhoudt de gemeentelijke aanpak in Raalte zich tot die in vergelijkbare andere gemeenten? En zijn er lessen te vinden in landelijke en provinciale studies voor de gemeente Raalte? Hieronder bespreken we overeenkomsten en verschillen van de gemeente Raalte met referentiegemeenten. Daarna beschrijven we de conclusies van een studie van de provincie Overijssel en van een landelijke studie en de eventuele implicaties hiervan voor de aanpak van de gemeente Raalte.

6.2

Overeenkomsten en verschillen met referentiegemeenten

Referentiegemeenten We vergelijken in de onderstaande tabel de gemeente Raalte met gemeenten die min of meer in de buurt liggen en een vergelijkbare omvang hebben, plus een grotere gemeente (Deventer). Bij de onderstaande tabel geldt dat gemeenten soms alleen gebouwen met monumentenstatus in beschouwing nemen, maar soms ook een bredere definitie hanteren: dan tellen ook bijvoorbeeld kerken zonder deze monumentenstatus mee. Tabel 6.1 Omvang en aard sluitingen gemeente Raalte versus referentiegemeenten Gemeente

Inwoners (afgerond)

Raalte36

Aantal religieuze gebouwen35 (anno 2025)

Aantal gebouwen waarvoor sluiting speelt

Levensbeschouwelijke grondslag bij gebouwen uit vorige kolom

14

2 gesloten, 1 onttrokken aan eredienst, 3 heroverwegingen

RK (alle 6)

1 gesloten, 2 heroverwegingen

RK (alle 3)

38.500 Hof van Twente37

36.000

10

Berkelland38

44.000

25

Olst-Wijhe39 Deventer41

18.000 105.000

19

Protestant (13) RK (5) een 1 Joods

740

2

RK (2)

26

11, 2 verkocht

Protestant en RK

De tabel toont dat de omvang van de herbestemming van religieus vastgoed tussen de gemeenten uiteenloopt, maar gemiddeld genomen wel fors is. Er zijn gemeenten waar het deel sluitingen/herbestemmingen groter is dan nu in de gemeente Raalte. De landelijke trend, veel sluitingen van kerkgebouwen, is bij de onderzochte gemeenten duidelijk zichtbaar. De sluitingen

35

Het betreft hier het aantal kerken dat in gemeentelijke documenten genoemd wordt, dit geldt ook voor de andere kolommen in deze tabel. 36 Gemeente Raalte (2021): Informatienotitie Raad Voortgang kerkenvisie 12510-2021. 37 Kerken in kaart, gemeente Hof van Twente, 2025. 38 Visie op religieus erfgoed, gemeente Berkelland, 2024. 39 Kerkenvisie, dialoog, plan en uitvoering, gemeente Olst-Wijhe, 2022. 40 Naast deze 7 kerken is er een hindoeïstische Shirdi Sai Baba Mandi Tempel, zonder monumenten status. 41 Uitvoeringskader religieus erfgoed, gemeente Deventer, 2024.

26/47

doen zich in de gemeente Raalte voor bij RK-kerken, maar in bijvoorbeeld de gemeente Berkelland en Deventer ook bij andere kerken. Hieronder staan belangrijke beleidsdoelen en/of beleidsaandachtspunten van de gekozen referentiegemeenten. Naast de (kernachtige) typering van het beleid/gemeentelijke aanpak, noemen we de aandachtspunten bij de ingezette instrumenten en als derde de aandachtspunten van het toekomstig beleid/aanpak. Tabel 6.2 Kernpunten van huidig beleid/aanpak en beleidsdoelen/speerpunten Gemeente

Typering beleid/aanpak

Raalte42

Ondersteunend Hof van Twente43

Ondersteunend

Ingezette instrumenten

Beleidsdoelen/aandachtspunten beleid

Subsidie, ruimtecoach, ambtelijke ondersteuning (aanvragen, vergunningen), startsubsidie (MFA) bij mogelijke herbestemming, kerktoren eigendom gemeente

Relatiebeheer en belanghebbenden ondersteunen

Ondersteuning en begeleiding van contacten (met gemeente en ook onderling). Bij herbestemming betreft het wonen en maatschappelijke functies

Duurzaamheid (energiekosten), relatiebeheer kerkeigenaren/gebruikers, multifunctioneel inzetten gebedshuis, herbestemmen, zoeken naar gezamenlijke afstemming sociale vraagstukken (Oekraïense vluchtelingen) en sociaal domein. Beschermen en benutten erfgoed

Berkelland44 Ondersteunend, in uiteenlopende rollen, aandacht voor maatschappelijke functies, analyse kansen en bedreigingen

Subsidies, ambtelijke contactpersonen, ambtelijke begeleiding, netwerken, meedenken

Olst-Wijhe45

Ondersteunend

Kerktorens in eigendom gemeente, (kennisdeling bij) subsidies, financiële bijdrage, ambtelijke begeleiding bij samenwerking en workshops, 2 relevante projecten

Meer nevenactiviteiten van kerken, duurzaamheid, aandacht voor interieur kerk, aandacht voor toekomst kerkelijke organisatie, gebiedsgerichte trajecten, onderhoud kerktorens, samenwerking

Ondersteunend, verbindend

Uitvoeringskader, subsidie, ambtelijke begeleiding, agenderen, projecten gericht op kennisdeling, aandacht voor (minder) vrijwilligers

Onderhouden contact, website erfgoed, uitvoeringskader inzetten bij omgevingsvisie, aandacht voor gevraagde planologische ruimte, verzoeken steun inclusief exploitatie

