Eindrapport onderzoek leefbaarheid kleine kernen

Tot de kern: leefbaarheid in kleine kernen Onderzoek naar leefbaarheid in de kleine kernen van de gemeente Raalte

Eindrapport 1 december 2020 Rekenkamercommissie Raalte

Inhoudsopgave VOORWOORD

3

1

INLEIDING

4

1.1 1.2 1.3

Onderzoeksvragen Selectie van vier kleine kernen Aanpak

4 6 7

2

CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

9

2.1 2.2

Conclusies Aanbevelingen

9 10

3

LEEFBAARHEID: DEFINITIE EN INVULLING VANUIT BELEID

12

3.1 3.2

Beleid, definitie en meting, doelen en evaluatie Reflectie op de normen

12 25

4

LEEFBAARHEID: DEFINITIE EN INVULLING INWONERS

26

4.1 4.2 4.3

Definiëring en prioritering door inwoners van de kleine kernen Overeenkomsten met in beleid aangehouden definities en prioriteiten Reflectie op de normen

26 31 33

5

DE BELEIDSUITVOERING

34

5.1 5.2 5.3 5.4

Beleidsuitvoering in de praktijk Benutting zelf-organiserend vermogen van de inwoners Zicht op de behaalde resultaten Reflectie op de normen

34 36 38 38

6

ROL VAN DE RAAD

41

6.1 6.2 6.3 6.4

Kaderstellende rol van de raad Informeren van de raad Sturingsmogelijkheden van de raad Reflectie op de normen

41 41 43 43

7

BESTUURLIJKE REACTIE

44

8

NAWOORD

47

9

BIJLAGE 1: LITERATUURLIJST

48

10

BIJLAGE 2: LIJST MET GEÏNTERVIEWDEN

49

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

2/49

Voorwoord Zoals overal in de maatschappij, stond in 2020 ook het werk van de rekenkamercommissie in het teken van de corona pandemie. Het is des te opmerkelijker, dat vrijwel de gehele onderzoeksopzet op tijd gerealiseerd kon worden, zij het veelal online. Onze complimenten gaan daarom allereerst uit naar de medewerkers van onderzoeksbureau Radar en naar de deelnemers aan de focusgroepen en de geïnterviewde medewerkers van de gemeente. Bij de onderwerpkeuze hanteert de rekenkamercommissie gewoonlijk de volgende selectiecriteria: - het onderwerp heeft een duidelijk actueel maatschappelijk, politiek en/of financieel belang; - er is sprake van een beredeneerde twijfel over het (al dan niet aanwezige) beleid; - er is sprake van een risico: een gebrekkige uitvoering heeft relatief ernstige financiële en/of maatschappelijke gevolgen; - de meerwaarde van een onderzoek door de rekenkamercommissie moet duidelijk zijn; - het onderwerp moet voor de rekenkamercommissie haalbaar zijn en passen binnen haar financiële en organisatorische mogelijkheden. Ten einde te komen tot de keuze voor het onderwerp voor 2020, heeft de rekenkamercommissie vanuit de actualiteit in eerste instantie voorgesteld een ex-ante onderzoek te doen naar de invoering van de Omgevingswet, met als alternatief de Energietransitie.

Dit is begin januari 2020 met de rekeningcommissie besproken, maar daar werd in meerderheid afwijzend op gereageerd. Bij een tweede overlegronde is het onderwerp Leefbaarheid in de kleine kernen van de gemeente Raalte voorgesteld, waarvoor wel een groot draagvlak bleek te zijn. Voor dit onderzoek is, net als vorig jaar, samengewerkt met onderzoeksbureau Radar. Vanuit Radar is het onderzoek uitgevoerd door een team bestaande uit mevrouw Anne Plas, mevrouw Charlot Profijt en de heer Matthijs den Otter. Namens de rekenkamercommissie heeft mevrouw Aljona Wertheim het onderzoek gecoördineerd. Wij hopen met dit rapport de gemeenteraad handvatten te geven om het beleid m.b.t. de leefbaarheid in de kleine kernen de komende tijd goed te kunnen beoordelen en zo nodig bij te kunnen sturen. Tenslotte willen wij iedereen bedanken die aan dit rapport heeft meegewerkt, zoals betrokken burgers uit de kernen en de medewerkers van de gemeente Raalte. Ook deze keer kregen we weer alle steun van de gemeente bij het aanleveren van documenten en het beantwoorden van vragen. Ten slotte gaat onze dank uit naar de ondersteuning door de medewerkers van de griffie en zijn we de leden van de rekeningcommissie erkentelijk voor het constructieve overleg over de onderzoekkeuze. 1 december 2020 Mevrouw O.P. Wertheim - Davygora De heer D. Hoek De heer B. A. Wissink

lid rekenkamercommissie lid rekenkamercommissie voorzitter rekenkamercommissie

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

3/49

1

Inleiding De laatste tijd verschijnen in het nieuws regelmatig berichten, dat de leefbaarheid op het platteland, met name in kleinere kernen, onder druk zou staan. Dit geldt ook voor de gemeente Raalte, zo blijkt uit de factsheet bestaande wijken en dorpen van de gemeente Raalte1. Als mogelijke oorzaken worden o.a. genoemd: de lichte afname van het aantal inwoners van de gemeente Raalte, die vooral in de kleine kernen wordt verwacht, en de ontgroening en vergrijzing. Het thema staat bovendien duidelijk op de radar in de concept Omgevingsvisie, met de vraag: “Hoe zorgen we dat bestaande wijken en dorpen leefbaar en aantrekkelijk blijven?” In het overleg tussen leden van de rekeningcommissie en de rekenkamercommissie is door de raadsleden aangegeven, dat ze graag willen weten hoe de kleine kernen in Raalte er op het gebied van leefbaarheid voor staan. Daarop is dit onderwerp door de rekenkamercommissie gekozen voor het onderzoek van 2020. De vele interpretaties van de term leefbaarheid vormen bij dit onderzoek gelijk de eerste uitdaging. Bij ‘leefbaarheid’ kan bijvoorbeeld gedacht worden aan vitaliteit, veiligheid, participatie of de aanwezigheid van voorzieningen. Daarbij kan het in een gemeente voorkomen, dat inwoners iets anders verstaan onder leefbaarheid, dan de in beleid gehanteerde definitie.

In dit onderzoek gaan we daarom uit van leefbaarheid zoals gedefinieerd door inwoners van kleine kernen. Strookt dit met de definitie en prioritering, die aangehouden wordt in het gemeentelijk beleid? En hoe doeltreffend is dit beleid, ook afgaande op wat de inwoners zelf belangrijk vinden? En welke rol speelt de gemeenteraad hierin? We onderzoeken dit aan de hand van bestudering van het relevante beleid, gesprekken met focusgroepen met een vertegenwoordiging uit vier representatieve kleine kernen en uit de gemeenteraad, interviews met beleidsambtenaren en een passantenonderzoek in de vier geselecteerde kernen.

1.1

Onderzoeksvragen De Rekenkamercommissie heeft voor het onderzoek naar de leefbaarheid in de kleine kernen de volgende doelstelling geformuleerd: De Rekenkamercommissie wil met het onderzoek de raad inzicht en handvatten geven voor haar kaderstellende rol en controlerende rol. Daarbij zullen het beleid, de kaderstelling, de uitvoering en de effectiviteit met betrekking tot de leefbaarheid in de kleine kernen nader worden onderzocht. De Rekenkamercommissie heeft daarbij de volgende algemene vraagstelling: Is er beleid, gericht op de leefbaarheid van de kleine kernen, geformuleerd en vastgesteld; hebben gemeente en bewoners een gedeeld beeld bij de leefbaarheidsvraagstukken in de eigen kern; hoe is de uitvoering van dat beleid georganiseerd; is er zicht op de doeltreffendheid en doelmatigheid en kan de raad sturen op dat beleid? De algemene vraagstelling is uitgewerkt in onderstaande deelvragen met bijbehorende normen. De deelvragen zijn ingedeeeld in vier hoofdcategorieën: definitie en invulling vanuit beleid, definitie en invulling vanuit inwoners kleine kernen, doeltreffendheid en doelmatigheid beleid en rol van de raad.

