09 Aanvullend historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten
Tekst van het document
Aanvullend Historisch vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten
R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2 RO-220144 versie 1.0 8 december 2022
Riel Explosive Advice & Services Europe B.V. Vijfhuizenbaan 1b 5133 NH Riel Nederland Postbus 21 5133 ZG Riel Nederland T +31 (0) 13 518 6076 F +31 (0) 13 518 6077 reaseuro.com info@reaseuro.com
Aanvullend Historisch vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten
R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Opdrachtgever
:
ProRail - Leefomgeving, Juridische Zaken en Vastgoed (LJV) I Team Ondergrondse Condities
Kenmerk
:
74668 / RO-220144 versie 1.0
Plaats en datum
:
Riel, 8 december 2022
REASeuro Auteur(s)
Naam & functie Dhr. T. Dekker Historicus Dhr. J. Walraven Senior Adviseur OOO
Handtekening
Datum 8 december 2022
GIS-ondersteuning
Mevr. L. van den Burg Dhr. J. van Schijndel GIS-specialisten
21 oktober 2022
Gecontroleerd door
Dhr. A van Riel Senior Deskundige OOO
8 december 2022
Goedgekeurd door
Dhr. T. Kloosterman Hoofd Advies
8 december 2022
Opdrachtgever Akkoord/handtekening voor gezien
Dhr. J. Slagers Vakspecialist Ontplofbare Oorlogsresten
Informatiebescherming. Op grond van artikel 6:162 BW mag niets uit dit document worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze, inclusief digitale verwerking, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van REASeuro. De opdrachtgever mag voor intern gebruik duplicaten maken.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 2 van 50
INHOUDSOPGAVE Pagina 1
INLEIDING ............................................................................................................................................... 5 1.1 AANLEIDING................................................................................................................................................................................ 5 1.2 PROBLEEMSTELLING ................................................................................................................................................................... 5 1.3 OPDRACHT.................................................................................................................................................................................. 7 1.4 ONDERZOEKSGEBIED(EN) .......................................................................................................................................................... 7 1.5 ONDERZOEKSDOEL .................................................................................................................................................................... 9 1.6 WERKWIJZE .................................................................................................................................................................................
9 1.6.1 Bepalen locatiespecifieke omstandigheden WOII ....................................................................................... 10 1.6.2 Onderzoek na-conflictperiode ............................................................................................................................. 10 1.6.3 Afbakenen voor Verwachtingsgebied(en) OO ............................................................................................... 10 1.7 INGEZETTE DESKUNDIGHEID .................................................................................................................................................... 10 1.8 LEESWIJZER ............................................................................................................................................................................... 10 1.9 BRONVERMELDING................................................................................................................................................................... 11
2
ONDERZOEK CONFLICTPERIODE ......................................................................................................... 12 2.1 BEOORDELING EERDER UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ......................................................................................................... 12 2.2 ANALYSE GEVONDEN BRONNENMATERIAAL ......................................................................................................................... 12 2.2.1 Verwachtingsgebied OO nr. 1, bombardementen 28 oktober, 4 en 5 november 1944 ............... 13 2.2.2 Verwachtingsgebied OO nr. 2, bombardementen 24 en 25 februari 1945 ....................................... 15 2.2.3 Verwachtingsgebied OO nr. 3, bombardement 22 maart 1945 ............................................................. 17 2.2.4 Verwachtingsgebied OO nr. 4, militaire infrastructuur .............................................................................. 20 2.2.5 Verwachtingsgebied OO nr. 5, waarneming solitaire krater .................................................................... 21 2.2.6 Gebeurtenissen naar aanleiding waarvan niet is afgebakend ................................................................. 22 2.3 AANVULLEND BRONNENMATERIAAL ......................................................................................................................................
26 2.4 LEEMTEN IN KENNIS HVO’S-OO........................................................................................................................................... 26 2.5 CONCLUSIE EERDER UITGEVOERDE HVO’S-OO................................................................................................................... 26
3
ONDERZOEK NA-CONFLICTPERIODE .................................................................................................. 29 3.1 ONDERZOEK NA-CONFLICTPERIODE ...................................................................................................................................... 29 3.1.1 Herstelwerkzaamheden spoor ............................................................................................................................. 29 3.1.2 Spoor- en/of ballastbedvernieuwing ................................................................................................................ 31 3.1.3 Elektrificatie spoor .................................................................................................................................................... 34 3.1.4 Aanleg kabels, leidingen en riolen ..................................................................................................................... 34 3.1.5 Bouw- en/of sloopwerkzaamheden ................................................................................................................... 34 3.1.6 Ophogingen of afgravingen .................................................................................................................................
37 3.1.7 Saneringen ................................................................................................................................................................... 38 3.1.8 Overige activiteiten .................................................................................................................................................. 38 3.1.9 Opsporingsonderzoeken OO ............................................................................................................................... 38 3.1.10 Naoorlogs aangetroffen OO ................................................................................................................................. 38 3.1.11 Conclusie onderzoek na-conflictperiode ......................................................................................................... 38 3.2 AFBAKENING VERDACHT(E) GEBIED(EN) ................................................................................................................................ 38
4
CONCLUSIES EN ADVIEZEN ................................................................................................................. 40
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 3 van 50
4.1 CONCLUSIE(S)........................................................................................................................................................................... 40 4.2 ADVIES ...................................................................................................................................................................................... 40 4.2.1 Grondroerende werkzaamheden in op OO onverdacht gebied ............................................................ 40 4.2.2 Grondroerende werkzaamheden in op OO verdacht gebied .................................................................. 41 5
BIJLAGEN ............................................................................................................................................... 42 BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4
BEGRIPPENLIJST ............................................................................................................................................................... 43 WETTELIJK KADER............................................................................................................................................................ 46 GEBEURTENISSENLIJST .................................................................................................................................................... 49 BODEMBELASTINGKAART-OO ...................................................................................................................................... 50
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 4 van 50
1
INLEIDING
In dit hoofdstuk is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van dit aanvullend Historisch Vooronderzoek – Ontplofbare Oorlogsresten (HVO-OO). Daarnaast zijn de projectlocatie(s), het doel van het onderzoek en de methodiek beschreven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een leeswijzer. Tevens worden de ingezette deskundigen benoemd. 1.1
AANLEIDING
In opdracht van de provincie Overijssel en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is ProRail bezig met een verkenning hoe de Blauwnet treindienst Zwolle-Enschede verder verbeterd kan worden. Blauwnet is een samenwerking tussen verschillende regionale vervoerders in opdracht van provincie Overijssel en is bedoeld om het reizen in Overijssel eenvoudiger te maken. Op de spoorlijn Zwolle-Wierden zijn een aantal knelpunten in beeld die nadelig zijn voor de stiptheid en de snelheid van de treindienst Zwolle-Enschede. Zo moet de intercitytrein op enkele locaties sterk afremmen. Aanpassingen aan het spoor en de beveiliging kunnen ervoor zorgen dat deze trein meer op snelheid kan blijven rijden. Daarnaast is er weinig ruimte voor het toenemend aantal reizigers op de stations Heino en Raalte. In het derde kwartaal van 2021 is de verkenning gereed. Medio 2022 zullen de provincie en het ministerie een uitvoeringsbeslissing nemen. De werkzaamheden voor dit project vinden dan eventueel in 2024 plaats. De spoorlijn Zwolle – Almelo is aangelegd in 1881 en is 45 km lang. Bij Wierden sluit de lijn uit Deventer aan, de huidige Intercity-route van de Randstad naar Twente. Vanaf Almelo gaat de lijn verder naar Hengelo en Enschede. Van Zwolle tot Wierden is de lijn enkelsporig, hoewel delen van het spoor zijn aangelegd voor dubbelspoor.