Deventer46

Naar verwachting in 2038 0 kerkgebouwen in gebruik, anno 2025 ongeveer 5, in 5 van 10 kernen zijn stichtingen voor herbestemming actief, bij 10 v.d. 11 rijksmonumenten is er onbekend toekomstperspectief, ook bij 2 v.d. 7 gemeentelijke monumenten

42

Gemeente Raalte (2021): Informatienotitie Raad Voortgang kerkenvisie 12510-2021. Kerken in kaart, gemeente Hof van Twente, 2025. 44 Visie op religieus erfgoed, gemeente Berkelland, 2024. 45 Kerkenvisie, dialoog, plan en uitvoering, gemeente Olst-Wijhe, 2022. 46 Uitvoeringskader religieus erfgoed, gemeente Deventer, 2024. 43

27/47

De gemeente Raalte heeft een aantal van de door andere gemeenten ingezette instrumenten en beleidsdoelen/aandachtspunten uit de bovenstaande tabel 6.2 in haar gemeentelijke aanpak verwerkt (of heeft er raakvlakken mee). Dit geldt voor de onderwerpen: • • • • • •

subsidies verstrekken; aandacht voor samenwerking en afstemming met betrokken kerkbestuurders en vertegenwoordigers van betrokken bewoners (werkgroepen); ambtelijke begeleiding en steun voor betrokken bewoners en kerkbestuurders; steun bij herbestemming (de voorwaardelijke toezegging m.b.t. kerk in Broekland); er is een kerktoren in gemeentelijk eigendom zoals ook bij andere gemeenten het geval is; ook constateert de gemeente Raalte in de informatienotitie Voortgang kerkenvisie (2021) dat er aandacht nodig is voor de bezetting van vrijwilligersorganisaties.

Er zijn ook verschillen met referentiegemeenten. De gemeente Raalte kiest: • •

6.3

een meer afwachtende houding in haar aanpak dan (sommige) referentie gemeenten, (expliciete) beleidsdoelen ontbreken, zoals duurzaamheid bevorderen; er is verder geen uitvoeringskader/programma of een schriftelijke analyse van kansen en bedreigingen in de gemeente Raalte met betrekking tot de eventuele herbestemming van religieus vastgoed.

Landelijke en regionale studies

Het proces van kerksluiting verloopt in Nederland langzamer dan gedacht. Een door ons geïnterviewde deskundige geeft aan dat een eerdere verwachting uit 2018, over sluiting van 30-80% van de kerkgebouwen binnen vijf jaar, niet is uitgekomen. Maar uiteindelijk zullen veel kerkgebouwen wel sluiten: het aantal kerkbezoekers neemt af, de vrijwilligers vergrijzen. Er is wel spiritualiteit maar minder behoefte aan de kerkelijke regels en gebruiken, zo geeft de geïnterviewde aan. Hieronder bespreken we een landelijke studie: de handreiking ‘Religieus erfgoed in beweging’ (A) en daarna een studie naar de impact van kerkenvisies in Overijssel (B).

A. Handreiking Religieus erfgoed in beweging Erfgoed.nu heeft in 2024 op basis van ervaringen bij gemeenten met kerkenvisies de Handreiking Religieus erfgoed in beweging47 gepubliceerd. Het doel van deze handreiking is dat gemeenten leren van de ervaringen van andere gemeenten. In bijlage 5 staan kernpunten uit deze handreiking vermeld. De verzamelde voorbeelden zijn geclusterd in thema’s. Hieronder bespreken we per thema een vergelijking met de gemeente Raalte. 1. Communicatie Uit verschillende kerkenvisies is gebleken dat er behoefte is aan meer en beter contact tussen gemeenten en kerkeigenaren en ook aan duidelijkere informatieverstrekking. De gemeente Raalte heeft de afgelopen jaren aan het onderhouden van deze contacten aandacht besteed, zo blijkt uit hoofdstuk 5 en uit de vergelijking met referentiegemeenten zoals hierboven beschreven. 2. Domeinoverstijgend Gebedshuizen zijn meer dan alleen een gebouw. Ze vertegenwoordigen vaak een centrale plek in de samenleving. Verschillende gemeenten kijken bij de herbestemming van gebedshuizen niet 47

Erfgoed.nu (2024): Handreiking Religieus erfgoed in beweging | Toekomst religieus erfgoed .

28/47

alleen naar het gebouw zelf, maar ook naar de sociale, maatschappelijke en ruimtelijke waarde. Dit speelt nadrukkelijk ook in de gemeente Raalte zo blijkt uit onze interviews en uit de vergelijking met de referentiegemeenten. 3. Duurzaamheid Dit thema duurzaamheid is geen expliciet uitgewerkt doel van de gemeentelijke aanpak van Raalte. 4. Erfgoedbeleid Binnen de gemeente Raalte is gekozen voor een focus op religieus vastgoed, en niet het bredere religieus erfgoed. Kerken hebben in Raalte wel een monumentale status, of via het rijk of via de gemeente (zie ook 3.3). 5. Gebruik en toekomst De aanpak in de gemeente Raalte is minder proactief dan de voorbeelden van andere gemeenten die in de handreiking vermeld staan. Er is geen proactief ‘behoud-beleid’ voor kerkgebouwen, of een proactief nadenken over alternatieve bestemmingen of nevengebruik. 6. Ruimtelijk beleid De aanpak van de gemeente Raalte met betrekking tot religieus vastgoed en de omgevingsvisie staat beschreven in paragraaf 4.5. Er is geen (expliciete) inbedding in de omgevingsvisie. De gemeente faciliteert wel herbestemmingen door middel van vergunningen en wijzigingen van bestemmingsplannen, zo blijkt uit gevoerde interviews.

