Rapportage Lobbykracht van Raalte eindrapport

De lobbykracht van de gemeente Raalte Nota van Bevindingen Rekenkamer Raalte

Foto voorkant Ronald Hissink en Hans Verbeek

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

2/34

Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE

3

VOORWOORD

4

1.

BESTUURLIJKE RAPPORTAGE

5

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Aanleiding, doel en aanpak Lobby en de strategische opgaven in Raalte Conclusies beleid & netwerk Conclusies aanpak & resultaten Aanbevelingen

5 5 6 6 7

2.

INLEIDING

8

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Aanleiding: lobbyen, van luxe naar noodzaak Onderzoeksdoel en onderzoeksvraag Onderzoeksopzet Normenkader Indeling rapport

8 9 9 9 9

3.

WAT IS LOBBY OF WAT KAN HET ZIJN

10

3.1 3.2 3.3 3.4

Inleiding Wat is lobby De strategische opgaven in Raalte Het belang van lobby op de strategische opgaven

10 10 13 13

4.

BELEID EN NETWERK IN RAALTE

15

4.1 4.2 4.3 4.4

Inleiding Lobbybeleid en capaciteit Samenwerkingsverbanden en contacten Conclusies

15 15 16 19

5.

AANPAK EN RESULTATEN

21

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Inleiding Groeiopgave (inclusief N35) Transitie buitengebied Behoud leefbaarheid en aantrekkelijkheid bestaande wijken en dorpen Conclusies

21 21 23 25 26

6.

BESTUURLIJKE REACTIE

27

7.

NAWOORD

29

BIJLAGE 1: ONDERZOEKSVERANTWOORDING

30

BIJLAGE 2: NORMENKADER

31

BIJLAGE 3: LIJST GEÏNTERVIEWDE PERSONEN

32

BIJLAGE 4: LIJST GERAADPLEEGDE BRONNEN

33

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

3/34

Voorwoord De Rekenkamer heeft onderzoek verricht naar de lobbykracht van de gemeente Raalte. Het doel is om inzicht te geven in wat lobby is of kan zijn, welke lobbytrajecten de gemeente Raalte kent, hoe en wanneer de raad geïnformeerd wordt over lobby door de gemeente, en hoe de gemeente Raalte de lobbykracht kan vergroten. Lobbyen kan positieve effecten hebben voor een gemeente, mits het op een transparante manier wordt uitgevoerd. Ten eerste kan een lobby bijdragen aan het vergaren van waardevolle informatie en expertise over specifieke onderwerpen, waardoor beleidsbeslissingen beter genomen kunnen worden. Ten tweede kan het de belangen van de gemeente effectiever vertegenwoordigen en verdedigen bij andere belanghebbenden, zoals andere overheidsinstanties, bedrijven en maatschappelijke organisaties. Lobbyen kan ook leiden tot het verkrijgen van extra financiering, investeringen en samenwerkingsverbanden die de lokale economie en infrastructuur kunnen versterken. Het is echter essentieel dat lobbyactiviteiten transparant zijn en het algemeen belang dienen.

Bij de onderwerpkeuze hanteert de Rekenkamer de volgende selectiecriteria: • het onderwerp heeft een duidelijk maatschappelijk, politiek en/of financieel belang; • er is sprake van een beredeneerde twijfel over het (al dan niet aanwezige) beleid; • er is sprake van een risico: een gebrekkige uitvoering heeft relatief ernstige financiële of maatschappelijke gevolgen; • de meerwaarde van een onderzoek door de Rekenkamer moet duidelijk zijn; • het onderwerp moet voor de Rekenkamer haalbaar zijn en passen binnen haar financiële en organisatorische mogelijkheden. Voor dit onderzoek is samengewerkt met onderzoeksbureau I&O Research. Vanuit I&O Research is het onderzoek uitgevoerd door mevrouw Ester Hilhorst en mevrouw Daphne Martens. Namens de Rekenkamer heeft de heer Dick Hoek het onderzoek gecoördineerd. Wij hopen met dit rapport de gemeenteraad, maar ook het college van B&W en de ambtelijke organisatie inzicht te geven in de lobbykracht van de gemeente Raalte. Tenslotte willen wij iedereen bedanken die heeft meegewerkt aan dit rapport waaronder de Public Affairs Officer van de gemeente/Regio Zwolle, de Public Affairs Adviseur van de provincie Overijssel, de voorzitter van de verkeerscommissie Mariënheem, ambtenaren van Raalte, de waarnemend burgemeester en de raadsleden van de gemeente Raalte.

Ook deze keer kregen we weer alle steun van de gemeente bij het aanleveren van documenten en het beantwoorden van vragen. Tot slot gaat onze dank ook uit naar de ondersteuning door de medewerkers van de griffie.

Maart 2024 Mevrouw O.P. Wertheim – Davygora De heer D. Hoek De heer A. Titsing

lid Rekenkamer lid Rekenkamer voorzitter Rekenkamer

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

4/34

1. Bestuurlijke rapportage 1.1

Aanleiding, doel en aanpak

Tot 2006 stuurde het Rijk in het regionale beleid ‘Pieken in de Delta’ op de reductie van verschillen tussen rijke en arme regio’s. Vanaf 2006 kwam de nadruk te liggen op eigen verantwoordelijkheid en eigen (economische) kracht, waarmee het belang van lobby toenam. Voorbeelden van instrumenten van het Rijk om te sturen op de (economische) kracht van regio’s zijn het topsectorenbeleid, het Nationaal Groeifonds, de regiodeals en de woondeals. Parallel daaraan ontstonden de afgelopen jaren ook nieuwe opgaven voor gemeenten die het lobbyen stimuleerden: het halen van de klimaatdoelstellingen, de energietransitie, de nationale woonopgave. Lobbyen begaf zich door deze ontwikkelingen steeds meer in de openbaarheid en via interbestuurlijke afstemming. Naast regionale samenwerkingsverbanden ontstonden thematische gemeentelijke samenwerkingsverbanden, zoals de M50 voor middelgrote gemeenten, waaraan Raalte deelneemt. Het doel van het onderzoek is om de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad te versterken. Rekenkamer Raalte wil de gemeenteraad inzicht geven in wat lobby is of kan zijn en of de lobbykracht van de gemeente Raalte robuust genoeg is in het licht van toekomstige opgaven.

De centrale onderzoeksvraag is: Is de lobbykracht van Raalte robuust genoeg in het licht van toekomstige ontwikkelingen? De centrale onderzoeksvraag is uitgewerkt in deelvragen in twee fasen: beleid & netwerk en aanpak & resultaten. Om de deelvragen te beantwoorden zijn relevante documenten geraadpleegd. Daarnaast zijn interviews afgenomen bij verschillende ambtelijk en bestuurlijk betrokkenen en met externe actoren. Tot slot is een raadsessie gehouden om de input van de raad op te halen. De deelvragen zijn beantwoord en getoetst aan het normenkader om te komen tot conclusies. Het conceptrapport is beschikbaar gesteld voor ambtelijk wederhoor.

1.2

Lobby en de strategische opgaven in Raalte

Er is geen vaste definitie van lobby. Voor dit onderzoek omschrijven we lobby als: het stelselmatig uitoefenen van invloed op beleidsmakers bij bestuursorganen om strategische doelen voor de eigen organisatie te realiseren. Lobby is onderdeel van public affairs. De externe beïnvloeding vindt plaats buiten de (directe) kaders van interbestuurlijk samenwerken. De grens tussen interbestuurlijk samenwerken en lobby is geen harde grens. Lobby door gemeenten is doorgaans gericht op het beïnvloeden van besluiten van hogere overheden. In dit onderzoek staan drie strategische opgaven van de gemeente Raalte centraal: 1 2 3

groeiopgave (3.000 woningen tot 2030 met infrastructuur, werkgelegenheid en voorzieningen); transitie buitengebied; behoud leefbaarheid en aantrekkelijkheid bestaande wijken en dorpen.

Voor een succesvolle uitvoering van deze strategische opgaven is de gemeente Raalte afhankelijk van financiële middelen en/of besluiten van andere overheden, zo blijkt uit de interviews en de programmabegroting van 2023. Op al deze thema’s is het van belang dat Raalte bekend is bij het Rijk en de provincie. Het gaat hier zowel om interbestuurlijk samenwerken als om lobby.