Op de lijn werd tot voor kort een halfuur dienst gereden door dieseleenheden, die 69 minuten nodig hebben voor de 67 km Zwolle – Enschede. Het tracé vanaf Zwolle tot aan Wierden is zeker geschikt voor een hogesnelheidslijn. Tussen Zwolle en Wierden bestaat het uit twee bijna rechte lijnstukken, met een bocht bij Raalte. De lijn loopt vooral door open agrarische gebieden en doorsnijdt geen natuurgebieden. Direct langs het spoor is er nauwelijks bebouwing aanwezig, behalve in Nijverdal. In Nijverdal is recent de N35 naast de lijn omgeleid, als onderdeel van het zogenaamde Combiplan Rijksweg 35. Dit project is inmiddels uitgevoerd en houdt in dat het doorgaande verkeer via een geheel nieuw tracé door Nijverdal is geleid. Onderdeel van dit tracédeel is een circa 500 meter lange tunnel, waarin de weg en het spoor zijn komen te liggen. 1.2
PROBLEEMSTELLING
Tijdens de Tweede Wereldoorlog (WOII) zijn veel treinen, spoorwegen en spoorknooppunten het doel geweest van bombardementen en beschietingen om hiermee de verplaatsing van Duits oorlogsmaterieel te bemoeilijken. Ter verdediging van geallieerde luchtaanvallen zijn nabij spoorlijnen en stations door de Duitse bezetter tal van verdedigingswerkingen en stellingen gebouwd. Op 5 mei 1945 werd Nederland weliswaar officieel bevrijd van de Duitse overheersing; dit betekende echter niet dat het leven weer onmiddellijk zijn normale gang kon terugvinden. Eén van de zaken die achterbleven uit WOII was een groot aantal op en in de (water)bodem aanwezige Ontplofbare Oorlogsresten (OO), zoals achtergelaten munitievoorraden, mijnenvelden en vele blindgangers van allerhande soorten munitie die tijdens het gebruik in de oorlog niet naar behoren hadden gefunctioneerd.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 5 van 50
Wanneer in de bodem van een projectgebied, of de directe omgeving hiervan, één of meerdere OO zijn achtergebleven, vormt dat een risico tijdens grondroerende werkzaamheden. De kans dat achtergebleven munitie ongecontroleerd tot explosie komt door effecten die tijdens grondroerende werkzaamheden kunnen optreden, is over het algemeen gering, maar het effect kan groot zijn. Risico geldt voor zowel de openbare veiligheid, het betrokken personeel (Arboveiligheid) en/of kostenverhogingen door stagnatie, als men (onvoorbereid) OO aantreft. Daarnaast kan de aanwezigheid van OO ook een bedreiging vormen voor het milieu, door de aanwezigheid van chemische stoffen in munitieartikelen (b.v. springstof, pyrotechnische mengsels enz.). Als opdrachtgever is ProRail verplicht om voorafgaande aan eventuele verbetermaatregelen aan het spoor een onderzoek met betrekking tot risico’s door eventueel achtergebleven OO uit te (laten) voeren. Dit is vastgelegd in het Arbobesluit (artikelen 2.26 en 4.10 lid 1 t/m 4). Om te inventariseren of er in de bodem van het spoor ter hoogte van de spoorlijnverbinding Zwolle-Enschede OO te verwachten zijn, heeft ProRail in de afgelopen jaren door meerdere partijen Historische Vooronderzoeken OO (HVO-OO) laten uitvoeren: • In 2012 is een HVO-OO uitgevoerd voor het station en Emplacement Almelo.
De onderzoekresultaten zijn omschreven in het rapport met documentcode RON-107 versie 3.0, d.d. 4 september 2012 (T&A Survey); • In 2012 is een HVO-OO uitgevoerd voor het spoortracé Zwolle - Wierden. De onderzoekresultaten zijn omschreven in het rapport met documentcode ROZ-159 versie 2.0, d.d. 24 april 2012 (T&A Survey); • In 2015 is een HVO-OO uitgevoerd voor het spoor Zwolle – Wierden. De onderzoekresultaten zijn omschreven in het rapport met documentcode RVCE-14021-02 versie 1.1, d.d. 30 november 2015 (Expload); • In 2018 is een HVO-OO uitgevoerd voor het prestatiegericht onderhoud (PGO) Twente (RON-107) Geocodes: 19, 25, 205, 605, 606, 820, 857. De onderzoekresultaten zijn omschreven in het rapport met documentcode 1762191-VO-03-RON-107 versie 2, d.d. 23 augustus 2018 (AVG); • In 2019 is voor het spoor in Nijverdal een Addendum opgesteld, waarvan de onderzoeksresultaten zijn omschreven in het rapport met documentcode RN-18187-1.1, d.d. 11 februari 2019 (Expload). Verder voert het spoor Zwolle-Enschede voor een belangrijk deel door de gemeente Raalte. In 2013 is in opdracht van deze gemeente een HVO-OO uitgevoerd voor het volledige grondgebied van de gemeente Raalte. De onderzoekresultaten zijn omschreven in het rapport Vooronderzoek naar Conventionele Explosieven (CE) uit WOII in de gemeente Raalte, d.d.
18 februari 2013 (Leemans Speciaalwerken B.V.) Alle bovengenoemde onderzoeken zijn uitgevoerd conform het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Toelichting: Per 1 januari 2021 is het WSCS-OCE vervallen. Hierdoor bestaan er geen wettelijke richtlijnen meer voor het uitvoeren van een HVO-OO. Per 1 januari is het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO) van kracht. In samenwerking met de organisatie Samenwerking Infrabeheerders voor het Veilig Omgaan met de Ondergrond in Nederland (SIVOON) en diverse stakeholders is daarom het private Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO-01) ontwikkeld, daarbij ondersteund door Stichting VOMES. Stichting VOMES verzorgt een registratiesysteem voor beroepsgroepen die werken met explosieve stoffen en die Ontplofbare Oorlogsresten opsporen en is schemabeheerder voor certificatieschema’s in het werkveld van Ontplofbare Oorlogsresten.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 6 van 50
De aanleiding voor de ontwikkeling van dit certificatieschema is het besluit van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) om de eisen voor het HVO-OO uit het WSCS-OCE te schrappen. Het Centraal College van Deskundigen Ontplofbare Oorlogsresten (CCvD-OO) heeft uitgesproken het onverminderd van belang te vinden dat er een certificatienorm beschikbaar blijft met daarin de eisen voor het HVO-NGE en de PRA-NGE. In het CS-VROO-01 wordt verwezen naar het document “Nadere bepalingen voor het beoordelen van bronnenmateriaal en afbakening verdacht gebied” (CS-VROO-02). Dit document is als ontwerp gepubliceerd, gelijktijdig met de publicatie van het certificatieschema. Momenteel wordt dit document geëvalueerd. In dat kader vindt een cross-check plaats met de door Sivoon ontwikkelde “Richtlijn voor het opstellen van een RI&E ontplofbare oorlogsresten”. De Sivoon Richtlijn wordt geïntegreerd in het CS-VROO-02. Deze integratie is in samenwerking met Sivoon en de diverse stakeholders opgepakt en een consultatieversie zou in het najaar van 2021 worden gepubliceerd. Bij de uitvoering van een Historisch Vooronderzoek en de Projectgebonden Risicoanalyse wordt het CS-VROO-02 als richtlijn toegepast, waarvan gemotiveerd mag worden afgeweken.
