Toekomst religieus vastgoed in gemeente Raalte def
Tekst van het document
Toekomst religieus vastgoed in gemeente Raalte Nota van bevindingen
.
2/47
Inhoudsopgave Voorwoord
5
1.
Inleiding
6
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 2.
Aanleiding Onderzoeksvragen Afbakening Werkwijze Leeswijzer Conclusies en aanbevelingen
6 6 7 7 7 8
2.1 2.2 2.3 3.
Inleiding Conclusies Aanbevelingen (voor de raad en het college) Religieus vastgoed en beeld 5 jaar geleden
8 8 10 11
3.1 3.2 3.3 3.4 4.
Inleiding Religieus vastgoed als onderdeel van (religieus) erfgoed Beeld religieus vastgoed Raalte 5 jaar geleden Samenvatting Beleid en instrumenten
11 11 12 13 14
4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 5.
Inleiding Ontstaan kerkenvisie gemeente Raalte en de uitgangspunten Beleidsinstrumenten die Raalte inzet Landelijke en provinciale instrumenten Raakvlakken met ander gemeentelijk beleid Samenvatting Beeld in 2025 en de beleidsuitvoering
14 14 16 16 17 17 19
5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 6.
Inleiding Grotendeels ongewijzigd beeld in 2025 Ervaringen met de rol en instrumenten van de gemeente Ervaringen in Raalte met instrumenten van andere overheden Casus Parochie Heilig Kruis Casus Broekland Samenvatting Raalte in perspectief: aanpak en ervaring buiten de gemeente
19 19 20 22 22 23 24 26
6.1 6.2 6.3 6.4 7.
Inleiding Overeenkomsten en verschillen met referentiegemeenten Landelijke en regionale studies Samenvatting Leerpunten voor de toekomst
26 26 28 30 32
7.1 7.2 8.
Inleiding Blik op de toekomst: aandachtspunten Bestuurlijke reactie
32 32 33
9.
Nawoord
39
Bijlage 1: Onderzoeksverantwoording
40
Bijlage 2: Lijst met geïnterviewden
41
Bijlage 3: Geraadpleegde bronnen
42 3/47
Bijlage 4: Instrumenten van Rijk en provincie
43
Bijlage 5: Kernpunten uit Handreiking religieus erfgoed in beweging
45
4/47
Voorwoord Kerkgebouwen zijn voor veel inwoners meer dan alleen gebouwen. Ze zijn herkenningspunten in een dorp, plekken waar mensen elkaar ontmoeten en waar belangrijke momenten in het leven worden gedeeld. Tegelijkertijd staan veel geloofsgemeenschappen voor grote uitdagingen. Het aantal kerkbezoekers neemt af, vrijwilligers worden schaarser en de kosten voor onderhoud en beheer blijven hoog. Daardoor ontstaat steeds vaker de vraag wat de toekomst van religieus vastgoed is. Ook in de gemeente Raalte speelt deze ontwikkeling. Vijf jaar geleden werd in het kader van de landelijke kerkenvisie een eerste beeld geschetst van de situatie en de verwachte ontwikkelingen. De Rekenkamer wilde weten hoe de situatie zich sindsdien heeft ontwikkeld en welke rol de gemeente daarbij speelt. Welke opgaven zijn er ontstaan? Welke instrumenten zet de gemeente in? En is de huidige aanpak voldoende om toekomstige vragen over herbestemming van religieus vastgoed te beantwoorden? Voor dit onderzoek heeft de Rekenkamer documenten bestudeerd en gesprekken gevoerd met betrokkenen binnen en buiten de gemeente. Wij danken iedereen die bereid was ervaringen, kennis en inzichten met ons te delen. De openheid waarmee dat is gebeurd heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan dit onderzoek. Met dit rapport wil de Rekenkamer de gemeenteraad ondersteunen bij zijn kaderstellende en controlerende rol.
Het onderwerp religieus vastgoed raakt aan thema’s als leefbaarheid, erfgoed, maatschappelijke voorzieningen en de toekomst van de dorpen en kernen binnen de gemeente. Wij hopen dat dit onderzoek bijdraagt aan een goed gesprek over deze vraagstukken en over de keuzes die de komende jaren mogelijk gemaakt moeten worden
April 2026 De heer D. Hoek De heer M. van Dijk De heer A. Titsing
lid Rekenkamer lid Rekenkamer voorzitter Rekenkamer
5/47
1.
Inleiding
1.1
Aanleiding
Religieuze betrokkenheid en kerkgang nemen al jaren geleidelijk af in Nederland.1 Dit heeft effect op het (her-)gebruik van religieus vastgoed. Landelijke en regionale media besteden hier regelmatig aandacht aan.2 3 Parochies en kerkelijke gemeenten in Nederland staan voor de uitdaging om een andere invulling te zoeken voor hun religieus vastgoed. Ook in de gemeente Raalte is sprake van (dreigende) leegstand en herbestemming van religieus vastgoed. Het gaat in de gemeente Raalte om beeldbepalende gebouwen en ontmoetingsplekken in vaak kleine kernen met een hechte gemeenschap. In 2020 deed de Rekenkamer Raalte onderzoek naar de leefbaarheid in kleine kernen4. Een van de conclusies uit dit onderzoek is dat inwoners van Raalte veel waarde hechten aan ontmoetingsplekken in de kleine kernen. De Rekenkamer Raalte wil nu graag weten hoe het religieus vastgoed in de gemeente er in 2025 voorstaat en welke beleidsaanpak de gemeente op dit thema heeft en of dat passend is bij de huidige en verwachte ontwikkelingen. Kerkenvisie Eind 2018 vond landelijk de aftrap plaats van het Programma Toekomst Religieus Erfgoed, ondergebracht bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De focus in het programma lag op het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief waardoor het beeldbepalende gebouw en/of de ontmoetingsplek behouden blijft voor de lokale bevolking.
De landelijke aanpak bestond uit het ontwikkelen van lokale ‘kerkenvisies’ waarbij de lokale overheid een cruciale rol heeft in het samenbrengen van betrokken partijen.5 De gemeente Raalte heeft in 2020/2021 deelgenomen aan deze landelijke aanpak.6 Tijdens dit kerkenvisie-traject was de verwachting dat in gemeente Raalte in de periode 2021-2025 zes katholieke kerken dicht gingen (in de kernen Mariënheem, Nieuw-Heeten, Heeten, Broekland, Luttenberg en Raalte zelf). 7
1.2
Onderzoeksvragen
Centrale onderzoeksvraag in dit onderzoek is: Zijn de inspanningen van de gemeente Raalte, in termen van beleid, instrumenten en sturing, voldoende samenhangend, voorspelbaar en uitvoerbaar om (hulp)vragen rond herbestemming van religieus vastgoed te beantwoorden? We onderscheiden de volgende deelvragen: 1. Hoe ontwikkelt de (verwachte) leegstand en herbestemming van religieus vastgoed zich in de gemeente Raalte, en welke concrete opgaven levert dit op voor de gemeente? 2. Welke uitgangspunten en rollen hanteert de gemeente Raalte bij leegstand en herbestemming van religieus vastgoed, en hoe zijn deze verankerd in gemeentelijk beleid?
https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/82904NED. 2 https://www.rtl.nl/nieuws/economie/artikel/5545168/steeds-meer-kerken-dicht-duizend-sluitingen-verwacht-zes-jaar-tijd. 3 https://omny.fm/shows/fd-dagkoers/kerk-te-koop-voor-wie-durft (podcast). 1
4
Tot de kern: leefbaarheid in kleine kernen, Rekenkamer Raalte, 1 december 2020.
5
https://www.toekomstreligieuserfgoed.nl/kerkenvisie.
6
https://www.sallandcentraal.nl/2021/03/raalte-wil-meedenken-over-toekomst-kerkgebouwen/.
7
Gemeente Raalte (2021): Informatienotitie Raad Voortgang kerkenvisie 12510-2021.
6/47
3.
4.
5. 6.
1.3
Hoe zijn de instrumenten die de gemeente(-raad) beschikbaar heeft gesteld benut? En hoe adequaat was dat? Wat is de rol van de raad? Zijn er ook andere instrumenten beschikbaar dan uit de gemeente Raalte? Hoe verhoudt de gemeentelijke aanpak in Raalte zich tot die in vergelijkbare andere gemeenten? En welke relevante verschillen en lessen komen daaruit naar voren? Zijn er lessen te vinden in landelijke en provinciale studies voor de gemeente Raalte? Welke aandachtspunten (strategische, financiële en bestuurlijke) voor de komende jaren zijn er voor de gemeente Raalte? Welke conclusies zijn er te trekken uit de bevindingen en welke aanbevelingen zijn er voor de raad en het college?