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

5/34

1.3

Conclusies beleid & netwerk

De gemeente Raalte werkt via de beleidsprogramma’s aan de strategische opgaven. Deze opgaven bevinden zich in een verkennend stadium. Voor de groeiopgave is er een richtgetal (3.000 woningen), maar er is nog niet bekend waar die woningen komen en wat daarvoor nodig is. Voor de andere opgaven is nog meer dan bij de groeiopgave duidelijkheid vanuit Rijk en provincie nodig. Lobby is voor die opgaven nog te vroeg. De gemeente Raalte heeft (nog) geen formele lobbydoelstellingen op de strategische thema’s. De gemeente Raalte heeft op dit moment geen beschreven lobbybeleid. Er is 0,5 fte beschikbaar voor public affairs (inclusief lobby), zo blijkt uit de begroting van 2023. Dat wordt door alle geïnterviewden ervaren als niet robuust genoeg, hoewel de capaciteit niet afwijkt van andere middelgrote gemeenten. Als lobby wordt toegepast, gebeurt dit ad hoc. Ambtelijk en bestuurlijk is er kennis van de werkwijze en belangen van beslissers op provinciaal en nationaal niveau en van politieke besluitvorming. De gemeente Raalte neemt deel aan diverse landelijke en regionale samenwerkingsverbanden en vervult bestuurlijke sleutelposities in de regio. De gemeente Raalte beschikt, ook via samenwerkingsverbanden, over een netwerk bij de provincie Overijssel en in Den Haag.

Met een aantal partijen, zoals Regio Zwolle, heeft de gemeente Raalte een structurele samenwerking waarbij beide partijen weten wat elkaars doelen zijn en weten ze elkaar te vinden. Wel zijn deze samenwerkingen persoonsafhankelijk. Dit maakt de samenwerking kwetsbaar. Dit geldt ambtelijk en bestuurlijk voor de gemeente Raalte, maar ook bij de samenwerkingspartners vinden wisselingen plaats. Op nationaal niveau zijn er vanuit de netwerken en partijlijnen van de raad enkele contacten in de Tweede Kamer en bij ministeries. Voor een goede uitwerking van de drie strategische opgaven is het volgens de geïnterviewden belangrijk dat de gemeente Raalte zich verder ontwikkelt als het gaat om: • • • •

1.4

strategisch denkvermogen in de ambtelijke organisatie en bij het bestuur; bestuurlijke contacten en ambtelijke contacten met strategische partners; regionaal sterker organiseren/samenwerken; alert zijn op ontwikkelingen bij Rijk en provincie.

Conclusies aanpak & resultaten

Er is in de gemeente Raalte voor de uitvoering geen concreet of formeel lobbyplan. Er is één duidelijk lobbytraject in Raalte, rondom de N35. Deze lobby is niet geformaliseerd, maar er vindt wel intensieve afstemming plaats met strategische partners. Volgens betrokkenen is een lobbyplan niet noodzakelijk, wel is het volgens hen belangrijk dat er voldoende ambtelijke capaciteit en bestuurlijk commitment is. Voor de drie strategische opgaven is lobby nog niet concreet aan de orde. Betrokkenen geven aan dat het op dit moment ontbreekt aan voldoende capaciteit en expertise om een eventuele lobby rondom de drie strategische opgaven op te kunnen pakken. De gemeente Raalte weet goed welke netwerken ingezet kunnen worden en maakt hier ook gebruik van. De samenwerking met partners is niet op alle strategische thema’s even sterk ontwikkeld. Het lobbytraject rondom de N35 is een goed voorbeeld van hoe de gemeente Raalte haar netwerk snel inzet. De gemeente Raalte is goed op de hoogte van zowel de resultaten die lobby kan opleveren als de resultaten van haar inspanningen (zoals toegekende budgetten en beleidsinspanningen bij bijvoorbeeld de N35, de woondeal en de woningbouwimpuls). Er worden geen formele evaluaties uitgevoerd. Informeel worden lobbyactiviteiten wel geëvalueerd, ook met samenwerkingspartners.

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

6/34

1.5

Aanbevelingen

Dit onderzoek heeft als doel de kaderstellende en controlerende rol van de raad te versterken. De conclusies van dit onderzoek leiden tot de volgende aanbevelingen aan het college en de raad:

Aanbevelingen aan de raad 1.

Versterk waar mogelijk de eigen contacten met landelijke politieke partijen.

2.

Voer periodiek het gesprek met het college over de inzet van public affairs en waar nodig lobby rondom de strategische thema’s. Verken samen wat er nodig is in termen van capaciteit of strategisch partnerschap en wat de rol van de raad(sleden) kan zijn.

Aanbevelingen aan het college 3.

Zorg ervoor dat lobby valt onder de portefeuille van de burgemeester. De burgemeester is zowel voorzitter van het college als van de raad en kan boven de partijen staan. De burgemeester kan vanuit zijn rol zorgen voor de goede verhoudingen.

4.

Beleg public affairs bij meerdere personen. Intensiveer de ondersteuning van medewerkers van de strategische opgaven als het gaat om public affairs en lobby, bijvoorbeeld door middel van intervisie.

5.

Vraag de trekkers van de strategische opgaven (wanneer de strategie duidelijker is geworden) om een stakeholderanalyse en om het inzetten van relatiemanagement en waar nodig lobby. Prioriteer de inzet op basis van de verwachtte meerwaarde voor Raalte.

6.

Stimuleer medewerkers om een ambtelijk netwerk te bouwen en te onderhouden in de regio, bij de provincie en bij ministeries en uitvoeringsorganisaties, voor zover dat aansluit bij de functieomschrijving.

7.

Maak bij de uitwerking van de strategische opgaven duidelijk welke besluiten van andere overheden noodzakelijk zijn voor een succesvolle aanpak. Maak duidelijk aan de raad wat dit betekent voor de benodigde capaciteit voor interbestuurlijk samenwerken, public affairs en lobby.

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

7/34

2. Inleiding 2.1

Aanleiding: lobbyen, van luxe naar noodzaak1

Tot 2006 stuurde het Rijk in het regionale beleid ‘Pieken in de Delta’ op de reductie van verschillen tussen rijke en arme regio’s. Een van de uitgangspunten van Pieken in de Delta was dat subsidie is bestemd voor krachtige samenwerkingsverbanden die met een bepaald oogmerk de werkgelegenheid in een specifieke sector in een regio versterken. Dit leidde bijvoorbeeld tot Energy Valley rond Groningen, Foodvalley rond Wageningen en tot Brainport Eindhoven (op termijn vaak ook met een triple-helix organisatie). Vanaf 2006 kwam de nadruk te liggen op eigen verantwoordelijkheid en eigen kracht, waarmee het belang van lobby toenam. Aanleiding voor deze omwenteling was tweeledig: ten eerste waren de verschillen tussen de Nederlandse regio’s, zeker in internationaal perspectief, niet meer zo groot dat het achterstandsbeleid gecontinueerd zou moeten worden en ten tweede levert een focus op het verder uitbouwen van sterktes een grotere bijdrage aan de nationale economie dan het wegwerken van de laatste verschillen tussen regio’s2. Voorbeelden van instrumenten van het Rijk om de (economische) kracht van regio’s te stimuleren zijn het topsectorenbeleid 3, het Nationaal Groeifonds4, regiodeals5 en woondeals6.

Parallel daaraan ontstonden de afgelopen jaren ook nieuwe opgaven voor gemeenten die het lobbyen stimuleerden: het halen van de klimaatdoelstellingen, de energietransitie, de nationale woonopgave. Lobbyen begaf zich door deze ontwikkelingen steeds meer in de openbaarheid en via interbestuurlijke afstemming en ‘public affairs’7. Naast regionale samenwerkingsverbanden ontstonden thematische gemeentelijke samenwerkingsverbanden voor plattelandsgemeenten 8, voor kleine gemeenten9 en voor middelgrote gemeenten10 waaraan Raalte deelneemt. Het onderwerp voldoet aan een of meer van de selectiecriteria die de Rekenkamer hanteert bij de onderwerpkeuze, te weten: • • • • •

het onderwerp heeft een duidelijk maatschappelijk, politiek en/of financieel belang; er is sprake van een beredeneerde twijfel over het (al dan niet aanwezige) beleid; er is sprake van een risico: een gebrekkige uitvoering heeft relatief ernstige financiële of maatschappelijke gevolgen; de meerwaarde van een onderzoek door de Rekenkamer moet duidelijk zijn; het onderwerp moet voor de Rekenkamer haalbaar zijn en passen binnen haar financiële en organisatorische mogelijkheden.