B. Kerkenvisies in Overijssel en hun impact Hieronder staat een overzicht van het stadium van kerkenvisietrajecten, het overzicht dateert uit 202448. Veel gemeenten in Overijssel rondden een kerkenvisie af, met of zonder een rapport. In de gemeente Raalte is er een kerkenvisie traject afgerond zonder een (uitgebreid) rapportage (maar wel met een informatienotitie voor de raad). Figuur 6.1 Stadium kerkenvisie in de provincie Overijssel, bron: Onderzoek naar impact kerkenvisie Overijssel 2024

De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) en de provincie Overijssel (Steunpunt Cultureel Erfgoed) onderzochten in 2024 de impact van de kerkenvisies in Overijssel 49. Hun conclusies:

48

https://www.toekomstreligieuserfgoed.nl/documenten/2024/4/15/impactanalyse-kerkenvisies

49

https://www.toekomstreligieuserfgoed.nl/documenten/2024/4/15/impactanalyse-kerkenvisies

29/47

Kerkenvisietrajecten leiden veelal tot meer verbinding tussen kerkgemeenschappen onderling enerzijds, en tussen kerkgemeenschappen en gemeenten anderzijds. Zij weten elkaar beter te vinden en gaan ook een meer open gesprek aan met elkaar. Kerkenvisietrajecten leveren een waardevolle bijdrage aan een toename aan kennis en concreet handelingsperspectief, zodat kerkgemeenschappen stappen zetten om hun kerkgebouw toekomstbestending te maken. Een toename aan kennis en handelingsperspectief treedt vooral op als er themabijeenkomsten zijn georganiseerd of als een uitvoeringsagenda is vastgesteld. -

Een belangrijk punt van aandacht is de verankering van besluiten en afspraken.

Kerkenvisietrajecten zorgen op korte termijn voor toename van aandacht voor de toekomst van kerkgebouwen, maar dit is beperkt tot de groep die er direct mee te maken heeft. Het uiteindelijke doel van het instrument kerkenvisie is dat men vanuit een gezamenlijke opgave werkt aan een toekomstbestendige collectie kerkgebouwen. De kerkenvisies dragen daaraan bij via gesprekken, verbinding en openheid. Dit onderzoek leverde geen voorbeelden op van een concrete verandering in de collectie kerkgebouwen, mede als gevolg van kerkenvisietrajecten. Wel zijn er voorbeelden van processen die in gang zijn gezet en uiteindelijk resulteren in veranderingen in de collectie kerkgebouwen. Het gaat hier met name om bijdragen aan haalbaarheidsstudies en bouwtechnisch onderzoek. De impact van de gemeentelijke aanpak, op basis van de informatienotitie Voortgang kerkenvisie, staat beschreven in hoofdstuk 5. Er zijn raakvlakken met de impact zoals deze hierboven staat. Zo is er vergelijkbare impact wat de contacten tussen de gemeente en kerkgemeenschappen betreft. En dat geldt ook voor de bijdragen (subsidies) aan haalbaarheidsstudies en bouwtechnisch onderzoek. Maar er is geen sprake van concrete handelingsperspectieven of bredere doelstellingen, op basis van een beleidskader, zoals elders in Overijssel wel is gebeurd.

Samenvatting

6.4

In deze paragraaf kijken we terug op belangrijke bevindingen van dit hoofdstuk. Hieronder sommen we de belangrijke bevindingen uit dit hoofdstuk op. De bevindingen zijn meestal synchroon: ze komen vaak bij zowel de vergelijking met de referentiegemeenten als de vergelijking met de landelijke handleiding als ook uit de provinciale studie naar de impact van kerkenvisies naar voren. Samenvattend zijn de volgende punten te noemen: •

De gemeente Raalte heeft aandachtspunten van de referentiegemeenten in haar gemeentelijke aanpak verwerkt, of heeft er raakvlakken mee. Er zijn ook verschillen met referentiegemeenten. De gemeente Raalte kiest een wat meer afwachtende houding in haar aanpak dan (sommige) referentie gemeenten en expliciete beleidsdoelen ontbreken, zoals duurzaamheid bevorderen. Er is verder geen expliciet (uitgebreider) uitvoeringskader of een schriftelijke analyse van kansen en bedreigingen in de gemeente Raalte met betrekking tot de eventuele herbestemming van religieus vastgoed;

•

De gemeente Raalte heeft de afgelopen jaren aan het onderhouden van contacten met de nadere betrokken partijen, zoals kerkbestuurders en vertegenwoordigers van lokale werkgroepen, aandacht besteed. Dit komt zowel naar voren bij een vergelijking met de landelijke handleiding als uit de vergelijking met referentiegemeenten. De vergelijking van de handleiding laat ook zien dat kerkgebouwen een sociale, maatschappelijke en

30/47

ruimtelijke waarde hebben. Dit speelt nadrukkelijk ook in de gemeenten Raalte zo blijkt uit onze interviews en ook weer uit de vergelijking met de referentiegemeenten; •

Er is geen proactief ‘behoud-beleid’ voor kerkgebouwen, of een proactief nadenken over alternatieve bestemmingen of nevengebruik. De vergelijking met de landelijke handleiding laat zien dat het thema duurzaamheid geen expliciet uitgewerkt doel van de gemeentelijke aanpak is. Duurzaamheid is niet als strategische pijler in de kerkenvisie opgenomen, maar komt wel als onderwerp in het Cultuurbeleidsplan 2024 naar voren. Duurzaamheid wordt wel instrumenteel ondersteund via algemeen gemeentelijk beleid en regelingen

•

De impact van de gemeentelijke aanpak heeft raakvlakken met de impact van kerkenvisies elders, zo blijkt uit een provinciale studie. Zo is er vergelijkbare impact wat de contacten tussen de gemeente en kerk- en plaatselijke gemeenschappen betreft, zie ook punt 2 van deze samenvatting. De bijdragen (subsidies) aan haalbaarheidsstudies en bouwtechnisch onderzoek zijn in zowel de gemeente Raalte als in andere gemeenten beschikbaar. Maar er is bij de gemeentelijke aanpak in Raalte veel minder sprake van concrete handelingsperspectieven of bredere doelstellingen, op basis van een beleidskader, zoals elders in Overijssel wel gebeurt.

