Gemeente Raalte_GRP Rapport 2021-2030

GRP 2021-2030

In opdracht van: Gemeente Raalte Opgesteld door: For Elements Projectnummer: 20190016

2

Versie:

GRP

Datum:

Juni 2021

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

GRP 2021-2030

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

3

4

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

Voorwoord Voor u ligt het laatste gemeentelijk rioleringsplan van Raalte. Het geeft invulling aan onze omgevingsvisie Horizon Gemeente Raalte 2040 voor de aspecten afvalwater, grondwater en hemelwater. De inhoud zal de komende jaren worden opgenomen in het Omgevingsplan en in Omgevingsprogramma’s. De afgelopen jaren hebben we onze riolering op orde gebracht. Vanuit deze basis richten we ons op de toekomst. We gaan locaties die kwetsbaar zijn voor wateroverlast aanpakken in integrale projecten. Bijvoorbeeld in centrum Heino, Langkamp en bedrijventerrein De Zegge. Uiteraard benutten we die projecten om hemelwater en afvalwater te ontvlechten. Daardoor gaat het energieverbruik omlaag, belasten we ons milieu minder en verminderen we het droogteprobleem. En door in de uitvoering te kiezen voor bovengrondse, groene oplossingen wordt onze leefomgeving niet alleen mooier, maar ook leefbaarder. We doen dit samen met onze inwoners, bedrijven en andere partners. Om deze ontwikkelingen extra te stimuleren stellen we een afkoppelsubsidie in. Zo zetten we met ons laatste gemeentelijk rioleringsplan een grote stap naar een toekomstbestendig Raalte. Een stap om trots op te zijn. Jacques van Loevezijn,

Wethouder gemeente Raalte April 2021

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

5

Samenvatting De kernopgaven waar we in onze gemeente samen met onze gemeenschap aan werken zijn: • Vormgeven en invulling geven aan de ontwikkelingen in het buitengebied, zodat het een prettige plek blijft om te wonen, werken, ondernemen en recreëren. • Werken aan en behouden van leefbare, aantrekkelijke wijken en dorpen. • Randvoorwaarden creëren voor wonen, werken, ondernemen en recreëren in Raalte. Dit GRP is een wettelijk verplicht document dat inzicht geeft in de toekomstige trends en antwoorden aandraagt op de fysieke uitdagingen. Vooruitkijken naar uitdagingen is essentieel in waterbeheer en rioleringszorg. Er is namelijk sprake van extreme neerslag door klimaatverandering, we zien langere perioden van droogte en we ondervinden steeds meer last van hitte. Verder zorgt de komst van de Omgevingswet ervoor dat de verhouding tussen de overheid en inwoners verandert. Dit GRP laat zien hoe we als gemeente invulling geven aan onze zorgplichten en tegelijkertijd de leefbaarheid van onze mooie groene gemeente versterken. Voorop staat de zorg voor een gezonde leefomgeving. In onze gemeente is vrijwel iedereen aangesloten op de riolering of een IBA. Het rioleringssysteem zamelt ons afvalwater in en transporteert dit naar de rioolwaterzuivering, waar het wordt behandeld en geloosd. Het systeem is in goede staat en functioneert goed.

We krijgen weinig klachten en bij klachten kunnen we storingen snel verhelpen. Bij hevige neerslag zorgen de riooloverstorten ervoor dat afvalwater dat is verdund door hemelwater niet via de straatkolken op straat komt te staan. Straten blijven hierdoor over het algemeen droog, veilig en beschikbaar voor doorgaand verkeer. Belangrijker nog is dat inwoners en werkenden in onze gemeente niet snel in aanraking komen met ziekteverwekkers die in het rioolwater zitten. Zo doen we vanuit de rioleringszorg dagelijks ons best voor een goed bereikbare en leefbare gemeente, met zo min mogelijk overlast. In dit GRP handhaven we onze dagelijkse inspanning voor een goed functionerend rioolsysteem. Aanvullend moeten we in 30 jaar klimaatbestendig en waterrobuust zijn, waarbij we thema’s als droogte, hittestress, duurzaamheid als goede meekoppelkansen zien. Dit kunnen we niet alleen. Burgers, bedrijven en instellingen zijn belangrijk en dragen vanuit een eigen verantwoordelijkheid bij aan de gezamenlijke opgave. De aanpak is gericht op samenwerken. We willen toegankelijker zijn, meer datagedreven werken en bovenal niet te duur worden. Om invulling te geven aan deze wensen en aan te haken bij de Omgevingsvisie van de gemeente werken we de komende 10 jaar aan vijf thema’s: 1. Waterrobuust 2. Omgevingsbewust 3. Participatief 4. Datagedreven 5.

Doelmatig Om inzicht te krijgen in de gevolgen van klimaatverandering op onze gemeente hebben we stresstesten uitgevoerd. Uit deze testen blijkt dat we te maken krijgen met wateroverlast door hevigere buien, verlaagde grondwaterstanden door perioden van droogte en minder productiviteit door hittestress. Deze vooruitzichten

6

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

vragen om een nieuwe koers. In het vorige GRP zijn we al gestart met het ontvlechten van hemel en afvalwater. In dit GRP doen we er een schepje bovenop. Nieuwbouwwijken leggen we waterrobuust aan, zodat ze bestand zijn tegen een bui van 90 mm in 1 uur. In bestaande wijken gaan we hier ook mee aan de slag en zetten we zoveel mogelijk in op het ontharden en afkoppelen van verhard oppervlak, maar ook op bovengrondse afvoer en verwerking van hemelwater in bijvoorbeeld wadi’s. Samen met o.a. de afdeling groenbeheer, wegen en sociaal hebben we een buurtanalyse opgesteld en 120 integrale projecten geformuleerd om de wateroverlastlocaties aan te pakken. Aanvullend willen we met een stimuleringsregeling initiatieven van derden waar veel voordeel te halen is niet onbenut laten. Ook stimuleren we onze burgers en bedrijven hiermee actief het eigen verhard oppervlak te gaan ontharden en afkoppelen. Waar we ook te werk gaan, we doen dit in samenspraak met de betrokkenen en belanghebbenden. Onze maatregelen zijn duurzaam. Voor de afvoer van water maken we zo veel als mogelijk gebruik van de zwaartekracht. Mochten pompen nodig zijn dan zijn deze energiezuinig en ook bij het kiezen van andere materialen letten we op mogelijkheden voor hergebruik. Bij het ontwerp houden we rekening met verontreinigingsrisico’s voor grondwater en oppervlaktewater.

In samenwerking met onze partners binnen RIVUS blijven we zoeken naar nieuwe innovatieve maatregelen die bijdragen aan onze klimaat- en duurzaamheidsambitie. Kortom, we werken met onze ogen gericht op de omgeving. Onze omgeving vraagt ook om steeds meer data. We willen de voortgang bewaken, weten op welke basis beslissingen worden genomen, storingsmeldingen analyseren en daar het beheer op aanpassen, weten hoeveel vierkante meter verhard oppervlak is afgekoppeld en ga zo maar door. We ontwikkelen een dashboard en een digitaal waterloket waar straks veel informatie en data over onze gemeente is terug te vinden en te gebruiken. Gebruik voor bijvoorbeeld het ontwikkelen van nieuwe innovaties, onderzoek of een start van een burgerinitiatief. Door samen te werken in de waterketen kunnen we kosten besparen, de kwaliteit verbeteren en de kwetsbaarheid verminderen. De samenwerking met RIVUS heeft daar de afgelopen jaren sterk aan bijgedragen. Risicogestuurd beheer en onderhoud is met RIVUS ontwikkeld en in Raalte toegepast. De komende planperiode gaan we door met het ontwikkelen en het toepassen van deze strategie voor beheer en onderhoud. Zo kunnen we vervangingsinvesteringen mogelijk uitstellen of slimmer oppakken. We gaan in het buitengebied het drukrioleringssysteem robuuster maken.