1 VNG Magazine 2019.8; https://vng.nl/artikelen/lobbyen-in-brussel-geen-luxe-maar-noodzaak. 2 https://www.parlementairemonitor.nl/9353000/1/j9vvij5epmj1ey0/vii74y1yaqzo 3 https://www.topsectoren.nl/innovatie. 4 https://www.nationaalgroeifonds.nl/. 5 https://www.pbl.nl/publicaties/de-regio-deals-in-de-praktijk. 6 Woondeals | Home | Volkshuisvesting Nederland 7 Zie bv. https://www.sterknoordnederland.nl/. 8 www.p-10.nl. 9 K80 | K80. 10 M50 Middelgrote Gemeenten | M50 Middelgrote Gemeenten. Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

8/34

2.2

Onderzoeksdoel en onderzoeksvraag

Rekenkamer Raalte wil de gemeenteraad inzicht geven in wat lobby is of kan zijn en of de lobbykracht van de gemeente Raalte robuust genoeg is in het licht van toekomstige opgaven. De centrale onderzoeksvraag is: Is de lobbykracht van Raalte robuust genoeg in het licht van toekomstige ontwikkelingen? De onderzoeksvraag is uitgewerkt in deelvragen:

Algemeen 1 2 3

Wat is lobby en hoe verhoudt lobby zich tot public affairs, interbestuurlijk of regionaal samenwerken? Wat zijn de strategische opgaven voor de gemeente Raalte? Wat is het belang van lobby bij deze opgaven?

Beleid en netwerk 4 5

Is er in Raalte sprake van lobbybeleid of van een vastgestelde lobby-aanpak? In welke samenwerkingsverbanden participeert Raalte als het gaat om (potentiële) lobby?

Aanpak en resultaten 6 Welke lobbytrajecten kent de gemeente Raalte op de strategische opgaven? 7 Zijn er daarnaast andere lobbytrajecten in de gemeente Raalte? 8 Hoe worden lobbytrajecten in de praktijk uitgevoerd en/of gecoördineerd? 9 Welke netwerken worden ingezet (ambtelijk, bestuurlijk en politiek)? 10 Welke resultaten kunnen in de periode 2020-2023 (mede) toegeschreven worden aan de lobbyinspanningen van de gemeente Raalte? 11 Welke informatie krijgt de gemeenteraad over de lobby-inspanningen? 12 Welke verbeteringen zijn mogelijk?

2.3

Onderzoeksopzet

Om de centrale onderzoeksvraag en de deelvragen te beantwoorden zijn verschillende onderzoeksmethoden ingezet. Aan het begin van het onderzoek zijn relevante documenten geraadpleegd. Daarnaast zijn interviews gehouden met verschillende interne (ambtelijk en bestuurlijk) betrokkenen en externe samenwerkingspartners. Tot slot is er een raadsessie geweest om de input van de raad op te halen. Het conceptrapport is beschikbaar gesteld voor ambtelijk wederhoor. Meer informatie over deze onderzoeksmethoden staat in Bijlage 1.

2.4

Normenkader

De bevindingen zijn getoetst aan een normenkader dat is opgenomen in Bijlage 2. Het normenkader volgt de deelvragen van het onderzoek. De bevindingen worden afgezet tegen deze normen om verbetermogelijkheden te identificeren. Uit de toetsing aan het normenkader volgen de conclusies en aanbevelingen.

2.5

Indeling rapport

Dit rapport startte met de bestuurlijke rapportage. Hoofdstuk 3 gaat in op wat lobby is of kan zijn. Hoofdstuk 4 beschrijft het beleid en netwerk van de gemeente Raalte en hoofdstuk 5 de uitvoering en resultaten. De onderzoeksverantwoording, het normenkader, de lijst met geïnterviewde personen en de lijst met geraadpleegde bronnen staan in de bijlagen.

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

9/34

3. Wat is lobby of wat kan het zijn 3.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft wat lobby is of kan zijn en waar een succesvolle lobby aan zou moeten voldoen. Daarnaast beschrijft dit hoofdstuk de grote opgaven van Raalte en het belang van lobby rondom deze opgaven.

3.2

Wat is lobby

Deze paragraaf beschrijft wat lobby is of kan zijn en hoe het zich verhoudt tot public affairs en interbestuurlijk samenwerken. Deze paragraaf sluit af met voorwaarden voor een succesvolle lobby, zoals die ook zijn opgenomen in het normenkader.

Definitie lobby Er is geen vaste definitie van lobby. Voor dit onderzoek omschrijven we lobby als: het stelselmatig uitoefenen van invloed op beleidsmakers bij bestuursorganen om strategische doelen voor de eigen organisatie te realiseren. Lobby is onderdeel van public affairs. De externe beïnvloeding vindt plaats buiten de (directe) kaders van interbestuurlijk samenwerken. Lobby door gemeenten is doorgaans gericht op het beïnvloeden van besluiten van hogere overheden. Of zoals een van de geïnterviewden het omschrijft: “Lobby is je invloed aanwenden, contacten leggen, verbinding zoeken en zorgen dat je op het netvlies staat bij de juiste personen. Een ander zegt: Formeel en informeel benutten van netwerken om de belangen van Raalte kenbaar te maken en er voordeel voor de gemeente mee te behalen.”

Lobby als onderdeel van public affairs Gemeenten opereren, net als veel andere organisaties, in een maatschappelijke omgeving en binnen een stelsel van beleid, wetten, regels en afspraken. Public affairs gaat over de relatie met andere belanghebbenden (medeoverheden, inwoners, ondernemers, belangenorganisaties) bij het opstellen en uitvoeren van beleid. Je doet dit als organisatie vanuit je centrale verhaal en ambitie. Lobby is een onderdeel van public affairs, namelijk binnen die samenwerking en afstemming dingen binnenhalen die voor jou belangrijk zijn, beslissingen van andere partijen beïnvloeden 11. Public affairs gaat over het realiseren van je ambitie en daar zet je (wanneer nodig) lobby op in. Lobbyen is de specifieke uitvoering van deze koers op bepaalde thema’s en het meest zichtbare onderdeel van public affairs en gaat over het beïnvloeden van besluitvorming en besluitvormer(s) 12. Lobby is onderdeel (en idealiter het uitvloeisel, de laatste fase) van public affairs: 1 2 3 4

strategie bepalen; stakeholderanalyse; relatiemanagement; beïnvloeding/lobby.

11

Frans van Drimmelen (2014): Handboek public affairs: een open boek over belangenbehartiging en lobbyen 12 O.a. BVPA en Van Oort Public Affairs Academie Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

10/34

De eerste drie fasen hebben betrekking op het beleid en het netwerk van de organisatie (in dit geval de gemeente) in algemene zin, de vierde fase (de lobby zelf) is de activiteit die wordt ondernomen om het beleid of beslissingen van anderen te beïnvloeden.