31/47

7.

Leerpunten voor de toekomst

7.1

Inleiding

Dit hoofdstuk 7 beschrijft mogelijke aandachtspunten voor de gemeente Raalte voor de komende jaren en geeft daarmee antwoord op deelvraag 5. We kijken hierbij naar aandachtspunten die we in hoofdstuk 6 noemden, maar ook thema’s uit de eerdere hoofdstukken bespreken we hier.

7.2

Blik op de toekomst: aandachtspunten

Een eerste aandachtspunt heeft te maken met de rol van de raad in relatie tot eventuele verlenging van de subsidieregeling, De subsidieregeling loopt af in 2026. Dit is een belangrijk instrument bij de gemeentelijke aanpak, en het speelt ook buiten de gemeente een belangrijke rol bij vraagstukken rondom herbestemmingen. Ook in de gemeente Raalte spelen de komende jaren deze vragen. Het tweede aandachtspunt heeft ook te maken met de rol van de raad in relatie tot financiën. De raad heeft zich dus in 2025 nadrukkelijk op het onderwerp religieus vastgoed gericht, via de casus Broekland. Deze casus is nog niet afgerond, de financiën zijn nog niet rond. In het raadsvoorstel waarin de bijdrage aan de kerk van Broekland is toegekend, is opgenomen dat verwacht wordt dat er meer kerken voor een bijdrage bij de gemeente kunnen aankloppen. Vanuit andere herbestemmingen van religieus vastgoed kunnen de komende jaren dus ook vergelijkbare verzoeken om eenmalige (of structurele ‘exploitatie’) steun richting de gemeente komen. Het derde aandachtspunt is wat er te verwachten is de komende jaren. Rond de zomer 2026 wordt duidelijk of de kerk in Heeten, Luttenberg en Mariënheem al dan niet openblijven. Voor de kerken in Broekland en Nieuw Heeten zal zeker een nieuwe bestemming moeten worden gevonden.

In het interview met de wethouder geeft deze aan dat de faciliterende rol, per concrete situaties die zich voordoet, het uitgangspunt blijft. De komende tijd speelt dit vooral speelt bij kerken van de parochie Heilig Kruis. Protestantse kerkgebouwen krijgen ruimere financiering via afdrachten van de leden van de kerkelijke gemeenten, ze genereren gemakkelijker andere inkomsten dan rooms-katholieke gemeenten en het eigendom ligt ook lokaal, zo geeft hij aan. Het vierde aandachtspunt is het belang van een goede communicatie en een goede samenwerking tussen betrokken partijen. Dit komt in de hoofdstukken 4 en 5 van dit onderzoek ook nadrukkelijk naar voren. In het gesprek met de kerkbestuurders is aangegeven dat ze het meedenken, de houding van de gemeente en het faciliteren bij incidentele aanvragen waarderen. Dat geldt ook voor het periodiek overleg met de wethouder en ambtenaren (minimaal 1 keer per jaar). Kerkbestuurders uiten een wens voor begrip vanuit de gemeente voor de lastige situatie waarin ze zich soms bevinden, en ook voor de verschillende situatie bij de twee kerken (PKN en RK). Daarnaast noemt men een iets meer pro-actieve houding, met als positief voorbeeld het proactief meedenken over subsidies voor verduurzaming. Het vijfde aandachtspunt is de vergrijzing van een deel van de (vrijwilligers-) organisaties die de kerken (en de kernen) ‘overeind’ houden.

Een zesde aandachtspunt betreft de maatschappelijke functie bij (herbestemming van) kerkgebouwen, zo blijkt uit het gesprek met vertegenwoordigers van de werkgroepen. Het sluiten en verkopen van een kerkgebouw betekent ook het verlies van een plek voor rouw- en trouwdiensten en andere sociale ontmoetingen, dit tast de maatschappelijke structuur verder aan, zo stelt men. De hoop is vooral gevestigd op de gemeente, zo stellen deelnemers aan dit gesprek. Deelnemers geven aan een proactieve houding, en een visie, vanuit de gemeente te missen. De financiële haalbaarheid bij een herbestemming blijft een grote uitdaging. Ze stellen dat zelfs als het lukt om een kerk te behouden en een nieuwe functie te geven, het rondkrijgen van de exploitatie een grote opgave is.

32/47

8.

Bestuurlijke reactie

Op de volgende pagina’s staat de bestuurlijke reactie

33/47

34/47

35/47

36/47

37/47

38/47

9.