Afbakening
De focus van dit onderzoek ligt op religieus vastgoed. Het gaat hier om ontmoetingsruimten, grotendeels in kleine(re) kernen, die van belang zijn voor de plaatselijke gemeenschappen. Het betreft de periode 2020/2021: dus vanaf de periode dat de gemeente de informatienotitie Voortgang kerkenvisie schreef tot en met 2025.
1.4
Werkwijze
Het onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met onderzoeksbureau Ipsos I&O. Gestart is met deskresearch op basis van landelijke en gemeentelijke documenten. Daarnaast koos de Rekenkamer voor een beperkt aantal (groeps-)interviews. Dit waren interviews met ambtenaren, de portefeuillehouder en met externe experts. Daarnaast is in twee groepsgesprekken gesproken met leden van kerkbesturen en met vertegenwoordigers van lokale werkgroepen/stichtingen. De verantwoording van het onderzoek en een overzicht van de respondenten zijn te vinden in bijlage 1 en 2.
1.5
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 bevat de bestuurlijke nota: de conclusies en aanbevelingen van de rekenkamer. Het nawoord van de rekenkamer op de bestuurlijke reactie van het college van B&W staat in bijlage 6. Hoofdstuk 3 beschrijft het religieus vastgoed in de gemeente Raalte en de verwachting van 5 jaar geleden over eventuele (her-)bestemming. Hoofdstuk 4 geeft de uitgangspunten van de gemeente aan bij het beleid met betrekking tot dit religieus vastgoed en beschrijft de instrumenten die de gemeente beschikbaar heeft. Hoofdstuk 5 beschrijft hoe de situatie met betrekking tot herbestemming van religieus vastgoed zich ontwikkelt tot in 2025. Daarnaast gaat dit hoofdstuk over de beleidsuitvoering: hoe zijn de uitgangspunten (en rol) van de gemeente tot uitvoering gekomen en hoe verliep de inzet van de gemeentelijke (en andere) instrumenten in de periode 2021-2025? Hoofdstuk 6 laat zien hoe de gemeente Raalte zich tot vergelijkbare gemeenten verhoudt. Welke relevante verschillen en lessen komen daaruit naar voren? Ook landelijke en provinciale relevante studies bespreken we hier. Hoofdstuk 7 beschrijft leerpunten voor de toekomst. De toelichting op de onderzoeksopzet, de interviewlijst met geïnterviewden, de lijst met geraadpleegde bronnen, landelijke en provinciale instrumenten, bijlagen met betrekking tot hoofdstuk 5 en de bestuurlijke reactie staan in de bijlagen 1 tot en met 6.
7/47
2. Conclusies en aanbevelingen 2.1
Inleiding
In de gemeente Raalte is sprake van (dreigende) leegstand en herbestemming van religieus vastgoed. Het gaat in de gemeente Raalte om beeldbepalende gebouwen en ontmoetingsplekken in vaak kleine kernen met een hechte gemeenschap. De Rekenkamer Raalte wil graag weten hoe het religieus vastgoed in de gemeente er in 2025 voorstaat en welke beleidsaanpak de gemeente op dit thema heeft en of dat passend is bij de huidige en verwachte ontwikkelingen. De centrale vraag van het onderzoek is: Zijn de inspanningen van de gemeente Raalte, in termen van beleid, instrumenten en sturing, voldoende samenhangend, voorspelbaar en uitvoerbaar om (hulp)vragen rond herbestemming van religieus vastgoed te beantwoorden?
2.2
Conclusies
Pragmatische en ondersteunende rol van de gemeente De eerste conclusie is dat het gemeentelijk beleid zich kenmerkt door een sterk pragmatische en ondersteunende aanpak. De gemeente handelt primair vanuit concrete situaties die zich voordoen. De gekozen uitgangspunten en instrumenten, zoals de subsidieregeling en ambtelijke ondersteuning, hebben in de praktijk hun nut bewezen. Wel klinkt vanuit lokale werkgroepen de roep om een hogere subsidie en een actievere rol van de gemeente. De rol van de raad is een aandachtspunt in relatie tot eventuele verlenging van de subsidieregeling, deze loopt af in 2026. In de gemeente Raalte zijn 14 religieuze gebouwen waarvoor beleid voor religieus vastgoed geldt. Het betreft 9 katholieke kerken, 3 protestantse kerken, een moskee en een voormalige synagoge. De situatie in 2025 laat zien dat eerdere inschattingen (uit 2021) met betrekking tot herbestemming van religieus vastgoed grotendeels nog dezelfde zijn. Maar ze zijn met betrekking tot (definitieve) sluiting van kerken deels tot nu toe niet gerealiseerd. Drie van de zeven kerken in Raalte die deel uitmaken van de Parochie Heilig Kruis zijn gesloten (aan de eredienst onttrokken). Het gaat om de Pauluskerk in Raalte (verkocht aan een projectontwikkelaar) en de kerken in Broekland (wordt mogelijk verkocht aan stichting Leefbaar Broekland) en Nieuw Heeten (is in verkoop 8).
De drie kerken in Heeten, Mariënheem en Luttenberg zijn open, daar is door kerkbestuurders pas op de plaats gemaakt met het verkooptraject. Een protestantse kerk, die in slechte staat verkeerde, is gerenoveerd. Uitgangspunten van beleid voor herbestemming van religieus vastgoed zijn vastgelegd in een informatienotitie aan de raad. Daarnaast zijn er gemeentelijke instrumenten beschikbaar voor de uitvoering van deze uitgangspunten. De Instrumenten zijn het verstrekken van subsidies, ambtelijke ondersteuning en het eventueel aanpassen van bestemmingsplannen en vergunningen. De gemeentelijke subsidie zou wel (duidelijk) hoger mogen, geven vertegenwoordigers van werkgroepen aan. Zij stellen de vraag of de gemeentelijke aanpak niet actiever zou moeten zijn gezien de maatschappelijke belangen die samenhangen met een (eventuele) herbestemming. Kerkbestuurders steunen, algemeen gezien, de gemeentelijke aanpak. De casus in Broekland laat zien dat de gemeente, mede vanuit een gemaakte koppeling met beleid over multifunctionele accommodaties in kernen van de gemeente, een duidelijke positie inneemt met een (forse) eenmalige bijdrage. De raad ondersteunt -onder voorwaarden- het voorstel van het college voor deze intentie
8
Verkoop kerk en pastorie: stand van zaken - Nieuw Heeten Online
8/47
tot eenmalige financiële steun. Het is nog onduidelijk of dit in deze casus voldoende is om de beoogde herbestemming te realiseren. Ontbreken beleidskader kan gaan schuren De tweede conclusie is dat de raad de controlerende rol invult, maar dat dit voor de kaderstellende rol nu niet of onvoldoende gebeurt. Concrete huidige, en toekomstige hulpvragen, hebben baat bij duidelijke afwegingen en vastgestelde doelen van beleid. Anders geformuleerd, de pragmatische aanpak werkt, maar loopt tegen grenzen aan vanwege dat ontbrekende beleidskader. De raad heeft geen specifiek beleidskader voor herbestemming van religieus vastgoed vastgesteld. Er is wel een Cultuurbeleidsplan 2024 (en uitvoeringsagenda) met algemene uitgangspunten. Dit houdt in dat concrete beleidsdoelen met betrekking tot eventuele herbestemming van religieus vastgoed ontbreken. Lokale werkgroepen vragen aandacht voor het behouden van de maatschappelijke functie bij (herbestemming van) kerkgebouwen. Het sluiten en verkopen van een kerkgebouw betekent verlies van een plek voor rouw- en trouwdiensten en andere sociale ontmoetingen, een centraal punt in de lokale gemeenschap. De gemeente erkent dit belang en ondersteunt de lokale werkgroepen. Maar het ontbreken van duidelijke geformuleerde doelen belemmert een proactieve houding van de gemeente.
Ook spelen er vragen rondom financiële haalbaarheid van herbestemmingen, inclusief de exploitatie van een nieuwe (maatschappelijke) functie bij herbestemming. Zonder een vooraf vastgesteld afwegingskader voor financiële steun, moet de gemeenteraad per casus beslissen over aanzienlijke bedragen. In het raadsvoorstel met betrekking tot de kerk in Broekland is ook aangegeven dat er mogelijk meer aanvragen zijn te verwachten vanuit herbestemmingen met betrekking tot religieus vastgoed. Een concreet handelingsperspectief vanuit een beleidskader of bredere doelstellingen, zoals duurzaamheid of een “pro-behoud beleid” of het expliciet nastreven van een maatschappelijke functie bij een herbestemming, ontbreekt. Een op schrift gestelde analyse van kansen en bedreigingen in de gemeente Raalte met betrekking tot de eventuele herbestemming van religieus vastgoed ontbreekt ook. In de casus in Broekland vervult de raad momenteel zijn controlerende (en budgettaire) rol op casusniveau. De raad vult de kaderstellende rol met betrekking tot herbestemming niet (expliciet) in. Dit leidt tot reactief reageren door de raad, per casus die zich aandient. De casus Broekland toont aan dat financiële steun in beeld komt door een koppeling met bestaand beleid (in dit geval voor multifunctionele accommodaties).