Lobby als proactief interbestuurlijk samenwerken, Gemeenten voeren landelijk en eigen beleid uit13. Een voorbeeld van eigen beleid is: toezicht houden op de woningbouw en daarover afspraken maken met woningcorporaties. De volgende figuur laat zien welke verantwoordelijkheden de verschillende overheden hebben op het woonbeleid, als voorbeeld van het stelsel van wetten en regels waarbinnen een gemeente opereert. Figuur 3.1 Verantwoordelijkheden overheden bij interbestuurlijk samenwerken (voorbeeld: woonbeleid) Rijk Provincies Gemeenten Verantwoordelijk voor het Verantwoordelijk voor de Verantwoordelijk voor systeem van wetten en regels, integratie, afstemming en voldoende woningen binnen de bevoegdheden en instrumenten afweging van gemeentelijk gemeentegrenzen die voldoen van de verschillende partijen op woonbeleid in het geheel aan aan landelijke regelgeving en de woningmarkt. Het gaat ruimtelijke opgaven op interbestuurlijke afspraken daarbij om de Omgevingswet, provinciaal en/of regionaal verantwoordelijk voor de andere wetgeving zoals de niveau. Afspraken over huisvesting van doelgroepen. Klimaatwet, Huisvestingswet en mogelijkheden om te bouwen De realisatie gebeurt door (financiële) regelingen en buiten de bebouwde kom. (markt)partijen. Gemeenten Woondeals voor de kunnen hieraan nadere woningmarkt en ten aanzien (kwalitatieve) van de kwaliteit van woningen.

randvoorwaarden stellen. Naar: I&O Research, Verkenning rollen op de woningmarkt, 2020, geactualiseerd Zolang het gemeentelijke beleid past binnen de regionale afspraken, is er geen sprake van lobby. Als gemeenten méér woningen willen bouwen dan is toegestaan buiten de bebouwde kom of als er voor die woningen extra afritten, treinstations of financiële middelen nodig zijn, dan is hierover afstemming nodig met het Rijk en/of de provincie. Wanneer deze afstemming verloopt via de reguliere overleggen, dan is er geen sprake van lobby maar van interbestuurlijk samenwerken. Wanneer een gemeente actief concrete beslissingen van andere overheden wil beïnvloeden om eigen beleid te kunnen uitvoeren en daar al dan niet samen met andere partijen structureel op inzet, dan kan er sprake zijn van lobby. De grens tussen interbestuurlijk samenwerken en lobby is geen harde grens. Lobby is erop gericht om proactief besluiten van medeoverheden te beïnvloeden voordat concept-besluiten worden genomen. Het beïnvloeden van concept-besluiten via brieven, reacties en inspraak valt eerder onder interbestuurlijk samenwerken.

13

Taken van een gemeente | Gemeenten | Rijksoverheid.nl

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

11/34

Redenen om te lobbyen Gemeenten in Nederland gebruiken lobbyactiviteiten (al dan niet samen met andere gemeenten, de regio of de provincie) om verschillende redenen. Bijvoorbeeld om: • • • • • •

subsidies te verkrijgen (bijvoorbeeld in Brussel of via een Regiodeal); de herverdeling van het gemeentefonds te beïnvloeden; aandacht te creëren voor een gemeente, regio of provincie (al dan niet met het accent op lokale of regionale problematiek, zoals de aanpak van het provinciaal programma landelijk gebied); voorzieningen of bedrijven aan te trekken, of te behouden (werkgelegenheid); bereikbaarheid en veiligheid te vergroten door infrastructurele investeringen en aanpassingen (wegen, spoor); beleid van andere overheden te beïnvloeden (bijvoorbeeld ten aanzien van schone lucht, windmolens of waterkwaliteit).

Verschillende typen onderwerpen en strategische partners Voor de gemeente Raalte zijn er drie verschillende soorten onderwerpen, waarop lobby gevoerd kan worden, zo blijkt uit een combinatie van deskresearch en de input uit de interviews. Het soort onderwerp bepaalt mede welke strategische partners gezocht worden: 1.

2.

3.

Landelijke onderwerpen (waar elke gemeente mee te maken heeft, zoals jeugdzorg), deze gaan doorgaans via landelijke kanalen (denk aan M50 en VNG). Zelfstandig kan een gemeente als Raalte hier niet het verschil maken door middel van lobby. Eigen beleid en thema’s waarop je (samen met regionale partners zoals buurgemeenten, regionale samenwerkingsverbanden, waterschappen, ondernemers- en bewonerscollectieven, onderwijs en andere maatschappelijke partners) lobby kan voeren richting provincie en Rijksoverheid (zoals voor de N35 en de groeiopgave). Besluiten van de provincie die gevolgen hebben voor budgetten of beleidsruimte van de gemeente (zoals het verbod op zonneparken op landbouwgrond en de Omgevingsvisie provincie Overijssel). Interbestuurlijk samenwerken kan in specifieke gevallen overgaan in lobby.

Op onderwerpen waarvan de toekomst nog onzeker is en de gemeente Raalte nog geen duidelijk standpunt heeft genomen, is lobby nog niet aan de orde. Voorbeelden van dergelijke onderwerpen zijn de opgaven rondom het buitengebied en de agrarische sector. Op deze onderwerpen is public affairs eerst aan de orde (strategie bepalen, stakeholdermanagement en relatiemanagement), al dan niet in het kader van interbestuurlijk samenwerken. Eventueel kan in een later stadium een lobbytraject opgezet worden.

Beoordeling lobby Voor een goede lobby is het belangrijk dat in algemene zin het beleid en het netwerk op orde zijn. Daar gaat dit hoofdstuk (beleid en netwerk) over. In paragraaf 3.7 beoordelen we het beleid en netwerk van de gemeente Raalte aan de hand van een normenkader. Het gaat om: • • • •

externe oriëntatie en arenakennis; focus in doelstellingen; capaciteit en expertise; netwerk beschikbaar en onderhouden.

Hoofdstuk vier gaat in op (mogelijke) lobbytrajecten rondom drie strategische thema’s voor de gemeente Raalte. Per thema beoordelen we aan de hand van een normenkader of er sprake is van: • • •

een planmatige aanpak; het benutten van netwerken; resultaten en leren.

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

12/34

3.3

De strategische opgaven in Raalte

Raalte heeft, net als andere Nederlandse gemeenten, te maken met strategische opgaven. In het coalitieakkoord 2022-2026 (versterken, verbinden, vernieuwen) stelt de coalitie vier toekomstgerichte opgaven voor Raalte centraal: 1 2 3 4

Ontwikkelopgave Raalte; Toekomstbestendig buitengebied; Leefbare en toekomstbestendige dorpen en wijken; Overheids- en inwonersparticipatie.

Deze vier opgaven komen terug in de toekomstgerichte opgaven in de Programmabegroting 2023. Duurzaamheid is een overkoepelend thema voor de vier toekomstgerichte opgaven 14. Naast de vier toekomstgerichte opgaven (en de overkoepelende duurzaamheidsopgave) heeft de begroting negen beleidsprogramma’s, waarvan één programma (Programma 1: Ruimtelijke ontwikkeling woon- en werkomgeving) inhoudelijk overlap vertoont met de toekomstgerichte opgave Ontwikkelopgave Raalte. In de Omgevingsvisie (Raalte Horizon 2040) ligt de focus op drie kernopgaven die door de gemeenteraad zijn vastgesteld: 1

Hoe geven we vorm en invulling aan de ontwikkelingen in het buitengebied, zodat het een prettige plek blijft om te wonen, werken, ondernemen en recreëren? Hoe zorgen we dat bestaande wijken en dorpen leefbaar en aantrekkelijk blijven? Hoe creëren we de optimale randvoorwaarden voor wonen, werken, ondernemen en recreëren in Raalte?

2 3

Drie opgaven komen zowel voor in de kernopgaven in de Omgevingsvisie als in de opgaven in de Begroting. We stellen daarom deze drie strategische opgaven centraal in dit onderzoek: 1 Groeiopgave (3.000 woningen tot 2030 met infrastructuur, werkgelegenheid en voorzieningen); 2 Transitie buitengebied; 3 Behoud leefbaarheid en aantrekkelijkheid bestaande wijken en dorpen.

3.4

Het belang van lobby op de strategische opgaven

Uit de interviews komt het beeld naar voren dat de Europese, Rijks en provinciale overheid steeds belangrijker worden voor Raalte. Zij stellen beleid vast dat doorwerkt op gemeentelijk niveau. Gemeenten krijgen er hierdoor taken bij. Andersom zijn het Rijk en de provincie ook steeds belangrijker voor het realiseren van de ambities van de gemeente Raalte. Voor een succesvolle uitvoering is de gemeente Raalte afhankelijk van financiële middelen en/of besluiten van andere overheden. Op alle drie de thema’s die centraal staan in dit onderzoek is het daarom van belang dat Raalte samenwerkt met en zichtbaar is bij het Rijk en de provincie. Het gaat hier zowel om interbestuurlijk samenwerken als om lobby. Voor de drie thema’s geldt dat de gemeente Raalte nog aan het verkennen is wat precies de strategie wordt, welke stakeholders belangrijk zijn, wat hun belangen zijn en welke beslissingen zij gaan nemen.