1

Bron: https://www.raalte.nl/sites/default/files/Factsheets%20gemeente%20Raalte.pdf

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

4/49

Deelvraag

Norm

Definitie en invulling vanuit beleid 1. Welk beleid heeft de gemeente ten aanzien van leefbaarheid van de kernen geformuleerd?

1. Er is sprake van onderling samenhangend beleid.

2. Hoe wordt het begrip leefbaarheid gedefinieerd en gemeten en in hoeverre biedt dit zicht op de leefbaarheidsvraagstukken in de kleine kernen? 3. Welke doelen worden door de gemeente gesteld als het gaat over de leefbaarheid van de kernen? 4. Op welke wijze wordt het beleid ten aanzien van de leefbaarheid geëvalueerd?

3. Er worden duidelijke/eenduidige en meetbare doelen gesteld. 4. Er wordt gebruik gemaakt van instrumentarium om uitvoering en resultaten te meten/monitoren.

Definitie en invulling vanuit inwoners kleine kernen 5. Op welke wijze definiëren en prioriteren de inwoners van de kleine kernen het begrip leefbaarheid? 6. In hoeverre komt dit overeen met de in 6. De wijze waarop inwoners van de kleine beleid aangehouden definities en kernen leefbaarheid definiëren en prioriteren prioriteringen? komt overeen met de in beleid aangehouden definities en prioriteringen. Doeltreffendheid en doelmatigheid beleid 7. Hoe wordt in de praktijk invulling gegeven aan de beleidsuitvoering?

8. In hoeverre voldoet de beleidsuitvoering ten aanzien van leefbaarheid aan de behoeften van de inwoners in de kleine kernen?

7a) Er bestaat een duidelijke relatie tussen de doelen en inzet om deze te bereiken. 7b) Er is een afgewogen inzet van instrumenten en de nodige capaciteit. 7c) Er is sprake van een integrale aanpak (lees: afstemming van beleidsterreinen, sociaal en fysiek). 7d) Er is een goede regie vanuit de gemeente op de uitvoering van het beleid. 7e) Partners worden voldoende betrokken bij beleidsontwikkeling en -uitvoering. 7f) Afspraken worden nagekomen in de beleidsuitvoering. 7g) Er is een adequate informatie-uitwisseling tussen partners. 7h) Probleemsituaties worden tijdig gesignaleerd. 7i) Er zijn duidelijke afspraken bij incidenten. 8. Er is een zichtbare relatie tussen de vraag van burgers en de gestelde beleidskaders.

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

5/49

9. In hoeverre wordt het zelf-organiserend vermogen van de inwoners van de kleine kernen benut voor het vergroten van de leefbaarheid en wat zijn daarbij de bepalende factoren en aansprekende resultaten? 10. Hoe heeft de gemeente zicht op de wijze van uitvoering en op de behaalde resultaten van de gemeente?

Rol van de raad 11. Welke kaders heeft de raad bij dit beleid ten aanzien van leefbaarheid meegegeven? 12. Hoe wordt de raad over de uitvoering van de taken op het gebied van de leefbaarheid geïnformeerd? 13. Welke middelen heeft de raad om te sturen op de leefbaarheid?

1.2

9a) Er is voldoende onderzoek naar/informatie over de mening van burgers. 9b) Er zijn effectieve overlegsituaties met burgers. 9c) Er is ruimte voor initiatief vanuit de samenleving. 10a) Er is zicht op de maatschappelijke opbrengsten/effecten van de genomen maatregelen. 10b) het beleid heeft daadwerkelijk bijgedragen aan de gestelde doelen. 11. De raad heeft duidelijke kaders meegegeven ten aanzien van beleid op het gebied van leefbaarheid. 12. De raad wordt tijdig en volledig geïnformeerd over de uitvoering van de taken op het gebied van leefbaarheid. 13. De raad heeft passende en bruikbare middelen om te sturen op leefbaarheid.

Selectie van vier kleine kernen De gemeente Raalte heeft een negental kernen, waarvan Raalte en Heino de grotere kernen zijn. Omdat we ons in het onderzoek op kleine kernen richten, nemen we deze twee grotere kernen niet mee. De overige zeven kernen zijn Heeten, Luttenberg, Mariënheem, Nieuw Heeten, Broekland, Laag Zuthem en Lierderholthuis. In onze aanpak hebben we een selectie van vier kleine kernen onderzocht. Om een representatief beeld te krijgen, werd na bestudering van de eerste documenten een inschatting gemaakt van selectiecriteria voor deze kernen. Criteria Omdat we een representatief beeld willen krijgen van de leefbaarheid in kleine kernen en omdat we ruimte voor de inwoners willen laten om invulling te geven aan het begrip leefbaarheid, hebben we een viertal kernen geselecteerd op basis van: ▪ Grootte: hoeveel inwoners heeft de kern? ▪ Ligging: waar in de gemeente ligt de kern; hoever van de grotere kernen Raalte en Heino af? En hoe bereikbaar is de kern? We hebben deze twee criteria gekozen, omdat het beide vrij neutrale en objectieve criteria zijn, die een grote invloed hebben op het karakter en de bereikbaarheid van de kern, maar nog niet teveel invulling geven aan het begrip leefbaarheid zelf.

Wat betreft grootte konden we drie ‘categorieën’ onderscheiden (Heeten/Luttenberg met meer dan 2.000 inwoners, Mariënheem/Nieuw Heeten/Broekland met 1.000-2.000 inwoners, Laag Zuthem/ Liederholthuis met minder dan 1000 inwoners). Wat betreft ligging zagen we, dat een aantal kleine kernen in de buurt van een grote kern liggen (Mariënheem bij Raalte en Liederholthuis bij Heino). De meeste kernen liggen bovendien aan een doorlopende (N)-weg. Specifiek Luttenberg ligt iets verder weg en was altijd al enigszins geïsoleerd en op zichzelf gericht2.

2

Structuurvisie Raalte 2025+ ‘de kracht van de kernen’ (vastgesteld in 2012), pagina 21

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

6/49

Op basis van deze criteria kozen we voor de volgende kernen3: Kern Inwoners Ligging Luttenberg Hoog inwonertal (2.275) Meer afgelegen van N-weg en grote kernen Mariënheem Middel inwonertal Goed bereikbaar aan N-weg, dichtbij grotere kern (1.465) (Raalte) Nieuw Middel inwonertal Goed bereikbaar aan N-weg, verder van grote kernen Heeten (1.145) Laag Zuthem Laag inwonertal (555) Meer afgelegen van N-weg, bij grotere kern (Heino en Zwolle)

1.3

Aanpak Hieronder is de aanpak van het onderzoek schematisch weergegeven. De uitvoering is gefaseerd opgebouwd: een voorbereidingsfase, uitvoeringsfase en een rapportagefase. In het onderstaand schema vindt u de onderzoeksfasen met de bijbehorende activiteiten 4.

Voorbereiding

Uitvoering

Rapportage

• Vaststellen onderzoeksopzet • Vaststellen lijst documentanalyse • Vaststellen lijst met te interviewen personen • Opstellen vragenlijsten • Inplannen interviews en focusgroepen • Documentenanalyse • Interviews • Focusgroepen • Raadsessie • Passantenonderzoek • Opstellen conceptrapport • Ambtelijk hoor en wederhoor • Verwerken ambtelijke reactie en terugkoppeling • Opstellen rapport incl. conclusies en aanbevelingen • Bestuurlijk hoor en wederhoor • Opstellen definitief rapport incl. bestuurlijke reactie • Optioneel: presentatie rapport in gemeenteraad

Om data te verzamelen is gebruik gemaakt van documentstudie, interviews, focusgroepen en is een passantenonderzoek in de vier geselecteerde kernen uitgevoerd. Documentenanalyse Met een documentenanalyse hebben we het beleid (rondom) leefbaarheid in beeld gebracht. We keken hierbij naar het beleid rondom leefbaarheid, dat in de onderzoeksperiode (maart 2020-juli 2020) geldend 3

We kiezen hiermee dus niet voor Heeten, Broekland en Liederholthuis. Aan het begin van dit onderzoek werden de maatregelen rondom corona afgekondigd. Hierdoor zijn een aantal zaken anders verlopen dan voorgenomen. De face-to-face interviews en focusgroepen zijn omgezet naar online varianten. Het passantenonderzoek is doorgegaan, met in achtneming van de geldende maatregelen. 4

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

7/49

was. We bestudeerden onder andere beleidsplannen, uitvoeringsagenda’s en college- en raadsstukken van de gemeente. Zo kwamen we tot een beeld van de wijze waarop leefbaarheid in de gemeente Raalte formeel is ingekaderd. Interview Om een goed beeld te krijgen van de uitvoering van het beleid in de praktijk en de wijze waarop kleine kernen daarin worden benaderd en meegenomen, is gesproken met twee verantwoordelijk beleidsmedewerkers, te weten de beleidsmedewerker domein samenleving en de contactfunctionaris kernen. Zij kregen ter voorbereiding op het gesprek een korte beschrijving van het onderzoek en de te bespreken onderwerpen toegestuurd. Van het interview maakten we een beknopt verslag, dat ter goedkeuring aan de respondenten werd gestuurd. Focusgroepen Informatie is daarnaast opgehaald door middel van het organiseren van vijf focusgroepen; vier focusgroepen, die de vier geselecteerde kernen representeerden en één focusgroep met de raad.