Dit roept de vraag op of toekomstige verzoeken om steun voor andere kerkgebouwen afhankelijk zijn van een dergelijke koppeling met dit of ander beleid, zoals woningbouw of welzijn. Omdat een overkoepelend kader ontbreekt, is het voor initiatiefnemers onvoorspelbaar aan welke criteria zij moeten voldoen en is er nu onduidelijkheid over toekomstige steun. Geïnterviewden vragen of ze bij maatschappelijke herbestemmingen een aanvullend beroep op financiële steun van de gemeente kunnen doen. Bijvoorbeeld exploitatietekorten bij herbestemmingen aanvullen. Menselijke maat en goed contact is krachtig maar ook kwetsbaar De derde conclusie is het belang van een goede communicatie en een goede samenwerking tussen betrokken partijen, zoals kerkbestuurders en vertegenwoordigers van lokale werkgroepen. Zowel gemeente als betrokken partijen waarderen dit. De kracht van deze aanpak ligt in gewaardeerde persoonlijke contacten, in de “menselijke maat”. Overigens brengt dit een zwakheid met zich mee, de continuïteit van de aanpak is dan kwetsbaar. Levensbeschouwelijke grondslag bepaalt speelveld en kansen De vierde conclusie is dat er vooral - op middellange termijn - vragen voor herbestemming vanuit één levensbeschouwelijke grondslag, de Rooms-Katholieke kerk, komen. Hierbij speelt mee dat er per levensbeschouwelijke grondslag verschillen in mede- en nevengebruik zijn.
Er zijn verder verschillende mogelijkheden tot herbestemming en er zijn verschillen in financiering vanuit de kerkgemeenschappen zelf. 9/47
Vergrijzende vrijwilligersorganisaties zorg voor de toekomst De vijfde conclusie is de vraag of de bemensing van vrijwilligersorganisaties toekomstbestendig is. Dit speelt zowel bij kerkelijke als bij de andere vrijwilligersorganisaties die nu veel werk verrichten in relatie tot religieus vastgoed en de herbestemming hiervan. Blijven er genoeg vrijwilligers beschikbaar om deze organisaties draaiende te houden, ondanks de vergrijzing van een deel van de (vrijwilligers-) organisaties?
2.3
Aanbevelingen (voor de raad en het college) 1. Ga door met de pragmatische en ondersteunende aanpak binnen de gemeente. Het voldoet grotendeels aan de behoefte van kerkbestuurders en de werkgroepen en is in lijn met het beleid van andere gemeenten. Borg het relatiebeheer door periodiek overleg met stakeholders (kerkbesturen, werkgroepen, plaatselijk belangen) verder te formaliseren. Zorg ook dat subsidiegelden die (nog) niet door de kerken konden worden benut, beschikbaar blijven voor volgende jaren. 2. Stel een beleidskader op dat is gericht op toekomstige hulpvragen rond herbestemming van religieus vastgoed en leg dit ter vaststelling voor aan de raad. Neem hierin criteria op die aansluiten bij gemeentelijke doelen, zoals bijvoorbeeld leefbaarheid in de kernen (MFA-beleid). Dit draagt bij aan de voorspelbaarheid en samenhang van gemeentelijk beleid. Denk daarbij ook aan een eventuele financiële ondersteuning bijvoorbeeld een subsidie (vergelijkbaar met MFA’s) als model voor exploitatie bij een maatschappelijke herbestemming van religieus vastgoed. 3. Verleng de subsidieregeling die in 2026 afloopt en evalueer daarbij de hoogte van de bijdrage in het licht van de daadwerkelijke kosten van haalbaarheidsonderzoeken. Gebruik het genoemde beleidskader bij de eventueel toekenning van subsidies/bijdragen die buiten deze regeling vallen. 4.
Besteed in het periodieke overleg structureel aandacht aan de toekomstbestendigheid van betrokken geloofsgemeenschappen, vrijwilligersorganisaties en lokale initiatieven rondom religieus vastgoed. Neem daarbij aspecten mee als vrijwilligerscapaciteit, bestuurlijke continuïteit en het behoud van maatschappelijke functies en leefbaarheid in de kernen.
10/47
3. Religieus vastgoed en beeld 5 jaar geleden 3.1
Inleiding
De eerste deelvraag richt zich o.a. op de concrete opgaven met betrekking tot de herbestemming van religieus vastgoed in de gemeente. Daarom bespreken we eerst wat religieus vastgoed is en beschrijven we daarna de verwachtingen van 5 jaar geleden over dit religieus vastgoed in Raalte. In hoofdstuk 5 staat de ontwikkeling vanaf 2021 beschreven, daarmee wordt de eerste deelvraag in zijn geheel beantwoord.
3.2
Religieus vastgoed als onderdeel van (religieus) erfgoed
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) omschrijft religieus erfgoed als: ‘Het geheel van cultuurgoederen, materieel of immaterieel, roerend of onroerend, dat in religieuze, godsdienstige of devotionele context tot stand kwam of werd verworven, hiernaar verwijst of hiermee in verband staat.’9 Religieus erfgoed omvat naast gebouwen zoals kerken, synagogen en moskeeën, ook begraafplaatsen en immaterieel erfgoed zoals rituelen en religieuze muziek. Ook gaat het bij religieus erfgoed om religieuze feesten, kerkelijke begraafplaatsen en ruimtelijke structuren zoals zichtlijnen, kerkpleinen of kerkenpaden en de ontmoetingsfunctie (bijvoorbeeld rouwen en trouwen). Religieus erfgoed is dus een breder begrip dan religieus vastgoed. De ontmoetingsfunctie is rechtstreeks verbonden aan het religieus vastgoed. Dit onderzoek richt zich op religieus vastgoed en niet op het bredere begrip erfgoed. Nederland heeft meer dan 7.000 gebedshuizen (kerken, synagogen, moskeeën en tempels): de hoogste kerkdichtheid per aantal inwoners in Europa 10. Dit aantal staat onder druk. Door ontkerkelijking, teruglopende vrijwilligersaantallen en financiële tekorten dreigt voor duizenden kerken sluiting in de komende tien jaar11. Vaak voldoen ze niet aan hedendaagse eisen van duurzaamheid en multifunctioneel gebruik, hetgeen herbestemming bemoeilijkt.
Kerkbesturen zijn de juridische eigenaren van religieus vastgoed. Het belang en de waarde die verschillende stakeholders hechten aan religieuze gebouwen is (veel) breder dan de formele rol, namelijk het houden van religieuze bijeenkomsten. Kerken vervullen naast een religieuze, voor veel mensen, ook een maatschappelijke functie: ze bieden ruimte voor ontmoeting en vormen een herkenningspunt in een dorp of stad. RCE heeft die verschillende betekenissen voor de verschillende stakeholders weergegeven in bijgevoegde figuur. Figuur 3.1 Verschillende perspectieven op kerkgebouwen (bron: RCE).
9
Thesaurus RCE.
10
OCW (2021) Kerkenvisies feiten en inzichten.
11
Bouwstenen voor een kerkenvisie: Handreiking 2019.