Nawoord

De Rekenkamer dankt het college voor de bestuurlijke reactie op het onderzoek naar de toekomst van religieus vastgoed in de gemeente Raalte. Wij waarderen dat het college de zorgvuldigheid van het onderzoek onderschrijft en zich herkent in de bevindingen en conclusies. Met instemming constateren wij dat het college het belang onderschrijft van de huidige ondersteunende aanpak, de samenwerking met kerkbesturen en lokale initiatieven, en het onderhouden van goede contacten met betrokken partijen. Ook nemen wij kennis met instemming van de bereidheid om de subsidieregeling te betrekken bij de integrale afweging rond de begroting 2027 en te onderzoeken of deze regeling kan worden verbreed naar de planvormingsfase voorafgaand aan een herbestemming. De bestuurlijke reactie laat zien dat het college bewust kiest voor een aanpak waarbij initiatieven voor herbestemming in de eerste plaats vanuit kerkeigenaren, inwoners en lokale gemeenschappen tot stand komen. De Rekenkamer begrijpt deze keuze en onderschrijft het belang van lokaal eigenaarschap bij vraagstukken rond religieus vastgoed. Tegelijkertijd constateert de Rekenkamer dat de reactie beperkt ingaat op de aanbeveling om te komen tot een beleidskader voor toekomstige hulpvragen rond herbestemming van religieus vastgoed.

Ons onderzoek laat zien dat de huidige pragmatische aanpak in de praktijk functioneert, maar dat tegelijkertijd vragen kunnen ontstaan over toekomstige financiële ondersteuning, maatschappelijke functies, exploitatievraagstukken en de afweging tussen verschillende initiatieven. Juist bij dergelijke vraagstukken kan een beleidskader bijdragen aan meer voorspelbaarheid, transparantie en samenhang in de besluitvorming. Dit hoeft niet te leiden tot een meer sturende of minder flexibele gemeentelijke rol. Een kader kan juist ondersteuning bieden aan de bestaande praktijk van maatwerk, doordat vooraf duidelijker wordt welke uitgangspunten, doelen en afwegingen de gemeente hanteert bij toekomstige verzoeken en initiatieven. Dit geldt temeer omdat het college in zijn reactie zelf aangeeft dat ook vanuit andere herbestemmingen van religieus vastgoed in de toekomst verzoeken om ondersteuning kunnen ontstaan. Verder stelt de Rekenkamer met instemming vast dat het college verwijst naar recent uitgevoerd onderzoek naar maatschappelijke voorzieningen in de gemeente. De uitkomsten daarvan kunnen naar ons oordeel waardevolle bouwstenen bieden voor eventuele verdere beleidsvorming rondom de maatschappelijke betekenis van religieus vastgoed en de leefbaarheid in de kernen.

De Rekenkamer ziet in de bestuurlijke reactie daarom geen fundamenteel verschil van inzicht over de feiten en conclusies van het onderzoek. De belangrijkste vraag die resteert betreft de wijze waarop de raad en het college in de komende jaren invulling willen geven aan de gewenste voorspelbaarheid en samenhang van het beleid rond religieus vastgoed.

39/47

Bijlage 1: Onderzoeksverantwoording Het rekenkameronderzoek kent vijf fasen: de aankondiging, de deskresearch, de verdieping, de fase van analyse en rapportage en ten slotte ambtelijk en bestuurlijk wederhoor. Fase 1: Aankondiging Het onderzoek startte op maandag 14 juli 2025 met een online ambtelijke kick-off met de ambtelijke contactpersoon namens de gemeente Raalte. Naast een toelichting op de uitgangspunten van het onderzoek werd dit gesprek benut om praktische afspraken te maken over het verkrijgen van relevante informatie, planning van de interviews en overige zaken. Fase 2: Deskresearch Voor dit onderzoek zijn relevante landelijke onderzoeken geraadpleegd over de herbestemming van religieus vastgoed en de mogelijkheden voor gemeentelijk beleid. Daarnaast zijn gemeentelijke bronnen bestudeerd. Een lijst met geraadpleegde bronnen is opgenomen in Bijlage 3. Fase 3: Verdieping In week 36 – week 47 van 2025 vonden interviews plaats met ambtelijk betrokkenen, de wethouder en met externe deskundigen, namelijk van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en het onderzoeksinstituut KASKI. Ook vonden groepsgesprekken plaats met vertegenwoordigers van de Plaatselijk Belangen/ lokale werkgroepen en met de eigenaren van de kerken. Een lijst met geïnterviewde personen is opgenomen in Bijlage 2. De interviews vonden plaats via beeldbellen of op locatie in Raalte.

Fase 4: Analyse en rapportage In deze fase zijn de uitkomsten van het onderzoek geanalyseerd om te komen tot de beantwoording van de deelvragen en centrale onderzoeksvraag. De resultaten uit de deskresearch (feitelijkheden over ontwikkelingen, doelen, instrumenten, uitvoering en realisatie) zijn gekoppeld aan de resultaten van de interviews. De informatie uit de interviews is enerzijds gebruikt om hiaten in de deskresearch op te vullen en anderzijds om het perspectief van stakeholders en betrokkenen helder te krijgen. De resultaten van het onderzoek zijn beschreven in een concept-nota van bevindingen. Fase 5: Ambtelijk wederhoor en bestuurlijke reactie De concept-nota van bevindingen is voorgelegd aan de ambtelijke organisatie in het kader van het ambtelijk wederhoor. De ambtelijke reactie bestond uit een schriftelijke reactie met een mondelinge toelichting, zoals gebruikelijk is in Raalte. Na de verwerking hiervan is het eindrapport, inclusief conclusies en aanbevelingen, door de rekenkamer aangeboden aan het college ten behoeve van een bestuurlijke reactie.