De nadere bepalingen stellen daarom geen eisen aan de certificaathouder, maar bevatten informatie over de inhoudelijke uitvoering van het onderzoek door de certificaathouder. De certificatie-instelling toetst of de bijlagen juist zijn toegepast (dus als richtlijn en of afwijkingen voldoen aan de afwijkingsbepalingen in het certificatieschema en gemotiveerd zijn). Hierdoor en door andere en voortschrijdende verkregen inzichten zijn binnen REASeuro ook de normen en eisen zoals gesteld aan het HVO-NGE en de PRA-NGE weer op het minimale niveau van het sinds 1998 gehanteerde 5fasen NGE-bodemonderzoek gebracht. De uitkomsten van de verschillende rapporten HVO-OO kennen echter verschillende uitkomsten met betrekking tot de afbakening van gebieden waar op basis van archiefmateriaal OO in de bodem worden verwacht, zogenaamde verwachtingsgebieden OO. Daarnaast is met de in het verleden uitgevoerde HVO’s-OO nog niet of nauwelijks aandacht besteed aan inmiddels na de oorlog uitgevoerde grondroerende werkzaamheden, terwijl dit in verschillende gevallen grote invloed kan hebben op de verwachtingsgebieden OO. 1.3
OPDRACHT
ProRail heeft aan REASeuro opdracht verleend om een nadere analyse van de in het verleden vastgestelde verwachtingsgebieden OO uit te voeren en waar nodig onderzoeken na-conflictperiode uit te voeren. Voor de onderzoeken na-conflictperiode hoeft op verzoek van ProRail niet het gehele onderzoeksgebied te worden onderzocht, maar uitsluitend de gebieden binnen gebieden die op basis van HVO-OO als Verwachtingsgebied OO zijn aangemerkt en alleen aan het spoor en nabije omgeving. 1.4
ONDERZOEKSGEBIED(EN)
Door ProRail zijn voor het aanvullend HVO-OO 4 deelprojectlocaties opgegeven: A. Heino: km 10.4 – 13.2 B. Raalte: km 16.2 – 19.9 C. Nijverdal: km 30.3 – 33.3 D. Wierden: 34.5 – 38.7 Rondom deze 4 projectlocaties heeft REASeuro een zone van 50 meter getrokken, dat hiermee het onderzoeksgebied voor het aanvullend HVO-OO vormt. Dit doet REASeuro om eventuele invloeden die door toekomstige grondroerende werkzaamheden kunnen ontstaan en invloed kunnen hebben op eventueel achtergebleven OO in een eventuele latere Projectgebonden Risicoanalyse (PRA) te kunnen beschouwen.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 7 van 50
ProRail heeft aangegeven graag voor iedere deelprojectlocatie een separaat rapport te willen ontvangen. De ligging van deze 4 deelprojectlocaties voor het uitvoeren van een aanvullend HVO-OO en de hieruit voortkomende onderzoeksgebieden is weergegeven in Figuur 1.
Figuur 1: Ligging projectlocaties en onderzoeksgebieden
Dit rapport heeft betrekking op deelprojectlocatie A - Heino km 10.4 tot km 13.2. Dit specifieke onderzoeksgebied is weergegeven in Figuur 2.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 8 van 50
Figuur 2: Projectlocatie en onderzoeksgebied deellocatie A - Heino km 10.4 tot km 13.2
1.5
ONDERZOEKSDOEL
Het doel van het aanvullend HVO-OO is een antwoord te geven op de volgende vragen: • Waar en tot welke diepte kunnen naar de situatie WOII, OO in de bodem achtergebleven zijn? • Welke gebieden en/of bodemlagen kunnen op basis van contra-indicaties (onder na-conflictperiode) heden ten dage worden aangemerkt als onverdacht met betrekking tot de aanwezigheid van OO. 1.6
WERKWIJZE
Als basis voor het aanvullend HVO-OO voor de deellocatie A - Heino km 10.4 tot km 13.2, worden de onderzoeksresultaten van de rapporten HVO-OO geanalyseerd: • Voor het spoortracé Zwolle–Wierden met documentcode ROZ-159 versie 2.0, d.d. 24 april 2012 door T&A Survey; • Voor het grondgebied van gemeente Raalte, d.d. 18 februari 2013 door Leemans Speciaalwerken; • Voor het spoor Zwolle–Wierden met documentcode RVCE-14021-02 versie 1.1, d.d. 30 november 2015 door Expload. Deze rapporten zijn door REASeuro grondig bestudeerd, om te bepalen welke soorten OO binnen het spoortracé Heino ter hoogte van km 10.4 tot 13.2 zijn neergekomen, op welke wijze dit is gebeurd en welke typen ontstekingsinrichtingen op de in dit gebied neergekomen OO geplaatst kunnen zijn. Dit is van belang om te bepalen hoe groot de kans is dat OO vandaag de dag nog steeds achtergebleven kunnen zijn en zo ja, tot welke diepte. Daarnaast vormt deze informatie ook belangrijke input voor een eventuele latere
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 9 van 50
risicoanalyse om te bepalen hoe groot de kans is dat achtergebleven OO door toekomstige grondroerende werkzaamheden ongewenst tot uitwerking kunnen komen en welke effecten hierbij kunnen ontstaan. 1.6.1 Bepalen locatiespecifieke omstandigheden WOII Voor het aanvullend HVO-OO is als eerste bepaald hoe de specifieke omstandigheden van onderzoeksgebied ter hoogte van deelprojectlocatie A tijdens WOII waren. Dit betreft voornamelijk, • De fysieke gesteldheid van het aardoppervlak, • De bodemopbouw (indringingsweerstand van de bodem en het grondwaterniveau). Dit is namelijk bepalend of binnen het onderzoeksgebied überhaupt OO in de bodem terechtgekomen kunnen zijn en zo ja, tot welke diepte. 1.6.2 Onderzoek na-conflictperiode Vervolgens is voor de (resterende) verwachtingsgebieden OO onderzocht in hoeverre er binnen deze gebieden na de oorlog grondroerende werkzaamheden en/of spoorverbetering zijn uitgevoerd, met als doel te bepalen of de vastgestelde verwachtingsgebieden OO mogelijk ingeperkt kunnen worden. Door naoorlogs grondroerende werkzaamheden in kaart te brengen, bestaat namelijk de mogelijkheid om bepaalde delen (of bodemlagen) binnen een oorspronkelijk als Verwachtingsgebied OO aangemerkt gebied niet langer meer als verdacht aan te merken.
Hierbij wordt als uitgangspunt genomen dat tijdens de werkzaamheden OO zijn opgemerkt en bij de politie gemeld, waarna deze door de Explosieven Opruimingsdienst (EOD) geruimd zijn. 1.6.3 Afbakenen voor Verwachtingsgebied(en) OO Als laatste zijn de resterende voor Verwachtingsgebieden OO afgebakend, zowel in horizontale en verticale richting. We spreken pas van een Verwachtingsgebied OO, als zowel het onderzoek conflictperiode en naconflictperiode volledig uitgevoerd zijn. Voor de afbakening van Verwachtingsgebieden OO zijn de richtlijnen gevolgd die zijn omschreven in het CS-VROO-02. Voor het uitgevoerde proces is het Werkpakket OO-1b Aanvullend Vooronderzoek OO V2.0 gevolgd. 1.7
INGEZETTE DESKUNDIGHEID
Het aanvullend HVO-OO is uitgevoerd door een projectteam bestaande uit historici, meerdere adviseurs OOO, GIS-specialisten en een Senior Deskundige OOO. Op pagina 2 van dit rapport staan de betrokken deskundigen vermeld. Verder wordt voor specifieke onderwerpen binnen REASeuro altijd in teamverband samengewerkt en wordt zo gebruik gemaakt van de volledige binnen REASeuro beschikbare expertise. 1.8
LEESWIJZER
In deze rapportage wordt in hoofdstuk 2 ingegaan op oorlogshandelingen die binnen het onderzoeksgebied deellocatie A – Heino km 10.4 – 13.2 hebben plaatsgevonden. Hiervoor is een gebeurtenissenlijst opgesteld, waarin alle door derden gevonden informatie van alle afzonderlijke oorlogshandelingen zijn omschreven, inclusief de gevonden bronvermeldingen en de hieruit voortvloeiende conclusies. In hoofdstuk 3 is het onderzoek na-conflictperiode omschreven, waardoor bepaalde gebieden of bodemlagen heden ten dage niet langer meer als Verwachtingsgebied OO aangemerkt hoeven te worden. In hoofdstuk 4 zijn de conclusies samengevat en zijn adviezen gegeven voor de eventuele vervolgfase voor toekomstige grondroerende werkzaamheden in het proces Opsporen Ontplofbare Oorlogsresten (OOO).