11/47
3.3
Beeld religieus vastgoed Raalte 5 jaar geleden
In 2021 brengt de gemeente Raalte in de Informatienotitie Voorgang kerkenvisie de situatie rondom de instandhouding van kerkgebouwen in kaart. De gemeente telt dan 14 kerkgebouwen die in gebruik zijn voor vieringen. Tabel 3.1 toont een overzicht van alle kerkgebouwen in de gemeente, de eigenaren, de monumentenstatus en de 5-jaarsverwachting in 2021. Tabel 3.1 Religieuze gebouwen in Raalte, met kenmerken en toekomstverwachting (situatie 2021) Kern Raalte
Raalte Broekland
Religieus gebouw Basiliek van de Heilige Kruisverheffing Heilige Pauluskerk Heilige Marcellinuskerk
Eigenaar
Monument
5-jaars verwachting
H. Kruis Parochie
Rijksmonument
Sluiten Basiliek niet aan de orde
H. Kruis Parochie
Gemeentelijk
Sluiten
H. Kruis Parochie
Gemeentelijk
Sluiten
Nieuw Heeten
Sint Joseph
H. Kruis Parochie
Gemeentelijk
Sluiten
Heeten
O.L. Vrouw Onbevlekt Ontvangen
H. Kruis Parochie
Rijksmonument
Sluiten
Luttenberg
Sint Cornelus
H. Kruis Parochie
Gemeentelijk
Sluiten
Mariënheem
O.L. Vrouwe ten Hemelopneming
H. Kruis Parochie
Rijksmonument
Sluiten
Heino
Maria Hemelvaart
Emmanuelparochie
Gemeentelijk
Sluiten niet aan de orde
Lierderholthuis
Sint Nicolaaskerk
Emmanuelparochie
Gemeentelijk
Sluiten niet aan de orde
Raalte
Plaskerk
Protestantse Gemeente Raalte
Toren is Rijksmonument
Heino
Nicolaaskerk
Protestantse gemeente Heino (gemeente Raalte is eigenaar toren)
Sluiten niet aan de orde
Rijksmonument
Sluiten niet aan de orde
Laag Zuthem NGKV De Regenboog
NGK de Regenboog
Gemeentelijk
In slechte staat: renoveren of nieuw bouwen
Medine moskee
Islamitische gemeenschap
-
Sluiting niet aan de orde
Voormalige synagoge
Particulier eigendom
Gemeentelijk
Sluiting niet aan de orde
Raalte Raalte
Katholieke kerken in kleine kernen onder druk De mogelijke sluiting van kerkgebouwen is vooral aan de orde bij kerken in de kleine kernen. Met name de dorpskerken van parochie Heilig Kruis staan onder druk. De verwachting is dat zes van de zeven kerken van deze parochie gaan sluiten12. Daarbij hanteert de parochie als uitgangspunt dat een kerk pas dicht gaat als er een nieuwe, duurzame bestemming voor het kerkgebouw is gevonden in samenwerking met parochianen en inwoners van de dorpen. De Emmanuelparochie verwacht dat de locaties Heino en Lierderholthuis openblijven zolang er voldoende inkomsten en vrijwilligers zijn. Perspectief protestantse kerken en overig religieus vastgoed Protestantse gemeenten maken zich ook zorgen over het aantal vrijwilligers en inkomsten. Zij zoeken actief naar nieuwe inkomstenbronnen en samenwerkingen met andere kerkgemeenschappen. De verwachting is dat ze komende 10 jaar financieel gezond blijven. 12
Gemeente Raalte (2021): Informatienotitie Raad Voortgang kerkenvisie 12510-2021.
12/47
Naast de kerken is er ander religieus vastgoed, zo blijkt uit de Informatienotitie Voorgang kerkenvisie. Het bestuur van de Medina moskee verwacht de komende 20 jaar zonder hulp door te gaan. De voormalige synagoge in Raalte is sinds 2018 particulier bezit en heeft de functie van een bezinningscentrum. De eigenaar van de synagoge ziet mogelijkheden om inkomsten te genereren door beter gebruik van het gebouw. De Joodse gemeenschap zou graag eigenaarschap krijgen over de synagoge. De Joodse gemeenschap uit Deventer maakt af en toe gebruik van het gebouw voor religieuze samenkomsten.
Samenvatting
3.4
Samenvattend zijn de volgende punten te noemen: •
In de gemeente Raalte zijn 14 religieuze gebouwen waarvoor beleid voor religieus vastgoed van toepassing is. Het betreft 9 katholieke kerken, 3 protestantse kerken, een moskee en een voormalige synagoge;
•
De gemeente Raalte concludeert in 2021 dat er een wisselend beeld is wat de 5-jaars toekomstverwachting van deze kerken betreft, met name 6 katholieke kerken in kleine kernen staan onder druk wat de instandhouding ervan betreft. 1 Protestantse kerk is in slechte staat.
13/47
4. Beleid en instrumenten 4.1
Inleiding
De tweede deelvraag van ons onderzoek betreft de uitgangspunten (en rollen) die de gemeente Raalte bij leegstand en herbestemming van religieus vastgoed kiest en hoe ze deze uitwerkt in het gemeentelijk beleid met betrekking tot herbestemming van religieus vastgoed. Hieronder beschrijven we als eerste het ontstaan van de kerkenvisie Raalte met de gekozen uitgangspunten/rollen.
4.2
Ontstaan kerkenvisie gemeente Raalte en de uitgangspunten
Doel en financiering kerkenvisie De stakeholders beschrijving van de RCE (zie 3.2) laat zien dat een gemeente geen formele rol als eigenaar heeft bij leegstand en herbestemming van religieus vastgoed. Wat is de rol die een gemeente volgens landelijk beleid wel heeft? Volgens het ministerie van OCW kan een gemeente via een kerkenvisie “ertoe bijdragen dat betrokkenheid vertaald wordt in energie, inzet, kennis en langdurig commitment. En dat zijn belangrijke stappen op weg naar een duurzaam gebruik van de gebouwen.” Het doel van een kerkenvisie is dus volgens dit landelijke beleid om voor (monumentale) gebedshuizen een duurzame toekomst te bevorderen.13 Een decentralisatieuitkering kerkenvisie werd beschikbaar gesteld vanaf 1 januari 2019 en bood gemeenten de mogelijkheid om ondersteuning te ontvangen bij het opstellen van een kerkenvisie. De hoogte van de uitkering is afhankelijk van het aantal kerkgebouwen in een gemeente en bedroeg €25.000 voor de gemeente Raalte. De informatienotitie Voortgang kerkenvisie is als kerkenvisie ingediend bij het Ministerie van OCW14 15. Ondersteunende rol gemeente Raalte in informatienotitie Voortgang kerkenvisie (2021) 16 In de informatienotie komt de vraag aan bod hoe de kerken in de gemeente Raalte ervoor staan wat betreft de kerkgang, de actieve leden, de financiën en het onderhoud van kerkgebouwen.
Een conclusie uit deze notitie is dat in gemeente Raalte het aantal actieve en betalende leden/ parochianen in de kerkgemeenschappen afneemt. Ook maken kerkbestuurders zich zorgen over de steeds moeilijker in te vullen (bestuurs-)functies. Het college concludeert in de informatienotitie Voortgang kerkenvisie, dat de toekomst van de kerkgemeenschappen in de gemeente Raalte ‘niet erg rooskleurig’ is als het gaat om het aantal leden en vrijwilligers. Er is sprake van een wisselend beeld en met name bij katholieke kerken zijn de problemen groot, constateert het college. Tegelijkertijd ziet het college geen directe noodzaak voor het opstellen van een uitgebreide kerkenvisie. Eigenaren van kerkgebouwen hebben vooral praktische vragen en zien voor de gemeente een ondersteunende en faciliterende rol. Er is vooral behoefte aan een financiële bijdrage voor bouwtechnische onderzoek naar de staat van de kerkgebouwen en onderzoek naar de haalbaarheid van plannen voor herbestemming van een kerkgebouw. In lijn daarmee ziet de gemeente Raalte voor zichzelf een neutraal ondersteunende/faciliterende rol als het gaat om de eventuele herbestemming van religieus vastgoed (in de gemeente Raalte zijn dat in de praktijk kerkgebouwen).
Een formele rol die de gemeente overigens wel heeft is het zorgen voor een passende (her)bestemming via het omgevingsplan en de omgevingsvergunning, op aanvraag van de eigenaar van het gebouw en/of de grond.
13
OCW (2021) Kerkenvisies feiten en inzichten.
14
OCW beschouwt het opstellen van de kerkenvisie als een gedeelde verantwoordelijk van gemeenten, kerkeigenaren, inwoners en erfgoedorganisaties. Het Ministerie van OCW stelde dat de toekomst van kerkgebouwen op lokaal niveau moet worden vormgegeven. Het is aan de gemeenschap om gebouwen te onderhouden, in gebruik te houden en na te denken over andere invullingen of herbestemming van kerkgebouwen. 15 Raalte wil meedenken over toekomst kerkgebouwen » Salland Centraal. 16
Gemeente Raalte (2021): Informatienotitie Raad Voortgang kerkenvisie 12510-2021.