Een goede afweging tussen prestaties, risico’s en kosten vergroot de doelmatigheid van ons werk en zorgt ervoor dat we in de basis minder kosten maken. De extra uitdagingen waar we voor staan vragen om extra investeringen. Door doelmatig te werken en projecten zoveel mogelijk integraal en toekomstgericht uit te voeren weten we de meerkosten in te perken. Toch ontkomen we niet aan een stijging van de rioollasten. Door bevriezing van de rioolheffing in de laatste jaren is de voorziening vrijwel geheel uitgenut. Uit dit GRP blijkt dat de rioolheffing de komende 10 jaar met ongeveer € 33 (exclusief inflatiecorrectie) zal moeten stijgen om kostendekkend te zijn. Dit past binnen de Nota kaderstelling GRP 2021-2030 vastgesteld door de gemeenteraad op 28 mei 2020. Vanaf 2040 zal de rioolheffing nog iets verder moeten stijgen om ook op de lange termijn kostendekkend te kunnen zijn. Definitieve besluitvoering hierover zal in de volgende planperiode plaatsvinden.

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

7

Figuur 1: Overzicht ontwikkeling kosten en baten per jaar

8

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

Inhoudsopgave Inleiding

11

Aanleiding

11

Kaderstelling

12

Omgevingsvisie

12

Omgevingswet en GRP

12

Horizon 2040 - omgevingsvise Raalte

13

Relatie omgevingsprogramma/plan met GRP

14

Faciliterende kaders

14

Procesverloop

15

Startpunt nieuw GRP

17

GRP 2014 – 2020

17

Serviceniveau

17

Areaal

19

Assetmanagement

20

Klimaatopgaven gemeente Raalte

20

Wateroverlast

20

Hittestress

21

Droogte

21

Visie 2050

22

De opgave

25

Thematische doelen

26

Waterrobuust

26

Omgevingsbewust

29

Participatief

30

Datagedreven

34

Doelmatige inzameling en transport

35

Programmering

38

De basisopgave

38

Vervangingsinvestering

39

Integrale projecten en stimuleringsregeling

40

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

9

Financieel dekkingsplan en personeel

43

Uitgangspunten

43

Kostendekking

43

Investering

43

Exploitatie

45

Personeel

45

Inkomsten

46

Voorziening

46

Rioolheffing

46

Boekwaarde

47

Monitoren en evalueren

49

Doel monitoren

49

Monitoringsopzet

49

Rapportage

49

Bijlagen

51

10

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

Inleiding Onze riolering is essentieel voor de leefbaarheid van onze gemeente. Dag en nacht voert het systeem honderdduizenden liters huishoudelijk afvalwater af die wij met zijn allen produceren. Dit lijkt vaak een vanzelfsprekendheid, maar er is heel wat voor nodig is om de riolering in bedrijf te houden en daarmee de volksgezondheid te waarborgen. Het riool is zo ontworpen dat we niet in contact kunnen komen met het afvalwater. Zo voorkomen we dat we ziek worden. Gelukkig zijn ziekten als Cholera en Tyfus in onze samenleving niet meer voor te stellen, maar we staan wel voor nieuwe uitdagingen die ook verband houden met het riool. Om onze omgeving toekomstbestendig in te richten, moeten we ons aanpassen aan het veranderende klimaat.

Aanleiding In Raalte borgen we onze goed functionerende riolering door de vaststelling van het gemeentelijk rioleringsplan (GRP). We zijn wettelijk verplicht (Wet milieubeheer, artikel 4.22) om periodiek een nieuw GRP op te stellen. Omdat de planperiode van GRP 2014 – 2020 verlopen is, hebben we een nieuw GRP opgesteld. Dit nieuwe GRP dat nu voor u ligt loopt van 2021 t/m 2030. Allereerst: wat is het gemeentelijk rioleringsplan? Kortgezegd staat in het GRP hoe we als gemeente onze zorgplichten voor afvalwater, hemelwater en grondwater invullen. Met de huidige klimaatontwikkelingen is het belangrijker dan ooit om goede integrale beleidsafwegingen te maken op de terreinen van beheer van de openbare ruimte, bescherming van bodem- en waterkwaliteit en de zorg voor het totale watersysteem. Vanuit die noodzaak laat dit plan zien hoe wij onze bijdrage kunnen leveren aan de leefbaarheid, klimaatbestendigheid en kwaliteit van de gemeente Raalte. Het GRP verbindt. Het beschrijft de uitdagingen waar we voor staan, maar ook met welke voorzieningen, vorm van beheer, bemensing en financieringswijzen we deze uitdagingen aanpakken. Daarbij gaan we integraal te werk. We werken dus in nauwe samenhang met andere beleidsvelden, partners uit de regio en bovenal met onze inwoners en bedrijven. Deze aanpak past bij het DNA van Raalte.

We zijn een gemeente waarin we samen dingen oppakken, innovatief ondernemen, benodigde voorzieningen goed afstemmen en hard werken om onze doelen te bereiken. Om die reden kijkt dit GRP ook verder dan de gebruikelijke vijf jaar. Dit plan is van kracht tot en met 2030 en kijkt door naar 2050. Het is een opstap naar een omgevingsprogramma onder de Omgevingsvisie van de gemeente Raalte. Doel en geldigheidsduur nieuw GRP: • Kader gemeentelijke zorgplichten met een overzicht van beleidskeuzes en ambities voor het stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater en een handreiking naar het verbeteren van de lokale waterkwaliteit. • Interne afstemming met andere vakdisciplines binnen de eigen organisatie • Externe afstemming met samenwerkingspartners binnen RIVUS, bewoners, ondernemers en woningbouwverenigingen. • Continuïteit en voortgangsbewaking om de voortgang van het GRP te toetsen, zeker nu het GRP een looptijd heeft tot en met 2030.

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

11

Kaderstelling De nota Kaderstelling GRP 2021 – 2030 geeft de kaders voor dit nieuwe GRP. De nota richt zich vooral op de ontvlechting van hemelwater en afvalwater, de vervangingsopgave met de bijhorende strategie en het voldoen aan het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie in 2050. Als gemeente staan we voor een flinke uitdaging. De totale riolering- en wateropgave is groot, kostbaar en kan niet binnen één planperiode worden uitgevoerd. Ook kunnen we deze opgave niet alleen aan. Om onze doelen toch te halen gaan we pragmatische, kosteneffectief en doelmatig te werk. Daarbij werken we samen met interne en externe partijen op een manier die voor ons behapbaar is. We verwachten ook van onze burgers en bedrijven dat zij een bijdrage leveren. De focus ligt vooral bij de locaties waar het risico op wateroverlast met schade het grootst is. Hier geldt dat alleen het ontvlechten van het hemelwater en afvalwatersysteem leidt tot een structurele oplossing. In 2050 zijn de locaties met wateroverlast aangepakt, maar de volledige ontvlechting duurt 90 jaar. Het uitsmeren van de ontvlechtingsopgave over een periode van 90 jaar met daarnaast een risicogestuurde vervangingsstrategie zorgt ervoor dat de financiële lasten minder stijgen dan eerder voorzien.

Omgevingsvisie Omgevingswet en GRP In onze leefomgeving komen veel functies en belangen bij elkaar. Dit vraagt om eenduidige regelgeving die met de komst van de nieuwe Omgevingswet (medio 2022) wordt aangereikt. Doel van de Omgevingswet is om meer ruimte te geven aan ideeën van initiatiefnemers, te bouwen op vertrouwen en een andere verdeling van verantwoordelijkheden tussen overheid en samenleving. Participatie speelt hierin een belangrijke rol. Dat is relevant voor het GRP, want ook voor het thema water verandert het samenspel en de verhoudingen met de lokaal betrokkenen. Water is een verbindende factor in de leefomgeving, belangrijk voor de kwaliteit van de leefomgeving en voor klimaatbestendigheid en is daarmee een sturend element in de openbare ruimte. Immers, de Waterwet en de gemeentelijke watertaken met de zorgplichten voor stedelijk afvalwater, afvloeiend hemelwater en overtollig grondwater worden ook ondergebracht in de Omgevingswet. Bij het van kracht worden van de Omgevingswet is het GRP geen wettelijk verplichte planvorm meer. Onderdelen van het GRP worden daarom op termijn ondergebracht in de omgevingsvisie, het omgevingsprogramma en het omgevingsplan. Figuur 2 geeft dit grafisch weer.