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 10 van 50
Voor de overzichtelijkheid en leesbaarheid van de rapportage is de relevante achtergrondinformatie in de bijlagen opgenomen. Een verklaring van de gehanteerde begrippen en het wettelijk kader zijn achtereenvolgens opgenomen in Bijlage 1 en Bijlage 2. Tot slot is in bijlage 4 een Bodembelastingkaart OO opgenomen, waarop het uiteindelijke resultaat van het door REASeuro uitgevoerd aanvullend HVO-OO is weergegeven en waarop de gebieden zijn aangegeven waar heden ten dage nog steeds een verhoogde kans op het aantreffen van OO bestaat. 1.9
BRONVERMELDING
Voor het opstellen van dit rapport is gebruik gemaakt van verschillende rapporten en bronnen. Betreffende bronnen zijn zoveel als mogelijk omschreven, met voetnoten in dit rapport vermeld, of opgenomen in tabellen die als bijlagen bij dit rapport zijn bijgevoegd. De bron van de ondergrond in figuren in het rapport is Esri Nederland, tenzij anders vermeld.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 11 van 50
2
ONDERZOEK CONFLICTPERIODE
In dit hoofdstuk is allereerst de informatie verwerkt die afkomstig is van de rapporten: • HVO-OO voor het spoortracé Zwolle – Wierden met documentcode ROZ-159 versie 2.0, d.d. 24 april 2012, T&A Survey; • Vooronderzoek naar conventionele explosieven (CE) uit WOII in de gemeente Raalte, d.d. 18 februari 2013, Leemans Speciaalwerken; • HVO-OO u voor het spoor Zwolle – Wierden met documentcode RVCE-14021-02 versie 1.1, d.d. 30 november 2015, Expload 2.1
BEOORDELING EERDER UITGEVOERDE ONDERZOEKEN
Alle door derden gevonden aanwijzingen van oorlogshandelingen zijn overzichtelijk weergegeven in de Excel-spreadsheet ‘Gebeurtenissenlijst’- bijlage 3, waarin per oorlogshandeling (zoveel als mogelijk) van de gevonden informatie is omschreven, inclusief bronverwijzingen: • Gebeurtenis, inclusief datum en tijdstip (Jaar, Maand, Dag, Tijd, Start en Eind); • Uitvoerend orgaan (Eenheid, Wing, Squadron, Materiaal en Aantal); • Gebruikte soorten OO (Hoofdsoort, Subsoort, Totaal, Ontstekers en aantal Blindgangers); • Geografie (Stad, Locatie en/of Coördinaat); • Meest geschikte luchtfoto (Datum, Sortie. Nummer en Kwaliteit); • Gevolgen (Waarnemingen door uitvoerend orgaan, Waarnemingen door derden en Luchtfotointerpretatie). Uit deze ‘Gebeurtenissenlijst’ blijkt dat de verschillende partijen niet allemaal dezelfde informatie hebben achterhaald of de gevonden informatie niet op dezelfde wijze hebben geanalyseerd, wat de verschillen in afbakening van verwachtingsgebieden OO verklaart. De Excel-spreadsheet gebeurtenissenlijst met alle door derden gevonden informatie en conclusies is bijgevoegd als bijlage 3. In de Excel-spreadsheet zijn ook de conclusies van REASeuro op basis van her-analyse opgenomen. 2.2
ANALYSE GEVONDEN BRONNENMATERIAAL
Vervolgens is alle gevonden en/of vermelde informatie nader geanalyseerd. Op basis hiervan is een conclusie getrokken of er in de bodem van het onderzoeksgebied deellocatie A naar de situatie WOII mogelijk OO achtergebleven kunnen zijn. Ook deze conclusies zijn opgenomen in de Excel-spreadsheet gebeurtenissenlijst, waarbij per Verwachtingsgebied OO de volgende specificaties van de eventueel achtergebleven OO zijn genoemd: • Nationaliteit, • Hoofdsoort, • Subsoort, • Aantal, • Ontstekers(s), • Verschijningsvorm. Uit de door derden verzamelde informatie blijkt dat binnen of in de omgeving van het onderzoeksgebied deellocatie A – Heino km 10.4 – 13.2, de volgende oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden. Deze zijn per nummer zoals gehanteerd in paragraaf 2.5 aangehouden. Tevens worden de oorlogshandelingen naar aanleiding waarvan geen Verwachtingsgebieden OO afgebakend (kunnen) worden, uiteengezet:
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 12 van 50
2.2.1 Verwachtingsgebied OO nr. 1, bombardementen 28 oktober, 4 en 5 november 1944 Het rapport van T&A Survey meldt het uitvoeren van een aanval van acht Typhoon jachtbommenwerpers op een spoorweg te rV.018218. Hoewel dit het doel was, blijkt uit de ORB dat het spoor op qZ.9825 en qZ.9726 is doorbroken. Een week later, op 4 november 1944 is door 2TAF een bombardement uitgevoerd, waarbij door zeven Typhoon jachtbommenwerpers veertien bommen van 500 lb. zijn afgeworpen tussen de NGZ-kaartvierkanten Z.9232 en qZ.9626. Op 5 november 1944 is door acht Typhoon jachtbommenwerpers nogmaals een luchtaanval uitgevoerd met in totaal zestien bommen van 500 lb. op de spoorweg in het NGZ-coördinaat qZ.9825. Ter plaatse van qZ.982254 is genoteerd dat het spoor is geraakt. Toelichting: De logboeken van de RAF bevatten locatieverwijzingen in het coördinatensysteem Nord du Guerre Zone (NGZ) uit WOII. Deze NGZ-coördinaten bevatten een letter en 4, 6 of 8 cijfers (bijvoorbeeld Z.9825) en verwijzen naar kaartvierkanten waar volgens de geallieerde luchtmacht aanvallen uitgevoerd zijn. Hoe groter het aantal cijfers, hoe kleiner het kaartvierkant. Een NGZ-coördinaat met 4, 6 of 8 cijfers is een kaartvierkant van respectievelijk 1 x 1 km, 100 x 100 m en 10 x 10 meter.
Om de NGZ-coördinaten te vertalen naar locaties in het tegenwoordig gebruikte Rijks Driehoekscoördinatenstelsel (afkorting: RD-coördinaten) is een militaire stafkaart uit WOII ingewonnen. Hieruit blijkt dat het onderzoeksgebied deellocatie A in de NGZ-kaartvierkanten qZ.9527, qZ.9528, qZ.9626, qZ.9627 en qZ.9726 ligt (zie Figuur 3).
Figuur 3: NGZ-coördinatenstelsel omgeving onderzoeksgebied deellocatie A Heino (Bron ondergrond: Esri).