14

Home | Programmabegroting 2023-2026 (begroting-2023.nl)

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

13/34

De groeiopgave is het meest ver in de verkenning, maar het is bijvoorbeeld nog niet duidelijk waar de 3.000 woningen komen. De gemeente stelt nu groeibeelden op: hoe gaan we groeien, waar gaan we groeien, etc. Daarna kunnen keuzes gemaakt worden over welke woningen waar en hoe gebouwd kunnen worden. In alle gevallen is de provincie een belangrijke samenwerkingspartner, zo blijkt uit de interviews. In de opgave rondom het buitengebied is de gemeente Raalte nu bezig met het bepalen van de rol en de positie in de transitie van het landelijk gebied. Het zijn grote en complexe opgaven in het buitengebied met een groot en divers speelveld. Er zijn veel tegenstrijdige belangen. Iedereen wil (meer) duidelijkheid. De gemeente Raalte kan die duidelijkheid op veel onderdelen niet geven omdat de bevoegdheden bij andere overheden liggen. De eerste opgave waar de gemeente nu op inzet, is het managen van de ontstane onrust. Tegelijk kijkt de gemeente naar op welk rijks- en provinciaal beleid de gemeente invloed kan hebben en waar wil de gemeente voor gaan (prioriteren). In eerste instantie om die duidelijkheid te krijgen en ook duidelijkheid te kunnen geven aan het maatschappelijk veld. Hierbij is het ook van belang dat daar waar we invloed uit kunnen oefenen en financieringsstromen naar het buitengebied van Raalte kunnen halen om toe te werken naar een toekomstbestendig landelijk gebied.

Lobby is nog niet aan de orde in het landelijk gebied: “Bij het landelijk gebied moet zich dat nog uitkristalliseren. Daar zit Raalte nu in de eerste fase: we verkennen wat de opgave is en hoe we daar gaan acteren. Ons college heeft best een ‘agrarisch hart’, maar het is nu te vroeg om positie in te nemen op het grotere speelveld. De gemeente is de meest nabije overheidslaag in een polariserende discussie. Dan wil je laagdrempelig en toegankelijk zijn voor je inwoners. Daarom zit Raalte in een moeilijke positie om te lobbyen.” Ook de opgave rondom het behoud van leefbaarheid en aantrekkelijke bestaande wijken en dorpen bevindt zich op dit moment nog in een beginfase. Zodra er meer duidelijkheid is, wordt het belang van lobby ook duidelijk. De in- en extern geïnterviewden, inclusief de waarnemend burgemeester en de aanwezige raadsleden bij het groepsgesprek geven aan dat de gemeente Raalte de drie strategische opgaven niet zelfstandig kan verwezenlijken. Daarvoor is medewerking (besluiten, middelen) van de Rijksoverheid en de provincie noodzakelijk. Intensief interbestuurlijk samenwerken en lobby (in de zin van zorgen dat de belangen die je in een gebied hebt zo goed mogelijk naar voren komen) zijn volgens hen belangrijk.

Om dat te realiseren moeten ambtenaren en bestuurders van de gemeente Raalte duurzame contacten hebben met ambtenaren en bestuurders bij de provincie, diverse ministeries en uitvoeringsorganisaties en met regionale partners en samenwerkingsverbanden. Voor een goede uitwerking van de drie strategische opgaven is het volgens de geïnterviewden belangrijk dat de gemeente Raalte zich verder ontwikkelt als het gaat om: • strategisch denkvermogen in de ambtelijke organisatie en bij het bestuur; • bestuurlijke contacten en ambtelijke contacten met strategische partners; • regionaal sterker organiseren/samenwerken; • alert zijn op ontwikkelingen bij het Rijk en de provincie.

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

14/34

4. Beleid en netwerk in Raalte 4.1

Inleiding

Dit hoofdstuk gaat in op het lobbybeleid en de lobbyaanpak in Raalte en beschrijft in welke samenwerkingsverbanden de gemeente Raalte participeert.

4.2

Lobbybeleid en capaciteit

Er is binnen de gemeente Raalte geen uitgeschreven lobbybeleid en/of -aanpak en er zijn geen formele lobbydoelstellingen. Als lobby wordt toegepast, gebeurt dit ad hoc en rondom een specifiek thema. Soms wordt er voor een bepaald lobbytraject een plan van aanpak gemaakt en worden de doelen en visie van Raalte besproken.

Beperkte ambtelijke capaciteit De gemeenteraad heeft € 54.000,- beschikbaar gesteld voor loonkosten ten behoeve van lobby en relatiemanagement15. We vertalen dit voor dit onderzoek naar 0,5 fte. Bij de gemeente Raalte werkt één beleidsadviseur externe contacten en public affairs, die naast taken op public affairs ook inhoudelijk trekker is bij één van de drie strategische opgaven in dit onderzoek. Gemiddeld is de betreffende beleidsadviseur ongeveer 16 uur per week actief met public affairs inclusief lobby. De invulling betreft met name contact met Regio Zwolle en lobby (met name N35). In specifieke weken (met name voor lobby N35) kan dit oplopen tot 24 uur per week. Er is op piekmomenten geen back-up binnen de gemeentelijke organisatie voor de taken rondom de strategische opgave waarop de beleidsadviseur actief is. Ook ontbreekt het aan voldoende tijd voor de ondersteunende taken richting collega’s. Onder de geïnterviewde ambtenaren is brede overeenstemming dat de ambtelijke borging van lobbykracht (in de betekenis van proactief interbestuurlijk samenwerken) in Raalte niet robuust genoeg is. Overigens merken meerdere in- en extern betrokkenen op dat een niet-robuuste ambtelijke borging en de ad hoc lobbyaanpak niet ongewoon zijn voor een gemeente als Raalte.

Uit het raadsgesprek kwam naar voren dat het in stand houden van een netwerk en het participeren in samenwerkingsverbanden (interbestuurlijk samenwerken) onder de reguliere werkzaamheden van ambtenaren vallen en dat hiervoor voldoende capaciteit is binnen de ambtelijke organisatie. De geïnterviewde ambtenaren zijn zich zeer bewust van hun taken op het gebied van interbestuurlijk samenwerken, maar geven aan dat zij meer kennis/competenties en tijd zouden willen hebben om proactief interbestuurlijk samen te werken aan de strategische opgaven. Zij hebben behoefte aan ondersteuning/training en aan strategische keuzes en prioritering vanuit het college en de raad: waar zet de gemeente Raalte specifiek op in.

15

K. Inzicht in loonkosten | Programmabegroting 2023-2026 (begroting-2023.nl)

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

15/34

Public affairs geen taak binnen de strategische opgaven De gemeente Raalte kent inhoudelijke strategen op bijvoorbeeld RO en andere specialismen. Zij formuleren samen met de trekkers van de strategische opgaven de aanpak en stemmen dit af met het college. Public affairs valt op dit moment niet binnen de taken van de inhoudelijk strategen of de trekkers van de opgaven.

Bestuurlijke aandacht: sleutelposities Bestuurlijk is er aandacht voor lobbyactiviteiten. De voormalige burgemeester (tot juli 2023) had een sterke affiniteit met lobby en had een groot netwerk. De waarnemend burgemeester neemt vanuit vorige posities een eigen netwerk mee in met name West-Overijssel en heeft lobby in zijn portefeuille, wat logisch is vanuit de formele taak van een burgemeester: zorgen voor de goede verhoudingen. De gemeente Raalte wil niet alleen halen maar ook brengen. Daarom zoekt de gemeente actief naar mogelijkheden om functionarissen uit Raalte op sleutelposities in te zetten. Zo is de wethouder van Raalte vicevoorzitter van de bestuurstafel regionale opgave voor stationsomgevingen (Regio Zwolle). Daarnaast heeft de gemeentesecretaris de rol van coördinerend secretaris gekregen voor de Regiodeals. Ook in het raadsgesprek werd aangegeven dat het vullen van (sleutel)posities belangrijk is voor de zichtbaarheid en invloed van de gemeente Raalte: “Niet alleen anoniem aanschuiven maar ook iets te zeggen hebben.” De extern geïnterviewden merken ook dat er bepaalde personen (bestuurlijk en ambtelijk) vanuit de gemeente Raalte veel betrokken zijn bij (regionale) lobbytrajecten.