14/47
In het interview met de wethouder komt naar voren dat deze notitie geschreven is naar aanleiding van mogelijke leegstand van (vroegere) kerkgebouwen: cultureel erfgoed en belangrijke (ontmoetings-)centra in de gemeenschap. In datzelfde interview komt ook de actieve rol van Plaatselijk Belang/werkgroepen in kernen/dorpen in de gemeente naar voren. De keuze van de gemeente is om juist ondersteunend te zijn voor dergelijke werkgroepen/stichtingen/ Plaatselijk Belang. De rol van de gemeente is onder andere meedenken over toekomstige invulling van dergelijke gebouwen en terreinen, samen met de (georganiseerde) bewoners en de eigenaren. De gemeente is geen eigenaar van kerkgebouwen, en komt pas eventueel in de fase van eventuele leegstand of herontwikkeling van kerkgebouwen in zicht, na overleg met (georganiseerde) bewoners. De bal ligt primair bij de kerkeigenaren en plaatselijke partijen zoals bewoners 17. De informatienotitie Voortgang kerkenvisie (2021) benoemt de ondersteunende, faciliterende rol van de gemeente als volgt: • •
meedenken over toekomstige invulling van aan de eredienst onttrokken kerkgebouwen met de kerkeigenaren en de dorpen; financieel bijdragen aan haalbaarheidsonderzoek en aan bouwkundig onderzoek.
In het bestuurlijk interview (met de wethouder) is aangegeven dat het college de uitgangspunten van de informatienotitie Voortgang kerkenvisie aan de raad uit 2021 voldoende vond, een uitgebreider rapport zou geen toegevoegde waarde hebben. De raad heeft deze door het college vastgestelde Informatienotitie ter kennisgeving aangeboden gekregen. Er is dus geen beleidskader of (uitgebreidere) kerkenvisie door de raad vastgesteld. Geen beleidskader met betrekking tot religieus vastgoed De uitgangspunten van de informatienotitie Voortgang kerkenvisie zijn niet vastgesteld in een (breder) beleidskader door de raad, met bijvoorbeeld te behalen doelen en een concreet tijdspad met betrekking tot religieus vastgoed. Ook een doel van het landelijk beleid (zie begin van deze paragraaf), om een duurzame toekomst van religieus erfgoed te bevorderen, is niet expliciet als een doel in deze informatienotitie genoemd. Vandaar dat we in dit rapport spreken van een keuze voor een ondersteunende rol door de gemeente, of van gemeentelijke uitgangspunten bij het beleid met betrekking herbestemming van religieus vastgoed. De gemeente zet hierbij wel bepaalde instrumenten in, om deze rol verder uit te werken (zie 4.3) Maar er is niet sprake van een door de raad vastgesteld en uitgewerkt gemeentelijk beleid met te behalen doelstellingen.
Terugblik door kerkbestuurders en vertegenwoordigers van lokale werkgroepen Kerkbestuurders kijken in een groepsgesprek terug op de informatienotitie Voortgang kerkenvisie. Ze geven aan dat het een inventarisatie van de stand van zaken was, en niet zozeer een visie. Die visie kan of moet bij herbestemming volgens hen vanuit de (burger)gemeenschap komen. Ook inwoners die niet naar de kerk gaan hechten op verschillende manieren waarde aan de kerk. De gemeente kan in dit proces samen optrekken met de gemeenschappen en deze ondersteunen in hun visie voor herbestemming, zo geven de bestuurders aan. Leden van werkgroepen benadrukken de maatschappelijke noodzaak bij het herbestemmen van religieus vastgoed. In Raalte-dorp is het Annahuis vol en is er behoefte aan extra accommodatie voor maatschappelijke doelen, zo stelt men. Verder geeft men aan dat in de kleine kernen de vitaliteit onder druk staat en dat een multifunctionele (kerk)gebouw kerk een cruciale rol kan spelen als ‘huuskamer’ met bijvoorbeeld een prikpost, fysio en ontmoetingsruimte. Samenvattend kiest de gemeente Raalte dus voor een ondersteunende rol en gebruikt hierbij instrumenten. Deze instrumenten zijn een uitwerking van de twee genoemde uitgangspunten. We bespreken deze instrumenten hieronder, evenals instrumenten die landelijk en provinciaal beschikbaar zijn.
Ook de raakvlakken met ander gemeentelijk beleid lichten we hieronder toe.
17 Bron: Bestuurlijk interview met wethouder.
15/47
4.3
Beleidsinstrumenten die Raalte inzet
Religieus vastgoed is binnen de gemeente Raalte in het college belegd bij de wethouder die verantwoordelijk is voor cultuur. Hieronder gaan we in op de instrumenten die de gemeente in de informatienotitie Voortgang kerkenvisie benoemt. Het gaat om de subsidieregeling, de ruimtecoach, een gemeenschappelijk projectteam en de ondersteuning van werkgroepen. Subsidieregeling 2021-2023 ingesteld Het eerste beleidsinstrument is de subsidieregeling. Het bedrag dat de gemeente Raalte ontving uit het fonds van het ministerie van OCW (€25.000) heeft de gemeente aangewend voor het instellen van een subsidieregeling voor de periode. De raad heeft hiervoor in 2021 een subsidie opengesteld voor eigenaren van monumenten.18 Daarnaast heeft de raad voor 2022 en 2023 ook €25.000 per jaar beschikbaar gesteld voor dezelfde subsidieregeling19. De subsidie is bedoeld voor een bijdrage in de kosten van bouwtechnische en haalbaarheidsonderzoeken. De subsidie bedraagt per onderzoek maximaal € 5.000, - incl. btw.20 Uitsluitend eigenaren van een kerkgebouw komen in aanmerking voor subsidie voor een onderzoek naar de bouwkundige staat van een kerkgebouw. Voor subsidie voor een haalbaarheidsonderzoek komen alleen de eigenaren van een kerkgebouw en verenigingen/stichtingen die een onderzoek willen verrichten naar de haalbaarheid van een herbestemmingsplan dat de instemming heeft van de kerkeigenaar.
Ruimtecoach aangesteld Het tweede beleidsinstrument is de ruimtecoach. De gemeente Raalte heeft een ruimtecoach aangesteld die (als een van de taken) eigenaren van religieus vastgoed ondersteunt in het proces van herbestemming.21 Gemeentelijk projectteam opgericht Het derde beleidsinstrument is het gemeentelijk projectteam. Gemeente Raalte kent een intern projectteam Erfgoed, bestaande uit de beleidsmedewerker cultuur, de ‘verbinder’ (heeft contact met Plaatselijk Belangen en ondersteunt plaatselijke werkgroepen/stichtingen die zich bezighouden met andere invulling religieus vastgoed), medewerker financiën, strateeg RO en de betreffende ruimtecoach. Ondersteuning van werkgroepen vanuit de Plaatselijk Belangen Het vierde (en laatste) gemeentelijke beleidsinstrument is de ondersteuning van werkgroepen. In het onderzoek van 2021 en het daaropvolgende proces maakt de gemeente onderscheid tussen het dorp Raalte en buurtdorpen. In buurtdorpen heeft Plaatselijk Belang een coördinerende rol voor de ingestelde werkgroepen die ideeën ophalen. Voor de werkgroepen stelt de gemeente een contactambtenaar en ruimtecoach beschikbaar ter ondersteuning. In het dorp Raalte is geen Plaatselijk Belang. De contactambtenaar en de ruimtecoach zijn in Raalte (dorp) voor andere partijen beschikbaar.
4.4
Landelijke en provinciale instrumenten
Los van de beleidsinstrumenten die de gemeente zelf ter beschikking stelt, zijn er ook instrumenten beschikbaar van buiten de gemeente. In bijlage 4 staat beschreven welke beschikbare ondersteuning er is aangeboden vanuit het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en de provincie Overijssel. Dit zijn landelijke en provinciale instrumenten die ook ingezet kunnen worden in de gemeente Raalte.
18
Cultureel erfgoed | Gemeente Raalte.
19
Deze regeling is verlengd tot en met 2026 met een lager plafond: https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR659811/
20
Subsidieregeling voor het uitvoeren van onderzoeken naar de toekomstige functie van kerkgebouwen gemeente Raalte |
Lokale wet- en regelgeving. 21 Raalte wil meedenken over toekomst kerkgebouwen » Salland Centraal.
16/47
Raakvlakken met ander gemeentelijk beleid
4.5
In totaal heeft 68% van de gemeenten een kerkenvisie opgesteld en hiervoor een bijdrage ontvangen vanuit fonds van het Ministerie van OCW. Het ministerie van OCW concludeert dat de vastgestelde kerkenvisies vaak wordt opgepakt vanuit de afdeling Erfgoed. De visies richten zich met name op de gebouwen.22 Dit is vergelijkbaar met de aanpak en afweging in Raalte. De kerkenvisies zijn in het algemeen vastgesteld door het college of door de raad. In de gemeente Raalte is het vastgesteld door B&W. Vaak kregen de kerkenvisies een plek in het erfgoedbeleid en het omgevingsbeleid.23 Hieronder bespreken we hoe de gemeente Raalte dit heeft opgepakt in het Cultureel beleidsplan 2024, de Erfgoedverordening en in de gemeentelijke omgevingsvisie.