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 13 van 50
Er is geen luchtfoto beschikbaar gebleken van tussen de drie bombardementen. De eerstvolgende luchtfoto van het spoor ten zuiden van Heino is genomen op 24 december 1944. Derhalve zijn deze bombardementen samengevoegd. Op deze luchtfoto’s zijn verschillende verstoringen waar te nemen, voornamelijk in het zuidelijke gedeelte van het onderzoeksgebied van Deellocatie A: Heino. In de Operational Record Books (ORB’s) van 2TAF is gebleken dat er in qZ.9528, qZ.9626, qZ.9726 en qZ.982254 bommen zijn ingeslagen. De waargenomen verstoringen zijn binnen het eerdergenoemde kaartvierkant qZ.9726 waargenomen. Ook zijn er verstoringen waargenomen buiten de andere genoemde kaartvierkanten. Waarschijnlijk hebben de aanvallen derhalve over een groter gebied plaatsgevonden en zijn enkel eerdergenoemde kaartvierkanten genoteerd. Verschillende kraterparen kunnen worden waargenomen en deze hebben een onderlinge afstand van ongeveer 25 meter. Dergelijke kraterparen zijn waarschijnlijk ontstaan door aanvallen van individuele jachtbommenwerpers. De Typhoon jachtbommenwerpers droegen elk twee bommen bij zich. Het is aannemelijk dat de twee kraterparen met onderlinge kraterafstanden van 25 meter zijn veroorzaakt door twee Typhoon jachtbommenwerpers die gezamenlijk het doelwit aanvielen en de bommen in salvo afwierpen.
Alle bommen zijn in dat geval gedetoneerd, waardoor deze kraterparen geen aanleiding geven tot het afbakenen van een Verwachtingsgebied OO. Daarbij liggen al deze kraterparen op meer dan 100 meter van het onderzoeksgebied.
Figuur 4: Kaartvierkanten qZ.9528, qZ.9626, qZ.9726 en qZ.982254 en voorbeelden van de twee individuele kraters en één kraterpaar weergegeven op de huidige topografische kaart (Bron ondergrond: Esri, bron luchtfoto’s: Kadaster).
Verder zijn op de luchtfoto twee individuele kraters waargenomen bij km 13,0 en 13,1 die 100 meter uit elkaar liggen, zie bovenstaand figuur. Deze afstand wijk te sterk af om beide door een aanval van één
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 14 van 50
Typhoon ontstaan te zijn. Het is waarschijnlijker dat hier een tweetal Typhoons heeft aangevallen. Indien beide Typhoons de bommen in salvo hebben afgeworpen, ontbreken er twee kraters. Gezien er in dat geval twee bommen als blindgangers kunnen zijn ingeslagen, dient een Verwachtingsgebied OO afgebakend te worden. Het afbakenen ter plaatse van deze twee individuele kraters komt overeen met de afbakening zoals uitgevoerd in het rapport van Expload. Wel wordt hieraan toegevoegd dat er volgens REASeuro niet met zekerheid gezegd kan worden dat deze verstoringen op 28 oktober, 4 of op 5 november 1944 zijn ontstaan. Volgens de richtlijnen van het CS-VROO dient ter plaatse van de inslaglocatie welke is ontstaan door het afwerpen van twee 500 lb. bommen door een Typhoon jachtbommenwerper een straal van 33 meter rond de waargenomen verstoring afgebakend te worden, vermeerderd met een cartografische onnauwkeurigheid van 5 meter en een ondergrondse verplaatsing van 8 meter. Hierbinnen kan afwerpmunitie van 500 lb. aangetroffen worden.
Figuur 5: Verwachtingsgebied OO n.a.v. bombardementen op 4 en 5 november 1944 (Bron ondergrond: Esri).
Conclusie Naar aanleiding van de bombardementen op 28 oktober, 4 en 5 november 1944 wordt ter plaatse van twee individuele kraters te km 13,0 en km 13,1 een Verwachtingsgebied OO afgebakend waarbij afwerpmunitie van 500 lb. aangetroffen kan worden. Ter plaatse van de waargenomen kraterparen, wordt geen Verwachtingsgebied OO afgebakend aangezien de bommen per twee werden afgeworpen. 2.2.2 Verwachtingsgebied OO nr. 2, bombardementen 24 en 25 februari 1945 Op 24 februari 1945 zijn tussen 8:40 en 13:24 uur zijn twaalf Spitfire jachtbommenwerpers uitgevlogen en hebben een spoorlijn in NGZ-kaartvierkanten qZ.9727, E.8783 en E.6581 gebombardeerd met twaalf 500 lb.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 15 van 50
en tien 250 lb. bommen. Deze laatste twee kaartvierkanten liggen buiten het onderzoeksgebied en zijn derhalve niet relevant. Het is onbekend hoeveel bommen exact ter plaatse van deellocatie A zijn afgeworpen, gezien niet per kaartvierkant het aantal afgeworpen bommen is genoteerd, maar alle kaartvierkanten bij elkaar. Twaalf Spitfire jachtbommenwerpers hebben een dag later op 25 februari 1945 nogmaals een bombardement te Heino uitgevoerd. Uit de ORB's blijkt dat tijdens het bombardement in totaal elf 500 lb. en acht 250 lb. bommen zijn afgeworpen. Eén hit vond plaats op kaartvierkant rV.0508, twee op kaartvierkant qZ.9727 (deze laatste binnen deellocatie A). Er is geen luchtfoto beschikbaar gebleken van tussen 24 en 25 februari 1945 waardoor niet nagegaan kan worden welke inslagen bij welk bombardement horen. De eerstvolgende luchtfoto van na beide bombardement is genomen op 20 maart 1945. Op deze luchtfoto zijn vijf kraters zichtbaar. Mogelijk hebben er nog meer inslagen plaatsgevonden, echter werd dergelijke schade vlug gerepareerd waardoor het mogelijk is dat deze gaten al opgevuld zijn om het spoorverkeer zo kort mogelijk op te houden.
Figuur 6: Locaties van kraters waargenomen op een luchtfoto d.d. 20 maart 1945 en locatie van de sloot langs het spoor weergegeven (Bron ondergrond: Esri, bron luchtfoto: NCAP).
Het is niet uit de feiten herleidbaar of de inslagen op het spooremplacement zijn veroorzaakt door Spitfires met twee 250 lb. bommen aan boord of door Spitfire jachtbommenwerpers met één 500 en twee 250 lb. bommen aan boord. Gezien de mogelijkheid dat er vliegtuigen zijn ingezet die meerdere bommen afwierpen, kunnen er één of meerdere blindgangers zijn achtergebleven. Een melding uit het archief van de MMOD bevestigt tevens de mogelijke aanwezigheid van blindgangers. In de spoorsloot bij het station is
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 16 van 50
een bom naoorlogs aangetroffen. Dit wordt tevens bevestigd door de getuige dhr. Bos.1 Hij verklaart dat er drie bommen in de sloot zijn neergekomen zonder te detoneren. Derhalve wordt een Verwachtingsgebied OO afgebakend ter plaatse van de waargenomen kraters, overeenkomstig het rapport van Expload. Volgens de richtlijnen van het CS-VROO dient ter plaatse van de inslaglocatie welke is ontstaan door het afwerpen van een 500 lb. en/of twee 250 lb. bommen door een Spitfire jachtbommenwerper een straal van 87 meter afgebakend te worden, vermeerderd met een cartografische onnauwkeurigheid van 5 meter en een ondergrondse verplaatsing van 8 meter.
Figuur 7: Verwachtingsgebied OO n.a.v. bombardementen op 24 en 25 februari 1945 (Bron ondergrond: Esri).