Figuur 2: Relatie GRP met Omgevingswet en de verdeling van de verschillende hoofdstukken.

12

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

Horizon 2040 - omgevingsvisie Raalte Raalte heeft haar visie en ambities samen met de bewoners vastgelegd in de Omgevingsvisie met de titel Horizon 2040. Deze Omgevingsvisie is het wettelijke kader voor de leefomgeving van de gemeente. Horizon 2040 kent drie belangrijke speerpunten: 1. Raalte als groen en innovatief productielandschap 2. Raalte geeft ruimte aan eigenzinnig samenleven 3. Raalte als het levendig hart van Salland Raalte richt zich op toekomstbestendige dorpen en wijken: energieneutraal, klimaatadaptief, gezond, veilig en levensloopbestendig. Water en klimaat spelen hierin een belangrijke rol. Horizon 2040 voorziet dit GRP van de volgende belangrijke aanknopingspunten: 1.  Wij kiezen voor toekomstbestendige dorpen en wijken: energieneutraal, klimaatadaptief, gezond, veilig en levensloopbestendig. Hierbij zien we voor onszelf een belangrijke regisserende en stimulerende rol. Een rol waarin we de samenwerking zoeken met andere partijen en we aansluiten bij waar de energie in de samenleving zit. 2.  Wij kiezen voor nieuwbouw en transformatie binnen bestaand bebouwd gebied, maar woningbouw gaat zo min mogelijk ten koste van waardevol groen, binnen en buiten de kern. 3. Wij kiezen voor een sterke wisselwerking tussen de gemeente Raalte en de omliggende regio, om zo te profiteren van economische kansen in Zwolle, Deventer en Twente.

We onderscheiden ons met ons vakmanschap en onze open houding ten aanzien van vernieuwing. 4. We dragen uit dat de gemeente Raalte ruimte geeft aan het slim toepassen van innovatie en technologie. 5. We grijpen de kansen in stedelijk gebied aan om de gemeente klimaatbestendig in te richten. 6. We kiezen voor een strategie die uitgaat van onze initiatiefrijke samenleving en die bouwt op draagvlak, zowel sociaal als financieel, met heldere doelstellingen als kader. 7. We kiezen voor een optimale digitale bereikbaarheid voor onze inwoners en bedrijven.

Figuur 3: Omslag omgevingsvisie Horizon 2040, gemeente Raatle

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

13

Relatie omgevingsprogramma en -plan met GRP Omgevingsprogramma De Omgevingswet vereist niet alleen een omgevingsvisie, maar ook een omgevingsprogramma en een omgevingsplan. Horizon 2040 is samen met burgers, bedrijven en instellingen tot stand gekomen. Het GRP geeft inhoud aan belangrijke thema’s van Horizon 2040 die in samenspraak met de samenleving tot stand zijn gekomen. Met verschillende interne stakeholders is het integrale uitvoeringsprogramma van dit GRP tot stand gekomen. De maatregelen, zoals afkoppelen van verhard oppervlak, vervangen van drukriolering en het monitoren van grondwater in het uitvoeringsprogramma van dit GRP komen straks terug in het omgevingsprogramma. Omgevingsplan In het omgevingsplan brengen we straks het bestaande beleid, technische randvoorwaarden voor de uitvoering en andere beleidskaders en regels samen. Ook de regels voor het lozen van afvalwater komen in het omgevingsplan. Omdat deze regels straks alleen nog door decentrale overheden worden gesteld, moeten we samen met het waterschap voldoen aan de eisen van het nieuwe stelsel. Daarvoor hebben we tot 2029 de tijd. In de tussentijd kunnen we terugvallen op de zogeheten ‘bruidsschat’ waarin de bestaande rijksregels over het lozen van afvalwater o.a. zijn opgenomen. Na de overgangsperiode in 2029 vervalt de bruidsschat.

Faciliterende kaders Bij de uitvoer van het GRP hebben we te maken met faciliterende wetgeving, bestuursakkoorden, planvormen, samenwerkingsverbanden en financiële kaders. De belangrijkste zijn onderstaand kort opgesomd. Een volledig overzicht is weergegeven in bijlage 2. Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) We kunnen de klimaatverandering niet voorkomen. Dat betekent dat we de gevolgen van de klimaatverandering moeten opvangen. Dit noemen we klimaatadaptatie. We passen ons aan, zodat we bestand zijn tegen de gevolgen van de klimaatverandering. In het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) zijn landelijke doelstellingen geformuleerd voor het klimaatadaptief inrichten van onze omgeving. Deze zijn in figuur 4 weergegeven.

2020

Klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting is uiterlijk 2020 onderdeel van het beleid en handelen van overheden.

2050

Nederland is in 2050 zo goed mogelijk klimaatbestendig en waterrobuust ingericht voor wateroverlast, droogte, hitte en overstromingen.

Figuur 4: Overzicht doelstellingen deltaplan ruimtelijke adaptatie. Het DPRA behandelt vier thema’s: 1. Wateroverlast 2. Droogte 3. Hitte 4. Overstroming

14

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

Bestuursakkoord Water Om de doelmatigheid van het waterbeheer te vergroten is in 2003 het Bestuursakkoord Water vastgesteld en zijn in oktober 2018 aanvullende afspraken gemaakt. De akkoorden zijn ondertekend door de VNG. Een belangrijk doel van een doelmatiger waterbeheer is om kosten te besparen met een solide, simpele en sobere aanpak. Voor rioolbeheer zit een groot deel van de kosten in het vervangen van rioleringen. Het bestuursakkoord Water heeft in 2010 voor gemeente Raalte geleid tot de oprichting van het samenwerkingsverband RIVUS. Sindsdien zijn de totale kosten per meter systeembuis sterker gedaald dan beoogd (totaal RIVUS-partners 8,2 miljoen euro), terwijl de robuustheid van het systeem in totaliteit is toegenomen en de kwetsbaarheid is verlaagd. In 2021 is het bestuursakkoord Water afgelopen. In 2021 wordt onderzocht wat de toekomst van RIVUS is en wordt een voorstel aan de stuurgroep voorgelegd met het doel om het samenwerkingsverband voort te zetten. Daarbij blijft RIVUS zich concentreren op de bestaande thema’s volksgezondheid, klimaatbestendigheid, milieu-impact, bedrijfszekerheid en energie & grondstoffen. Aandachtspunten zijn de samenwerking op klimaatvraagstukken en de passende organisatievorm voor een duurzame samenwerking. Zo kunnen we ook in de toekomst profiteren van de kennis, kunde en innovatieve onderzoeken binnen dit samenwerkingsverband.

Procesverloop Dit GRP is opgesteld in een periode waarin veel nieuwe wet- en regelgeving wordt vormgegeven en waarin veel plannen zijn ontwikkeld. Enkele voorbeelden zijn de Omgevingswet met de Omgevingsvisie, het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie, de klimaatdoelstelling van de gemeenten, de energietransitie en de doelstelling van de gemeente om het afvalwater- en hemelwatersysteem volledig te ontvlechten. De vraagstukken zijn complex en vragen om een integrale aanpak. Door zoveel als mogelijk werk met werk te maken ontstaan er win-win situaties. Maar: dit lukt alleen als iedere sector inzicht heeft in de actuele kennis, de verwachte opgaven, kansen en knelpunten. Het vaststellen van de kaderstelling door de gemeenteraad was de start van dit proces. Inzicht in de wateropgaven, kennis over het areaal, de evaluatie van het vorige GRP en de samenwerking met andere interne stakeholders zijn de basis bij het vormgeven van dit GRP.

Figuur 5: Geschetst procesverloop dat bij het tot stand komen van dit GRP is doorlopen. De opgaven zijn integraal afgestemd en worden in het investeringsprogramma openbare ruimte (IP-OR) opgenomen.