Technische aanpassing in de Erfgoedverordening 2023 De gemeenteraad heeft in 2023 de erfgoedverordening vastgesteld. 24 Het betrof een technische aanpassing (een door de VNG voorgeschreven minimale aanpassing), van de eerdere erfgoedverordening in verband met nieuwe eisen uit de Omgevingswet. Binnen de Omgevingswet is erfgoed een integraal onderdeel van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving. In de erfgoedverordening staan regels en voorschriften ter bescherming van gemeentelijk beschermd cultuurgoed, gemeentelijk beschermd stads- of dorpsgezicht, gemeentelijk beschermde verzameling en gemeentelijke monumenten via het gemeentelijk erfgoedregister en/of het omgevingsplan. Geen expliciete rol voor religieus vastgoed in de omgevingsvisie gemeente Raalte Het Ministerie van OCW stelt dat een kerkenvisie vaak een omgevingsvisie in het klein is en ook daadwerkelijk hiervoor een bouwsteen kan vormen. Dit heeft het ministerie verbeeld in bijgevoegde figuur.25 Tijdens de totstandkoming van de omgevingsvisie Horizon gemeente Raalte 2040 (tijdens het zogenaamde ‘luistervinken’) kwam naar voren dat de gemeenschapszin, het samen oppakken van initiatieven en naar elkaar omkijken in het DNA van Raalte zit. Over het geloof stelt het document ‘Het geloof is voor veel inwoners nog steeds belangrijk.’ Enkele evenementen in Raalte en buurtdorpen hebben oorspronkelijk een katholiek karakter.
Religieus vastgoed en de uitdagingen voor kerkgebouwen komen verder niet aan bod in de omgevingsvisie. Het maakt geen onderdeel uit van de kernopgaven, waaronder kernopgave 2 ‘Toekomstbestendige dorpen en wijken’.
Samenvatting
4.6
Samenvattend zijn de volgende punten te noemen: •
•
De gemeente Raalte heeft in reactie op landelijk beleid, net zoals veel andere gemeenten, een kerkenvisie geschreven. Dit is vastgelegd in een informatienotitie voor de raad; Deze informatienotitie Voortgang kerkenvisie (2021) bevat 2 uitgangspunten (ondersteunende rol, subsidies) en een aantal instrumenten om deze uitgangspunten uit te voeren. Deze vormen met elkaar het beleid van de gemeente;
22
OCW (2021) Kerkenvisies feiten en inzichten.
23
Erfgoed.nu (2024): Handreiking Religieus erfgoed in beweging | Toekomst religieus erfgoed.
24
Erfgoedverordening Raalte 2023 | Lokale wet- en regelgeving.
25
OCW (2021) Kerkenvisies feiten en inzichten.
17/47
• •
Er zijn ook landelijke en provinciale instrumenten beschikbaar die zijn in te zetten in de gemeente Raalte; Het beleid m.b.t. eventuele herbestemming van religieus vastgoed heeft geen expliciete plek gekregen in ander gemeentelijk beleid waar het raakvlakken mee heeft. Wel komen algemene uitgangspunten zoals de faciliterende en verbindende rol van de gemeente met (ook financiële) steun voor bijvoorbeeld werkgroepen in het Cultuurbeleidsplan 2024 naar voren.
18/47
5.
Beeld in 2025 en de beleidsuitvoering
5.1
Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft hoe de (verwachte) leegstand en herbestemming van religieus vastgoed zich in de gemeente Raalte tot en met 2025 heeft ontwikkeld. En geeft daarmee antwoord op de eerste deelvraag, samen met hoofdstuk 3. Hoofdstuk 5 geeft ook antwoord op de derde deelvraag: de benutting van de instrumenten die de gemeente(-raad) beschikbaar heeft gesteld. Hieronder bespreken we eerst de ontwikkeling tot en met 2025. Daarna gaan we in op de benutting van de ingezette beleidsinstrumenten van de gemeente. Daarna bespreken we het gebruik in de gemeente van instrumenten van andere overheden. Tot slot gaan we in op twee casussen die in interviews als belangrijk voor de beleidsuitvoering zijn genoemd. Het tweede voorbeeld betreft ook de rol van de raad: het betreft een bespreking en besluitvorming in de raad.
5.2
Grotendeels ongewijzigd beeld in 2025
In tabel 5.1 staat per kerkgebouw in de vierde kolom de status in 2025, deze is soms gewijzigd ten opzichte van de verwachting uit 2021. Als er een verschil is met de verwachting uit 2021 dan is dit als cursief aangegeven. Tabel 5.1 Religieuze gebouwen in Raalte, toekomstverwachting 2021 en status 2025 Plaats
Religieus gebouw
Raalte
Basiliek van de Heilige
Verwachting in 2021
Status medio 2025 en toekomstverwachting
Blijft open
Blijft open
Gesloten. Verkocht aan ontwikkelaar t.b.v.
Kruisverheffing
Raalte
Heilige Pauluskerk
Sluiten
Broekland
Heilige Marcellinuskerk
Sluiten
Onttrokken aan de eredienst. Wordt mogelijk verkocht aan Stichting Leefbaar Broekland Plannen voor MFA, subsidie aangevraagd
Nieuw Heeten
Sint Joseph
Sluiten
Gesloten. Gaat in overleg met werkgroep in de verkoop
Heeten
O.L. Vrouw Onbevlekt
Sluiten
Besluit in 2026 over toekomst, het verkooptraject is stilgelegd
woningen
Ontvangen
Luttenberg
Sint Cornelus
Sluiten
Besluit in 2026 over toekomst. het verkooptraject is stilgelegd
Sluiten
Besluit in 2026 over toekomst, het verkooptraject is stilgelegd
Maria Hemelvaart
Sluiting niet aan de orde
Geen wijzigingen
Lierderholthuis Sint Nicolaaskerk
Sluiting niet aan de orde
Geen wijzigingen
Raalte
Plaskerk
Sluiting niet aan de orde
Geen wijzigingen
Heino
Nicolaaskerk
Sluiting niet aan de orde
Geen wijzigingen
Laag Zuthem
NGKV De Regenboog
N.t.b. – slechte staat
Recent gerenoveerd
Raalte
Medine moskee
Sluiting niet aan de orde
Geen wijzigingen
Raalte
Voormalige synagoge
Geen religieuze functie:
Geen wijzigingen
Mariënheem
O.L. Vrouwe ten Hemelopneming
Heino
Bezinningscentrum
19/47
Het algemene beeld is dat de verwachtingen uit 2021 grotendeels zijn uitgekomen. Maar het verwachte aantal sluitingen is (nog) niet uitgekomen. De NGV/GKV-kerk in Laag Zuthem, die in 2021 in slechte staat was, is recent gerenoveerd, dat is ook een wijziging ten opzichte van 2021. Inmiddels zijn drie van de zeven kerken in Raalte die deel uitmaken van de Parochie Heilig Kruis gesloten (aan de eredienst onttrokken). Het gaat om de Pauluskerk in Raalte en de kerken in Broekland en Nieuw Heeten.26 Dit is conform de verwachting in 2021. De basiliek in Raalte is open, ook conform de verwachting in 2021. De kerken in Heeten, Mariënheem en Luttenberg zijn open, daar is door kerkbestuurders pas op de plaats gemaakt met het verkooptraject. Hierbij speelde een onderzoek in opdracht van het parochiebestuur een rol. Hier gaan we hieronder, bij de casuïstiek in paragraaf 5.5, verder in.
5.3
Ervaringen met de rol en instrumenten van de gemeente
Faciliterende rol is goed (kerkbestuurders) Uit het groepsgesprek met kerkbestuurders blijkt dat er behoefte is aan de door de gemeente Raalte gekozen faciliterende rol. Dit betreft het meedenken (en meewerken via bijvoorbeeld bestemmingsplannen) over een eventuele herbestemming van kerkgebouwen. En daarnaast het financieel bijdragen aan haalbaarheids- en bouwkundig onderzoek. Kerkbestuurders geven verder in het groepsgesprek aan dat het Plaatselijk Belang (PB) niet per definitie gelijk is aan de mensen van de geloofsgemeenschap. Kerkbestuurders geven aan dat dit soms lastig is, en soms goed gaat. De toekomst van het kerkgebouw vanuit perspectief van de geloofsgemeenschap is leidend. Soms is dat verkoop, soms is dat een herbestemming. Behoefte aan duidelijker visie (vertegenwoordigers werkgroepen) In het groepsinterview geven vertegenwoordigers van werkgroepen aan dat in het algemeen de gemeente geen expliciete, actieve sturing geeft aan het proces bij herbestemmingen, ze ervaren de terughoudendheid van de gemeente. Dit is in lijn met de eerder geformuleerde uitgangspunten van de gemeente (zie paragraaf 4.1). De vertegenwoordigers van de werkgroepen benadrukken het maatschappelijk belang bij eventuele herbestemmingen. Ze geven aan dat de gemeente geen precedenten lijkt te willen scheppen, vanwege de mogelijke gevolgen hiervan voor andere casus.