40/47

Bijlage 2: Lijst met geïnterviewden #

Organisatie

Functie

1

Gemeente Raalte

Beleidsmedewerker cultuur

2

Gemeente Raalte

Wethouder

3

Groepsgesprek Kerkbesturen (‘eigenaren’)

Bestuurders van 2 parochies, opbouwwerkster, 2 leden van college van rentmeesters van 2 protestantse kerken

4

Groepsgesprek vertegenwoordigers werkgroepen en stichtingen i.v.m. herbestemmingen kerken

2 vertegenwoordigers van werkgroepen en 2 vertegenwoordigers van stichtingen

5

Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE)

Programmaleider toekomst religieus erfgoed

6

Kaski

Onderzoeker

41/47

Bijlage 3: Geraadpleegde bronnen • • •

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Omgevingsvisie gemeente Raalte; Kerkenvisie, Subsidieregeling en Erfgoedverordening gemeente Raalte; Documentatie van RCE ten aanzien van het Programma Toekomst Religieus Erfgoed (handreiking, evaluatie opgestelde kerkenvisies, effecten van het programma en best practices); Documentatie van RVO en provincie Overijssel ten aanzien van ontzorging maatschappelijk vastgoed; Informatie over de aanvragen en toekenningen t.a.v. gemeentelijke subsidie religieus vastgoed (aan te leveren door de gemeente); Collegevoorstel en informatienotitie Voortgang kerkenvisie; Haalbaarheidsbijdrage: collegevoorstel en subsidieregeling + verlenging; Collegevoorstel en raadsvoorstel toekomst kerkgebouw Broekland; Overzicht verstrekte bijdragen aan haalbaarheids- en bouwtechnisch onderzoek; Beleidsevaluatieonderzoek van parochie Heilig Kruis door Kaski; Notitie Vervuld van Hoop van parochie Heilig Kruis; OCW (2021) Kerkenvisies feiten en inzichten; Cultureel erfgoed en erfgoedverordening Gemeente Raalte; Erfgoed.nu (2024): Handreiking Religieus erfgoed in beweging | Toekomst religieus erfgoed; Leerlijn 'Behoud het kerkgebouw' - Erfgoed Platform Overijssel; Besluit van Gedeputeerde Staten van de provincie Overijssel van 21 september 2021 tot vaststelling van het Reglement; Onderzoek naar impact kerkenvisies in Overijssel | Toekomst religieus erfgoed; Gemeente Raalte (2025) Raadsvoorstel 23077-2025

Bijdrage herbestemming H. Marcellinuskerk Broekland; Kerken in kaart, gemeente Hof van Twente, 2025; Visie op religieus erfgoed, gemeente Berkelland, 2024; Kerkenvisie, dialoog, plan en uitvoering, gemeente Olst-Wijhe, 2022; Uitvoeringskader religieus erfgoed, gemeente Deventer, 2024; https://www.toekomstreligieuserfgoed.nl/documenten/2024/4/15/impactanalysekerkenvisies; Cultuurbeleidsplan 2024, gemeente Raalte.

42/47

Bijlage 4: Instrumenten van Rijk en provincie Monumentenzorg voor Rijksmonumenten Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) richt zich in het bijzonder op het behoud van (rijks)monumentale kerkgebouwen. Daarbij hanteert het ministerie de definitie van kerkgebouw als: ‘een gebouw dat doelbewust als gebedshuis is gebouwd, ongeacht de denominatie’. Gebouwen die niet oorspronkelijk als kerk zijn gebouwd, zoals dorpshuizen waar religieuze vieringen plaatsvinden, vallen hier dus buiten. Het ministerie van OCW stelt dat we kerkgebouwen in samenhang moeten beschouwen: gebouwen van alle tijden, diverse geloofsgemeenschappen, zowel monumentaal als niet monumentaal, zijn van belang in de ontwikkeling van kerkenvisies. Het ministerie van OCW laat het aan de gemeenten zelf of zij ander religieus erfgoed in de kerkenvisie opnemen. De ondersteuning vanuit het ministerie is gericht op monumentale kerkgebouwen waarvan de toekomst onzeker is. Provinciale ontzorgingsprogramma’s voor maatschappelijk vastgoed/verduurzaming Sinds 2020/2021 zijn er provinciale ontzorgingsprogramma’s voor maatschappelijk vastgoed (MaVa), waaronder religieus vastgoed. Directe aanleiding was de Urgenda-uitspraak50, waarin de Hoge Raad in december 2019 bepaalde dat de overheid meer moet doen tegen de uitstoot van broeikasgassen. Besloten is dat het stimuleringsprogramma zich richt op de ‘achterblijvers’.

Onder de achterblijvers verstaat het programma de eigenaren van maatschappelijk vastgoed die zelfstandig moeilijk tot verduurzaming komen en behoefte hebben aan ondersteuning. Praktijkinzichten uit eerdere pilots lieten zien dat met name kleine eigenaren beperkte kennis, vaardigheden en middelen hebben. Religieus vastgoed behoort tot de ‘achterblijvers’. De provincie Overijssel ondersteunt eigenaren van maatschappelijk vastgoed in de verduurzamingsopgave via OMV51. Deelnemers aan dit programma zijn onder meer buurthuizen, scholen, kerken en musea. In het kader hiervan heeft de provincie een leerlijn ontwikkeld voor MFA’s (multifunctionele accommodaties). Er waren verschillende thema’s Communicatie (hiervoor waren ook Plaatselijk Belangen uitgenodigd), social media, vrijwilligers werven. Extra toegevoegd is een avond over verduurzamen van maatschappelijk vastgoed, omdat daar vanuit de MFA’s en andere maatschappelijke instellingen aangegeven was dat daar behoefte aan is. Daarvoor zijn ook de kerkeigenaren uitgenodigd. De duurzaamheidavond was op 22 januari 2024. Provinciale leerlijn voor eigenaren van kerkgebouwen Samen met de Erfgoed Academie en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft de provincie Overijssel een Overijsselse maatwerk leerlijn ontwikkeld. In deze leerlijn gingen deelnemers aan de slag met toekomstplannen voor hun kerkgebouw.