In de focusgroepen met de dorpskernen is gesproken met zowel een vertegenwoordiging van burgers als van professionals, afkomstig uit: • Kernteams van de kernen5 • Plaatselijk Belang van de kernen • Multi-functionele accommodaties (MFA’s) • Culturele verenigingen • Sportverenigingen • Kerken • Scholen In totaal is in deze focusgroepen gesproken met 22 personen: vier personen in Nieuw Heeten, zes personen in Laag Zuthem, zes personen in Mariënheem en zes personen in Luttenberg. Deze gesprekken vonden plaats via MS Teams, een online vergaderprogramma. In de groepen is gesproken over definities van leefbaarheid, beoordelingen van de leefbaarheid in de betreffende kern en de visie op het beleid van de gemeente Raalte op het gebied van leefbaarheid in de kleine kernen. In de focusgroep met raadsleden waren 5 raadsleden aanwezig, waarmee vijf van de acht fracties vertegenwoordigd waren. Ook deze focusgroep werd georganiseerd als online vergadering. Met de raadsleden is gesproken over de definitie van leefbaarheid, het huidige beleid, de wijze waarop kleine kernen worden betrokken, de manier waarop de raad informatie ophaalt in de kernen en de rol van de raad met betrekking tot leefbaarheid in de kleine kernen.

Passantenonderzoek Om te voorkomen, dat we ons in het onderzoek alleen baseren op de burgers, die zich al actief inzetten voor de kleine kernen, hebben we ook een aantal passanten in de verschillende kernen gesproken. Daarom is iedere kern bezocht en zijn passanten bevraagd over de leefbaarheid van die kern6. In korte gesprekken werd de passant gevraagd naar het leven in de kern, de elementen van belang voor leefbaarheid en de zichtbaarheid/rol van de gemeente hierin. In totaal zijn in dit passentenonderzoek 15 personen gesproken: twee personen in Laag Zuthem, zes personen in Luttenberg, vier personen in Mariënheem en drie personen in Nieuw Heeten. Dit brengt het totaal aantal respondenten dat geraadpleegd is voor dit onderzoek op 44.

5

Binnen de gemeente Raalte heeft iedere kern een eigen Kernteam. In een Kernteam zitten inwoners uit de kern of de buurt en medewerkers van zorg- welzijns-en vrijwilligersorganisaties. Samen zetten zij zich in om de leefbaarheid in de kern te vergroten. 6 Bij de bezoeken zijn de corona-maatregelen in acht genomen.

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

8/49

2

Conclusies en aanbevelingen

2.1

Conclusies Hieronder geven we de conclusies weer van het onderzoek. De conclusies zijn getrokken op basis van de bevindingen in hoofdstukken 3 t/m 6 van het rapport. De algemene vraagstelling is uitgewerkt in dertien deelvragen met bijbehorende normen. De deelvragen zijn ingedeeld in vier hoofdcategorieën: definitie en invulling vanuit beleid, definitie en invulling vanuit inwoners kleine kernen, doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid en rol van de raad. Bij het formuleren van de conclusies volgen we deze indeling. Definitie en invulling vanuit beleid - Er is geen integraal beleidsplan op het gebied van leefbaarheid (in de kleine kernen). Wel is er beleid op verschillende thema’s, die invloed hebben op de leefbaarheid, zoals wonen, zorg, veiligheid, fysiek of sociaal domein. De term leefbaarheid komt ook niet altijd letterlijk terug; soms worden er synoniemen of gerelateerde termen gebruikt als ‘vitaliteit’ en ‘aantrekkelijke kernen’. - Deze beleidsterreinen (wonen, zorg, veiligheid, fysiek of sociaal domein) sluiten op elkaar aan; er zijn geen tegenstellingen tussen de doelstellingen vanuit verschillende beleidsthema’s. In een beperkt aantal gevallen worden voor deze beleidsterreinen specifieke doelen genoemd, die gericht zijn op de leefbaarheid. - Omdat er geen integraal beleidsplan is, vindt er ook geen integrale toetsing van beleid plaats.

De verschillende beleidsterreinen, die van invloed zijn op leefbaarheid, worden wel gemonitord. Definitie en invulling vanuit inwoners kleine kernen - De inwoners vinden, dat de gemeente een invulling geeft aan het thema leefbaarheid op een wijze, die overeenkomt met hun eigen invulling en prioritering. - Inwoners laten zich positief uit over de leefbaarheid in hun kern. - Op het gebied van leefbaarheid wordt door zowel gemeente als inwoners waarde gehecht aan het betrekken van inwoners. - Door inwoners wordt veel waarde gehecht aan ontmoetingsplekken in de kleine kernen. Deze worden als belangrijk middel gezien voor een goede leefbaarheid en saamhorigheid. Ook wordt de aanwezigheid van een basisschool belangrijk gevonden voor de leefbaarheid. - Inwoners vinden het belangrijk, dat integraal en toekomstbestendig beleid met betrekking tot de fysieke omgeving ontstaat, waarbij niet alleen wordt nagedacht over wat op dit moment nodig is. Doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid Er is geen integraal beleidsplan, dus is er ook geen cyclus waarin het leefbaarheidsbeleid centraal gemonitord en geëvalueerd wordt. Dit maakt, dat er geen integraal beeld is van de doeltreffendheid en doelmatigheid op het gebied van leefbaarheid in de kleine kernen. Dat neemt niet weg, dat wij wel conclusies kunnen trekken met betrekking tot beleidsuitvoering zelf. -

-

Raalte wordt door respondenten beschreven als een ‘doe-gemeente’, waarbij snel gereageerd wordt op initiatieven van inwoners, de uitgevoerde projecten worden echter zelden geëvalueerd. De beleidsuitvoering rondom leefbaarheid kenmerkt zich door een vraag-gestuurde aanpak. Via de contactambtenaar, vertegenwoordigende organen als Plaatselijk Belang, collegebezoeken en door het faciliteren van bredere inspraak voor bewoners peilt de gemeente de behoeftes in kernen. Er zijn korte lijnen met ambtelijke organisatie en bestuur. De gemeente is erop gericht om bewoners van de kernen te faciliteren om zelf zaken op te pakken. Deze aanpak geeft de mogelijkheid om flexibel op specifieke behoeftes van kleine kernen in te spelen waar nodig. Inwoners zijn tevreden over deze vraag-gestuurde aanpak.