Ze vragen de gemeente om een duidelijker visie. Subsidieregeling wel bekend maar niet volledig benut De eerste tranche liep van tot en met 2023. Er was in totaal € 75.000 beschikbaar. Omdat er tot en met 2023 drie keer gebruik is gemaakt van de subsidie, is deze verlengd tot en met 2026. 27 Inmiddels (situatie augustus 2025) is er voor in totaal € 30.000 subsidie aangevraagd en toegekend (zie tabel 4.1). Het gaat om één bouwtechnisch onderzoek en vijf haalbaarheidsstudies voor in totaal vier kerkgebouwen van de Heilig Kruis parochie. De haalbaarheidsstudies zijn allen aangevraagd door de werkgroepen vanuit de Plaatselijk Belangen c.q. de plaatselijke stichting en niet door de juridische eigenaren (de kerkbesturen). De subsidieregeling gaf zowel de werkgroepen als de kerkbesturen die mogelijkheid. De kerkbestuurders geven in het groepsinterview aan dat de subsidieregeling van de gemeente bekend is.
26
Kerken in Salland sluiten achter elkaar de deuren: dit is er aan de hand | Raalte | destentor.nl.
27
Tienduizenden euro’s voor onderzoek voor het oprapen voor Sallandse kerken die sluiten | Raalte | destentor.nl l
20/47
Tabel 5.2 Beschikkingen op basis van de subsidieregeling, 2021-augustus 2025, bron: gemeente Raalte Religieus gebouw katholieke kerk Broekland Luttenberg
Heeten
Aanvrager
Doel
Bedrag
Beschikking
Haalbaarheidsstudie
€ 5.000
ja
PB Broekland St. parel & kerk Luttenberg
Haalbaarheidsstudie
ja
Parochie Heilig Kruis voor Luttenberg
bouwkundig onderzoek
€ 5.000
ja
St. Heeten Woont
Haalbaarheidsstudie
€ 5.000
ja
2de haalbaarheidsstudie
€ 5.000
ja
€ 5.000
katholieke kerk Broekland
PB Broekland
Mariënheem
PB Mariënheem
Haalbaarheidsstudie
€ 5.000
ja
Pauluskerk
werkgroep
Haalbaarheidsstudie
€ 5.000
Ingetrokken
Pauluskerk
werkgroep
(en) bouwtechnisch
€ 5.000
Ingetrokken
De aanvragen vanuit de werkgroep voor de Pauluskerk zijn ingetrokken. De kerk is 2023 verkocht aan een projectontwikkelaar, nadat de kerk in oktober 2021 aan de eredienst is onttrokken. De subsidie is puur en alleen bedoeld voor de kosten van haalbaarheidsonderzoeken. Dit bedrag is voor de kerken niet altijd toereikend omdat ook kosten worden gemaakt in de planvorming als voorbereiding op de haalbaarheidsstudie. Omdat de subsidie nog niet volledig is benut wordt door de gemeente binnen de regels van reëel begroten (zie memo Reëel begroten rekeningcommissie van 11 juni 2025) de gegronde ruimte gezocht om deze bedragen mee te nemen naar een volgende jaar. Om zo de kerken zo goed mogelijk te kunnen ondersteunen. Rol van levensbeschouwelijke grondslag Bij PKN-kerken hebben de kerkelijke gemeentes het gebouw in eigendom en besluiten zelf wat er bij herbestemming gebeurt. Er zijn veel mogelijkheden voor nevengebruik. Ook is het mogelijk om een kerk te verkopen aan een ander kerkgenootschap. Bij RK-kerken zijn er veel minder of zeer beperkte mogelijkheden voor nevengebruik en is het aan het bisdom om de eventuele herbestemming te bepalen. Er zijn bij een eventuele herbestemming van een RK-kerk ook twee procedures waarbij het bisdom moet instemmen: de onttrekking van de kerk aan de eredienst en daarnaast de feitelijke verkoop.
Vertegenwoordigers van werkgroepen vinden het prettig dat het budget voor de haalbaarheidsonderzoeken vrij in te zetten is. Iedere kerk waarvoor herbestemming aan de orde is, heeft een andere opgave. De gemeentelijke subsidie van €5.000 voor haalbaarheidsonderzoek zou wel (duidelijk) hoger mogen, geeft men aan. Vanuit de werkgroep die zich richtte op herbestemming van de Pauluskerk meldt men dat de toestemming van het kerkbestuur voor een subsidieaanvraag op een gegeven moment ontbrak, en dat ze daardoor geen gebruik konden maken van de subsidieregeling. In dit groepsgesprek geeft een deelnemer ook aan dat de klokkentoren van de Pauluskerk behouden blijft en dat er bij een herontwikkeling een gebedsruimte komt, waarvoor een budget beschikbaar is. Werkgroepen Plaatselijk Belang: waardering voor contact, zorgen over continuïteit De vertegenwoordigers van werkgroepen geven in het groepsgesprek aan dat zij zelf zijn gaan bedenken wat zij als toekomst voor het kerkgebouw zien. Vaak willen zij het gebouw behouden (beeldbepalend, los van een eventuele monumentale status) én als locatie voor rouw, trouw en 21/47
ontmoeting. Als hart van het dorp. Het (gemeentelijk) projectteam ondersteunt de werkgroepen als zij dat vragen. De ondersteuning die zij vragen betreft vooral: -
-
Algemene vragen (bestuurlijke afstemming, mogelijke subsidies en fondsen, contactpersonen bij provincie e.a.) aan de beleidsmedewerker cultuur; Vragen over ruimtelijke (bestemmingsplan) aspecten en vragen over de monumentale status van het gebouw (wat mag wel en wat niet) aan de ruimtecoach erfgoed (die ook contactpersoon is richting de monumentencommissie); Sommige werkgroepen hebben behoefte aan een bijdrage voor haalbaarheidsonderzoek (zie hiervoor ook de vorige paragraaf over de subsidieregeling). De werkgroepen hebben daar zelf geen geld voor.
Meerdere deelnemers aan het groepsgesprek met vertegenwoordigers van werkgroepen waarderen, en zijn bekend met, de ‘ruimtecoach’. Deelnemers zijn ook waarderend over de contacten met andere betrokken ambtenaren. Er is regelmatig contact met raadsleden en wethouders, die volgens de deelnemers veelal begrip tonen. De (verdere) continuïteit in de ondersteuning is echter een punt van zorg. Deelnemers merken op dat er (veel) wisselingen zijn binnen de gemeente, zowel bij ambtenaren als in het college van B&W. Dit maakt het proces kwetsbaar, concluderen zij. De algemene indruk is dat de gemeente geen actieve sturing geeft aan het proces.
5.4
Ervaringen in Raalte met instrumenten van andere overheden
Leerlijn provincie Overijssel beperkt gebruikt en sluit niet volledig aan Samen met de Erfgoed Academie en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft de provincie Overijssel een Overijsselse maatwerk leerlijn ontwikkeld. In deze leerlijn gingen deelnemers aan de slag met toekomstplannen voor hun kerkgebouw. Daarbij kregen zij hulp van experts.28 De leerlijn ‘toekomst van kerkgebouwen’29 is bij de kerkbestuurders goed bekend, maar ze maakten hier beperkt gebruik van, zo bleek uit het groepsinterview. De duurzaamheidavond was op 22 januari 2024. Vanuit dit groepsinterview is ook aangegeven dat de inhoud soms niet goed aansloot op de situatie in de RoomsKatholieke Kerk, vanwege de specifieke regelgeving binnen deze kerk. Verder is er gebruikgemaakt van een RCE-subsidie voor onderzoek. Het kerkenspreekuur van het Steunpunt Erfgoed Overijssel is daarentegen niet bekend of niet gebruikt. De vertegenwoordigers van de werkgroepen zijn ook op de hoogte van verschillende provinciale en landelijke instrumenten en ook zij maakten er beperkt gebruik van.