4.3

Samenwerkingsverbanden en contacten

De gemeente Raalte neemt deel aan verschillende samenwerkingsverbanden en heeft contacten bij de provincie Overijssel en de Rijksoverheid. Uit deskresearch en de interviews is gebleken dat voor lobby de samenwerkingspartners/verbanden Regio Zwolle, provincie Overijssel, Salland Deal, M50, VNG en VNG-Overijssel belangrijk zijn.

Regio Zwolle: structurele samenwerking Regio Zwolle is een samenwerkingsverband van 22 gemeenten en 4 provincies, waarin bestuurlijk en ambtelijk wordt samengewerkt op basis van regionale opgaven in een netwerk van ondernemers, onderwijsinstellingen en maatschappelijke organisaties. Regio Zwolle wil de brede welvaart van de regio bevorderen. De gemeente Raalte heeft een structurele samenwerking met Regio Zwolle waarbij beide partijen weten wat elkaars doelen zijn en weten ze elkaar te vinden, zo komt naar voren uit de interviews. Regio Zwolle is voor de gemeente Raalte een belangrijke partner en (lobby)instrument bij thema’s zoals stedelijk groei. Bij het lobbytraject rondom de verbetering van de N35 werkt de gemeente Raalte veel samen met Regio Zwolle. De voormalige burgemeester van Raalte was lid van het regiobestuur van Regio Zwolle en was in de lead bij het opzetten van de regionale verstedelijkingsstrategie. Regio Zwolle is geen officieel lobbyvehikel, maar actief meedoen binnen Regio Zwolle helpt volgens de geïnterviewden wel om als gemeente ruimte te krijgen je beleidsdoelstellingen uit te voeren en om je gemeente goed op de kaart te zetten, bijvoorbeeld in de provinciale Omgevingsvisie. Regio Zwolle heeft een lobbyist in dienst die onderwerpen van Raalte mee kan nemen als die aansluiten bij de belangen van de regio Zwolle.

Een geïnterviewde beschrijft de verschillende rollen die je kunt hebben in verschillende samenwerkingsverbanden: “Binnen Regio Zwolle werk je aan thema’s die voor de hele regio relevant zijn, daarnaast ben je als gemeente Raalte ook bezig om de lobbyisten die voor Regio Zwolle werken te beïnvloeden, om jouw deelbelangen naar voren te laten komen.”

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

16/34

De samenwerking heeft een structureel karakter. Wel komt uit de interviews het beeld naar voren dat deze samenwerking voor een belangrijk deel persoonsafhankelijk is (zowel ambtelijk als bestuurlijk). Dit maakt de samenwerking kwetsbaar. Het zou volgens de geïnterviewden beter zijn als de samenwerking wordt belegd bij meerdere personen binnen de gemeente. Binnen Regio Zwolle is er een bestuurstafel voor de regionale opgaven rondom de gewenste verbreding van het spoor Zwolle-Twente-Münster. De aanwezige raadsleden bij het raadsgesprek vinden het belangrijk dat er bij projecten wordt aangesloten om de belangen van Raalte onder de aandacht te brengen.

Provincie Overijssel: zicht op besluitvormingstrajecten, dubbele relatie De provincie Overijssel is een organisatie waarmee de gemeente Raalte op verschillende thema’s interbestuurlijk samenwerkt. Voorbeelden van thema’s die van belang zijn voor de opgaven van de gemeente Raalte zijn het Provinciaal Programma Landelijk Gebied (PPLG)16, de Omgevingsvisie, maar ook opgaven zoals de verbetering van de N35. De provincie Overijssel heeft samen met de provincie Gelderland een lobbyist in dienst die onderwerpen van Raalte mee kan nemen als die aansluiten bij de belangen van de provincies. De relatie met de provincie kent twee kanten, zo blijkt uit verschillende interviews: enerzijds trek je samen op richting bijvoorbeeld de Rijksoverheid om dingen voor elkaar te krijgen, anderzijds kan de gemeente Raalte samen met bijvoorbeeld VNG Overijssel of Regio Zwolle proberen om de provincie bepaalde stappen te laten zetten. Uit de interviews blijkt dat de betrokkenen bij de gemeente Raalte weten hoe besluitvorming op provinciaal werkt en hoe die beïnvloed kan worden. De gemeente Raalte probeert beslissingen van de provincie te beïnvloeden, door het schrijven van brieven en reacties en door samen met bijvoorbeeld VNG Overijssel bepaalde belangen bij de provincie onder de aandacht te brengen.

Er wordt op bepaalde thema’s met vooral de provincie Overijssel en Regio Zwolle samengewerkt om voor Raalte en de regio op landelijk niveau zaken voor elkaar te krijgen. Dit gebeurt via lobby en interbestuurlijk samenwerken. Wel geven de aanwezige raadsleden bij het groepsgesprek en de in- en extern geïnterviewden aan dat de voormalige burgemeester een belangrijke rol had in het onderhouden van deze netwerken. Door het vertrek van de burgemeester voelen geïnterviewden een grotere noodzaak om zelf een netwerk op te bouwen en te onderhouden.

VNG en VNG Overijssel In het kader van kennisdeling, het onderhouden van contacten en het onder de aandacht brengen van de belangen van de gemeente Raalte bij de Tweede Kamer is de gemeente (zoals alle gemeenten) aangesloten bij de VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten). VNG Overijssel is een provinciale afdeling van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). Raalte onderschrijft de hoofddoelen van VNG Overijssel en is aangesloten vanwege: • • •

kennisdeling belangen van de gemeente Raalte onder de aandacht brengen bij de provincie; het onderhouden van contact met en informeren van de andere Overijsselse gemeenten.

VNG Overijssel is een zelfstandige vereniging, waarvan alle Overijsselse gemeenten lid zijn. VNG Overijssel kent vier platforms; platform Informatiesamenleving, platform Financieel Domein, platform Ruimtelijk Domein en platform Sociaal Domein.

16

Provinciaal Programma Landelijk gebied

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

17/34

Ten aanzien van lobby en beleidsbeïnvloeding geeft VNG Overijssel aan: “VNG Overijssel staat in goede bestuurlijke en ambtelijke verbinding met de provincie Overijssel en VNG landelijk. Krachten bundelen met P10, G40 etc. zodat alle gemeenten zijn aangehaakt bij belangrijke besluiten, bijvoorbeeld in een ALV. Dit is vooral een rol voor het Bestuursbureau. We kiezen met name voor informele lobby en beleidsbeïnvloeding, maar op enkele essentiële thema’s willen we activistisch zijn. Hierin kunnen velen een rol spelen: de voorzitter, AB-leden, platformvoorzitters, ambtelijke ondersteuning of Bestuursbureau”17.

M50 Raalte is lid van het landelijke samenwerkingsverband M50 (voor middelgrote gemeenten van 30.00080.000 inwoners). M50 brengt het belang van middelgrote gemeenten naar voren, waardoor het interessant is voor de gemeente Raalte om hierbij aangesloten ten zijn. Binnen landelijke samenwerkingsverbanden wordt niet op alle thema’s gelobbyd, omdat niet elk thema speelt binnen alle gemeenten. M50 zet zich in op thema’s als mobiliteit, woningbouw, abonnementstarieven Wmo en ambtelijke capaciteit (omdat middelgrote gemeentes minder specialistisch personeel hebben). De M50-lobbyist fungeert als vooruitgeschoven post in Den Haag18. Een voorbeeld van een lobbyactiviteit van M50 was de aanwezigheid op een streekmarkt in Den Haag waar leden van de M50 in gesprek gingen met Tweede Kamerleden, met als doel bijvoorbeeld een toezegging voor een werkbezoek.