Conclusie Naar aanleiding van de bombardementen op 24 en 25 februari 1945 wordt ter plaatse van vijf waargenomen krater tussen km 12,1 en 13,7 een Verwachtingsgebied OO afgebakend waarbij afwerpmunitie van 500 lb. en/of 250 lb. aangetroffen kan worden. 2.2.3 Verwachtingsgebied OO nr. 3, bombardement 22 maart 1945 Op 22 maart 1945 hebben twaalf Spitfires de spoorlijn te Heino gebombardeerd. Uit de Operation Record Books van de Engelse luchtmacht blijkt dat er 12 x 500 lb. en 24 x 250 lb. bommen zijn afgeworpen bij deze aanval op spoorlijnen. In kaartvierkant Z.9628 zijn drie direct hits waargenomen. Binnen dit kaartvierkant
1
Memorandum van een gesprek met dhr. Bos, uitgevoerd door N. van der Lee op 11 juli 2022.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 17 van 50
liep geen spoorweg, waardoor (conform de rapportages van zowel Leemans als Expload) verwacht wordt dat het kaartvierkant hier verkeerd is genoteerd.
Figuur 8: Kaartvierkant qZ.9628 en locatie Rozendaelseweg 9, Heino aangegeven op een huidige topografische kaart (Bron: Esri).
Er zijn geen luchtfoto's van na dit bombardement beschikbaar gebleken. Op 11 juli 2022 is door Niels van der Lee van ProRail met dhr. Bos een gesprek gevoerd over het inslaan van niet-gedetoneerde bommen. Dhr. Bos gaf aan dat het huis waar hij nu woont, de Rozendaelseweg 9 te Heino, tijdens de Tweede Wereldoorlog door een bom is geraakt en daardoor verwoest is. Naar aanleiding hiervan is de website wederopbouwvansalland.nl geraadpleegd. Op deze website is een afbeelding van de ontstane schade aangetroffen waarbij te zien is dat de voorgevel van het huis inderdaad grotendeels vernietigd is. Tevens is op deze website de schademelding behorende tot de bominslag aangetroffen. Hierdoor wordt bevestigd dat het huis op 22 maart 1944 door een bominslag schade heeft opgelopen.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 18 van 50
Figuur 9: Foto van schade aan Rozendaelseweg 9 en schadeformulier met betrekking tot de bominslag op 22 maart 1945 (Bron: wederopbouwvansalland.nl).
Hoewel een deel van de inslaglocaties niet kunnen worden achterhaald, is wel bekend dat ter plaatse van het huis Rozendaelseweg 9 te Heino een bom is ingeslagen. Gezien niet bekend is of alle bommen zijn gedetoneerd, dient er een Verwachtingsgebied OO afgebakend te worden. Hierbij wordt afgeweken van de conclusie van Expload waarbij geen Verwachtingsgebied OO is afgebakend. Expload heeft geen contact gehad met dhr. Bos en hebben de schademelding niet geraadpleegd. Leemans en T&A Survey hebben beiden wel een Verwachtingsgebied OO afgebakend, echter is dit op basis van een schatting van de inslaglocaties gedaan (geheel deel van het spoor in een kaartvierkant) van enkel de informatie uit het TNA. De afbakening die door REASeuro wordt gedaan is gebaseerd op informatie van twee onafhankelijke bronnen. Volgens de richtlijnen van het CS-VROO dient ter plaatse van de inslaglocatie welke is ontstaan door het afwerpen van een 500 lb. en twee 250 lb. bommen door een Spitfire jachtbommenwerper een straal van 87 meter afgebakend te worden, vermeerderd met een cartografische onnauwkeurigheid van 5 meter en een ondergrondse verplaatsing van 8 meter. De buffer wordt om de bebouwing te Rozendaelseweg 9 geprojecteerd. Binnen dit Verwachtingsgebied OO te km 11,4 en 11,5 kan afwerpmunitie van 500 lb. en/of 250 lb. aangetroffen worden.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 19 van 50
Figuur 10: Verwachtingsgebied OO n.a.v. een bombardement op 22 maart 1945 (Bron ondergrond: Esri).
Conclusie Naar aanleiding van het bombardement op 22 maart 1945 is het huis te Rozendaelseweg 9, Heino, vernietigd. Ter plaatse hiervan wordt tussen km 11,4 en 11,5 een Verwachtingsgebied OO afgebakend waarbij afwerpmunitie van 500 lb. en/of 250 lb. aangetroffen kan worden. 2.2.4 Verwachtingsgebied OO nr. 4, militaire infrastructuur Op verschillende luchtfoto's van o.a. 15 maart 1945 en 20 maart 1945 zijn geschutopstellingen en wapenopstellingen zichtbaar binnen de projectlocatie. Een wapenopstelling betreft een opstelling van handvuurwapens, machinegeweer of andere (semi)automatische wapens, niet zijnde onderdeel van een verdedigingswerk. Geschutopstellingen zijn posities voor het opstellen van grotere wapens, zoals mortieren, stukken artillerie of luchtafweergeschut. Conform de richtlijnen van het WSCS-OCE waar de onderzoeken van T&A Survey, Leemans en Expload op zijn gebaseerd werden destijds ter plaatse van al deze locaties Verwachtingsgebieden OO afgebakend. Hierbij werd om een wapenopstelling een buffer van de cartografische onnauwkeurigheid afgebakend. Ter plaatse van geschutopstellingen werd dit echter nog met 25 meter vermeerderd. Hierbinnen werd gesteld dat gedumpte OO achtergebleven kon zijn. Volgens de huidige richtlijnen van het CS-VROO vervalt deze buffer van 25 meter, aangezien munitie zelden buiten de daadwerkelijke stelling aangetroffen wordt.
Alhier wordt derhalve enkel een Verwachtingsgebied OO afgebakend waarbij om de contouren van de stellingen een buffer van 5 meter cartografische onnauwkeurigheid bij wordt opgeteld. Dit, aangezien de stellingen zeer waarschijnlijk bemand werden in verband met de veelvuldige aanvallen op het spoor. Binnen het Verwachtingsgebied OO kunnen KKM, hand- en geweergranaten, munitie voor granaatwerpers (Panzerfaust) en geschutmunitie (2 cm t/m 10,5
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 20 van 50
cm) aangetroffen worden. De bedieners van de geschutopstellingen waren met deze typen munitie uitgerust. De kalibers geschutmunitie betreffen de meest voorkomende Duitse kalibers luchtafweergeschut.
Figuur 11: Verwachtingsgebied OO n.a.v. de aanwezigheid van geschutopstellingen en een uitsnede van enkele van deze locaties (Bron ondergrond: Esri, bron luchtfoto: NCAP).
Daarbij stelt REASeuro dat wapenopstellingen geheel komen te vervallen als Verwachtingsgebieden OO, aangezien in de directe omgeving geen grondgevechten uitgevoerd zijn. Hierdoor zijn de wapenopstellingen niet bemand geweest en zijn deze niet aangevallen Conclusie Naar aanleiding van de aanwezigheid van geschutopstellingen binnen de projectlocatie worden Verwachtingsgebied OO afgebakend. Hierbinnen kunnen KKM, hand- en geweergranaten, munitie voor granaatwerpers (Panzerfaust) en geschutmunitie (2 cm t/m 10,5 cm) aangetroffen worden. In tegenstelling tot de eerdere onderzoeken, worden ter plaatse van de wapenopstellingen geen Verwachtingsgebieden OO afgebakend. 2.2.5 Verwachtingsgebied OO nr. 5, waarneming solitaire krater Op een luchtfoto van 15 maart 1945 is een solitaire krater met een kraterdiameter van 6,5 meter waargenomen door REASeuro die niet in de rapporten van T&A Survey, Leemans en Expload is genoemd. In de omgeving van deze krater hebben verschillende bombardementen met jachtbommenwerpers plaatsgevonden met twee of drie bommen per toestel. Uit het bronnenmateriaal kan het exacte toestel dat alhier gebombardeerd heeft niet worden herleid. Derhalve kan niet worden uitgesloten dat het
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 21 van 50
bombardement is uitgevoerd met drie bommen (twee 250 lb. en één 500 lb. bom). Er wordt naar aanleiding van deze waargenomen krater een Verwachtingsgebied OO afgebakend. Volgens de richtlijnen van het CSVROO dient ter plaatse van de inslaglocatie welke mogelijk is ontstaan door het afwerpen van een 500 lb. en twee 250 lb. bommen door een Spitfire jachtbommenwerper een straal van 87 meter afgebakend te worden, vermeerderd met een cartografische onnauwkeurigheid van 5 meter en een ondergrondse verplaatsing van 8 meter.