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

15

De blik naar buiten: op zoek naar win-win situaties De wateroverlastopgave in Raalte is groot, dat laat de stresstest wateroverlast goed zien. Na het in kaart brengen van de wateropgave hebben we met de afdelingen in het Ruimtelijke domein een wijkanalyse opgezet (zie bijlage 4). De analyse geeft een overzicht van de buurten waar aan de ene kant de wateropgaven groot zijn en aan de andere kant verschillende meekoppelkansen liggen. Denk bijvoorbeeld aan de renovatie van een weg waar een verouderd riool onder ligt. Op zulke locaties kun je slim werk met werk combineren. De wijkanalyse laat ook zien waar zich wateroverlastlocaties bevinden die op de korte of middellange termijn (1020 jaar) niet binnen een integraal project worden opgepakt, simpelweg omdat daar geen meekoppelkansen zijn. Al met al zijn dit inzichten die ons helpen om oplossingsstrategieën te bepalen, activiteiten vorm te geven en uiteindelijk te programmeren. Figuur 6 geeft grafisch een uitkomst van een buurtanalyse weer.

Figuur 6: Infographic met de schade, uitdagingen en meekoppelkansen per wijk. Programmeren Om de wateroverlastopgave te volbrengen, gaan we allerlei activiteiten uitvoeren. Deze activiteiten staan in dit GRP en komen straks, wanneer de Omgevingswet van kracht wordt, in het omgevingsprogramma. Bij dit activiteitenprogramma hoort ook een kostendekkingsplan. Dit plan is de basis voor de rioolheffing van de komende jaren. Deze opgaven en programma’s worden verbonden en afgestemd met andere opgaven in de leefomgeving en opgenomen in het meerjareninvesteringsprogramma (MJIP). Besluitvorming Het GRP is een plan dat door de gemeenteraad is vastgesteld. De gemeenteraad heeft de kaders voor het GRP bepaald. De invulling van het GRP is afgestemd op de omgevingsvisie (Horizon 2040) en past binnen de vastgestelde kaders. Het ontwerp GRP is na vaststelling door het college van Burgemeester en Wethouders gedeeld met de Provincie Overijssel en waterschap Drents Overijsselse Delta. Daarna is het voor de definitieve besluitvorming voorgelegd aan de gemeenteraad waar het ontwerp-GRP definitief is vastgesteld.

16

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

Startpunt nieuw GRP GRP 2014 – 2020 In de vorige planperiode zijn belangrijke stappen gezet. Voor iedere kern is een actueel basisrioleringsplan opgesteld en de stresstest voor wateroverlast is uitgevoerd. Verder zijn in het programma van eisen voor de openbare ruimte belangrijke uitgangspunten voor de aanleg, beheer en het onderhoud van infiltratievoorzieningen vastgelegd. Er is een verordening hemelwater en dankzij de inspecties weten we dat de onderhoudsstatus van ons riool goed is. Toch zijn er nog uitdagingen genoeg. Om te beginnen zijn niet alle geplande activiteiten uitgevoerd. Door beperkte personele capaciteit is er bijvoorbeeld geen nieuw hemelwaterbeleid opgesteld. Ook in het buitengebied zijn diverse uitdagingen blijven liggen, zoals het formuleren van strategie en beleid voor de aanpak van hemelwater en de doorontwikkeling van risicogestuurd beheer en onderhoud. Het hemelwaterbeleid is noodzakelijk voor de doelmatige aanpak van wateroverlastlocaties. Daarnaast moet de bereidheid om eigen terreinen af te koppelen omhoog en we moeten de samenwerking met het waterschap opzoeken om de interactie tussen de waterketen en het watersysteem te verbeteren. Bijvoorbeeld bij bedrijventerrein De Zegge waar de beperkte afvoercapaciteit van het watersysteem leidt tot te hoge risico’s op wateroverlast. Deze onderdelen worden als opgave in het nieuwe GRP meegenomen.

Een volledige evaluatie van het GRP is te vinden in bijlage 3.

Figuur 7: Omslag GRP 2014-2020

Serviceniveau De belangrijkste beleidsprincipes voor het dagelijks rioolbeheer op hoofdlijnen blijven: • Het rioolsysteem kan probleemloos een bui 8 verwerken, water op straat mag bij deze bui niet voorkomen; • Mens en dier mogen niet in contact komen met stedelijk afvalwater, zodat de volksgezondheid zo veel als mogelijk wordt gewaarborgd; • De riooloverstorten en hemelwateruitlaten mogen geen nadelige gevolgen hebben voor de functies van het omliggende watersysteem.

De rioolheffing is in de afgelopen planperiode minder verhoogd dan gepland. Dankzij de voorziening zijn we in staat geweest om meer investeringen uit te voeren dan gepland. Daarmee zijn we in staat gebleken om de conditie van het rioolstelsel op niveau te houden, zien we geen toename van klachten en lijken ook het aantal

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

17

storingen in het systeem niet te zijn gestegen. Dit noemen we het serviceniveau. Het bestaande serviceniveau in de openbare ruimte dat voor de bezuinigingsopgave werd gehanteerd, is dankzij de financiële voorziening vrijwel in zijn geheel gehandhaafd. Ons prettig voelen in onze leefomgeving is belangrijk. De beschikbare voorziening is sterk gereduceerd, maar de opgaven en bijhorende investeringsbehoefte in de openbare ruimte door klimaatverandering worden groter. De druk op de uitvoeringsmaatregelen neemt daardoor toe. Daar komt bij dat steeds meer voorzieningen die vanuit het GRP worden gerealiseerd op het maaiveld liggen. Deze zijn zichtbaar in de openbare ruimte. Het eventueel versoberen van het rioolbeheer wordt daarmee zichtbaarder dan ooit. De samenleving is een belangrijke factor bij het bepalen van het serviceniveau dat uiteindelijk wordt vastgesteld. Het primaire uitgangspunt dat we het huidige serviceniveau handhaven.

Bestaand uitgangspunt blijft. De gemeente Raalte spreekt van regenwateroverlast indien: • Hemelwater uit een gemengd rioolstelsel langer dan 4 uur op straat staat of stinkt en/of er toiletpapier en andere zichtbare verontreinigingen aanwezig zijn (volksgezondheidsrisico). • Water via de straat huizen of gebouwen instroomt. • Water verkeersaders en doorgaande (ontsluitings-) wegen en (fiets) tunnels langer dan 2 uur blokkeert. • Water langer dan 4 uur hinder oplevert voor het verkeer (gemotoriseerd, fietsers en voetgangers. • Water langer dan 4 uur in een tuin staat en dit afkomstig is uit het rioleringssysteem. Naast overlast kan er sprake zijn van waterhinder. Voorbeelden van hinder zijn water tussen de trottoirbanden (wat geen verontreinigingen achterlaat), ondergelopen plantsoenen, achterpaden of tuinen. Waterhinder en overlast worden bij mogelijk gevaar aangepakt.

Concreet blijven we de basisactiviteiten uitvoeren. Denk hierbij aan het renoveren van gemalen, repareren van riolen, verhelpen van storingen, kolken reinigen, meten en monitoren van riooloverstorten en grondwaterstanden en het bijhouden van alle rioolgerelateerde gegevens. We stemmen beheermaatregelen met belanghebbenden af, passen bestaand beleid aan of maken nieuw beleid als de (klimaat) ontwikkelingen of wetswijzigingen zoals de Omgevingswet daar om vragen. Aanvullend zorgen we ervoor dat dit beleid goed wordt verwerkt in het programma van eisen voor de openbare ruimte zodat de uitvoering van fysieke (afkoppel)maatregelen zijn afgestemd op de beleidsdoelen. Ten derde richten we ons op het verbeteren van het meet- en monitoringsysteem om datagedreven te werken. Daarmee kunnen we op een verantwoorde manier risicogestuurd beheer en onderhoud toepassen. Deze activiteiten zien we als de basisopgave, in feite de essentie van het gehele rioolbeheer. Dit GRP richt zich vooral op hemelwater in relatie tot wateroverlastlocaties. De extra investeringen (bovenop de basisopgave) die nodig zijn voor nieuwe (hemelwater)voorzieningen. De komende planperiode moet de gemeente keuzes maken. Keuzes die niet alleen over geld en middelen gaan maar ook over geaccepteerde normen, risico’s en de (verplichte) samenwerking met burgers, bedrijven en publieke instanties.