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

9/49

-

-

-

-

Door het ontbreken van centrale coördinatie op het thema leefbaarheid vanuit de gemeente treedt versplintering op. Zo zijn er door het brede scala aan thema’s veel verschillende grotere en kleinere budgetten. De uitvoering en het overzicht over de beleidsuitvoering ligt bij een klein aantal ambtenaren. Dit maakt de uitvoering kwetsbaar als deze mensen zouden vertrekken. Inzet van vrijwilligers (onder andere bij Plaatselijke Belangen) is van groot belang voor de aanpak van leefbaarheidsvraagstukken. Er wordt veel van hen gevraagd, vanuit de kern, maar ook vanuit de gemeente. Nieuwe aanwas van (met name jonge) vrijwilligers is nodig voor het vasthouden van het gevoel van saamhorigheid. Actieve vrijwilligers geven aan overbelast te raken. Plaatselijke Belangen geven uitvoering aan het zelf-organiserend vermogen van de kleine kernen. Als er verdeeldheid in belangen is, ontstaat het dilemma of de gemeente zou moeten ingrijpen. Voor wat betreft de snelheid en duidelijkheid van communicatie, geven inwoners aan, dat de terugkoppeling van de gemeente sneller kan met daarbij duidelijke communicatie over doorlooptijden. In de periode van coronacrisis is er meer behoefte bij de inwoners van de kleine kernen om snel hun zorgen bij de gemeente kenbaar te kunnen maken.

Rol van de gemeenteraad -

-

2.2

De raad is niet kaderstellend op het overkoepelende thema leefbaarheid. Zij stelt vooral kaders op de verschillende onderliggende beleidsdossiers en heeft aandacht voor leefbaarheid in de wijze waarop zij de dossiers volgt. Het gebrek aan kaders specifiek op leefbaarheid maakt sturen door de raad hierop lastig. Aan de controlerende rol op dit thema kan de raad daardoor onvoldoende invulling geven. Inwoners van de kleine kernen behartigen hun belangen op het gebied van leefbaarheid doorgaans via andere wegen dan via de raad: al dan niet direct naar bestuurder, via PB of via een ambtenaar. Dit terwijl de gemeenteraad in beginsel de partij is, die gekozen wordt om inwoners te vertegenwoordigen. De huidige werkwijze heeft (nog) niet tot problemen geleid.

Aanbevelingen 1. Neem bij het formuleren van de beleidsdoelstellingen op de onderliggende thema’s ook expliciet doelstellingen op het gebied van leefbaarheid in kleine kernen mee. 2. Besteed meer aandacht aan de evaluatie van projecten en initiatieven op het gebied van leefbaarheid in de kleine kernen. Kijk samen met de kernen naar de geleerde lessen en hoe deze in de toekomst meegenomen kunnen worden in het kleine kernenbeleid. 3. Organiseer meer overzicht en samenhang in de verschillende budgetten met middelen, gericht op behoud en vergroten van de leefbaarheid in de kleine kernen, zodat sneller en slimmer (integraler) passende financiering gevonden kan worden voor lokale initiatieven. 4. Blijf in gesprek met inwoners om de eigen invulling van het thema leefbaarheid te laten aansluiten aan de invulling en prioritering van de inwoners. Hierbij is belangrijk om steeds de tevredenheid met de leefbaarheid te meten. 5. Blijf inwoners betrekken bij de leefbaarheidsvraagstukken, waarbij aandacht besteed moet worden aan de integraliteit van aanpak bijvoorbeeld met betrekking tot fysieke omgeving. Zorg daarbij voor het behoud van ontmoetingsplekken en van basisscholen. 6. Werk aan borging van de kennis en de netwerken van de ambtenaren betrokken bij het leefbaarheidsthema.

Dit kan bijvoorbeeld door de verbinding te leggen vanuit de contactambtenaar met de verschillende beleidsdomeinen. 7. Houd rekening met de belasting van de vrijwilligers uit de kleine kernen. Denk na over manieren om hun inzet te faciliteren in tijd of vergoeding. Als er overleg nodig is, probeer dit dan zoveel mogelijk buiten kantooruren te plannen, en als er vanuit meerdere thema’s inspraak nodig is, dit zoveel mogelijk per moment te clusteren.

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

10/49

8. Geef tijdige en heldere terugkoppeling richting inwoners als er inspraak is gevraagd vanuit de gemeente, of als er financiering of vergunningen aan de gemeente gevraagd worden. 9. Reflecteer als gemeenteraad op de gewenste rol. Kijk goed naar de mogelijke effecten hiervan: nietkaderstellend zoals nu te werk gaan, kan bijvoorbeeld betekenen, dat er achteraf meer energie gestoken moet worden in de controlerende rol of dat er minder scherp geagendeerd kan worden. 10. Stel je als gemeenteraad op de hoogte van de leefbaarheidsthematiek in de kleine kernen, met name om inwoners te vertegenwoordigen waarvan de contacten richting bestuur of ambtenaren minder goed zijn.

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

11/49

3

Leefbaarheid: definitie en invulling vanuit beleid In dit hoofdstuk gaan we in op de uitwerking van leefbaarheid in het gemeentelijk beleid van de gemeente Raalte. Vervolgens geven we in het volgende hoofdstuk weer hoe leefbaarheid door de gesproken inwoners in de kleine kernen wordt gedefinieerd en bespreken we in hoeverre deze definities op elkaar aansluiten. Leefbaarheid is een breed te definiëren koepelterm, die veel verschillende facetten kent. Het thema is daarmee ook uitgewerkt in verschillende beleidsterreinen, ook in Raalte7. De gemeente Raalte kent daarmee geen specifiek beleidsplan op het gebied van leefbaarheid. Bovendien is leefbaarheid niet een term, die altijd letterlijk gebruikt wordt in beleidsdocumenten; soms worden er andere termen gebruikt om (onderdelen van) leefbaarheid aan te duiden. We hebben er daarom voor gekozen om beleidsdocumenten vanuit verschillende onderliggende beleidsterreinen van de gemeente Raalte te bestuderen. Deze onderliggende terreinen hebben we geselecteerd aan de hand van de Leefbaarometer8 van het Ministerie van Binnenlandse Zaken.

Deze Leefbaarometer is opgebouwd uit de volgende dimensies: ▪ Woningen ▪ Bewoners ▪ Fysieke omgeving ▪ Voorzieningen ▪ Veiligheid Op basis van deze dimensies hebben we naar het beleid van de gemeente Raalte gekeken, om een breed beeld te krijgen hoe thema’s, die onder de koepel ‘leefbaarheid’ vallen, uitgewerkt zijn in beleid. Hierbij hebben we ons specifiek gericht op wat er geschreven wordt over leefbaarheid in de kleine kernen van de gemeente.

3.1

Beleid, definitie en meting, doelen en evaluatie In dit hoofdstuk beantwoorden we de volgende deelvragen: Vraag 1: Welk beleid heeft de gemeente ten aanzien van leefbaarheid van de (kleine) kernen geformuleerd ? Vraag 2: Hoe wordt het begrip leefbaarheid gedefinieerd en gemeten en in hoeverre biedt dit zicht op de leefbaarheidsvraagstukken in de kleine kernen? Vraag 3: Welke doelen worden door de gemeente gesteld als het gaat over de leefbaarheid van de (kleine) kernen?

7

Bron: interview beleidsmedewerkers Bron: De Leefbaarometer geeft informatie over de leefbaarheid in alle buurten en wijken, waarbij leefbaarheid is gedefinieerd als de mate waarin de leefomgeving aansluit bij de voorwaarden en behoeften die er door de mens aan worden gesteld. Het geeft de situatie in de wijk weer, maar ook ontwikkelingen en achtergronden van de buurt. Om leefbaarheid in beeld te brengen wordt gebruik gemaakt van 100 indicatoren, onderverdeeld in 5 dimensies. Zie ook https://www.leefbaarometer.nl/page/leefbaarometer 8

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

12/49

Vraag 4: Op welke wijze wordt het beleid ten aanzien van de leefbaarheid geëvalueerd ? We starten met een aantal algemene bevindingen over het beleid rondom leefbaarheid. Hierna gaan we in op bovenstaande vier deelvragen aan de hand van de eerder benoemde dimensies van de Leefbaarometer. Per dimensie kijken we naar het beleid ten aanzien van leefbaarheid, de definitie en meting van het begrip, de doelen die binnen de dimensie worden gesteld ten aanzien van leefbaarheid en de evaluatie van het beleid.