Daarbij kregen zij hulp van experts.52 De leerlijn vond plaats in de eerste maanden van 2025. 53 Erfgoedplatform Overijsel: vraagbaak voor toekomstbestendige religieuze gebouwen Het Erfgoedplatform Overijssel ontsluit informatie over het verduurzamen van (monumentale) kerkgebouwen en een toekomstbestendig gebruik van kerkgebouwen. 54

50

https://www.rechtspraak.nl/Bekende-rechtszaken/klimaatzaak-urgenda. 51 https://www.rvo.nl/onderwerpen/verduurzaming-utiliteitsbouw/maatschappelijk-vastgoed/ontzorgingsprogramma. 52

Erfgoed.nu (2024): Handreiking Religieus erfgoed in beweging | Toekomst religieus erfgoed.

53

Leerlijn 'Behoud het kerkgebouw' - Erfgoed Platform Overijssel.

54

Jouw religieus erfgoed toekomstbestendig maken? Hier vind je antwoorden op veelgestelde vragen en nuttige adviezen - Erfgoed

Platform Overijssel.

43/47

Steunpunt Erfgoed Overijssel: kerkenspreekuur Eigenaren van religieus vastgoed kunnen een afspraak maken met het Steunpunt Erfgoed Overijssel om te verkennen welke ontwikkelmogelijkheden er zijn voor een kerk- of geloofsgebouw, ongeacht de monumentale status. 55 RCE: subsidie voor herbestemmingsonderzoek De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed had in 2023 subsidies van € 7.000 als bijdrage voor een duurzaamheids- of herbestemmingsonderzoek voor religieuze gebouwen. 56 Het programma is verlengd tot 2025. Ieder jaar is er vanuit OCW een bijdrage voor het programma beschikbaar voor onder andere coördinatie bij de RCE. Daarnaast zijn er nog andere relevante regelingen te noemen: - SIM: voor onderhoud van Rijksmonumenten: kleine aanvragen gaan voor grote aanvragen, hele grote aanvragen zijn niet mogelijk via deze subsidie; - Haalbaarheidssubsidie voor herbestemming. Kerkeigenaren hebben voorrang op anderen (bv. buurtverenigingen). Anderen hebben instemming van de kerkeigenaren nodig om een aanvraag in te dienen. Bij PKN kan het ook gaan om nevenbestemmingen. Bij RK-kerken ligt dit beleid vanuit de kerk anders. Dit jaar is het subsidiepercentage aangepast en de eigen bijdrage verhoogd. Het aantal aanvragen neemt toe.

55

Actueel - Steunpunt Cultureel Erfgoed Overijssel.

56

Het aanvragen van de herbestemmingssubsidie is weer mogelijk - Erfgoed Platform Overijssel.

44/47

Bijlage 5: Kernpunten uit Handreiking religieus erfgoed in beweging 1. Communicatie Uit verschillende kerkenvisies is gebleken dat er behoefte is aan meer en beter contact tussen gemeenten en kerkeigenaren en ook aan duidelijkere informatieverstrekking. De eigenaren van religieuze gebouwen kenden elkaar niet echt, voorafgaand aan de kerkenvisie. Verschillende gemeenten zijn naar aanleiding van de kerkenvisies aan de slag gegaan om de communicatie te verbeteren en gaven daar op verschillende manieren invulling aan. Voorbeelden hiervan zijn een ‘kerkenloket’ met een of meerdere vaste aanspreekpunten binnen gemeenten, het maken van websites en podcasts, het opzetten van netwerken en bijvoorbeeld het organiseren van festivals in de kerkgebouwen. De communicatie kan ook gericht zijn op het bredere publiek in de vorm van een tentoonstelling (georganiseerd met studenten) of een fietsroute. Een voorbeeld is de gemeente Tilburg die een expositie organiseerde over de herbestemming van religieus vastgoed. 2. Domeinoverstijgend Gebedshuizen zijn meer dan alleen een gebouw. Ze vertegenwoordigen vaak een centrale plek in de samenleving. Verschillende gemeenten kijken bij de herbestemming van kerkgebouwen niet alleen naar het gebouw zelf, maar ook naar de sociale, maatschappelijke en ruimtelijke waarde. Dit speelt nadrukkelijk ook in Raalte zo blijkt uit onze interviews. 3.

Duurzaamheid Veel beheerders, bestuurders en eigenaren van gebedshuizen worstelen met de vraag hoe ze praktisch aan de slag kunnen met het verduurzamen van hun gebouw. In diverse kerkenvisies komt dit aan de orde. De gemeente Arnhem heeft de hulp bij verduurzaming vormgegeven via een Green Deal gebedshuizen Arnhem met 12 kerken en moskeeën. 37 Door het opzetten van een Green Deal voor religieus erfgoed staat de gemeente eigenaren en gebruikers bij in het brede verduurzamingsproces met begeleiding, (inzicht in) subsidies, inspiratiesessies en een duidelijk aanspreekpunt voor vragen en verbinding. De looptijd van de Green Deal is twee jaar, 2023-2025. De gemeentelijke afdeling die aan de energietransitie, verduurzaming en klimaatadaptatie werkt verzorgt de projectleiding van Green Deal. De gemeenteraad van Wierden heeft eenmalig € 30.000 beschikbaar gesteld voor een subsidie voor het opstellen van duurzaamheidsadviezen. Dit thema duurzaamheid speelt ook in de gemeente Raalte, zie ook paragraaf 4.5. 4. Erfgoedbeleid Religieus erfgoed is breder dan religieus vastgoed. Diverse gemeente doen onderzoek naar cultuurhistorische waarden van gebedshuizen en sluiten daarmee aan bij thema’s als wederopbouw en Post 65 architectuur. Er zijn ook gemeenten die de kerkenvisie aangrepen om de gemeentelijke monumentenlijst te updaten.