Met de komst van de Omgevingswet zal de gemeente de dialoog met de inwoners nog meer aan moeten gaan over de te bereiken doelstellingen en taakverantwoordelijkheden. Samen op weg naar een toekomstbestendige openbare ruimte.

18

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

Areaal

Figuur 8: Overzicht verdeling onderdelen gemalen en km leidingen per type riolering. Het riool verzamelt en transporteert dagelijks vele liters afvalwater richting de rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s) van het waterschap. De gemeente beheert veel voorzieningen zoals de kolken, (druk)riolering en gemalen binnen de bebouwde kom en in het buitengebied om haar taak voor de verwerking van stedelijk afvalwater, afvloeiend hemelwater en overtollig grondwater zo efficiënt mogelijk uit te voeren. De gemeente Raalte voert het afvalwater af naar de rwzi van Raalte en van Heino. De rwzi’s zijn in beheer van het waterschap. Steeds meer hemelwater wordt met bovengrondse (wadi’s) of ondergrondse (infiltratieriolen) infiltratievoorzieningen verwerkt, een groot deel gaat nog steeds naar de rwzi’s. Onze drainage zorgt voor de afvoer van overtollig grondwater naar het lokale watersysteem. De gemeente kent vier verschillende rioolsystemen. Verbeterd gemengd, gescheiden, verbeterd gescheiden en drukriolering. Het meeste afvoerend verhard oppervlak (circa 60%) voert af via de gemengde riolering. Door het afkoppelen van verhard oppervlak is dit areaal afgenomen en neemt het areaal van het (verbeterd) gescheiden type toe.

Hierdoor infiltreert meer hemelwater in de bodem, wat goed is om de gevolgen van droogte te beperken, verwachten we minder schoon hemelwater af te voeren naar de rwzi, waardoor deze beter kan functioneren, wordt minder rioolwater over gestort op het oppervlaktewater, wat goed is voor de natuur en hebben we minder vaak situaties waarbij rioolwater op straat komt te staan na een hevige regenbui. De verwachte effecten worden gemonitord met bijvoorbeeld overstortmeters, draaiuren van de rioolgemalen en het grondwatermeetnet. Het rioolsysteem van de gemeente Raalte is relatief nieuw en ligt er goed bij. Uit inventarisaties blijkt dat op de korte termijn weinig hoeft te worden geïnvesteerd in rioolvervanging vrijvervalstelsel. Uit de basisrioleringsplannen (brp’s) blijk dat de riolering ook hydraulisch goed functioneert. Een volledig overzicht van de areaalgegevens is te vinden in het rioolbeheerplan gemeente Raalte.

Figuur 9: Leeftijdsopbouw van het rioolsysteem in de gemeente Raalte. (bron: Rioolbeheerplan gemeente Raalte 2020) GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

19

Assetmanagement De gemeente heeft een rioolbeheerplan voor alle rioleringsvoorzieningen in de gemeente opgesteld. Op basis hiervan vindt het beheer en onderhoud veelal cyclisch plaats. Dat wil zeggen dat we volgens een vaste frequentie de riolen reinigen, inspecteren en waar nodig onderdelen vervangen. Samen met RIVUS heeft de gemeente ook een alternatieve beheer en onderhoudsstrategie ontwikkelt, namelijk risicogestuurd beheer en onderhoud. Deze strategie maakt geen gebruik van vaste frequenties, maar het risico, de kosten en de omgevingsfactoren bepalen de afweging of een object moet worden Figuur 10: Principe van risicogestuurd beheer en onderhoud vervangen of gerepareerd. Deze nieuwe integrale afweging tussen prestaties, kosten en risico’s onderhoudsstrategie is uitgeprobeerd voor de vervangingsopgave van het vrijvervalstelsel in de gemeente. We zoeken naar precies het juiste moment om de riolering(onderdelen) te vervangen: niet te vroeg (hogere kosten dan nodig, meer overlast), maar ook niet te laat (instorten van buizen of niet meer functioneren van gemalen). Om het juiste moment te kiezen, kijken we onder andere naar onderhoudskosten, ouderdom, meldingen en inspectiegegevens, omgevingsfactoren zoals belang van het riool, de bovenliggende weg, knelpunten van wateroverlast en bereikbaarheid.

Een goede en transparante vastlegging van de integrale afweging is een onderdeel van Assetmanagement.

Klimaatopgaven gemeente Raalte Klimaatbestendig en waterrobuust in 2050. Het rapport “verkenning klimaatopgaven gemeente Raalte” geeft een goed beeld van de potentiële schade die de gemeente door klimaatverandering loopt. Het rapport geeft een overzicht van de schade die optreedt bij drie factoren: wateroverlast, hittestress en droogte. Ook kan schade ontstaan door overstroming van de IJssel, deze kans van optreden is echter zo klein dat overstroming verder buiten beschouwing is gelaten.

Wateroverlast Het rioolstelsel van Raalte functioneert goed en voldoet aan de gestelde normen. Het rioolsysteem kan daarmee een bui tot maximaal 20 mm in 1 uur goed verwerken. Hevige neerslag komt steeds vaker voor. Met een stresstest wateroverlast is de kwetsbaarheid van de gemeente voor wateroverlast in kaart gebracht. Hierbij is gerekend met de klimaatbui van 90 mm in 1 uur, wat de middenvariant is van de verschillende klimaatbuien die zijn aangereikt door het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie en deze bui is eerder in de gemeente Raalte toegepast. De uitgevoerde stresstest laat bij extreme neerslag op veel plaatsen in de gemeente wateroverlast zien: water in woningen en bedrijven, slecht toegankelijke ontsluitingswegen, of verslechterde bereikbaarheid en uitval van vitale infrastructuur zoals elektriciteitsvoorzieningen. De directe en indirecte schade die hierdoor kan ontstaan is groot. In figuur 11 is de wateroverlast voor de wijk Langkamp weergegeven.

20

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

Hittestress De stresstesten voor hitte laten zien dat de we de invloed van hitte gaan merken. Figuur 12 schetst het beeld van hittestress in Heeten. Hitte heeft een negatief effect op de leefbaarheid van onze gemeente en de gezondheid van onze inwoners. Denk hierbij aan de verminderde arbeidsproductiviteit van onze inwoners, we komen lastiger in slaap tijdens hete dagen en hebben we overdag minder energie, ons groen verdort en de kwaliteit van het oppervlaktewater waarin we graag zwemmen en recreëren wordt slechter, bijvoorbeeld door de vorming van blauwalg. Hittestress en droogte zullen het meest voorkomen in gebieden met relatief veel verharding en weinig groen. De aanpak van hittestress valt buiten de scope van dit GRP. Vanuit het GRP kan in samenhang met de herinrichting van de openbare ruimte een bijdrage worden geleverd.

Droogte Figuur 11: Weergave van wateroverlast in de wijk Langkamp.

Voor droogte is op lokaal niveau geen stresstest uitgevoerd. Regionaal zien we de invloed van lange droge periode in de grondwaterstanden. De gemiddeld laagste grondwaterstand (een soort gemiddelde in droge periodes) daalt in grote delen van de gemeente. De gemiddeld hoogste grondwaterstand (een soort gemiddelde in natte periodes) daalt in twee gebieden aan de oostkant van de gemeente. Dit zijn hogere zandgronden richting de Sallandse Heuvelrug. Lokaal (vijvers, fonteinen) en regionaal (zwemwaterlocaties, regionale watergangen) is er een hogere blootstelling aan wateroverdraagbare infectieziekten. Het gehalte fijnstof neemt toe. De landbouw ondervindt oogstschade en lagere gewasopbrengsten. Bovendien geldt vaker een beregeningsverbod. Omdat de hydrologische omstandigheden veranderen, verandert de natuur. Habitats en soorten gaan verloren. De kosten voor waterbeheer ter voorkoming van droogte nemen toe.