3.1.1 Algemeen Zoals voorgaand beschreven komt het thema leefbaarheid aan de orde bij overkoepelende thema’s als het fysiek of sociaal domein, maar is er geen apart beleidsplan voor leefbaarheid in de gemeente Raalte9. Het wordt duidelijk hoeveel terreinen (wonen, voorzieningen, bereikbaarheid, veiligheid e.d.) gerelateerd zijn aan het begrip leefbaarheid in de ambities uit het Roalter akkoord 2018-2022. In dit akkoord, waarin de gemeenteraad aangeeft waar het zich in de komende jaren op in wil zetten (de verbindende factoren), wordt het volgende beschreven: “Het is goed wonen in de gemeente Raalte waarbij wij gaan voor aantrekkelijke en leefbare (winkel) centra in alle kernen. In alle kernen moet woningbouw mogelijk zijn. We stemmen woningbouw af op de vraag, waarbij de meeste aandacht uitgaat naar starters en senioren. Inzicht in de huidige en toekomstige woningmarkt blijft hierbij van belang. Voor een vitale en leefbare gemeente zijn, naast een aantrekkelijk voorzieningenniveau, goede en veilige verkeersverbindingen essentieel.” Leefbaarheid is een actueel onderwerp voor de gemeente Raalte: “De veranderende bevolkingssamenstelling en de huidige staat van de woningen en openbare ruimte in de kernen van Raalte - met name in de jaren ‘60, ‘70 en ’80-wijken - maken dat de leefbaarheid zich in negatieve zin kan ontwikkelen.

Dit stelt nieuwe eisen aan de ontwikkeling van onder meer woningen, voorzieningen, openbare ruimte en bereikbaarheid 10.” Uit de begroting 2020 en meerjarenraming 2021-2023 blijkt, dat de gemeente met betrekking tot leefbaarheid wil inzetten op het aangaan van het gesprek met inwoners. Beschreven wordt, dat de gemeente wil onderzoeken en experimenteren met nieuwe vormen van contact zoeken. Bijvoorbeeld via wijksafari's in de buurt, waarin het gesprek wordt aangegaan met inwoners over de leefbaarheid in hun buurt. Hierbij wil de gemeente samenwerken met andere partijen, die ook in de wijk actief zijn, zoals Salland Wonen en WijZ Welzijn. Naast zelf aan de slag te gaan met leefbaarheid, wil de gemeente Raalte inwoners stimuleren om initiatief te nemen. In de begroting 2020 en meerjarenraming 2021-2023 heeft de gemeente Raalte hier een doelstelling aan gekoppeld. Op www.waarstaatjegemeente.nl zijn onderstaande percentages weergegeven van inwoners, die de stelling ‘De gemeente ondersteunt buurtinitiatieven op het gebied van leefbaarheid voldoende’ hebben beantwoord met ‘volledig mee eens’.

9

Bron: Interview beleidsmedewerkers Bron: Factsheet kernopgave 2 - Toekomstbestendige wijken en dorpen

10

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

13/49

De score van de gemeente Raalte (34%) wordt hier vergeleken met de score van niet-stedelijke gemeenten (28%), gemeenten met een vergelijkbare welzijnsklasse als de gemeente Raalte (28%) en de landelijke score (31%). Uit de begroting 2020 en meerjarenraming 2021-2023 blijkt dat de gemeente Raalte als doelstelling heeft het percentage van 34% te behouden in de komende jaren. Er vindt geen toetsing specifiek op het gebied van leefbaarheid plaats11. Aangegeven wordt dat de term leefbaarheid van tevoren niet volledig door de gemeente wordt ingevuld en de invulling van het begrip bij de kernen ligt12. Paragraaf 5.1 gaat in op de beleidsuitvoering in de praktijk.

3.1.2 Woningen Beleid Het woonbeleid van de gemeente Raalte is een van de beleidsterreinen gerelateerd aan leefbaarheid. Opvallend aan het woonbeleid is de duidelijke focus op de individuele kernen, wat onder andere al naar voren komt in de titel van de Woonvisie 2016-2020 (de basis voor het woonbeleid in de jaren 2016-2020): Kwaliteit van de kernen: van bouwen naar wonen. Ten opzichte van de vorige woonvisie is het accent in de Woonvisie 2016-2020 verschoven van het (nieuw) bouwen van woningen naar wonen in brede zin13. De gemeente Raalte geeft aan veel waarde te hechten aan de betrokkenheid van inwoners en relevante partijen bij de totstandkoming van het woonbeleid: “Wonen is bij uitstek een thema dat eenieder aangaat. […] Een goede woonomgeving, je thuis voelen, zo lang mogelijk in de woning blijven wonen is iets van inwoners, een wijk of kern, de corporatie, een zorginstelling, een ontwikkelaar en uiteraard ook van de gemeente. Hierbij past geen bepalende gemeente en dit kan dikwijls ook niet vanwege de beperkte sturingsmogelijkheden en financiële middelen.

Wij zien onszelf als een samenwerkingspartner: we willen partijen en inwoners met elkaar verbinden en waar mogelijk en nodig ondersteunen we initiatieven.”14 Op basis van de door de gemeenteraad vastgestelde woonvisie, zijn vanuit het college kaderafspraken over de strategie en uitvoering van het woonbeleid gevormd met woningcorporatie SallandWonen, 11

Bron: Interview beleidsmedewerkers Bron: Interview beleidsmedewerkers 13 Bron: Woonvisie Gemeente Raalte 2016 tot en met 2020, p.1 14 Bron: Woonvisie Gemeente Raalte 2016 tot en met 2020, p.4 12

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

14/49

Huurdersvereniging Salland en Huurdersbelangen Salland. Deze partijen hebben ervoor gekozen te werken met kaderafspraken voor de periode 2017-2021 (4 jaar) en deze per jaar te concretiseren in jaarafspraken15. Definitie en meting van het begrip leefbaarheid De algemene ambitie ten aanzien van wonen in de kernen van Raalte is als volgt geformuleerd16: “Het is goed wonen in de gemeente Raalte voor alle doelgroepen en in alle kernen. De woningvoorraad en de leefomgeving in de gemeente Raalte zijn toekomstbestendig, duurzaam, levensloopbestendig en van blijvende kwaliteit.” Met betrekking tot de leefbaarheid specifiek in de kleine kernen wordt beschreven, dat er bijzondere aandacht nodig is voor de huisvesting voor starters. De gemeente Raalte stelt, dat ze het voor de leefbaarheid van deze kernen van groot belang vindt, dat er voldoende huurwoningen en goedkopere koopwoningen beschikbaar zijn die aansluiten op de woningvraag van starters 17. In de gemaakte kader- en jaarafspraken met SallandWonen en de huurdersbelangenorganisaties wordt de ambitie uit de woonvisie rondom goed wonen verder uitgewerkt. Hierin wordt ingegaan op hoe de partijen zich inzetten om binnen de kaders van de nieuwe woningwet gezamenlijk de leefbaarheid te waarborgen en waar nodig te verbeteren.

Leefbaarheid wordt hierbij gevormd door de volgende componenten (in de hier-opvolgende paragraaf ‘doelen’ wordt de doelstelling per component beschreven): ▪ Sociale leefbaarheid ▪ Inspelen op sociale overlast/voorkomen kwetsbare wijken ▪ Zelfbeheer ▪ Fysieke leefbaarheid en gebiedsgerecht werken ▪ Herbestemming vastgoed ▪ Maatschappelijk vastgoed Jaarlijkse meting van de kader- en jaarafspraken vindt plaats op een aantal factoren18: ▪ De ontwikkeling van de beschikbaarheid van het woningbezit voor diverse inkomens- en leeftijdscategorieën ▪ Betaalbaarheid ▪ Duurzaamheidsmaatregelen (energie-index en aantal zonnepanelen) ▪ Sociaal beleid (aantal huisuitzettingen, aantal zaken buurtbemiddeling, trends en ontwikkelingen) Doelen Met het doel wonen “aantrekkelijk, duurzaam, levensloopbestendig en voor een ieder beschikbaar” te maken, worden aan de hand van vier thema’s de ambities en activiteiten van de gemeente Raalte op het gebied van wonen uitgewerkt19: ▪ Kwaliteit van bestaande woningen en leefomgeving; ▪ Levensloopbestendige gemeente: verbinden wonen, welzijn en zorg en een levensloopbestendige openbare ruimte; ▪ Goed wonen voor elke portemonnee: betaalbaarheid en beschikbaarheid; ▪ Optimale woningvoorraad: passende woningbouw. Het derde en vierde thema gaan specifiek in op de leefbaarheid in de kleine kernen.