Rijksoverheid en landelijke politiek Uit de interviews komt naar voren dat raadsfracties en raadsleden vanuit de partijlijnen contacten hebben in Den Haag. De geïnterviewden geven aan dat contacten van raadsleden kunnen helpen in een lobbytraject, maar dat het vooral belangrijk is dat er ambtelijk en vanuit het college goede contacten zijn, omdat lobby zich in eerste instantie richt op de uitvoering van beleid. Vanuit de netwerken van bestuurders, samenwerkingspartners en ambtenaren zijn er contacten bij ministeries of uitvoeringsorganisaties. Geïnterviewden geven aan dat het belangrijk zou zijn om meer contacten te hebben, maar dat het relatief veel tijd kost om die contacten te leggen en te onderhouden en dat die tijd niet beschikbaar is.

Plaatselijke belangen De gemeente Raalte heeft bestuurlijke overleggen met de plaatselijke belangen in de dorpen en ondersteunt de plaatselijke belangen. In de lobby rondom de N35 is de gemeente Raalte bijvoorbeeld intensief opgetrokken met de verkeerscommissie van Plaatselijk Belang Mariënheem. Plaatselijk Belang Mariënheem vertegenwoordigt en behartigt belangen van het dorp Mariënheem op verschillende thema’s, waaronder verkeer en verkeersveiligheid

17 18

Agenda 12-2-2014DEF.docx (vngoverijssel.nl). M50 Middelgrote Gemeenten | M50 Middelgrote Gemeenten.

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

18/34

4.4

Conclusies

In deze paragraaf toetsen we de bevindingen aan het normenkader. De zaken die goed gaan krijgen de waardering ‘voldoet’. Waar verbeteringen mogelijk zijn, staat de waardering ‘verbetermogelijkheid’. Er is geen norm waarop de waardering ‘voldoet niet’ van toepassing is. Sommige normen blijken op basis van het onderzoek niet te beoordelen (n.t.b.). De verbetermogelijkheden komen terug bij de aanbevelingen. Normen Externe oriëntatie en arenakennis Er is zicht op actuele en toekomstige politieke en maatschappelijke ontwikkelingen Er is kennis van de werkwijze en belangen van beslissers op provinciaal en nationaal niveau Er is inzicht over de werking van politieke besluitvorming op provinciaal en nationaal niveau Focus in doelstellingen Er is consensus over waarin Raalte zich onderscheidt Er is een beperkt aantal concrete/specifieke lobbydoelstellingen die aansluiten bij de belangrijkste opgaven voor de gemeente De lobbydoelstellingen sluiten aan op regionale opgaven De lobbydoelstellingen sluiten aan op opgaven van provincie Overijssel en Den Haag Capaciteit en expertise Er is bestuurlijke aandacht voor lobbyactiviteiten Het lobbybeleid is beschreven Er is voldoende ambtelijke capaciteit beschikbaar met voldoende expertise Netwerk beschikbaar en onderhouden De gemeente beschikt (via samenwerkingsverbanden) over een netwerk bij provincie Overijssel en in Den Haag Het netwerk strekt

zich uit over politieke, bestuurlijke en ambtelijke stakeholders (incl. partijlijnen)

Waardering Voldoet Voldoet Voldoet Verbetermogelijkheid Verbetermogelijkheid n.t.b. n.t.b. Verbetermogelijkheid Verbetermogelijkheid Verbetermogelijkheid Verbetermogelijkheid Verbetermogelijkheid

Hierna lichten we de waardering toe.

Externe oriëntatie en arenakennis Uit het coalitieakkoord, de programmabegroting, de Omgevingsvisie en de interviews met intern, extern en bestuurlijk betrokkenen blijkt dat de gemeente Raalte zich bewust is van actuele en toekomstige politieke en maatschappelijke ontwikkelingen voor Raalte. De gemeente werkt via de beleidsprogramma’s aan strategische opgaven. Deze opgaven bevinden zich in een verkennend stadium. Ambtelijk en bestuurlijk is er kennis van de werkwijze en belangen van beslissers op provinciaal en nationaal niveau en van politieke besluitvorming.

Focus in doelstellingen Voor de groeiopgave is er een richtgetal (3.000 woningen), maar er is nog niet bekend waar die woningen kunnen komen en wat daarvoor nodig is. Voor de andere opgaven is nog meer dan bij de groeiopgave duidelijkheid vanuit Rijk en provincie nodig. Lobby is voor die opgaven nog te vroeg. De gemeente Raalte heeft (nog) geen formele lobbydoelstellingen op de strategische thema’s. Als lobby wordt toegepast, gebeurt dit ad hoc. Het is daarom niet te beoordelen in welke mate de lobbydoelstellingen van de gemeente Raalte aansluiten op de doelstellingen van Rijk en provincie.

Capaciteit en expertise

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

19/34

Er is bestuurlijke aandacht voor lobby. De gemeente Raalte wil niet alleen halen maar ook brengen. Daarom zoekt de gemeente actief (en succesvol) naar mogelijkheden om bestuurders op sleutelposities in te zetten. De gemeente Raalte heeft op dit moment geen beschreven lobbybeleid. Lobby gebeurt ad hoc. Er is ongeveer 0,5 fte beschikbaar voor public affairs / Regio Zwolle (inclusief lobby). Dat wordt door de meeste geïnterviewden ervaren als niet robuust genoeg, hoewel de capaciteit niet afwijkt van andere middelgrote gemeenten. Het interbestuurlijk samenwerken behoort tot de reguliere taken van beleidsmedewerkers. Betrokkenen geven aan dat er te weinig kennis, capaciteit en prioritering is om proactief interbestuurlijk samen te werken om de strategische opgaven te kunnen realiseren.

Netwerk beschikbaar en onderhouden De gemeente Raalte neemt deel aan diverse landelijke en regionale samenwerkingsverbanden en probeert waar mogelijk bestuurlijke sleutelposities te vervullen. De gemeente Raalte beschikt, ook via samenwerkingsverbanden, over een netwerk bij de provincie Overijssel en in Den Haag. Met een aantal partijen, zoals Regio Zwolle, heeft de gemeente Raalte een structurele samenwerking waarbij beide partijen weten wat elkaars doelen zijn en weten ze elkaar te vinden. Wel is deze samenwerking persoonsafhankelijk en zijn er wel eens wisselingen. Dit maakt de samenwerking kwetsbaar en zou daarom beter belegd kunnen worden bij meerdere personen binnen de ambtelijke organisatie. Het is persoonsafhankelijk of een bestuurder of ambtenaar van de gemeente Raalte een (groot) netwerk heeft binnen de provincie Overijssel of in Den Haag. Op nationaal niveau zijn er vanuit de netwerken en partijlijnen van de raad enkele contacten in de Tweede Kamer en bij ministeries. De aanwezige raadsleden in het raadsgesprek geven aan zij meer contacten hebben bij de provincie dan op landelijk niveau.

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

20/34

5. Aanpak en resultaten 5.1

Inleiding

Dit hoofdstuk beschrijft vanuit de drie strategische thema’s hoe de public affairs worden aangepakt en waar relevant hoe de lobby wordt uitgevoerd en welke resultaten (mede) toegeschreven kunnen worden aan lobbyinspanningen van de gemeente Raalte. Daarnaast wordt ingegaan op welke informatie de gemeenteraad krijgt over lobbyinspanningen.

5.2

Groeiopgave (inclusief N35)

Doelen In de Omgevingsvisie staat dat de gemeente Raalte wil bijdragen aan de vraag naar woningen in de regio en eventueel meer ontwikkelruimte wil bieden dan nodig is om de autonome groei op te vangen (vooral in grotere kernen als Raalte en Heino). Het plan is om tot 2030 3.000 woningen te bouwen. De gemeente Raalte kiest hierbij voor nieuwbouw en transformatie binnen bestaand bebouwd gebied, waarbij woningbouw en groei van bedrijvigheid zo min mogelijk ten koste gaat van groen. Op het gebied van mobiliteit zet de gemeente zowel in op een betere bereikbaarheid via wegen en spoor. Samen met de regio en met steun vanuit het Rijk en de provincie wil de gemeente Raalte de verkeersveiligheid, leefbaarheid en doorstroming van de N35 aanpakken. Daarnaast werkt de gemeente Raalte in samenwerking met ProRail, het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en de provincie Overijssel aan het verbeteren van de spoorlijn Zwolle-Enschede. Een van de verbeteringen binnen dit plan is de aanpak van de stations in Raalte en Heino.