Figuur 12: Indicatie hittestress in Heeten.

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

21

Visie 2050 In 2050 heeft Raalte toekomstbestendige dorpen en wijken en een groen en innovatief productielandschap dat in samenspel met haar leefgemeenschap is ontwikkeld. Daarbij geven we een doelmatige invulling aan onze drie wettelijke zorgplichten voor de inzameling en het transport van afval-, hemel- en grondwater. In 2050 is Raalte waterrobuust, omgevingsbewust, is participatie de norm en zijn we datagedreven. In 2050 hebben we de wateroverlastlocaties opgelost of geaccepteerd. Voor hemelwater hanteren we de voorkeursvolgorde eerst vasthouden, dan bergen en als laatste afvoeren. De perceeleigenaar verwerkt (gebruikt) hemelwater zo veel als mogelijk op eigen perceel. Hevige regenbuien bergen en infiltreren we zoveel mogelijk in boven- en ondergrondse voorzieningen in de buurt. Extreme regenbuien voeren we via het oppervlak af naar plaatsen waar het water zo min mogelijk schade veroorzaakt. Waar het water ook valt, of naar toe wordt getransporteerd; we houden het schoon en het blijft gescheiden van huishoudelijk afvalwater waardoor zo min mogelijk hemelwater naar de rwzi wordt getransporteerd. In onze toekomstbestendige omgeving zijn groen en water zichtbaar verweven in de openbare ruimte, zonder een belemmering te vormen voor andere functies. Schoolpleinen, parken en plantsoenen zijn plekken waar mensen samenkomen. Op hete dagen fungeren ze als koelteplekken.

Daarnaast worden deze plekken ingezet voor tijdelijke waterberging bij hevige neerslag. Nieuwbouw en transformaties in het stedelijke gebied hebben geen negatieve invloed op de groenvoorziening, maar versterken de groenblauwe structuur in onze openbare ruimte zodat we verder kunnen toewerken naar de volledige ontvlechting van afvalwater en hemelwater. Vanuit het buitengebied wordt geen hemelwater meer via de drukriolering afgevoerd en in de dorpskernen wordt hemelwater zo lang mogelijk op eigen perceel vastgehouden. Met de gezamenlijke activiteiten reduceren we de impact van verdroging en voorkomen we wateroverlastlocaties. Bewoners en bedrijven zijn een stakeholder in GRP-projecten. Bij bewonersinitiatieven rond klimaatadaptatie zijn wij stakeholder. We trekken gezamenlijk op om te komen tot een klimaatadaptieve inrichting van publiek en privaat terrein. Bewoners, bedrijven en partijen binnen de samenwerkingsverbanden zien ons als een betrouwbare samenwerkingspartner. Scholen, kerken en andere openbare gebouwen zijn fysieke locaties voor informatie, inspiratie en het vergroten van de ondernemersenergie binnen onze gemeenschap. We gebruiken deze locaties voor het vergroten van de bewustwording over het scheiden van de waterstromen, zodat minder vaak (riool)water op straat staat en de volksgezondheid profiteert.

Ook de waterkwaliteit van de stadsvijvers en kopsloten in Raalte is verbeterd door de reductie van het aantal riooloverstorten. Doordat de afvoer van hemelwater naar de rioolwaterzuiveringsinstallaties sterk is gereduceerd functioneren de rwzi’s beter en kunnen ze beter grondstoffen uit het afvalwater terugwinnen. We verpompen veel minder afvalwater waardoor we energie besparen. Waar mogelijk passen we slimme innovaties toe die het groene productielandschap, de toekomstbestendige wijken of de economische kracht van de regio versterken.

22

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

Visie gemeente Raalte: Gemeente Raalte wil de natuurlijke kringloop en het natuurlijk evenwicht in het watersysteem respecteren en herstellen. Daarom streven we op lange termijn naar de totale ontvlechting van schoon- en vuilwater in de afvalwaterketen. Met deze aanpassing anticiperen we op de klimaatverandering en de daarbij behorende intensere neerslag.

Figuur13: Educatie van basisschoolscholieren tijdens rioleringswerkzaamheden

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

23

Door de invoering van integraal beleid en beheer leidt het multifunctionele karakter van de te beheren voorzieningen niet tot problemen. Data is sturend in ons beheer. Op basis van kennis over welke voorzieningen we hebben, wat de kwaliteit ervan is en hoe die zich ontwikkelt in de tijd bepalen we welke ingrepen wanneer nodig zijn. We hebben de juiste balans gevonden tussen risico’s, prestaties en kosten. Zo voldoen we aan onze zorgplicht. We zijn hierin transparant, dus bewoners, bedrijven en onze bestuurders weten welke risico’s er zijn bij extreme neerslag, welke maatregelen de gemeente (wanneer) wil nemen in hun buurt en welke maatregelen zij zelf kunnen nemen. Iedereen heeft een actueel inzicht in de voortgang van het rioolbeheer.

24

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

De opgave De opgave voor de gemeente Raalte kent vier sporen, te weten: Spoor 1: Beginnen met (de voorbereiding van) maatregelen die Raalte waterrobuust en klimaatbestendig maken. De komende planperiode bereiden we de projecten, plannen en integrale aanpak voor en voeren we de eerste projecten voor de aanpak van wateroverlast uit. We zijn al geruime tijd bezig met afkoppelen en zetten dus de volgende stappen richting volledige ontvlechting van het hemelwater en afvalwatersysteem. Dit vraagt om extra infrastructuur en daarmee aanvullende investeringen bovenop de investeringen die nodig zijn voor het behoud van de huidige prestaties (de basisopgave). Spoor 2: Onze huidige prestaties en ons serviceniveau borgen en waar mogelijk verbeteren. Het areaal van Raalte is relatief jong en ligt er goed bij. Om besluiten te nemen die ten goede komen aan onze prestaties en aan ons serviceniveau brengen we het databeheersysteem op orde. Dit helpt ons onder andere om individuele activiteiten zoals kolkenzuigen en het veegregime beter op elkaar af te stemmen. Het doorontwikkelen van risicogestuurd beheer en onderhoud levert ook besparingen op. De gelden die hierdoor vrijkomen investeren we in nieuwe hemelwaterinfrastructuur. De ontwerp- en kwaliteitseisen hiervoor leggen we vast in ons hemelwaterbeleid.

Spoor 3: Activiteiten en instrumenten omzetten naar het omgevingsprogramma en omgevingsplannen. Bij het in werking treden van de Omgevingswet moet het huidige beleidskader worden aangepast aan de Omgevingswet. Beleid en regels komen in de omgevingsplannen, het uitvoeringsprogramma wordt verwerkt in het Omgevingsprogramma. Met het waterschap moeten nieuwe afspraken gemaakt worden over het lozen van afvalwater via de riooloverstorten. Kortom, de systeemwijziging vraagt om aanpassingen en wijzigingen van bestaand beleid en afspraken. Spoor 4: Anders organiseren van ons werk. De Omgevingswet faciliteert het samenwerken met onze partners. We maken gebruik van de kansen die zo ontstaan, want slimme interne en externe samenwerking met het waterschap, de provincie, de GGD en bovenal onze bewoners maakt het mogelijk om meer te doen met gelijke middelen. Goede communicatie met alle betrokkenen is essentieel om gezamenlijk te werken aan een klimaatbestendig en waterrobuust Raalte. Dit vraagt om een open houding, samenwerkingsgerichtheid en transparantie bij het uitvoeren van ons dagelijks werk. We pakken de opgaven thematisch aan. De thema’s die we daarvoor hebben zijn: 1. Waterrobuust Focus op wateroverlastlocaties en het ontvlechten van hemelwater en afvalwater. 2. Omgevingsbewust Focus op slimme samenwerking met RIVUS en innovatieve technieken die onze doelstelling ondersteunen. 3.

Participatief Samen met bewoners en bedrijven uit onze samenleving pakken we de opgaven aan. 4. Datagedreven Actuele informatie voor inzicht in het systeem, doelmatig beheer en bruikbaar voor het versnellen van innovaties. 5. Doelmatig Een goede balans tussen risico’s, prestaties en kosten voor alle drie de zorgplichten.