Met betrekking tot ‘goed wonen voor elke portemonnee’ wordt zoals hiervoor beschreven de nadruk gelegd op de beschikbaarheid van voldoende huurwoningen en goedkopere koopwoningen, die aansluiten op de 15

Bron: Prestatieafspraken Raalte - Kaderafspraken 2017-2021 en Jaarafspraken 2020, p.1 Bron: Woonvisie Gemeente Raalte 2016 tot en met 2020, p.11 17 Bron: Woonvisie Gemeente Raalte 2016 tot en met 2020, p.24 18 Bron: Prestatieafspraken Raalte - Kaderafspraken 2017-2021 en Jaarafspraken 2020, p.3 19 Bron: Woonvisie Gemeente Raalte 2016 tot en met 2020, p.12-35 16

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

15/49

woningvraag van starters. Aangegeven wordt, dat dit niet betekent, dat er een grote nieuwbouwopgave in de koopsector ligt voor starters. Door een passend nieuwbouwaanbod van verschillende woningsegmenten zullen andere huishoudens eerder verhuizen naar een nieuwe woning. Via deze doorstroming komen zodoende woningen aan de onderkant van de markt vrij voor starters 20. Aangaande het thema ‘optimale woningvoorraad: passende woningbouw’ wordt aangegeven, dat de gemeente aansluit bij de lokale behoeften in de kernen, wat op de volgende manier wordt vormgegeven21: “Aansluiten bij de lokale behoefte in de kernen houdt in dat er in elke kern ruimte is om te bouwen voor de eigen vraag. Dit vraagt maatwerk en indien nodig aanpassing van het huidige programma in de kernen. We kijken hierbij ook naar de woningen die er al staan. We willen niet meer van hetzelfde toevoegen, maar de groei die er nog is benutten om gericht toe te voegen wat nu nog mist en de diversiteit van de woningvoorraad te vergroten. Ook het effect van nieuwbouw op de bestaande woningen in een kern wegen we mee.” Bij de eerder beschreven componenten, die leefbaarheid definiëren in de kader- en jaarafspraken, worden de volgende doelen gesteld: ▪ Sociale leefbaarheid - We stimuleren huurders en buurtbewoners zelf verantwoordelijkheid en initiatief te nemen.

In toenemende mate wordt van inwoners verwacht dat ze zoveel mogelijk eigen regie nemen over hun buurt en het samenleven. Waar nodig en gewenst bieden huurdersorganisaties, de gemeente en SallandWonen ondersteuning om ideeën te realiseren. ▪ Inspelen op sociale overlast/voorkomen kwetsbare wijken – De gemeente vraagt SallandWonen en andere partners in de wijk om zich in te zetten voor sociaal leefbare wijken en kernen. Voorkomen moet worden dat in bepaalde wijken stapeling van problemen ontstaat. De gemeente is verantwoordelijk om deze zaken te monitoren en overlegt met andere organisaties. ▪ Zelfbeheer - De wooncoöperatie is een middel om als huurder eigen regie te nemen en zaken in zelfbeheer uit te voeren. Dit initiatief past daarmee goed in de gedachtelijn om meer initiatief bij de inwoners neer te leggen. Er zijn nog weinig ervaringen opgedaan met zelfbeheer. SallandWonen zal kansrijke initiatieven van huurders ondersteunen (binnen de wettelijke kaders). ▪ Fysieke leefbaarheid en gebiedsgericht werken - Naast de kwaliteit van de woning is de kwaliteit van de leefomgeving van belang voor het wonen. De gemeente en SallandWonen wisselen actief signalen uit rondom (fysieke) leefbaarheid van de verschillende wijken en kernen en pakken waar nodig gezamenlijke acties op. Hierbij deelt de gemeente ook de signalen die zij ophaalt bij het jaarlijkse kernbezoek.

▪ Herbestemming vastgoed - Voor de leefbaarheid is het belangrijk om voor leegkomend (maatschappelijk) vastgoed een herbestemming te vinden. Transformatie naar wonen is in veel gevallen de meest kansrijke oplossing. SallandWonen en de gemeente zetten zich samen in voor een succesvolle transformatie van leegstaande of leegkomende panden. o Ten tijde van het uitvoeren van dit onderzoek is het besluit rondom de gefaseerde sluiting van diverse kerken in de gemeente Raalte in het nieuws gekomen. Dit kan wellicht in de toekomst met bovenstaand punt gaan samenhangen. ▪ Maatschappelijk vastgoed - Er is de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in maatschappelijk vastgoed zoals MFA's, dienstencentra, Kulturhusen en zorgmaatschappelijk vastgoed. De komende jaren staan in het teken van duurzaam exploiteren en beheren van het bestaande vastgoed. Nieuwe opgaven liggen momenteel niet voor de hand, ook niet gezien de context van de Herziene Woningwet. Evaluatie De verschillende beleidsterreinen waaronder het thema leefbaarheid valt worden separaat geëvalueerd. Met betrekking tot het thema wonen, werkt de woonvisie 2016-2020 met uitvoeringsprogramma’s van twee jaar. De uitvoering wordt gemonitord en het uitvoeringsprogramma is in 2018 bijgesteld voor de

20 21

Bron: Woonvisie Gemeente Raalte 2016 tot en met 2020, p.24 Bron: Woonvisie Gemeente Raalte 2016 tot en met 2020, p.31

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

16/49

periode 2018 tot en met 202022. Evaluatie van de kader- en jaarafspraken vindt eenmaal per jaar plaats door bestuurlijk overleg tussen de gemeente Raalte, SallandWonen en de huurdersbelangenverenigingen. Tijdens dit overleg worden de kaderafspraken gemonitord en wordt de aanzet tot de jaarafspraken van het komende jaar gemaakt23.

3.1.3 Bewoners (welzijn, sociaal domein, zorg) Beleid De sterke onderlinge samenhang tussen de thema’s welzijn en leefbaarheid wordt onderstreept door de opbouw van de Subsidieregeling Sociaal Beleid 2020. In deze subsidieregeling worden beide thema’s namelijk samengevoegd en wordt er gesproken over subsidies gericht op ‘Welzijn en Leefbaarheid’, welke als volgt worden omschreven: “Versterken van sociale samenhang in én leefbaarheid van dorpen, wijken en buurten. Ontmoetingen en activiteiten door en voor de buurt dragen bij aan een sterke(re) sociale basis in de buurten van de gemeente. Een stevige sociale basis zorgt ervoor dat meer mensen meedoen, het naar hun zin hebben en omkijken naar anderen. Inwoners nemen verantwoordelijkheid voor de versterking van de vitaliteit van de kernen.” In beleidsdocumenten van de gemeente Raalte is de link tussen welzijn en zorg enerzijds en leefbaarheid in de kernen anderzijds het meest zichtbaar bij het thema zelfstandig thuis wonen. Vanuit de visie, dat “iedereen in alle kernen zo goed mogelijk mee kan (blijven) doen in de samenleving”, streeft de gemeente Raalte ernaar, dat zoveel mogelijk inwoners op een veilige en verantwoorde manier thuis kunnen (blijven) wonen24. Een belangrijke welzijnspartner van de gemeente op het gebied van leefbaarheid in de kernen is het kernteam25. Ieder dorp binnen de gemeente Raalte heeft een kernteam.

Het kernteam bestaat uit inwoners en vertegenwoordigers van (vrijwilligers)organisaties, die actief zijn in hun dorp, bijvoorbeeld afgevaardigden van Plaatselijk Belang, de ouderenbond, de kerk of de sportvereniging(en). De samenstelling is per kern verschillend, afhankelijk van de situatie en behoefte van de kern 26. Om de leefbaarheid voor inwoners van de gemeente verder te vergroten, komt de focus in het sociaal domein steeds meer op een gebiedsgerichte aanpak te liggen. De gemeente Raalte wil beter kunnen aansluiten bij wat er speelt en leeft in de dorpen en wijken. De volgende beweegreden wordt beschreven om te kiezen voor een meer gebiedsgerichte aanpak 27: “Uit de analyse blijkt dat er verschillen bestaan tussen dorpen/wijken als het gaat om het gebruik van voorzieningen. Daarnaast weten we uit onze ervaring ook dat de dynamiek in een kleiner dorp anders is dan bijvoorbeeld in Raalte en dat het voorzieningenniveau per dorp of wijk verschilt. Door meer in te zoomen op het dorps-/wijkniveau sluiten we beter aan bij de belevingswereld van inwoners en kunnen we, ook in het voorveld28, meer maatwerk leveren.”