Aanpak Uit de programmabegroting voor 2023 blijkt dat de gemeente Raalte de groeiopgave voor de gemeente samen met de gemeenteraad en de samenleving verder in beeld wil brengen en vormgeven. Zaken die hierbij komen kijken zijn de noodzakelijke bouwopgave voor de korte, middellange en langere termijn en de verdere visievorming van het station- en centrumgebied in Raalte. Het uiteindelijke doel van de ontwikkelopgave is om de leefbaarheid en het voorzieningenniveau van de dorpen in de gemeente Raalte in stand te houden en te verbeteren. Een lobbytraject dat mede gelinkt is aan de groeiopgave en de opgave om de leefbaarheid en aantrekkelijkheid van bestaande wijken en dorpen te verbeteren (zie paragraaf 4.4) is het lobbytraject rondom de N35. Er is geen formele lobbydoelstelling beschreven, maar het doel was om de Tweede Kamer in de besluitvorming rondom de MIRT-gelden (Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport) een positief besluit te laten nemen over de aanpak van de N35.

Netwerken Rondom de groeiopgave en mobiliteit werkt de gemeente Raalte veel samen met Regio Zwolle en omliggende gemeenten. Provincie Overijssel, het Rijk en ProRail zijn hierin ook belangrijke partners.

Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

21/34

Lobby N35 Al tientallen jaren is er een lobby vanuit de provincie Overijssel en aanliggende gemeenten aan de N35 om geld vrij te maken voor de verkeersveiligheid, leefbaarheid en doorstroming rondom de N35. Een aantal jaren terug is er een intensief lobbytraject ingezet rondom de verbetering van de N35 tussen Wijthmen en Nijverdal (o.a. verbreding), waar de gemeente Raalte actief aan deel heeft genomen. Na een succesvolle lobby vanuit de regio heeft het Rijk, net als de provincie, 100 miljoen euro toegezegd. Door de verschuiving van middelen bij I&W naar het onderhoud van wegen is deze financiering weer weggevallen. Uit de gesprekken en documenten komt een beeld naar voren van een intensief traject. De gemeente Raalte werkt intensief samen met de provincie, Regio Zwolle, Regio Twente, gemeenten in de regio en langs de N35, Plaatselijke Belangen, werkgeversorganisaties et cetera. De gemeente denkt daarbij zeer bewust na over elke stap in de lobby, wie daarbij te betrekken en welke rol een ieder heeft. Voor elke stap zoekt de gemeente steun bij de partners en stemt af wat de boodschap moet zijn. De belangen van verschillende partijen zijn allemaal anders. Het vraagt veel tijd om iedereen mee te krijgen. Het is daarbij belangrijk dat alle partijen steeds het grotere belang voor ogen hebben (meer willen brengen dan halen) en dat ieder vanuit zijn eigen rol opereert.

Er is geen concreet of formeel lobbyplan of convenant of formele afspraak. Het voordeel hiervan is de wendbaarheid, zo geven de betrokkenen aan. Belangrijk zijn de wil om samen een optimaal resultaat te bereiken, goede relaties (ook in Den Haag) en onderling vertrouwen. Tijdens de afgelopen jaren waren er meerdere momenten waarop (soms bij toeval, soms gecoördineerd) een momentum ontstond om het belang van de verkeersveiligheid van de N35 onder de aandacht te brengen van de landelijke politiek.

Resultaten De gevoelens die leven in Mariënheem rondom het proces van de N35 zijn met de lobby goed onder de aandacht gebracht. Na deze (lobby)actie ging het in de Tweede Kamer alleen nog maar over Mariënheem en niet over de andere 17 projecten. Het heeft overigens niet geleid tot een positief besluit over de N35, maar het verhaal van Mariënheem blijft wel, aldus geïnterviewden. Het heeft gezorgd voor veel media-aandacht en politieke aandacht. Ook weer in verkiezingstijd 19. Over de lobby rondom de N35 heeft de gemeente Raalte een goed gevoel, maar over de uitkomst niet. Het is volgens betrokkenen belangrijk om te onthouden dat lobby los staat van het succes dat je daarmee behaalt. De lobby is niet formeel geëvalueerd. Wel is er contact geweest met de provincie en Regio Zwolle en de raad over de lobby rondom de N35. Binnen de groeiopgave vindt de gemeente het belangrijk dat ze bestuurlijke functies krijgen in regionaal verband om de belangen van Raalte op tafel te krijgen in (regionale) samenwerkingsverbanden. Door verschillende sleutelposities in de vullen is de gemeente hierin succesvol. Samen met andere gemeenten en belanghebbenden (zoals woningcorporaties) in West-Overijssel heeft de gemeente Raalte een Woondeal vanuit het Rijk toegekend gekregen, wat de gemeente kan helpen om het woningtekort te verminderen.

Informatie aan de raad De raad is geïnformeerd over de Lobby N35. Via de P&C cyclus wordt de raad geïnformeerd over de voortgang rondom de groeiopgave in het algemeen. In het raadsgesprek geven de aanwezige raadsleden aan dat lobby primair een taak is van het college.

19

https://www.rtvoost.nl/nieuws/2283612/nieuwe-toezegging-minister-harbers-rondweg-n35-bijmarienheem-krijgt-prioriteit Maart 2024 | De lobbykracht van de gemeente Raalte | eindrapport | RK Raalte

22/34

De raad wil wel graag op de hoogte gehouden worden, maar vooral als het gaat om zaken die van invloed zijn op de begroting, zoals kosten voor Regio Zwolle en ambtelijke capaciteit. De raadsleden willen daarnaast graag in algemene zin op de hoogte gehouden worden en waar mogelijk vooraf hun input geven.

Verbetermogelijkheden De lobby rondom de N35 liep al jaren en is vanaf 2019 in een versnelling geraakt, door de beschikbaarheid van de juiste netwerken en de stuwende kracht van enkele individuen (ondersteund door de inspanningen van velen). De kennis en kunde van de ambtelijke inzet is door meerdere geïnterviewden geroemd, maar is ook meermaals omschreven als kwetsbaar. De afweging om de lobby te intensiveren is niet ingezet op politiek bestuurlijk niveau, maar is geïnitieerd op ambtelijk niveau, en vervolgens afgestemd met bestuur en politiek. De beschikbare ambtelijke capaciteit was er eigenlijk niet, de intensieve lobby had als keerzijde dat reguliere werkzaamheden stil kwamen te liggen. De betrokkenen stellen de vraag in hoeverre een vastgesteld plan wenselijk is. Bij lobby is het volgens hen namelijk ook belangrijk om flexibel te blijven en snel te kunnen schakelen. Daarvoor is het wel belangrijk dat er voldoende ambtelijke capaciteit is en bestuurlijk commitment. De capaciteit binnen de gemeente Raalte op lobby zou volgens sommigen groter moeten zijn, gezien het belang van de opgaven. Op dit moment is het binnen de ambtelijke organisatie sterk afhankelijk van één persoon en dat is kwetsbaar. Maar dit is een afweging op strategisch niveau: je hebt maar beperkt mensen en middelen.

Voor een succesvolle lobby is het belangrijk om zowel tijd als geld te investeren in een bepaald project.

5.3

Transitie buitengebied

Er komen grote transities af op het buitengebied ten aanzien van agrariërs, landbouwinnovatie, klimaat, natuur, energie en wonen. De gemeente Raalte heeft een groen en agrarisch karakter, waardoor deze opgaven een grote rol (gaan) spelen. De gemeente Raalte geeft aan dat het platteland in beweging is en dat het oude beeld van het buitengebied plaats gaat maken voor een nieuwe toekomst als groen en innovatief productielandschap.

Doelen De gemeente Raalte is op dit moment bezig met het bepalen van de rol en positie in de transitie van het landelijk gebied. Het zijn grote en complexe opgaven met een groot en divers speelveld, met veel tegenstrijdige belangen. Iedereen wil meer duidelijkheid, maar de gemeente Raalte kan die duidelijkheid op veel onderdelen (nog) niet geven.