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

25

Thematische doelen Waterrobuust Raalte wordt waterrobuust. Dat betekent dat we straks voldoende capaciteit hebben om hemelwater op te vangen, te infiltreren of eventueel af te voeren. Het hemelwater vormt daarbij geen belemmering voor de volksgezondheid of de waterkwaliteitsdoelstellingen in het ontvangende oppervlaktewater. Bij de voorbereiding en uitvoering van de projecten richten we ons op: 1. Het volledig ontvlechten van hemelwater, grondwater en afvalwater. 2. Hemelwater blijft zo veel als mogelijk zichtbaar in de openbare ruimte.

Figuur 14. Inspiratietekening voor het afkoppelen van de buurten in het westen van Raalte. De focus voor de voorbereiding en uitvoering van projecten ligt bij de meest urgente wateroverlastlocaties in bebouwd gebied. De uitgevoerde wijkanalyse (zie bijlage 4) laat zien dat het centrum van Heino (Dorpsstraat/ Zwolseweg), de buurten Langkamp, Westdorp en Hartkamp in Raalte en het bedrijventerrein De Zegge/De Hees locaties zijn met veel kans op wateroverlast. Onze ambitie is om rioleringsprojecten zoveel mogelijk te combineren met andere opgaven in de openbare ruimte. Daar waar wateroverlastlocaties niet binnen een integraal GRP-project kunnen worden opgepakt ontwerpen we slimme, kleinschalige oplossingen om wateroverlast te voorkomen. Helaas is het niet altijd mogelijk om ieder wateroverlastlocatie volledig op te lossen. In sommige gevallen weegt de inspanning niet op tegen het resultaat. Bijvoorbeeld doordat de schade die kan ontstaan relatief beperkt is, terwijl de ingrepen complex zijn. Hierin zijn we transparant. We betrekken de belanghebbenden en bespreken gezamenlijk het mogelijke schadebeeld, de oplossingen en de initiatieven die de bewoner of het bedrijf zelf kan nemen om schade bij hevige neerslag te voorkomen. Dit doen we in zogenaamde risicodialogen. In de komende planperiode gaan we deze gesprekken in ieder geval voeren in de gebieden waar we aan de slag gaan.

Afkoppelen We nemen maatregelen om de aanvoer van afvalwater naar de rioolwaterzuiveringen te beperken en wateroverlastlocaties te reduceren. De meest effectieve manieren hiervoor zijn het ontharden van de bodem

26

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

en het voorkomen dat schoon hemelwater in het gemengde riool stroomt. Dit heet afkoppelen. De komende planperiode willen we 29 hectare verhard oppervlak afkoppelen. Door 3 hectare per jaar af te koppelen zijn we over 90 jaar volledig ontvlochten en is deze doelstelling bereikt. We houden daarbij onderstaande voorkeursvolgorde aan.

Raalte kent een voorkeursvolgorde voor afkoppelen. Deze zijn samengevat in 4 voorkeurstritsen. Trits 1 Vasthouden - bergen - afvoeren Trits 2 Bovengronds verwerken - ondergronds infiltreren - ondergronds transporteren Trits 3 Verwerken op eigen perceel - lokaal in de straat - centraal in de buurt Trits 4 Schoonhouden - scheiden - zuiveren

Onze focus bij het afkoppelen ligt op de grootste wateroverlastlocaties. Dat wil niet zeggen dat andere gebieden niet worden afgekoppeld. Goede meekoppelkansen laten we niet schieten. Ook afkoppel-initiatieven vanuit de buurt ondersteunen we graag. In het programma van eisen voor de openbare ruimte staan de belangrijkste randvoorwaarden en technische ontwerpnormen voor het afkoppelen. Vanuit de klimaattafel binnen het samenwerkingsverband RIVUS, onze eigen onderzoeken, berekeningen en praktijkervaring zijn veel nieuwe inzichten rondom het thema hemelwater en afkoppelen ontstaan. De komende planperiode verwerken we deze nieuwe inzichten in het huidige programma van eisen voor de openbare ruimte en doen we waar nodig aanpassingen. Nieuwe inzichten delen we binnen het samenwerkingsverband RIVUS en gebruiken we ook bij het opstellen van het nieuwe hemelwaterbeleid. Gezamenlijk zoeken we naar oplossingen die echt waterrobuust zijn. Niet alleen vanuit de kwantiteit, maar ook vanuit kwaliteit. Afkoppelen mag niet leiden tot een verslechtering van de waterkwaliteit. Een gescheiden rioolstelsel staat in open verbinding met het oppervlaktewater. Een verkeerde lozing op het riool komt dus direct in het oppervlaktewater terecht. Op verschillende manieren voorkomen we dat oppervlaktewater en grondwater onnodig belast worden met verontreinigingen.

Om te beginnen leggen we het gescheiden stelsel aan met verschillende kleuren leidingen. Daardoor is duidelijk op welke leiding welk type (afval)water moet worden aangesloten. Bewoners met een aansluiting op het gescheiden rioolstelsel informeren we over wat zij wel en niet in het hemelwaterriool mogen lozen. Hemelwaterriolen leggen we zoveel mogelijk aan boven de grondwaterspiegel of het oppervlaktewaterpeil. Zo voorkomen we dat stilstaand water in het hemelwaterriool kan gaan rotten. Hemelwater dat via de weg afstroomt komt eerst terecht in een wadi of andere infiltratievoorziening. De toplagen van deze infiltratievoorzieningen hebben een natuurlijk zuiverend vermogen en verwijderen verontreinigingen die bij het afstromen van hemelwater uit een dakgoot of weg in het hemelwater terecht

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

27

zijn gekomen. Na het passeren van de toplaag kan hemelwater veilig naar het grondwater en oppervlaktewater stromen.

Figuur 15: Stadswater in Raalte, groen en blauw vervlochten.

Figuur 16: Beheermaatregel voor het behoud van een schone openbare ruimte

We houden er rekening mee dat het ook weleens mis kan gaan. Als we foutieve aansluitingen (afvalwater loost op hemelwater) bij gescheiden stelsels tegenkomen, lossen we deze op. We stellen een rioolincidentenplan op zodat we weten hoe we tijdens Incidenten en calamiteiten, bijvoorbeeld een lekkage van olie uit een vrachtwagen, moeten handelen. Wadi en andere infiltratievoorzieningen worden regelmatig onderhouden, zodat er geen doorslag is van verontreinigingen naar het grondwater. Zo voorkomen of reduceren we de schade die aan het watersysteem kan ontstaan. Hitte en droogte De aanpak van de hitte en droogte problematiek is geen specifieke opgave voor het GRP. De negatieve gevolgen van droogte en hitte worden door afkoppelen wel gereduceerd. De voorkeursvolgorde voorziet in het zoveel mogelijk vasthouden en bergen van hemelwater. Initiatieven die het ontharden van tuinen stimuleren (zoals ‘operatie steenbreek’) en het (financieel) stimuleren van vergroeningsprojecten in de buurt helpen daarbij. Door hemelwater met het lokale groen te verweven wordt het groen in de gemeente vitaler. Dit pakken we samen met bewoners op, waarbij we gebruik maken van kennis en ervaring van onze RIVUS partners. Nieuwbouw De gemeente Raalte breidt de komende jaren uit. Daarom stellen we in de komende planperiode de uitgangspunten voor klimaatbestendige en waterrobuuste nieuwbouw op.

Projectontwikkelaars geven we randvoorwaarden die ervoor zorgen dat de impact van hittestress, droogte en wateroverlast nihil is. Nieuwbouw mag niet ten koste gaan van waardevol groen waarin water zichtbaar wordt verweven.