Figuur 12: Waargenomen solitaire krater op luchtfoto d.d. 15 maart 1945 en bijhorend afgebakend gebied (Bron luchtfoto: Wageningen UR, bron ondergrond: ESRI).
Conclusie Naar aanleiding een waargenomen solitaire krater ter plaatse van km 11,0 op een luchtfoto van 15 maart 1945 wordt een Verwachtingsgebied OO afgebakend waarbij afwerpmunitie van 500 lb. en/of 250 lb. aangetroffen kan worden. 2.2.6 Gebeurtenissen naar aanleiding waarvan niet is afgebakend Tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben in de omgeving van Heino nog enkele oorlogshandelingen plaatsgevonden, maar waar naar aanleiding van de gebeurtenissen geen Verwachtingsgebied OO kan of wordt afgebakend. Deze worden hieronder chronologisch uiteengezet. Luchtaanval, 31 mei 1944 Op 31 mei 1944 werd een luchtaanval uitgevoerd door de Amerikaanse luchtmacht (8th AF), waarbij ter hoogte van het station in Heino een stilstaande trein met boordwapens is beschoten. De locomotief werd
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 22 van 50
zwaar beschadigd, een paard vóór het stationsgebouw moest worden afgemaakt en een reiziger liep lichte verwondingen op. Welk type toestel de aanval heeft uitgevoerd is niet bekend, waardoor niet bekend of is geschoten met boordmitrailleurs of 20 mm boordkanonnen. Toelichting: Tijdens WOII werd bij luchtaanvallen met jachtbommenwerpers zowel geschoten met boordmitrailleurs en boordkanonnen, e.e.a. afhankelijk van het type toestel. Met boordmitrailleurs wordt klein kaliber verschoten, een soort OO die over het algemeen na het verschieten ongevaarlijk is, omdat de verschoten kogels geen springstof bevatten. Met boordkanonnen daarentegen worden 20 mm graten verschoten die vaak wel een springstoflading kunnen bevatten. Hierdoor ontstaat een ander risicobeeld. De beschieting op 31 mei 1944 resulteert niet tot het afbakenen van Verwachtingsgebied OO, doordat er eenvoudigweg onvoldoende locatie gebonden informatie beschikbaar is om doelmatig een Verwachtingsgebied OO te kunnen afbakenen. Daarnaast is voor zover bekend ter hoogte van het station in Heino nooit boordwapenmunitie aangetroffen, ondanks de vele werkzaamheden die hier na WOII hebben plaatsgevonden. In hoofdstuk 3 wordt hier nader op ingegaan. Conclusie: Naar aanleiding van de beschieting op 31 mei 1944 kan geen Verwachtingsgebied OO afgebakend. De informatie met betrekking tot deze beschieting is te summier.
Bombardementen, 13 september 1944 Op 13 september 1944 zijn meerdere bombardementen uitgevoerd door de Second Tactical Air Force van de Engelse luchtmacht, waar bij Amerikaanse P-51 Mustangs ingezet zijn. Uit de rapporten van 2TAF is gemeld dat bombardementen zijn uitgevoerd op treinen, waarvan één binnen het kaartvierkant Z.9727 reed. Het door de RAF opgegeven kaartcoördinaat Z.9727 kan niet juist zijn, want er loopt geen spoor. Vermoedelijk refereert de RAF aan één van de zuidelijker gelegen kaartvierkanten Z.9626 of Z.9726.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 23 van 50
Figuur 13: Kaartvierkanten qZ.9727, qZ.9626 en qZ.9726 weergegeven in vergelijking tot het onderzoeksgebied (Bron: Esri).
Op een luchtfoto genomen op 24 december 1944 zijn echter binnen het onderzoeksgebied deellocatie A geen bomkraters of schade zichtbaar. Uit de literatuur, het gemeentearchief en The National Archive te Londen kan opgemaakt worden dat treinen getroffen zijn door beschietingen met boordwapens. Amerikaanse P-51 Mustangs die volgens het gevonden archiefmateriaal de aanvallen hebben uitgevoerd waren voorzien van boordmitrailleurs, waardoor beschietingen met boordwapens minder relevant zijn. Conclusie De precieze locatie van de trein die werd aangevallen, is niet uit de achterhaalde feiten te herleiden. De gebeurtenis resulteert niet tot het afbakenen van Verwachtingsgebied OO binnen het onderzoeksgebied deellocatie A. Luchtaanval, 4 oktober 1944 Op 4 oktober 1944 vond een luchtaanval plaats waarbij een trein op het spoor Zwolle – Raalte door 12 Spitfire jachtbommenwerpers met boordwapens werd beschoten. Hierbij zijn twaalf tot vijftien wagons beschadigd geraakt. In die periode waren Spitfire jachtbommenwerpers veelal bewapend met zowel boordwapenkanonnen en boordmitrailleurs (2 × 20 mm Hispano-Suiza HS.404 kanon, 4 × 7,70 mm Browning mitrailleurs). Binnen het onderzoeksgebied deellocatie A is voor zover bekend nooit boordwapenmunitie aangetroffen, ondanks de vele werkzaamheden die hier na WOII hebben plaatsgevonden. Daarbij is de exacte locatie van de beschoten trein niet bekend.
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 24 van 50
Conclusie: De locatie van de trein toen deze werd beschoten is niet precies bekend. De gebeurtenis resulteert hierdoor niet tot het afbakenen van Verwachtingsgebied OO binnen het onderzoeksgebied deellocatie A. Bombardement, 3 december 1944 Een bombardement vond plaats op 3 december 1944 om 10.15 uur te Raalte. Hierbij is Heino getroffen. Deze melding komt enkel voor in het rapport van Leemans, echter zonder bronvermelding. In de andere rapportages en het archief van REASeuro is geen tweede bron aangetroffen die dit bombardement bevestigd. De gebeurtenis resulteert derhalve niet tot het afbakenen van Verwachtingsgebied OO doordat de enige gevonden indicatie niet wordt ondersteund door een tweede bron. Conclusie: De locatie van het bombardement op 3 december 1944 kan niet worden bevestigd door een tweede bron. De gebeurtenis resulteert hierdoor niet tot het afbakenen van Verwachtingsgebied OO binnen het onderzoeksgebied deellocatie A. Bombardement, 8 december 1944 Een bombardement vond plaats op 8 december 1944 te Raalte. Hierbij is Heino getroffen. Deze melding komt enkel voor in het rapport van Leemans, echter zonder bronvermelding. In de andere rapportages en het archief van REASeuro is geen tweede bron aangetroffen die dit bombardement bevestigd.