Daarop kunnen ook begraafplaatsen en pastorieën een plaats krijgen als gemeentelijk monument, 45/47

karakteristiek pand of bijzondere aanleg. Een aantal gemeenten laat bovendien interieurbeschrijvingen maken of actualiseren door het Museum Catharijneconvent. De gemeente Tilburg en bijvoorbeeld ook Harderwijk besteden naast kerkgebouwen ook aandacht voor kloosters, kapellen of grafmonumenten en groen. De gemeente Enschede en bijvoorbeeld de gemeente Haaksbergen kondigden in de kerkenvisie aan een verdiepend waardestellend cultuurhistorisch onderzoek te laten uitvoeren voor een aantal gebedshuizen. De gehele collectie van het religieus erfgoed wordt opgenomen op de cultuurhistorische waardenkaart. Door deze kaart vervolgens juridisch te verankeren in het omgevingsplan, krijgt het erfgoed passende bescherming. Binnen de gemeente Raalte is gekozen voor een focus op religieus vastgoed, en niet het bredere religieus erfgoed, zoals we in paragraaf 3.2 besproken. Kerken hebben in Raalte wel een monumentale status, of via het rijk of via de gemeente (zie ook paragraaf 3.3) 5. Gebruik en toekomst Veel kerkbesturen staan voor de keuze welke toekomstige invulling passend is. Het kan gaan om een herbestemming (bijvoorbeeld naar wonen) maar ook om multifunctioneel gebruik. Gemeenten hebben een toetsende, wettelijke taak bij vergunningsprocedures of omgevingsplanwijzigingen.

Daarnaast zijn er gemeenten die in hun kerkenvisies kozen om proactief werk te maken van programmering van maatschappelijke activiteiten of toerisme en recreatie in en om het religieus vastgoed. De gemeente Westerkwartier heeft een ‘kerkenpaspoort’ ontwikkeld. Mocht een kerkelijke eigenaar nadenken over herbestemming of nevenbestemming, dan kunnen zij een kerkenpaspoort aanvragen. Een kerkenpaspoort is een korte inventarisatie van verschillende aspecten van het kerkgebouw. Hierdoor wordt inzichtelijk waar de waarde van het gebouw ligt en waar de mogelijkheden liggen. Het kerkenpaspoort is een vertrekpunt en een handvat bij het zoeken naar een nieuwe (neven)functie van een gebedshuis. 57 De medewerker erfgoed kan ervoor kiezen dit zelf in te vullen, of te laten uitvoeren door een andere partij. De gemeente Haarlem heeft het project Buurtbakens uitgevoerd41. Zeven kerkgebouwen namen deel aan het project. Voor elk gebouw is onderzocht welke functies passend zouden zijn, welke bouwkundige en energiebesparende aanpassingen nodig en welke ontwerprichtingen mogelijk. Het project maakte duidelijk dat kerkgebouwen en zeker de bijgebouwen goed bruikbaar zijn voor andere dan religieuze doeleinden. Veel kerkeigenaren waren zich hier niet van bewust. Bovendien bleek dat de noodzakelijke aanpassingen vaak beperkt zijn.

57

Een faciliterende rol | Gemeente Westerkwartier

46/47

De gemeente Culemborg heeft in de kerkenvisie een transformatieladder opgenomen met als doel om de kerkelijke functie (met nevengebruik) waar mogelijk te behouden (zie afbeelding). De kerkenvisie is opgenomen in de omgevingsvisie en wordt verder verankerd in bestaand en toekomstig gemeentelijk beleid. De rol van de gemeente bij de transformatieladder faciliterend, ondersteunend en verbindend. De gemeente denkt mee in wat vanuit beleid wenselijk en mogelijk is. De aanpak in de gemeente Raalte is minder proactief dan de voorbeelden die hier van andere gemeenten vermeld staan. Er is geen proactief ‘behoud-beleid’ voor kerkgebouwen, of een proactief nadenken over alternatieve bestemmingen of nevengebruik. De gemeente Raalte is afwachtender. 6. Ruimtelijk beleid Door kerken een plek te geven in de omgevingsvisie en het omgevingsplan, sturen gemeenten gericht op behoud, bescherming, en herbestemming van kerkgebouwen. In het omgevingsplan is de kerkenvisie meer concreet te verankeren. Zo kunnen gemeenten daarin de waarde van kerken opnemen. Dit gaat over de bescherming van monumentale kerken, behoud van hun functie als ontmoetingsplek, passende herbestemming, of het vrijhouden van zichtlijnen. Daarnaast kunnen gemeenten ambities borgen in regels. Bijvoorbeeld door gebouwgerichte ambities, zoals behoud of verduurzaming, vast te leggen in bouw- en sloopregels.

Gebruiksgerichte ambities, zoals herbestemmingsmogelijkheden, worden geregeld door specifieke gebruiksactiviteiten bij functies toe te staan. Het Steunpunt Monumenten en Archeologie Noord-Holland heeft een handreiking voor gemeenten uitgebracht.58 De aanpak van de gemeente Raalte met betrekking tot religieus vastgoed en de omgevingsvisie staat beschreven in paragraaf 3.5. Er is geen inbedding in de omgevingsvisie. De gemeente faciliteert wel herbestemmingen door middel van vergunningen en wijzigingen van bestemmingsplannen, zo blijkt uit gevoerde interviews.

58

SMANH (2021): Van kerkenvisie naar Omgevingsplan.pdf.

47/47