5.5
Casus Parochie Heilig Kruis
In deze en de volgende paragraaf bespreken we twee concrete voorbeelden die de laatste jaren een rol speelden bij de herbestemming van religieus vastgoed en het beleid van de gemeente Raalte. De eerste is de casus Parochie Heilig Kruis. Dit is primair een interne aangelegenheid van de betreffende parochie maar het is wel van invloed geweest op de gang van zaken met betrekking tot het proces van herbestemming van kerken van deze parochie. De tweede is de casus Broekland, een concrete opgave voor herbestemming van religieus erfgoed. Conclusies op basis van een beleidsonderzoek Zorgen over de uitvoering en gevolgen van een eerder vastgesteld beleid waren voor een nieuw bestuur van de Heilige Kruis parochie aanleiding om het Kaski30, een onderzoeks- en expertisecentrum verbonden met de Radboud Universiteit uit Nijmegen, om een onderzoek te vragen 31. Dit beleid had ook betrekking op de 28
Erfgoed.nu (2024): Handreiking Religieus erfgoed in beweging | Toekomst religieus erfgoed.
29
Leerlijn 'Behoud het kerkgebouw' - Erfgoed Platform Overijssel.
30
Kaski staat voor Katholiek Sociaal-Kerkelijk Instituut.
31
https://parochieheiligkruis.nl/wp-content/uploads/2025/01/rapport-nr.-673-beleidsevaluatie-parochie-heilig-kruis.pdf
22/47
herbestemming van kerkgebouwen. De H. Kruisparochie evalueerde naar aanleiding van dit rapport van Kaski zelf wat er verder moest gebeuren32. De belangrijkste conclusies voor dit rekenkameronderzoek van deze interne evaluatie zijn: •
•
5.6
Er komt een onderzoek naar de uitvoering van een financieel (strategisch) meerjarenbeleid. Onderdeel daarvan zijn ook de onderhoudsplannen (inclusief die van de basiliek). Die ondergaan momenteel een actualisatie. Met de geloofsgemeenschappen Heeten, Luttenberg en Mariënheem vindt specifiek overleg plaats over wat dat betekent voor de kerkgebouwen in die dorpen, daar maakt men ‘een pas op de plaats’. Dat kan betekenen dat de respectievelijke gebouwen in gebruik blijven, nog voor een bepaalde periode in gebruik blijven of dat het kerkgebouw dicht gaat en aan de goddelijke Eredienst onttrokken. Het parochiebestuur verwacht daarover in de loop van 2026 duidelijkheid te hebben. De aandacht voor overleg met de plaatselijke (geloofs-)gemeenschappen heeft mogelijk raakvlakken met een onderwerp in het gesprek met vertegenwoordigers van werkgroepen. De communicatie vanuit deze werkgroepen met het toenmalig parochiebestuur is soms als moeizaam ervaren. De vertegenwoordigers van werkgroepen hadden behoefte aan meer ruimte voor de wensen van de lokale (geloofs-) gemeenschap.
Casus Broekland
Actie inwoners Broekland in verband met herbestemming Een prijsvraag in 2021 van de provincie Overijssel (Kerkdorp in beweging) leidde tot een prijs van € 25.000 aan Broekland voor de herbestemming van de Heilige Marcellinuskerk 33. De inwoners van Broekland, zo blijkt o.a. uit het groepsgesprek met vertegenwoordigers van werkgroepen, willen de kerk behouden als centrale plek in het dorp, waar mensen elkaar ontmoeten. Zij willen dat de kerk als herbestemming een ‘huiskamer voor het dorp’ wordt. Er is gezocht naar verbinding met maatschappelijke organisaties en initiatieven. Het plan was om de kerk onder meer onderdak te laten bieden aan het uitdeelpunt van de plaatselijke voedselcoöperatie Autark. Ook andere partijen toonden interesse. Het asbestdak is een financieel struikelblok voor de gewenste verbouwing. Daarover vindt afstemming plaats met het kerkbestuur. In 2024 heeft het bisdom de kerk aan de eredienst onttrokken. Raadsvergadering 5 juni 2025 Tijdens de raadsvergadering van 5 juni 2025 besluit de raad unaniem het voorstel voor een multifunctionele accommodatie (MFA) (en asbestsanering) in de H. Marcellinuskerk in Broekland te steunen.
Het besluit is een intentie om, onder voorwaarden en verplichtingen, een bedrag van € 500.000 in de vorm van een eenmalige incidentele subsidie beschikbaar te stellen aan Stichting Leefbaar Broekland om bij te dragen aan de realisering van een multifunctionele accommodatie in de H. Marcellinuskerk in Broekland voor. De situatie in Broekland heeft als kenmerk, dat er bij de kerk nagenoeg geen grond zit en er daarmee amper mogelijkheden zijn -om door bv. woningen te bouwen en te verkopen- geld te genereren. Bij de bespreking in de raad is een amendement aangehouden dat bij eventuele latere accordering mogelijk tot gevolg heeft dat de bovengrens van de gemeentelijke bijdrage hoger komt te liggen. Daarnaast bespreekt de raad de samenwerking vanuit de gemeente met de betreffende parochie en de beprijzing van de betreffende kerk. Hierbij speelt asbestproblematiek ook een rol. Verder spreekt een raadslid zijn zorg uit of de steunaanvragende stichting zich voldoende bewust is van de grote financiële risico’s die ze loopt door dit kerkgebouw aan te kopen. Die risico’s zitten in het langjarig onderhoud en beheer van de kerk en toren, en ook door de status van kerkelijk erfgoed. Hij hoopt dat deze stichting ook in de toekomst financieel in staat is om kwalitatief onderhoud te verrichten.
Financiering Er is door de betreffende stichting uit Broekland ook subsidie aangevraagd bij de provincie Overijssel en bij de regiodeal Zwolle (beide ook een half miljoen euro). Mogelijk levert de gemeenschap in Broekland ook een 32
H. Kruis Parochie (2025): Notitie-blo-14-mei-vervuld-van-hoop-samen-werken-aan-de-toekomst-van-onze-kerk-in-salland.pdf. Besluit van Gedeputeerde Staten van de provincie Overijssel van 21 september 2021 tot vaststelling van het Reglement. ‘Prijsvraag kerkdorp in beweging’ | Lokale wet- en regelgeving. 33
23/47
financiële bijdrage. Het plan is om de kerk volledig te renoveren en te verbouwen tot een multifunctioneel gemeenschapshuis. De totale kosten zijn begroot op € 2.776.880, - inclusief btw.34 De wethouder geeft in het bestuurlijk interview aan dat duidelijkheid over de verkoopprijs een belangrijk punt is in deze casus. De rol vanuit de gemeente is ondersteunend. De gemeente heeft een aanvraag gedaan bij een (regio)fonds met betrekking tot dit leegstaande kerkgebouw (‘Vitaal platteland’). De ruimtecoach van de gemeente is hierbij ook betrokken geweest. In deze casus is geen verdere ontwikkeling van de grond mogelijk. Een MFA (multifunctionele accommodatie) is beoogd als maatschappelijke functie, dit is iets wat de gemeente in meerdere kernen steunt. Een MFA is in principe geen eigendom van de gemeente, er is sprake van een eenmalige bijdrage, de rest moet uit de gemeenschap zelf komen. In deze casus speelt verder nog het probleem van asbest op het dak van het gebouw. Verdere financiering staat nog open: de aanvraag bij Regio Deal is afgewezen, de aanvraag uit Vitaal Platteland is gehonoreerd met €500.000,-. Tot slot geeft de wethouder aan dat de uitgangspunten en de instrumenten van de informatienotitie Voortgang kerkenvisie uit 2021 nog steeds overeind staan.
Samenvatting
5.7
In deze paragraaf kijken we terug op belangrijke bevindingen van dit hoofdstuk over eerdere verwachtingen die al of niet gerealiseerd zijn en over de beleidsuitvoering. Samenvattend zijn de volgende punten te noemen: •
De inschattingen in 2021 met betrekking tot religieus vastgoed zijn grotendeels hetzelfde gebleven maar zijn met betrekking tot (definitieve) sluitingen van kerken (nog) niet gerealiseerd. Hoewel er sprake lijkt te zijn van minder snelle sluitingen van kerken dan eerder verwacht, is de richting van de ontwikkeling grotendeels vergelijkbaar met de inschatting die in 2021 is gemaakt. Er is ook een kerk, die in slechte staat verkeerde, gerenoveerd;
•
Er is gebruik gemaakt van gemeentelijke instrumenten met betrekking tot eventuele herbestemmingen. Dit betreft het verstrekken van subsidies, ambtelijke ondersteuning en het eventueel aanpassen van bestemmingsplannen en vergunningen. De gemeentelijke subsidie zou wel (duidelijk) hoger mogen, geven vertegenwoordigers van werkgroepen aan;