22

Bron: Woonvisie Gemeente Raalte 2016 tot en met 2020, p.38 Bron: Prestatieafspraken Raalte - Kaderafspraken 2017-2021 en Jaarafspraken 2020, p.3 24 Bron: Actieplan zelfstandig thuis wonen september 2017, p. 3 25 Nagekomen aanvulling van beleidsmedewerker domein samenleving: “Inmiddels is gebleken dat de kernteams niet helemaal functioneren zoals van tevoren bedacht. Wij zijn als gemeente op dit moment bezig met een evaluatie van de kernteams en gaan met de kernteams én inwoners in gesprek over de toekomst”. 26 Bron: Actieplan zelfstandig thuis wonen september 2017, p. 7 27 Bron: Transformatieplan Doen wat nodig is voor onze inwoners, 2019 28 De term voorveld wordt gebruikt in het sociaal domein om lokale, collectieve voorzieningen aan te duiden. Het voorveld is gepositioneerd vóór (vaak bovenlokale) maatwerkvoorzieningen. 23

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

17/49

Hoewel een toenemende focus op de leefbaarheid van de verschillende dorpen/wijken, die samen de gemeente Raalte vormen (gebiedsgerichte aanpak), wel terug te vinden is in het sociaal domein beleid, gaat dit beleid niet specifiek in op leefbaarheid in de kleine kernen. De beleidsmedewerker domein samenleving geeft als aanvulling: “Het klopt dat we hier als gemeente geen apart beleid voor hebben, maar dit is juist een bewuste keuze. In het transformatieplan wordt aangegeven dat we als gemeente beseffen dat de dynamiek en de vraagstukken in kleine kernen anders zijn dan in de kern Raalte, en dat daarom juist per kern wordt bekeken wat daar het meest passend is. Er wordt dus geen onderscheid gemaakt tussen beleid voor kleine en grote kernen; onderling kunnen die namelijk ook enorm van elkaar verschillen. In plaats daarvan wordt maatwerk geboden en wordt per kern bekeken wat er nodig is”. Definitie en meting van het begrip leefbaarheid Zoals voorgaand beschreven, subsidieert de gemeente Raalte projecten en activiteiten onder het thema ‘Welzijn en Leefbaarheid’. De categorische indeling van de subsidies, die hieronder vallen toont de meting van dit thema aan29: ▪ Sociaal werk - Het activeren, stimuleren en toerusten van individuen en groepen waardoor zij optimaal in staat zijn te participeren aan en te functioneren in de samenleving.

▪ Vrijwillig jeugd- en jongerenwerk - Het bevorderen en ondersteunen van organisaties die enkel met behulp van vrijwilligers recreatieve activiteiten voor jeugdigen van 4-18 jaar organiseren die bijdragen aan de sociaal-emotionele ontwikkeling van kinderen. ▪ Vrijwillig ouderenwerk - Het door vrijwilligersorganisaties vervullen van diverse activiteiten gericht op de uitvoering van een aantal welzijnsvoorzieningen. ▪ Vrijwillige ouderensociëteiten - Het organiseren van soosactiviteiten ter bevordering van maatschappelijke deelname van ouderen en ter voorkoming van isolement. ▪ Leefbaarheid buurten en dorpen (deze subsidie wordt beschreven in paragraaf 3.1.7.) ▪ Inwonersinitiatieven (deze subsidie wordt beschreven in paragraaf 3.1.7.) ▪ Oranjeverenigingen - Het (mede) mogelijk maken van de organisatie van volksfeesten ten behoeve van de bevolking van één of meer kernen van de gemeente Raalte. ▪ Raalter uitdaging - Matches realiseren tussen bedrijfsleven, verenigingen en maatschappelijke organisaties door Maatschappelijk Betrokken Ondernemen op lokaal niveau te stimuleren. Ook de hiervoor beschreven kernteams richten zich op leefbaarheid in de kernen.

De initiatieven en acties van de kernteams worden jaarlijks gemeten aan de hand van de volgende vier thema’s30: ▪ Vitaliteit ▪ Meedoen ▪ Verantwoord thuis wonen ▪ Omzien naar elkaar Doelen Het thema zelfstandig wonen is sterk gerelateerd aan de leefbaarheid in de kernen. In onderstaande doelstelling is de link van dit thema met leefbaarheid in de kernen en met voorzieningen (paragraaf 3.1.4.) evident31: “Alle mensen, jong en oud, moeten worden gefaciliteerd om zo lang mogelijk vanuit een zelfstandige leefsituatie te kunnen blijven deelnemen aan de samenleving. Voorzieningen (haal- en breng diensten), activiteiten, woningen, infrastructuur, openbare ruimte, openbaar vervoer (en/of anderszins collectief vervoer) en zeker ook sociale (buurt)netwerken moeten daarop optimaal zijn ingericht. Waar mensen ondanks adequate ondersteuning echt niet meer in staat of bereid zijn zelfstandig te blijven wonen, moet een liefst kleinschalig aanbod van beschermde woonvormen, zo goed mogelijk verspreid over de aanwezige kernen, uitkomst bieden.”

29

Bron: Subsidieregeling Sociaal Beleid 2020, p.13-19 Bron: Overzicht acties opbouwwerk WijZ Welzijn 2019 en 2020 31 Bron: Visie en uitvoeringsplan woonservicegebieden gemeente Raalte, 2011, p.1 30

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

18/49

Met betrekking tot de hiervoor beschreven gebiedsgerichte aanpak binnen het sociaal domein worden de volgende activiteiten aangekondigd32: ▪ Een analyse per wijk/dorp van voorzieningen, behoeften en krachten - Om meer maatwerk te kunnen leveren in dorpen en wijken, is het belangrijk dat we onze dorpen en wijken nog beter leren kennen. Wat speelt er? Welke belangrijke partners zitten er? En waar liggen kansen om de leefbaarheid te vergroten? ▪ Een gebiedsgerichte werkwijze binnen de gemeentelijke organisatie - Sinds 1 september 2019 bedienen consulenten Wmo, Jeugd, Werk, Inkomen én Schulddienstverlening gezamenlijk een aantal dorpen en/of wijken (gebiedsgerichte clusterindeling). De komende periode ontwikkelen we deze gebiedsgerichte werkwijze verder door. ▪ Evaluatie en eventuele doorontwikkeling van de kernteams – Inmiddels werken we een aantal jaren met de kernteams en is het tijd om te evalueren. Werken de kernteams zoals we hadden beoogd? En zo niet, wat is er eventueel nodig om de kernteams verder door te ontwikkelen? Vanuit de gebiedsgerichte aanpak hanteren we hierbij het uitgangspunt dat het belangrijk is dat het kernteam aansluit bij de specifieke situatie in het betreffende dorp. Daarom kan de aanpak en opzet per kernteam verschillen.

Tot slot kennen de kernteams ook een aantal doelstellingen, waarop resultaten worden gemeten, te weten33: ▪ Inwoners (actief) de weg wijzen en signalen verder brengen; ▪ Verbinding leggen tussen sociaal/maatschappelijke organisaties ; ▪ Ondersteunen en monitoren van initiatieven. Evaluatie Zoals voorgaand beschreven worden de beleidsterreinen waaronder het thema leefbaarheid valt, separaat geëvalueerd. Met betrekking tot het thema Bewoners vindt evaluatie van de subsidies op diverse manieren plaats, afhankelijk van het soort subsidie (budgetsubsidie, waarderingssubsidie, eenmalige subsidie). Verder vindt er een evaluatie van de kernteams plaats. Het Transformatieplan Doen wat nodig is voor onze inwoners (2019) stelt: “Inmiddels werken we een aantal jaren met de kernteams en is het tijd om te evalueren. Werken de kernteams zoals we hadden beoogd? En zo niet, wat is er eventueel nodig om de kernteams verder door te ontwikkelen?” Daarnaast geven de jaarlijkse cliëntervaringsonderzoeken Wmo inzicht in de ervaringen van inwoners met de door de gemeente gefinancierde Wmo-hulp (hoewel niet specifiek op het gebied van leefbaarheid in de kleine kernen).