Figuur 17: Voorbeeld van maatregel aan de rand van een nieuwbouwwijk om hemelwater vast te houden en te bergen

28

Bij een uitbreiding sturen we vanaf de eerste planfase aan op integrale keuzes voor de waterstructuur

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

en de samenhang met de gebouwde omgeving, zoals afwatering en vloerhoogtes. Dat geldt ook voor het vermogen om extreme neerslag en perioden van hitte en droogte op te vangen. Het hemelwatersysteem in een nieuwbouwwijk kan de klimaatbui (90 mm in 1 uur) probleemloos verwerken. Deze opgave wordt in de openbare ruimte of in samenhang met de private percelen opgelost. Onze inwoners kunnen hier zelf ook iets in doen, zoals groene daken aanleggen of een watertuin inrichten. Water wordt daarmee in nieuwe wijken een van de belangrijke ‘leidende principes’ in het ontwerp en samen zorgen we ervoor dat water lokaal wordt opgenomen in plaats van het zo snel mogelijk af te voeren. Bij het in beheer nemen van een nieuwbouwwijk wordt op deze randvoorwaarde getoetst. Ook het vuilwatersysteem ontwerpen we energiebewust en duurzaam. Bij voorkeur vindt vuilwatertransport liever plaats onder vrij verval dan met gemalen. Bij materiaalkeuzes kijken we naar circulariteit. Grondwater Bestaand uitgangspunt blijft: • P  erceeleigenaren zijn zelf verantwoordelijk voor het grondwater op eigen terrein en het vochtvrij houden van hun eigendommen. • B  ij het beoordelen van de grondwaterstanden en eventuele nadelige gevolgen voor een bijhorende functie maken we gebruik van de ontwerp- en droogleggingsnormen die zijn vermeld in het programma van eisen voor de inrichting van de openbare ruimte.

Hemelwater willen we niet meer afvoeren naar waterzuiveringen. Dit lossen we bij voorkeur op door hemelwater te laten infiltreren in de bodem. Nieuw onderzoek moet aantonen dat grootschalig infiltreren van hemelwater de kans op grondwateroverlast niet vergroot. We treffen maatregelen om nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de bijhorende bestemming zo veel mogelijk te voorkomen of te beperken. Dit doen we voor de gebieden in de openbare ruimte waar alleen wij een verantwoordelijkheid voor het grondwater hebben. Niet alleen de kwantiteit, ook de kwaliteit van grondwater is belangrijk. Grondwater uit de freatishe laag wordt gebruikt om siertuinen te besproeien. Hierdoor bestaat de kans dat onze bewoners in contact komen met verontreinigd grondwater. Door grootschalig afkoppelen, waarbij het infiltreren van hemelwater in de bodem de voorkeur geniet, bestaat het risico dat verontreinigd hemelwater de bodem in trekt. Bij grootschalige afkoppelprojecten in de openbare ruimte zal altijd een risico-inventarisatie plaatsvinden zodat een inschatting gemaakt kan worden van mogelijke verontreinigingen. De uitkomsten van deze inventarisaties bepalen de benodigde maatregelen. In de kern Broekland is het intrekgebied van drinkwaterwinning Boerhaar een extra aandachtspunt.

Omgevingsbewust Onder omgevingsbewust verstaan we: werken met de blik naar buiten en met het oog op de toekomst. Hittestress, droogte en wateroverlast vragen om projecten die de (vitale) infrastructuur van de gemeente bereikbaar en bruikbaar houden, zorgen voor ontmoetingsplekken waar het ook tijdens warme dagen prettig toeven is en groene buurten waar het gezond en veilig wonen is. Dit moeten we samen oppakken. Samen maken we werk met werk. We trekken op met interne vakdisciplines zoals wegen, groen, sociaal en externe partijen als SallandWonen, nutsbedrijven, het waterschap en bewoners uit de buurt. Daarbij stemmen

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

29

Idee uit de omgeving De regenwaterambassadeur heeft zijn perceel afgekoppeld en deelt ervaringen en technieken met bewoners over afkoppelen van hemelwater in zijn eigen wijk. Zo versnellen we de ontvlechting en versterken we de samenleving.

we planningen en ramingen zo veel als mogelijk op elkaar af en wordt dit verwerkt in integrale planvormen om de klimaatopgaven gezamenlijk aan te pakken. De gemeentelijke projecten zijn geprogrammeerd en financiële keuzen vastgelegd in het meerjaren investeringsprogramma (MJIP) van de gemeente. Regelmatig komen er uit de omgeving goede ideeën voor afkoppeling en ontharding, bijvoorbeeld van woningbouwcoöperaties, buurtbewoners en bedrijven. Soms passen deze ideeën niet direct in een actueel project, maar het is zonde om de energie van de initiatiefnemers en de kansen die er liggen verloren te laten gaan. Daarom stelt de gemeente voor dit soort situaties een stimuleringsregeling voor afkoppelen in. Deze gaan we actief promoten. Zo versterken we de initiatieven uit de samenleving. Onze ogen zijn niet alleen gericht op de gemeente Raalte zelf. Jaarlijks leveren we een bijdrage aan diverse samenwerkingsverbanden, waar RIVUS de belangrijkste is. Dankzij dit samenwerkingsverband hebben we de laatste jaren mooie stappen in de professionalisering van onze organisatie kunnen zetten. Dit doen we door het onderzoeken uit te voeren, kennis te delen en innovaties toe te passen die voortkomen uit dit netwerk. Mooie projecten en innovaties die we met partners hebben uitgevoerd delen we via verschillende kanalen. Eens per 2 jaar publiceren we tenminste 1 project in een vakblad.

Participatief De gemeente ziet haar bewoners en ondernemers als partners. Samen dingen oppakken, innovatief ondernemen, benodigde voorzieningen afstemmen en hard werken om onze doelen te bereiken zit in ons DNA. Van sportvelden tot decentrale energievoorzieningen, steeds meer initiatieven komen uit de eigen samenleving. Deze energie blijven we omarmen om de komende planperiode gezamenlijk te komen tot mooie initiatieven. Dit is belangrijk bij het klimaatbestendig maken van onze omgeving, want hemelwater valt niet alleen op publiek terrein, iedere perceeleigenaar is onderdeel van de waterketen. Bovendien is het merendeel van het verharde oppervlak in de gemeente in eigendom van particulieren, bedrijven en andere (niet openbare) instellingen. Houding en rol gemeente Wij hebben een belangrijke verbindende rol tussen de belanghebbenden en gebruikers en de veranderingen die we in de openbare buitenruimte moeten realiseren. Goede communicatie, facilitatie en stimulatie zijn nodig

30

GRP 2021 - 2030 Raalte | Op weg naar een klimaatbestendig Raalte

om gezamenlijk onze leefomgeving te verbeteren. Welke rol we ook hebben, we houden altijd vast aan onze 4 kernwaarden: • B  etrouwbaar – we weten waar we het over hebben, doen wat we zeggen en zijn daar duidelijk over. • V  erbindend – oprechte interesse en benaderbaar. • O  plossingsgericht – kampioen in het leveren van maatwerk. • S  lim – efficiënt, oog voor wat bestaat, we maken dingen niet onnodig ingewikkeld. (bron: Omgevingsvisie Raalte - Horizon 2040)

De gemeente en burger kunnen diverse rollen innemen. De rol van de gemeente (reguleren, stimuleren, regisseren, ondersteunen en loslaten) varieert per project en is afhankelijk van de moeilijkheidsgraad van het project of de opgave, de bereidheid van de burger om mee te werken en de vraag of het project bijdraagt aan de prioriteiten van de gemeente. Deze afweging is noodzakelijk omdat burgerparticipatie en overheidsparticipatie allebei een eigen dynamiek, tijdsplanning en instrumentarium kennen. Ongeacht de rol die we innemen, houden we vast aan de principes voor een goed planproces.

Communicatie Het primaire doel van onze communicatie is om bewoners en bedrijven bewust te maken van het belang van aanpassingen in de buurt. Daarbij geldt vaak dat het grotere belang uiteindelijk ook hun eigen belang is. De komende planperiode gaan we aan de slag met een communicatiestrategie. Daarbij houden we er rekening mee dat iedere buurt een eigen samenstelling heeft en eigen communicatiekanalen. De strategie geeft antwoord op: • Welke doelgroepen we willen benaderen? • Welke communicatiemiddelen we willen inzetten? • Welke boodschap willen we per buurt uitdragen?