De gebeurtenis resulteert derhalve niet tot het afbakenen van Verwachtingsgebied OO doordat de enige gevonden indicatie niet wordt ondersteund door een tweede bron. Conclusie: De locatie van het bombardement op 8 december 1944 kan niet worden bevestigd door een tweede bron. De gebeurtenis resulteert hierdoor niet tot het afbakenen van Verwachtingsgebied OO binnen het onderzoeksgebied deellocatie A. Bombardement, 3 februari 1945 Op 3 februari 1945 tussen 14:20 en 17:00 uur zijn vier Typhoon jachtbommenwerpers uitgevlogen. Deze vliegtuigen hebben acht 1.000 lb. bommen met 11 seconden vertraging afgeworpen op een spoorlijn qZ.9528. Naar aanleiding van dit bombardement is de spoorlijn op twee plaatsen doorbroken, zo blijkt uit de rapportages van de luchteenheid. Er is een luchtfoto van 15 maart 1945 geraadpleegd, echter zijn hierop geen verstoringen ter plaatse van het kaartvierkant qZ.9528 waargenomen binnen deellocatie A. Ook in de database van REASeuro is geen tweede bron gevonden die de exacte locatie van het bombardement kunnen specificeren. Gezien er geen aanwijzingen zijn dat de bommen binnen deellocatie A zijn neergekomen, wordt geen Verwachtingsgebied OO afgebakend. Conclusie: De locatie van het bombardement op 3 februari 1944 kan exact worden achterhaald. Er zijn echter geen inslagen binnen deellocatie A waargenomen. Derhalve wordt geen Verwachtingsgebied OO afgebakend.
Luchtaanval, 11 april 1945 Op 11 april 1945 vond volgens de rapportage van Expload een luchtaanval plaats op een Duitse munitiewagen te Heinoseweg. Deze munitiewagen is afgebrand nabij het huis van Blekman. De exacte locatie van de beschieting is onbekend, evenals of de beschieting enkel met boordmitrailleurs of boordkanonnen plaatsvond. Tevens is onbekend of de Duitse wagen daadwerkelijk munitie bij had. De afkomst van de bron is niet gespecificeerd door Expload. In de andere rapporten en de database van
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 25 van 50
REASeuro is geen aanvullende informatie met betrekking tot deze luchtaanval aangetroffen. Gezien de exacte locatie van de beschieting onbekend is, kan ter plaatse van de luchtaanval geen Verwachtingsgebied OO worden aangemerkt. Conclusie: De locatie van munitiewagen toen deze werd aangevallen is niet precies bekend. De gebeurtenis resulteert hierdoor niet tot het afbakenen van Verwachtingsgebied OO binnen het onderzoeksgebied deellocatie A. 2.3
AANVULLEND BRONNENMATERIAAL
Naar aanleiding van de door derden uitgevoerde HVO’s-OO’ is van de achterhaalde oorlogshandelingen binnen of in de directe omgeving van het onderzoeksgebied deellocatie A aanvullende informatie aangetroffen met betrekking tot het bombardement van 22 maart 1945. Hiervoor is het memorandum van het interview met dhr. Bos, uitgevoerd door Niels van der Lee van ProRail op 11 juli 2022. Daarbij is op de website wederopbouwvansalland.nl een schaderapport en een afbeelding van schade aan het huis te Rozendaelseweg 9, Heino, aangetroffen dat aansluit bij de verklaring van dhr. Bos. Verder is de database van REASeuro geraadpleegd, maar alhier is geen aanvullend bronnenmateriaal gevonden. Wel is informatie verzameld over grondroerende werkzaamheden die al eerder na de oorlog hebben plaatsgevonden. In hoofdstuk 3 gaan wij hier nader op in. 2.4
LEEMTEN IN KENNIS HVO’S-OO
Uit deze HVO’s-OO is gebleken dat er een aantal leemten in kennis is, namelijk: • Omdat de Duitse archieven grotendeels zijn vernietigd, zijn slechts weinig primaire gegevens beschikbaar over de Duitse zijde van de Tweede Wereldoorlog. • Het is onvoldoende bekend of er gedurende de periode mei 1945 tot en met 1970 NGE zijn aangetroffen, dan wel verwijderd binnen het onderzoeksgebied. • Bij de munitieruimrapporten van de EOD is de locatie van de vindplaats vaak niet nauwkeurig weergegeven. Daarnaast is gebleken dat de kalibers niet altijd correct zijn aangegeven. • MORA’s die geregistreerd zijn op het politiebureau zijn niet geraadpleegd. De originele locaties van de geruimde explosieven zijn niet weergegeven in de ruimingsrapporten. • In meerdere gevallen wordt in de eerder uitgevoerde rapporten de exacte bron niet genoemd. • De Luchtbeschermingsdienst-rapporten zijn door Leemans in 2013 niet geraadpleegd. • Boven Nederlands grondgebied waren gedurende de oorlogsjaren op dagelijkse basis (jacht)bommenwerpers actief. Luchtafweergeschut werd ingezet om vijandelijke vliegtuigen uit te schakelen. Wanneer een luchtdoelgranaat het geoogde doel miste en/of de ontsteker van de granaat niet naar behoren functioneerde, kwam de granaat terecht op het maaiveld. Hier kon de granaat alsnog tot detonatie komen, of als blindganger in de bodem indringen.
Het is niet in te schatten waar granaten van luchtafweergeschut zijn neergekomen, omdat het luchtafweergeschut meebeweegt met de overvliegende vliegtuigen. Granaten kunnen tot vele kilometers van het afweergeschut neerkomen. Om deze reden is het niet mogelijk een NGEVerwachtingsgebied af te bakenen ten gevolge van neergekomen luchtafweergranaten, tenzij een concrete inslaglocatie bekend is of het luchtdoelgeschut tegen gronddoelen is ingezet. 2.5
CONCLUSIE EERDER UITGEVOERDE HVO’S -OO
Op basis van de beoordeling en analyse van het gevonden bronnenmateriaal zijn binnen de deellocatie A Heino: km 10.4 – 13.2 meerdere verwachtingsgebieden OO afgebakend (zie hiervoor bovenstaande paragrafen en Bijlage 3). In onderstaande tabel zijn Verwachtingsgebieden OO in tabelvorm uitgewerkt,
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 26 van 50
waarbij de hoofdsoort, kaliber/type, oorlogshandeling, verwachte aantal aan te treffen OO, verschijningsvorm en een indicatie van de maximale penetratiediepte zijn weergegeven. Nr
Regel(s) bijlage 3 13 t/m 17
Hoofdsoort
2
22, 23, 24 t/m 27
Afwerpmunitie
3
28 t/m 31
4
33 t/m 36
5
37
1
Afwerpmunitie
Kaliber/ type 500 lb.
250 lb. en/of 500 lb. Afwerpmunitie 250 lb. en/of 500 lb. Geschutmunitie (2 cm t/m 10,5 cm), hand- en geweergranaten, KKM, munitie voor granaatwerpers (Panzerfaust) Afwerpmunitie 250 lb. en/of 500 lb.
Oorlogshandelin g Bombardement 4/5 -11-1944 Bombardement 24/25-02-1945
Aantal Onbekend
Verschijningsvorm Afgeworpen
Max. penetratie diepte Zie toelichting 1
Onbekend
Afgeworpen
Bombardement 22-03-1945
Onbekend
Afgeworpen
Zie toelichting 1
Voormalige stellingen
Onbekend
Achtergelaten
Max. 1,5 m onder huidig mv
Waargenomen krater, luchtfoto 15 maart 1945
Onbekend
Afgeworpen
Zie toelichting 1
Tabel 1: Overzicht verwachtingsgebieden OO.
Figuur 14: Verwachtingsgebieden OO nr. 1 t/m 5 aangegeven ten opzichte van de voorliggende projectlocatie (Bron: Esri).
74668/ RO-220144 versie 1.0
Aanvullend HVO-OO R-562500 Verbetermaatregelen Zwolle – Enschede Deellocatie A - Heino: km 10.4 – 13.2
Pagina 27 van 50
Toelichting 1: Gezien de bodemopbouw zijn explosieven te verwachten vanaf maaiveld (met maaiveld wordt maaiveld ten tijde van WOII bedoeld) tot de 10 MPa laag. Wegens de afwezigheid van sondeerinformatie hierover is deze diepte niet exact aan te geven en zou middels een sondering ter plaatse bepaald moeten worden.