3.1.4 Fysieke omgeving Beleid Het strategisch ruimtelijk document van de gemeente Raalte was tot voor kort de Structuurvisie Raalte 2025+. Deze structuurvisie, genaamd ‘De kracht van de kernen’, heeft een sterke focus op leefbaarheid in de kernen34: “Voor de negen kernen binnen de gemeente is in deze structuurvisie veel aandacht, vaak beginnend bij de kleinste. De kernen vormen namelijk de basis voor een gemeente waar ook in 2025 leefbaarheid en noaberschap centraal staan.” De structuurvisie wordt volledig vervangen door de Omgevingsvisie en wordt daarom ingetrokken. Tot de inwerkingtreding van de Omgevingswet is de toekomstige Omgevingsvisie (Horizon Gemeente Raalte

32

Bron: Transformatieplan Doen wat nodig is voor onze inwoners, 2019 Bron: Overzicht acties opbouwwerk WijZ Welzijn 2019 en 2020 34 Bron: Structuurvisie Raalte 2025+ ‘de kracht van de kernen’ (vastgesteld in 2012), pagina 5 33

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

19/49

2040) formeel de nieuwe structuurvisie35. Op moment van schrijven is de concept-Omgevingsvisie ter inzage gelegd door de gemeente. Ook in de concept-Omgevingsvisie komt het thema leefbaarheid naar voren, hoewel minder gerelateerd aan de specifieke kernen dan de Structuurvisie Raalte 2025+. De concept-Omgevingsvisie is opgebouwd uit drie kernopgaven, waarbij kernopgave twee gerelateerd is aan de leefbaarheid in de kernen: Toekomstbestendige wijken en dorpen - Hoe zorgen we dat bestaande wijken en dorpen leefbaar en aantrekkelijk blijven? Definitie en meting van het begrip leefbaarheid In de concept-Omgevingsvisie wordt verder ingegaan op wat de gemeente Raalte verstaat onder het zorgen voor leefbare en aantrekkelijke wijken en dorpen, waaruit de duidelijke focus op de toekomstbestendigheid van wijken en dorpen blijkt: “We omarmen de verduurzamingsopgave van onze wijken en dorpen en de demografische veranderingen die hier plaatsvinden. We zien de noodzaak en kans om samen te werken aan een verbouwing van onze wijken en dorpen tot duurzame, gezonde, klimaat- en levensloopbestendige leefomgevingen. Zo zien we in transformatie de kans om ruimte te geven aan nieuwe woonvormen. Gemeente Raalte als proeftuin waarin gemeente, bewoners en bedrijven samen invulling geven aan eigentijds wonen.

In onze gemeente kunnen jong én oud, arm en rijk, een passende woning vinden doordat vol wordt ingezet op diversiteit; er is ruimte voor flexibel ontwikkelen en renoveren en nieuwe manieren van collectief wonen. Er is voor ieder wat wils. Nieuwbouw in de dorpen heeft een voorbeeldfunctie, daar laten we zien dat het anders kan en dat inwoners de ruimte krijgen om anders, flexibel en samen invulling te geven aan de opgaven. Daarbij pakken we de kansen die dit ons lokale bedrijfsleven biedt, in de bouw en innovatieve maakindustrie.” Doelen Om tot leefbare en aantrekkelijke wijken te komen, heeft de gemeente Raalte vijf doelen geformuleerd 36 (concept-Omgevingsvisie, p.28-32): ▪ Wij kiezen voor toekomstbestendige dorpen en wijken: energieneutraal, klimaatadaptief, gezond, veilig en levensloopbestendig. Wij zien hierbij een belangrijke regisserende rol voor de gemeente, die de samenwerking zoekt met andere partijen, stimuleert en aansluit bij waar de energie in de samenleving zit. ▪ Wij kiezen voor de inzet van flexibele en collectieve woonconcepten bij nieuwbouw en transformatie. Zo zorgen we voor diversiteit en doorstroming en hebben onze wijken en dorpen in de toekomst meer te bieden.

▪ Wij kiezen voor samenwerken aan voldoende ontmoetingsplekken in elk dorp en een goede bereikbaarheid van voorzieningen wanneer die op strategische plekken geclusterd zijn, zoals in het centrum van Raalte en Heino. ▪ Wij kiezen voor nieuwbouw en transformatie binnen bestaand bebouwd gebied waarbij woningbouw zo min mogelijk ten koste gaat van waardevol groen, binnen en buiten de kern. ▪ We staan open voor woningbouw voor een bovenlokale behoefte. We houden onze dorpen leefbaar door in elk dorp ruimte te geven voor woningbouw en bedrijvigheid zodat minimaal de autonome groei van bevolking en bedrijvigheid kan worden opgevangen. Alle vijf doelen hebben raakvlakken met thema leefbaarheid. Bij het laatste doel wordt het begrip leefbaarheid expliciet benoemd en wordt er ingegaan op een aantal leefbaarheidselementen in de kleine kernen. Het volgende wordt aangegeven: “We vinden het daarbij belangrijk dat in elk dorp ruimte blijft voor woningbouw, om minimaal de autonome bevolkingsgroei in de dorpen op te kunnen vangen. Dit is onder andere belangrijk voor de draagkracht van voorzieningen en daarmee de leefbaarheid. Een eventuele ‘plus’ (meer bouwen dan voor de lokale behoefte) laten we overwegend in de grotere kernen Raalte en Heino landen. Dit zijn 35 36

Bron: Memo analyse bestaand beleid versus Horizon Raalte 2040 Bron: Concept-Omgevingsvisie Horizon gemeente Raalte 2040, p.28-32

______________________________________________________________________________ 1 december 2020 | eindtrapport | Tot de kern | rkc Raalte

20/49

de best bereikbare dorpen (zowel over de weg als met het OV), met het hoogste voorzieningenniveau. De meeste dorpen, Lierderholthuis en Laag Zuthem uitgezonderd, hebben een bedrijventerrein. Het bedrijfsleven in onze dorpen is niet alleen van economisch belang, maar ook van sociaal belang. Denk aan sponsoring van het verenigingsleven of evenementen. We willen daarom in beginsel in elke kern ruimte blijven geven voor de autonome groei van bedrijvigheid. We gaan daarbij zorgvuldig om met de ruimte: we benutten eerst restcapaciteit en gaan over tot herstructurering, inzet van geschikte locaties in het dorp of vrijkomende agrarische gebouwen (voor lichtere vormen van bedrijvigheid), voordat we bedrijventerrein uitbreiden. We hebben daarbij ook oog voor de schaal van het bedrijf.” Evaluatie Het beleid ten aanzien van leefbaarheid wordt geëvalueerd door middel van evaluatie van het beleid rondom de fysieke omgeving. De Structuurvisie Raalte 2025+ zegt hierover: “Waar de kernen ontwikkelingsruimte wordt geboden is autonome groei het uitgangspunt. Exacte ontwikkelingen per kern zijn voor een periode van 15 jaar niet te geven en deze visie zet daarom in op een tweejaarlijkse monitoring van de werkelijke ontwikkelingen. Als dit leidt tot keuzes zal ‘kwaliteit’ altijd centraal staan.

Want Raalte staat er goed voor en dat willen we graag zo houden.” Ook in de concept-Omgevingsvisie wordt de nadruk gelegd op monitoring van de werkelijke ontwikkelingen in de maatschappij: “Wij zien het als onze verantwoordelijkheid om de visie actueel te houden en door te ontwikkelen. Dit willen we nadrukkelijk samen blijven doen. Dat wil niet zeggen dat we elk jaar onze visie radicaal veranderen. Het betekent wel dat we alert blijven op ontwikkelingen in de maatschappij die om bijsturing vragen. We organiseren daarom jaarlijks een moment waarop we de Horizon kritisch tegen het licht houden en waar uitvoering van de visie op de agenda staat. Op deze avond bekijken we of er ontwikkelingen zijn die om bijsturing van onze visie vragen.”